Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk Кіліманджара 0 2151 5161247 5134072 2026-07-05T14:00:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161247 wikitext text/x-wiki {{Вулкан |Назва = Кіліманджара |Нацыянальная назва = sw/Kilimanjaro/en/Mount Kilimanjaro |Выява = Kibo_summit_of_Mt_Kilimanjaro_001.JPG |Подпіс = Гара Кіліманджара |lat_dir = S|lat_deg = 3|lat_min = 4|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 37|lon_min = 21|lon_sec = 33 |CoordScale = 50000 |Размяшчэнне = [[Вобласць Кіліманджара]] |Горная сістэма = Усходне-Афрыканская рыфтавая даліна |Хрыбет ці масіў = Усходне-Афрыканскае пласкагор'е |Форма вулкана = [[Стратавулкан]] |Апошняе вывяржэнне = невядома |Вышыня = 5895 |Крыніца вышыні = <ref>[[:en:Global Volcanism Program|Global Volcanism Program]] [http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0202-15=] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210919115441/https://volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0202-15= |date=19 верасня 2021 }}</ref> |Першае ўзыходжанне = [[1889]] ([[:en:Hans Meyer (geologist)|Ханс Меер]],[[:en:Ludwig Purtscheller|Людвіг Пуртшэлер]]) |Пазіцыйная карта = Афрыка |Пазіцыйная карта 1 = Танзанія |Краіна = Танзанія |Катэгорыя на Вікісховішчы = Kilimanjaro }} '''Кіліманджара''' ({{lang-sw|Kilimanjaro}}) — вулканічны масіў ва Усходняй Афрыцы, на паўночным усходзе [[Танзанія|Танзаніі]]. Утвораны з трох конусаў патухлых вулканаў, якія зліліся: Кіба (вышыня 5895 м, найвышэйшы пункт [[Афрыка|Афрыкі]]), Мавензі і Шыра. Займае плошчу 97 на 64 км. Кіліманджара ўзвышаецца над пласкагор’ем [[Плато Масаі|Масаі]], якое размешчана на вышыні 900 метраў над узроўнем мора. Складзены пераважна з трахібазальтаў і факалітаў. У Кіліманджара не было дакументаваных вывяржэнняў, але мясцовыя легенды кажуць аб вулканічнай актыўнасці 150—200 гадоў таму. Кіба з актыўнай сальфатарнай дзейнасцю. На схілах саванны, горныя лясы, плантацыі кавы і бананаў, на вяршыні шматгадовыя снягі і ледавікі. Найвышэйшы пункт Афрыкі быў упершыню скораны Гансам Меерам ў 1889 г. Нацыянальны парк Кіліманджара ўключаны ў [[Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Назва == Згодна з адной з гіпотэз (яе вылучыў нямецкі місіянер Іаган Людвік Крафт), назва Кіліманджара паходзіць ад злучэння двух слоў мовы мясцовых плямёнаў. ''Kilima'' азначае слова «гара», ''Njiaro'' азначае «караван». Магчыма, назва паходзіць з мовы [[суахілі]] і меркавана азначае «гара, якая зіхаціць»<ref>«Kilima-Njaro» (альтернативное название в 1907), ''The Nuttall Encyclopædia'', 1907, FromOldBooks.com, 2006, страница: [http://www.fromoldbooks.org/Wood-NuttallEncyclopaedia/k/kilima-njaro.html FOB-Njaro].</ref>. Недахоп гэтых тэорый палягае ў тым, што яны не могуць вытлумачыць, чаму выкарыстоўваецца змяншальнае слова ''kilima'' замест належнага для гары ''mlima''. Іншы падыход мае на ўвазе, што назва адбываецца са слова мовы кічага ''kilemanjaare'' ці ''kilemajyaro'', якое азначае «той, хто перамагае птушку/леапарда/караван». Аднак гэта тэорыя не тлумачыць факт, што само назва Кіліманджара не выкарыстоўвалася ў мове кічага да нядаўняга часу<ref name=names>[http://www.ntz.info/gen/b00769.html Hutchinson, J. A.: The Meaning of Kilimanjaro]</ref>. З 1902 па 1918 г. называўся '''Вяршыня Кайзера Вільгельма'''. == Геаграфія == === Месцазнаходжанне === {{double image|center|Tanzania map-ru.svg|263|Mount Kilimanjaro and Mount Meru map-fr.svg|313|Тапаграфічная карта Кіліманджара і гары Меру.}} [[Файл:Mount Kilimanjaro NasaWorldWind.jpg|thumb|Спадарожнікавы здымак Кіліманджара.]] Кіліманджара ўзвышаецца ў паўночна-ўсходняй [[Танзанія|Танзаніі]], недалёка ад мяжы з [[Кенія]]й, якая праходзіць па паўночных і ўсходніх схілах гары. Яна высіцца пасярод раўніннай саваны, якая атачае гару ў форме кроплі на 4 800 — 5 200 метраў, што робіць гэту гару найвышэйшай ізаляванай гарой у свеце<ref name="GVP">[http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0202-15=&VErupt=N&VSources=Y&VRep=N&VWeekly=N Global Volcanism program — Présentation du Kilimandjaro] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121108145445/http://www.volcano.si.edu/world/volcano.cfm?vnum=0202-15=&VErupt=N&VSources=Y&VRep=N&VWeekly=N |date=8 лістапада 2012 }}</ref><ref name="Geology">[http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/kilimanjaro-geology/index.html Kilimanjaro geology] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100528002541/http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/kilimanjaro-geology/index.html |date=28 мая 2010 }}</ref>. Кіліманджара займае плошчу ў 388 500 гектараў<ref name="LookLike">[http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/what-does-kilimanjaro-look-like/index.html What does Kilimanjaro look like?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101005142718/http://climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/what-does-kilimanjaro-look-like/index.html |date=5 кастрычніка 2010 }}</ref>. Гара з вулканічным конусам авальнай формы, распасціраецца на 70 км з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход і на 50 кіламетраў з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і знаходзіцца ў 340 км да поўдня ад экватара<ref>''Kilimanjaro Map and Guide'', cartes aux 1:{{formatnum:20000}}, 1:{{formatnum:30000}}, 1:{{formatnum:75000}} et 1:{{formatnum:682000}}{{e}}, EWP Map Guides, 4{{e}} édition, 1998 {{ISBN|0-906227-66-6}}</ref>. Гара Меру размешчана за 75 км на паўднёвы захад, а гара Кенія, другі па вышыні пік у Афрыцы, за 300 кіламетраў на поўнач. Найбліжэйшы горад, Машэ, знаходзіцца ў Танзаніі да поўдня ад гары, і з’яўляецца галоўнай адпраўной кропкай для ўзыходжання на яе. [[Міжнародны аэрапорт Кіліманджара]], размешаны ў пяцідзесяці кіламетрах на паўднёвы захад ад вяршыні, абслугоўвае з 1971 года ўвесь рэгіён з усімі яго паркамі. [[Дадома]], сталіца Танзаніі, і Дар-Эс-Салам, знаходзяцца адпаведна за 380 км на паўднёвы захад і 450 км на паўднёвы ўсход, тады як [[Найробі]] знаходзіцца ўсяго за 200 км на паўночна-паўночна-захад. Узбярэжжа Індыйскага акіяна — за 270 км ад гары. Адміністрацыйна Кіліманджара знаходзіцца ў рэгіёне Кіліманджара, часткова ахапляе раёны Гай (анг. Hai), Машэ Рураль (анг. Moshi Rural) і Ромба (анг. Rombo), дзе знаходзіцца найвышэйшы пункт, і большая частка гары. Вулкан цалкам улучаны ў Нацыянальны парк Кіліманджара. === Тапаграфія === Па вымярэннях, праведзеным у 2008 годзе з дапамогай сістэмы GPS і [[Гравіметрыя, геадэзія|гравіметрыі]], было зменена папярэдняе значэнне ў 5895 метраў, атрыманае ў 1952 годзе камандай брытанцаў<ref name="Altitude">Filomena Naves, [http://dn.sapo.pt/2009/01/17/ciencia/portugueses_tiraram_32_metros_quilim.html Portugueses 'tiraram' 3,2 metros ao Quilimanjaro] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090221154829/http://dn.sapo.pt/2009/01/17/ciencia/portugueses_tiraram_32_metros_quilim.html |date=21 лютага 2009 }}, ''[[Diário de Notícias]]'', {{date|17|janvier|2009}}</ref>. Вышыня, якая была прадметам вымярэнняў з 1889 года, з вынікамі, якія адрозніваліся больш за на сто метраў, з’яўляецца найбуйнейшай у Афрыцы<ref>[http://geoinfo.uneca.org/afref/NewsLetter/NewsletterSep08.pdf African geodetic reference] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120326210308/http://geoinfo.uneca.org/afref/NewsLetter/NewsletterSep08.pdf |date=26 сакавіка 2012 }}, AFREF newsletter n°7, septembre 2008</ref> і, такім чынам, Кіліманджара з’яўляецца адной з [[Сем вяршынь|Сямі вяршынь]]. Кіліманджара ўяўляе сабой [[стратавулкан]] амаль канічнай формы. Ён складаецца з трох асноўных вяршынь, якія таксама з’яўляюцца патухлымі вулканамі: Шыра на захадзе з 3962 м над узроўнем моры, Кіба 5891,8 метраў (найвышэйшы пункт [[Афрыка|Афрыкі]]) ў цэнтры і Мавензі з 5149 метраў (трэці па вышыні пік Афрыкі) на ўсходзе. У 2003 годзе вучоныя прыйшлі да высновы, што расплаўленая лава знаходзіцца ўсяго за 400 метраў пад кратарам галоўнай вяршыні Кіба. Кіба мае ў верхняй частцы эліптычную кальдэру 2,4 км у шырыню і 3,6 км у даўжыню, якая атачае кратар пад назвай Кратар Ройш (анг. Reusch Crater) і дыяметрам 900 метраў, у цэнтры якога стаіць конус попелу 200 метраў у дыяметры, які завуць Аш Піт (анг. Ash Pit)<ref name="GVP"/><ref name="Nonnotte">[http://tel.archives-ouvertes.fr/docs/00/15/90/18/PDF/These_P.Nonnotte_web.pdf Philippe Nonnotte, ''Étude volcano-tectonique de la zone de divergence Nord-Tanzanienne (terminaison sud du rift kenyan)'' — Caractérisation pétrologique et géochimique du volcanisme récent (8 Ma — Actuel) et du manteau source — Contraintes de mise en place], thèse de doctorat de l’université de Bretagne occidentale, spécialité : géosciences marines</ref>. Асноўны пік, размешчаны на паўднёвай ускраіне кратара, завецца Угур (анг. Uhuru). Іншымі вядомымі кропкам Кэба з’яўляецца Унутраны Конус (анг. Inner Cone) на вышыні 5835 метраў, Кропка Ганса Маера (анг. Hans Meyer Point), Кропка Гілман (анг. Gilman’s Point), Леапардавая кропка (анг. Leopard Point) і цясніна Ёгана (анг. Yohanas 'Notch), названая ў гонар правадыра, які суправаджаў першае ўзыходжанне на гару. На паўднёвым захадзе вяршыні каля 100 000 гадоў назад вялікі зрух стварыў Заходні Пралом (анг. Western Breach), якая ўзвышаецца на далінай Баранка (анг. Barranco Valley)<ref name="Geology"/>. Мавензі часам лічыцца трэцім па вышыні вяршыняй у Афрыцы пасля гары Кеніі<ref name="Nonnotte"/>. Яна моцна пашкоджана эрозіяй і зараз мае выгляд дамбы, якая адлучаецца ад пікаў Ганса Меера, Пуртшэлера (анг. Purtscheller Peak), Паўднёвага (анг. South Peak) і Нордэкла (анг. Nordecke). Ад іх асновы некалькі расколін ідуць ва ўсходнім кірунку, у прыватнасці Вялікая і Малая Баранка (анг. Great Barranco, Lesser Barranco). Сядло (анг. The Saddle) — плато плошчай 3600 га паміж Мавензі і Кіба. Шыра, ад якой адлучаецца Кропка Джонсела (анг. Johnsell Point), складаецца з паловы расколатага кратара, ад якога засталіся толькі паўднёвы і заходні краі. Да паўночнага ўсходу ад яго, на 6200 гектарах, гара мае форму плато. Каля 250 меншых конусаў знаходзяцца па абодва бакі ад гэтых трох пікаў на восі паўночны захад / паўднёвы ўсход<ref name="LookLike"/>. === Клімат === Пераважае кантынентальны клімат. У сувязі з тым, што Кіліманджара ляжыць у цэнтральнай Афрыцы, можна вызначыць дзве пары года — сухая і вільготная. Апошняя дзеліцца на дзве часткі: * доўгіх дажджоў — ад [[май|мая]] да [[чэрвень|чэрвеня]] * кароткіх дажджоў — ад [[кастрычнік]]а да [[снежань|снежня]] Сярэдняя колькасць ападкаў залежыць ад вышыні над узроўнем мора і бока схілу. Вагаецца паміж 2500 мм у год (усходні схіл на вышыні 3 000 м), да 250 мм (на вяршыні). [[Снег]]ам пакрытая прыкладна 4 км² паверхні вяршыні. === Гідралогія === Лёдавая шапка Кіліманджара абмяжоўваецца вяршыняй Кибо. У 2003 годзе яна пакрывала тэрыторыю агульнай плошчай 2 км². Яна складаецца з ледавіка Фюртванглера (анг. Furtwangler) у верхняй часткі, ледавікоў Дрыгальскага (анг. Drygalski), Вялікі Панк (анг. Great Penck), Малы Панк (анг. Little Penck), Пенгальскі (анг. Pengalski), Лёртшэр Нотч (анг. Lortscher Notch) і Крэднер (анг. Credner) на поўначчу лёдавай падлозе (анг. Northern Icefield), ледавікоў Баранка (анг. Barranco) (ці Малы і Вялікі Разломы (анг. Little Breach, Big Breach)), Страла (анг. Arrow) і Уліг (анг. Uhlig) на захадзе, ледавікоў Балета (анг. Balletto), Дыямент (анг. Diamond), Хейм (анг. Heim), Карстан (анг. Kersten), Дэкен (анг. Decken), Ребман (анг. Rebmann) і Ратцэль (анг. Ratzel) на паўднёвай лёдавай падлозе (анг. Southern Icefield) і, нарэшце, усходняга лёдавага поля (анг. Eastern Icefield). Геаграфічная зменлівасць ападкаў і сонечнага святла тлумачыць розніцу ў памерах паміж рознымі лёдавымі палямі<ref name="Pomel2">{{кніга|аўтар=François Bart,Milline J. Mbonile,François Devenne|частка=Simon Pomel, Guilène Réaud-Thomas|загаловак=Kilimandjaro: montagne, mémoire, modernité|выдавецтва=DYMSET|год=2003|старонкі=39-64|isbn=2-906621-31-5}}</ref>. Гэту шапку было некалі добра бачна, але цяпер яна знаходзіцца ў працэсе хуткага раставання<ref name="Hastenrath">Stefan Hastenrath, ''Recession of equatorial glaciers: a photo documentation'', Sundog Publishing, juillet 2008 {{ISBN|978-0-9729033-3-2}}</ref>. Яна ахапляла плошчу 12,1 км² у 1912 годзе, 6,7 км² у 1953 годзе, 4,2 км² у 1976 годзе і 3,3 км² у 1996 годзе. Цягам дваццатага стагоддзя, яна страціла 82 % сваёй плошчы<ref name="Pomel2"/>. Яна страціла ў сярэднім 17 метраў таўшчыні паміж 1962 і 2000 гадамі<ref name="Retreat">[http://bprc.osu.edu/Icecore/KilimanjaroGlacierRetreat.html Tanzania — Mt. Kilimanjaro — Glacier retreat] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140529204609/http://bprc.osu.edu/Icecore/KilimanjaroGlacierRetreat.html |date=29 мая 2014 }}, ''National Science Foundation’s Earth System History Program'', 2000</ref>. Яна робіцца ўсё больш разрэджанай і павінна цалкам знікнуць да 2020 года, па ацэнках экспертаў і NASA<ref name="NASA">[http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 Snow and Ice on Kilimanjaro], [[National Aeronautics and Space Administration|NASA]]</ref> палеакліматолагаў Лоні Томпсана (англ. Lonnie Thompson), прафесар універсітэта Агая<ref>Earle Holland, [http://researchnews.osu.edu/archive/kilicores.htm African ice core analysis reveals catastrophic droughts, shrinking ice fields and civilization shifts] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040313081211/http://researchnews.osu.edu/archive/kilicores.htm |date=13 сакавіка 2004 }}, ''Research'', {{date|3|octobre|2002}}</ref><ref>Kevin Krajick, [http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/sci;298/5593/518 Ice Man: Lonnie Thompson Scales the Peaks for Science], ''Science'', vol. 298. n° 5593, {{date|18|octobre|2002}}, pages 518—522</ref><ref>Lonnie G. Thompson, ''et al.'', [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/298/5593/589 Kilimanjaro Ice Core Records: Evidence of Holocene Climate Change in Tropical Africa], ''Science'', vol. 298. n° 5593, {{date|18|octobre|2002}}, pages 589—593</ref>, ці да 2040 года паводле разлікаў навуковай групы з аўстрыйскага ўніверсітэта Інсбрука<ref name="Amos">Jonathan Amos, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6561527.stm Kilimanjaro’s ice set to linger], ''[[BBC News]]'', Vienne, {{date|17|avril|2007}}</ref>, ці да 2050 па выкладках Каліфарнійскай акадэміі навук. Лёд на некаторых схілах можа трымацца яшчэ некалькі дадатковых гадоў з-за адрозненняў у мясцовых кліматычных умовах<ref name="Retreat"/>. Шапка гары Кіліманджара скарачаецца прыкладна з 1850 года з-за натуральнага змяншэння колькасці ападкаў на 150 мм, але гэта тэндэнцыя значна паскорыліся ў ХХ стагоддзі. Накшталт цяперашняга хуткае і амаль поўнае раставанне ледавіка<ref name="Agrawala"/> на Кіліманджара адбывалася 4000 гадоў назад падчас доўгай 300-гадовай засухі<ref name="Retreat"/><ref name="NASA"/>. Такім чынам, сярэднясутачная тэмпература павялічылася на 3&nbsp;°C цягам апошніх трыццаці гадоў на Ліямунгу (анг. Lyamungu), на 1230 м на паўднёвым схіле<ref name="Blot">Jacques Blot, Kilimandjaro : montagne, mémoire, modernité, op. cit., pages 67-79</ref>. Тым не менш, тэмпература ўвесь час застаецца ніжэй 0&nbsp;°C на вышыні, дзе знаходзяцца ледавікі. Георг Казер з Універсітэта Інсбрука і Піліп Мотэ з Універсітэта Вашынгтона паказалі, што рэзкае скарачэнне ледавіка адбываецца галоўным чынам за кошт зніжэння колькасці ападкаў<ref>Kaser et Mote, " Les glaces du Kilimandjaro : Pourquoi elles ont régressé ", ''Pour la science'', n°362, décembre 2007, pages 72-78</ref><ref>Carolyn Gramling, [http://www.geotimes.org/aug07/article.html?id=nn_kilimanjaro.html No more «snows of Kilimanjaro»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305030127/http://www.geotimes.org/aug07/article.html?id=nn_kilimanjaro.html |date=5 сакавіка 2016 }}, ''Geotimes''</ref>. Гэта можа быць злучана з мясцовымі зменамі, выкліканымі абязлесеннем, што прыводзіць да зніжэння шчыльнасці расліннага покрыва і зніжэнне вільготнасці атмасферы. Паміж змяншэннем ледзянога покрыва і тэмпамі страты лясоў прасочваецца заканамернасць, асабліва ў пачатку дваццатага стагоддзя і падчас стабілізацыі<ref name="Pomel2"/><ref name="Blot"/>. Тым не менш, пра што сведчыць характэрная вострая форма лёду, лёд сублімуецца сонечным выпрамяненнем, пасля некалькіх вільготных дзесяцігоддзяў у дзевятнаццатым стагоддзі. Гэта, напэўна, паскараецца невялікім змяншэнне альбеда ў ХХ стагоддзі, асабліва ў 1920—1930 гадах<ref name="Hastenrath"/>. Іншая з’ява, якую выклікае скарачэнне ледавікоў — паглынанне цяпла цёмнымі вулканічнымі пародамі і яго размеркаванне ў грунце ледавікоў. Яны растаюць, робяцца няўстойлівымі і разбураюцца, павялічваючы плошча паверхні схільнай уплыву сонечнага выпрамянення<ref>[http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/the-glaciers/index.html Kilimanjaro glaciers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100315155927/http://www.climbmountkilimanjaro.com/about-the-mountain/the-glaciers/index.html |date=15 сакавіка 2010 }}</ref>. [[Файл:Glacier at summit of Mt Kilimanjaro 002.JPG|thumb|right|Ледавік на вяршыні Кіліманджара, жнівень 2003.]] Снежная шапка, што пакрывала вяршыню гары {{nobr|{{formatnum:11000}} гадоў}} з апошняга [[Ледавіковы перыяд|Ледавіковага перыяду]], хутка растае. За апошнія {{nobr|100 гадоў}} аб’ём снегу і лёду зменшыўся больш за на 80 %<ref>[http://svs.gsfc.nasa.gov/stories/kilimanjaro_20021216/index.html SVS Science Story — Melting Snows of Kilimanjaro — Dec. 18, 2002]</ref>. У [[2002]] многія эксперты ўжо прадказвалі поўнае знікненне ледавіка на працягу {{nobr|15 гадоў}}. У сакавіку [[2005]] з’явілася паведамленне, што пік практычна цалкам вызваліўся ад лёду ўпершыню за апошнія {{nobr|{{formatnum:11000}} гадоў}}. Лічыцца, што выклікана гэта не зменай тэмпературы, а скарачэннем колькасці [[снегапад]]аў. Відаць, звестка лясоў у апошняе стагоддзе сур’ёзна зменшыла колькасць [[вадзяная пара|вадзяных пар]], якія дасягаюць вяршыні Кіліманджара і выпадаюць там у выглядзе снегу. Струмені ад раставання лёду сілкуюць дзве буйныя рэкі ў гэтым раёне, але 90 % ападкаў затрымваюцца лесам. Знікненне ледавікоў не павінна непасрэдна ўплываць на мясцовы гідралагічны рэжым, у адрозненне ад азнікнення лясоў і дзейнасці чалавека ў выніку чатырохразовага павелічэння водазабораў на абвадненне за апошнія сорак гадоў. Лясы Кіліманджара атрымваюць 1,6 млн кубічных метраў вады ў год, 5 % з якой у выглядзе ападкаў. Дзве траціны вяртаюцца ў атмасферу ў выніку выпарэння. Лес гуляе патройную ролю як рэзервуар: ён утрымвае ваду ў глебе, у біямасе і ў паветры. З 1976 года колькасць ападкаў зніжаецца ў сярэднім на дваццаць мільёнаў кубічных метраў у год, што за тры гады складае аб’ём бягучай шапкі, і 25 % менш за апошнія трыццаць гадоў, эквівалентна гадавому спажыванню пітной вады мільёнам [[Джага]]<ref name="Agrawala">Shardul Agrawala, Contre vents et marées : les politiques de développement face au changement climatique, Organisation de coopération et de développement économiques, OECD Publishing, 2005 (ISBN 9264013784), pages 104—111</ref>. === Расліннасць, вышынная пояснасць === Добра выражана вышынная пояснасць: да 1800–2000 м распаўсюджаны плантацыі сельскагаспадарчых культур і дрыгасныя масівы паркавых лясоў і саван, вышэй – горныя дажджавыя лясы з багаццем эпіфітаў і дрэвападобных папарацей, якія з вышыні 3000 м змяняюцца вы­сакагорнымі лугамі і ксерафітнымі падушкападобнымі злакамі; на вяршынях утварыліся ледавікі. == Гісторыя == [[Выява:ReliefKilimanjaro.png|thumb|250px|left|Кіліманджара<ref>[http://www.maps-for-free.com/?val=-3.066667,37.359167,7,Kilimanjaro]</ref>]] {{Infobox World Heritage Site | BelName = Нацыянальны парк Кіліманджара | Name = Kilimanjaro National Park | Image = [[Выява:Kilimanjaro (paulshaffner).jpg|250px]] | State Party = {{TAN}} | Type = Прыродны | Criteria = vii | ID = 403 | Region = Афрыка | Coordinates = {{coord|3|4|0|S|37|21|33|E|region:TZ_type:landmark}} | Year = 1987 | Session = 11 | Link = http://whc.unesco.org/en/list/403 }} Першае згадванне пра гару адносіцца да II стагоддзя н.э. Кіліманджара прысутнічае на геаграфічнай карце [[Пталемей|Пталемея]]. Яшчэ перад прыбыццём еўрапейцаў, вакол вулканічнага масіва жылі невялікія плямёны качэўнікаў. Гара Кіліманджара для іх была нечым незразумелым. Яны адчувалі пагрозу з боку гары, нават назвалі яе ''Гара Злых Духаў''. Некаторыя плямёны (на прыклад Масаі), абагаўлялі ''Гару Святла''. Інтарэс да гары ўзнік у 19 стагоддзі, калі Танганіка, на тэрыторыі якой стаяла Кіліманджара, стала [[Германія|нямецкай]] калоніяй. Афіцыйнай датай адкрыцця Кіліманджара лічыцца 11 мая 1848 г., а аўтарам адкрыцця — нямецкі пастар Іаханес Рэбман. У 1861 г. была дасгнута вышыня 2500 м, у 1862 дасягнута 4200 м, у 1883, 1884 і 1887 — 5270 м; ўсе гэтыя ўзыходжання здзейсненыя венгерскім графам Самуэлем Тэлекі. [[5 кастрычніка]] [[1889]] года, нямецкі картограф [[Ганс Маер]], разам з правадніком, швейцарцам Людвікам Пуршхелерам ступілі на вяршыню. А ў 1898 годзе сюды адкрыўся першы турыстычны шлях. Мавензі была дасягнута толькі ў 1912 г. Охлерам і Клутэ. Да 1977 года на турыстах, галоўным чынам з [[Еўропа|Еўропы]], зарабляла толькі [[Кенія]]. А [[Танзанія]], на тэрыторыі якой знаходзіцца гара, не атрымлівала з гэтага ніякіх прыбыткаў. 4 лютага 1977 года ўлады Танзаніі закрылі мяжу, пакінуўшы сотні турыстаў на нейтральнай паласе. Было рэквізавана каля 200 джыпаў і 27 [[самалёт]]аў. У хуткім часе Танзанія стварыла ўласны турыстычны сектар, збудавала шмат гатэляў і пансіянатаў. Кожны, хто хацеў убачыць прыгажосць Кіліманджара, павінен быў прыехаць у Танзанію. Але прыбытак быў невялікі, і ў выніку мяжа была адкрыта ў 1983 годзе. == Альпінізм == Узыходжанне на пік Ухуру (5895 м, вулкан Кіба) лічыцца досыць простым, але патрабуе часу для вышыннай [[Акліматызацыя|акліматызацыі]]. З-за блізкасці гары да [[экватар]]а і [[Вышынная пояснасць|вышыннай пояснасці]] пры пад’ёме чалавек паслядоўна пераадольвае вялікую частку [[кліматычныя зоны|кліматычных зон]]. Маршруты для ўзыходжання: * Лемоша * Мачамэ * Марангу * Рангаі * Умбэ * Паўночны траверс<ref>[https://en.altezza.travel/climbing-kilimanjaro Kilimanjaro Climbing Routes]</ref> Па асноўных маршрутах, якія вядуць на яго (Лемоша, Мачамэ, Умбэ, Марангу і Рангаі) можа ўзлезці практычна любы здаровы чалавек, без альпінісцкай падрыхтоўкі і адмысловага рыштунку. З агульнай статыстыкі вынікае, што вяршыні дасягае толькі каля 60 % усіх ахвотнікаў, гэта адбываецца галоўным чынам з-за нядобрасумленнай працы лакальных турыстычных кампаній, праблем са здароўем ва ўзыходнікаў ці ж рэакцыі арганізму на акліматызацыю. З папулярных маршрутаў найгоршая статыстыка паспяховых узыходжанняў па сцежцы Марангу, бо толькі па ёй можна праводзіць пяцідзённае ўзыходжанне, якое для многіх з’яўляецца складаным выпрабаваннем. Яшчэ меншы лік узыходжанняў па маршруце «Заходні разлом» (Вестэрн Брыч), які прадстаўляе цікавасць толькі для альпіністаў-прафесіяналаў з прычыны складанасці. Уздымоджанне на вулкан Мавензі патрабуе альпінісцкай падрыхтоўкі і было забаронена з-за высокай рызыкі для жыцця. Практыкуюць хуткасныя ўзыходжанні на Кіліманджара. Абсалютны рэкорд сумарнага хуткаснага пад’ёму і спуску быў абноўлены 13 жніўня 2014 г: Карл Эглоф (Karl Egloff), швейцарска-эквадорскі горны гід, прабег па маршруце Умбе праз Заходні Пралом, пік Ухуру (5895 м) і ўніз да варот Мвека за 6 гадзін, 56 хвілін і 24 секунды. Перад гэтым 28 верасня 2010 года каталонскі атлет {{не перакладзена 3|Кіліян Жорнэ Бургада|Кіліян Жорнэ Бургада|en|Kilian Jornet Burgada}} усталяваў сусветны рэкорд пад’ёму за 5 гадзін 23 хвіліны і 50 секунд па маршруце Умбе. Разам са спускам яго прабежка заняла 7 гадзін 14 хвілін. Да таго рэкорд пд’ёму прыналежаў грамадзяніну Казахстана [[Андрэй Альбертавіч Пучынін|Андрэю Пучыніну]] — у 2009 годзе за 5 гадзін 24 хвіліны 40 секундаў па маршруце Марангу<ref>[http://7summits.ru/newssections/all_1/newssection_3_9/item_2019/ Обзор по Килиманджаро]: рекорд скорости состоялся, но он не очень впечатляет.</ref>. == Культурныя ўплывы == * У [[Дыснейуорлд]]зе ([[ЗША]], штат [[Фларыда (штат)|Фларыда]]) у тэматычным парку «Царства жывёл» ([[Animal Kingdom]]), які адкрыўся 22 красавіка 1998 года, ёсць атракцыён «Сафары Кіліманджара» ([[Kilimanjaro Safari]]). * У трылогіі [[Mass Effect (серыя)|Mass Effect]] імя Кіліманджара носіць адзін з дрэдноўтаў Альянсу Сістэм. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|8}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Kilimanjaro}} * [http://www.tanzaniaparks.com/kili.html Mount Kilimanjaro National Park] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120923032157/http://www.tanzaniaparks.com/kili.html |date=23 верасня 2012 }} * [http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=10856 NASA Earth Explorer page] * [http://www.kilimanjaro.cc/glacial-recession.htm Glacial recession of Southern Icefields] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110215100701/http://www.kilimanjaro.cc/glacial-recession.htm |date=15 лютага 2011 }} * [http://www.kilicam.com/ Mt Kilimanjaro live webcam] * [http://collections.lib.uwm.edu/cdm4/results.php?CISOOP1=exact&CISOFIELD1=CISOSEARCHALL&CISOROOT=/agsafrica&CISOBOX1=Kilimanjaro+%28mountain%29 Aerial photographs of Mount Kilimanjaro, 1937-38]—University of Wisconsin-Milwaukee Libraries Digital Collections * [https://altezza.travel/articles/Climbing_Kilimanjaro Маршруты ўзыходжанняў на Кіліманджара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160324070748/https://altezza.travel/articles/Climbing_Kilimanjaro |date=24 сакавіка 2016 }} {{Сем вяршынь}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вулканы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вулканы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Вулканы Танзаніі]] [[Катэгорыя:Стратавулканы]] [[Катэгорыя:Актыўныя вулканы]] [[Катэгорыя:Экстрэмальныя пункты Зямлі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] doc63dt60cxvpyqnvscyyzh2nwn9752 Кіраўскі раён 0 2156 5161276 5021350 2026-07-05T15:18:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161276 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Кіраўскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of Arms of Kiraŭsk, Belarus.png |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Магілёўская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Кіраўск]] |Датаўтварэння = [[12 лютага]] [[1935]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 69,3 %, [[руская мова|руская]] 29,54 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 39,2 %, руская 56,97 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 22&nbsp;352 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 10 |Шчыльнасць = 17,25 |Месца па шчыльнасці = 10 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 85,8 %, <br /> [[рускія]] — 12,63 %, <br /> іншыя — 1,57 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;295,20<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825200934/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=25 жніўня 2011 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 14 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Mogilev-Oblast-Kirovsk.png |Часавыпояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} {{Значэнні|Кіраўскі раён (значэнні)}} '''Кі́раўскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. [[Адміністрацыйны цэнтр]] — гарадскі пасёлак [[Кіраўск]]. == Геаграфія == Плошча 1300 км². Землі Кіраўскага раёна знаходзяцца на вышыні 160—170 метраў над [[Узровень мора|узроўнем мора]]. Найвышэйшы пункт раёна 196,4 м размешчаны на паўночным захадзе ад вёскі [[Казулічы]]. Паверхню [[Раўніна|раўнінная]], слаба парэзана [[даліна]]мі. Асноўныя [[Рака|рэкі]] — [[Друць]] з прытокамі [[Вепрынка]], [[Хмялінка]], [[Белая (прыток Друці)|Белая]] (з [[Чарабамірка]]й), [[Дабрыца (прыток Друці)|Дабрыца]], на захадзе рака — [[Бярэзіна]] (прыток ракі [[Дняпро]]) з прытокамі [[Ольса]], [[Ала (рака)|Ала]], [[Добасна (рака)|Добасна]]. Іншыя рэкі: [[Даранка]], [[Дунайка]], [[Чарабамірка]], [[Суша (рака)|Суша]], [[Рылейка]]. На тэрыторыі раёна размешчана 16 [[вадасховішча]]ў, у тым ліку самае вялікае з якіх — [[Чыгірынскае вадасховішча|Чыгірынскае]] (яго частка займае 1014 га плошчы раёна)<ref>{{Cite web |url=https://www.kirovsk.by/2014/02/zaprashaem-na-cikavyya-ekskursii/ |title=Запрашаем на цікавыя экскурсіі! |access-date=29 студзеня 2023 |archive-date=29 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129210612/https://www.kirovsk.by/2014/02/zaprashaem-na-cikavyya-ekskursii/ |url-status=dead }}</ref>, а таксама [[Добасна (вадасховішча)|Добасна]], [[Скрыпліца (вадасховішча)|Скрыпліца]]. [[Карысныя выкапні]]: [[торф]], [[мел]], [[жвір]]ова-пясчаныя матэрыялы, [[Пясок|пяскі]], [[Гліна|гліны]] і [[Суглінак|суглінкі]] для грубай [[Кераміка|керамікі]]. [[Клімат]] умерана-кантынентальны, сярэдняя [[тэмпература паветра]] студзеня −6,9 [[Градус Цэльсія|°C]], ліпеня + 18,2&nbsp;°C. Сярэдняя норма [[ападкі|ападкаў]] 631 мм у год. == Гісторыя == У XIX ст. на месцы Кіраўска існаваў маёнтак Качэрычы [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]. Кіраўскі раён утвораны 12 лютага 1935 года ў складзе [[БССР]] з цэнтрам у пасёлку [[Кіраўск]]. Уключаў 16 сельсаветаў: [[Баравіцкі сельсавет|Баравіцкі]], [[Бераснёўскі сельсавет (Кіраўскі раён)|Бераснёўскі]], [[Гарадзецкі сельсавет (Кіраўскі раён)|Гарадзецкі]], [[Казуліцкі сельсавет|Казуліцкі]], [[Капусцінскі нацыянальны рускі сельсавет|Капусцінскі нацыянальны рускі]], [[Лешчанскі сельсавет|Лешчанскі]], [[Любоніцкі сельсавет|Любоніцкі]], [[Мышкавіцкі сельсавет|Мышкавіцкі]], [[Падрэцкі сельсавет|Падрэцкі]], [[Паўлавіцкі сельсавет (Кіраўскі раён)|Паўлавіцкі]], [[Старцаўскі сельсавет|Старцаўскі]], [[Харлапавіцкі сельсавет|Харлапавіцкі]] — з [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]]; [[Падсёльскі сельсавет|Падсёльскі]], [[Чыгірынкаўскі сельсавет|Чыгірынкаўскі]] — з [[Быхаўскі раён|Быхаўскага раёна]]; [[Грыбавецкі сельсавет|Грыбавецкі]] — з [[Клічаўскі раён|Клічаўскага раёна]]; [[Асаўніцкі сельсавет|Асаўніцкі (Асавіцкі)]] — з [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. У 1937 годзе Капусцінскі нацыянальны рускі сельсавет рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. 20 красавіка 1939 года Старцаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Кіраўскі сельсавет (Кіраўскі раён)|Кіраўскі]]. У гады Вялікай Айчыннай вайны ў Кіраўскім раёне загінулі 152 мірныя жыхары. 26 чэрвеня 1944 года раён вызвалены войскамі 1-га Беларускага фронту. З 20 верасня 1944 года раён у складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — у складзе Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Асаўніцкі, Гарадзецкі, Капусцінскі, Мышкавіцкі, Падрэцкі, Падсельскі, Харлапавіцкі, Чыгірынкаўскі сельсаветы, утвораны [[Добасненскі сельсавет|Добасненскі]] і [[Стайкаўскі сельсавет (Кіраўскі раён)|Стайкаўскі]] сельсаветы, Бераснёўскі сельсавет перайменаваны ў [[Хвайніцкі сельсавет|Хвайніцкі]]. 17 лістапада 1959 года Кіраўску нададзены статус гарадскога пасёлка, Кіраўскі сельсавет скасаваны. 8 ліпеня 1960 года скасаваны Лешчанскі і Хвайніцкі сельсаветы. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак [[Клічаў]], [[Бацэвіцкі сельсавет|Бацэвіцкі]], [[Віркаўскі сельсавет|Віркаўскі]], [[Ганчанскі сельсавет|Ганчанскі]], [[Дзмітраўскі сельсавет (Кіраўскі раён)|Дзмітраўскі]], [[Доўгаўскі сельсавет (Кіраўскі раён)|Доўгаўскі]], [[Кабылянкаўскі сельсавет|Кабылянкаўскі]], [[Каўбчанскі сельсавет|Каўбчанскі]], [[Нясяцкі сельсавет]]ы скасавнага [[Клічаўскі раён|Клічаўскага раёна]]. 10 верасня 1964 года Кабылянкаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Акцябрскі сельсавет (Кіраўскі раён)|Акцябрскі]]. 6 студзеня 1965 года адноўленаму Клічаўскаму раёну перададзены гарадскі пасёлак Клічаў, Акцябрскі, Бацэвіцкі, Віркаўскі, Ганчанскі, Дзмітраўскі (Дзмітрыеўскі), Доўгаўскі, Каўбчанскі, Нясяцкі сельсаветы. 4 чэрвеня 1965 года ўтвораны [[Скрыпліцкі сельсавет]]. 20 кастрычніка 1995 года Кіраўскі раён і гарадскі пасёлак Кіраўск аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 10 ліпеня 2001 года Кіраўск аднесены да катэгорыі гарадоў раённага падпарадкавання, утвораны [[Мышкавіцкі сельсавет]]. 23 снежня 2009 года скасаваны Грыбавецкі сельсавет<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151124111409/http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39%28003-014%29.pdf |date=24 лістапада 2015 }}</ref>, 22 лютага 2013 года — Казуліцкі сельсавет<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0056729&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 22 февраля 2013 г. № 20-7 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Бобруйского и Кировского районов Могилевской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210908174951/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0056729&p1=1 |date=8 верасня 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == У 2009 г. насельніцтва пасёлка складала 8,7 тыс. жыхароў, насельніцтва раёна складала 23,7 тыс. чалавек. На 01.01.2014 г. у раёне налічваліся 123 населеныя пункты, дзе пражывала 20449 чалавек. На 1 студзеня 2025 года ў раёне жыло 16 666 чал., у тым ліку ў Кіраўску — 7 806<ref>''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''. [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250331163920/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf |date=31 сакавіка 2025 }} (''руск''.) (3 cакавіка 2025).</ref>. == Транспарт == Праз раён праходзяць рэспубліканскія аўтадарогі [[Магілёў]] — [[Бабруйск]] і [[Мінск]] — [[Гомель]] . == Славутасці == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Кіраўскага раёна}} У аддзеле культуры Кіраўскага райвыканкама мяркуюць, што праектна-рэстаўрацыйныя работы ва [[Палацава-паркавы комплекс Булгакаў (Жылічы)|Палацава-паркавым комплексе Булгакаў]] роду [[Ігнат Габрыэлевіч Булгак|Булгакаў]] у пасёлку [[Жылічы (аграгарадок)|Жылічы]] дазволяць узнавіць у Беларусі адзін з унікальных гісторыка-культурных турыстычных аб’ектаў, так як рэстаўрацыя праводзіцца па арыгінальным чарцяжах і сапраўдным малюнках палаца, зробленым сучаснікам, вядомым мастаком [[Напалеон Орда|Напалеонам Ордай]]. Тут таксама будзе пабудавана і цагляная аранжарэя, якую нямецка-фашысцкія акупанты разабралі падчас вайны на ўзвядзенне умацаванняў.<ref>[http://news.tut.by/culture/138143.html У Жылічах рэканструююць палацавы комплекс роду Булгакаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171101023142/http://news.tut.by/culture/138143.html |date=1 лістапада 2017 }}</ref> == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Уладзімір Пятровіч Жданаў]] (1949—1995) — беларускі мастак тэатра. * [[Аляксандр Трыфанавіч Кузьмін]] (1918—2004) — партыйны і дзяржаўны дзеяч БССР. * [[Валянцін Навумавіч Рабцэвіч]] (1934—2008) — беларускі [[гісторык]], [[нумізмат]], [[археолаг]]. * [[Якаў Ігнатавіч Міхалап]] (1904—1964) — [[літаратуразнавец]] і [[педагог]]<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|172721|Міхалап Якаў Ігнатавіч, кандыдат філалагічных навук, літаратуразнаўства}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8}} * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=25|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://region.mogilev.by/ru/node/8483 Кіраўскі раён на сайце Магілёўскага аблвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100915095520/http://region.mogilev.by/ru/node/8483 |date=15 верасня 2010 }} {{ref-ru}} * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_kirovsk/map.shtml Карты і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200131042836/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_mogilev/regions/reg_kirovsk/map.shtml |date=31 студзеня 2020 }} * [http://globustut.by/_regs/kirov.htm Выдатныя мясціны на партале globustut.by] {{Кіраўскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Магілёўскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Кіраўскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Магілёўская вобласць БССР|child|загаловак=Кіраўскі раён у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] (1938—1944)}} |спіс2 = {{Бабруйская вобласць|child|загаловак=Кіраўскі раён у [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]] (1944—1954)}} |спіс3 = {{Магілёўская вобласць БССР|child|загаловак=Кіраўскі раён у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] (з 1954)}} }} [[Катэгорыя:Кіраўскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1935 годзе]] e9m6pjtvhrgtravop0ygbdoht8wo3zc Любанскі раён 0 2190 5161461 5072441 2026-07-06T08:56:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161461 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Любанскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мінская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Любань]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 90,59 %, [[руская мова|руская]] 7,89 %<br /><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 71,14 %, руская 22,37 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 35&nbsp;444 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 14 |Шчыльнасць = 18,51 |Месца па шчыльнасці = 17 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 95,61 %, <br /> [[рускія]] — 2,8 %, <br /> іншыя — 1,59 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 1&nbsp;913,75<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 11 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://lyuban.minsk-region.by/ |Заўвагі = }} '''Лю́банскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Любань]]. Мяжуе з [[Салігорскі раён|Салігорскім]], [[Слуцкі раён|Слуцкім]], [[Старадарожскі раён|Старадарожскім раёнамі]] Мінскай вобласці, [[Глускі раён|Глускім раёнам]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], [[Акцябрскі раён|Акцябрскім]], [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім]] і [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкім раёнамі]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Гісторыя == Утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка [[Любань]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 9 сельсаветаў: [[Асавецкі сельсавет (Любанскі раён)|Асавецкі]], [[Любанскі сельсавет (Любанскі раён)|Любанскі]], [[Ніжынскі сельсавет|Ніжынскі (Нежынскі)]], [[Рачэнскі сельсавет|Рачэнскі]], [[Рэдкавіцкі сельсавет|Рэдкавіцкі]], [[Тальскі сельсавет|Тальскі]], [[Туроцкі сельсавет|Туроцкі]], [[Юшкавіцкі сельсавет|Юшкавіцкі]], [[Ямінскі сельсавет|Ямінскі]]. 21 жніўня 1924 года Юшкавіцкі сельсавет перайменаваны ў Смольгаўскі, але 2 студзеня 1925 года сельсавету вернута старая назва. 21 жніўня 1925 года ў склад раёна перададзены [[Малагарадзяціцкі сельсавет]] [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]] [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]]. 24 верасня 1926 года Любанскі сельсавет скасаваны, утвораны [[Слабадскі сельсавет (Любанскі раён)|Слабадскі]] з цэнтрам у мястэчку Любань. З 9 чэрвеня 1927 года па 26 ліпеня 1930 года раён уваходзіў у склад [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у складзе БССР. З 21 чэрвеня 1935 года раён Слуцкай акругі. 5 красавіка 1936 года да раёна далучаны [[Загальскі сельсавет (Любанскі раён)|Загальскі сельсавет]] [[Глускі раён|Глускага раёна]]. З 20 лютага 1938 года ў складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Слабадскі і Тальскі сельсаветы, утвораны Любанскі сельсавет, Ніжынскі сельсавет перайменаваны ў [[Камунараўскі сельсавет (Любанскі раён)|Камунараўскі]], далучана вёска [[Забярэзінец]] [[Старобінскі раён|Старобінскага раёна]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. 1 красавіка 1960 года Загальскі сельсавет перайменаваны ў [[Соснаўскі сельсавет|Соснаўскі]]. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак [[Урэчча (Любанскі раён)|Урэчча]], [[Дарасінскі сельсавет]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]], гарадскія пасёлкі [[Старобін]], [[Чырвоная Слабада (Салігорскі раён)|Чырвоная Слабада]], рабочы пасёлак [[Салігорск]], [[Акцябрскі сельсавет (Салігорскі раён)|Акцябрскі]], [[Даманавіцкі сельсавет (Салігорскі раён)|Даманавіцкі]], [[Доўгаўскі сельсавет (Салігорскі раён)|Доўгаўскі]], [[Жываглодавіцкі сельсавет|Жываглодавіцкі]], [[Зажэвіцкі сельсавет|Зажэвіцкі]], [[Капацэвіцкі сельсавет|Капацэвіцкі]], [[Краснадварэцкі сельсавет|Краснадварэцкі]], [[Мяцявіцкі сельсавет|Мяцявіцкі]], [[Новацярушскі сельсавет|Новацярушскі]], [[Пагосцкі сельсавет (Салігорскі раён)|Пагосцкі]], [[Хорастаўскі сельсавет|Хорастаўскі]], [[Чапялёўскі сельсавет|Чапялёўскі]], [[Чыжэвіцкі сельсавет|Чыжэвіцкі]], [[Яскавіцкі сельсавет]]ы скасаванага [[Старобінскі раён|Старобінскага раёна]]. 14 студзеня 1963 года Хорастаўскі сельсавет перададзены [[Лунінецкі раён|Лунінецкаму раёну]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. 7 сакавіка 1963 года рабочы пасёлак Салігорск набыў статус горада абласнога падпарадкавання. 28 лютага 1964 года ўтвораны [[Рожанскі сельсавет]]. 31 ліпеня 1964 года скасаваны Мяцявіцкі сельсавет. 28 жніўня 1964 года Жываглодавіцкі сельсавет перайменаваны ў Першамайскі. 6 студзеня 1965 года горад Салігорск, гарадскія пасёлкі Старобін і Чырвоная Слабада, Акцябрскі, Даманавіцкі, Доўгаўскі, Зажэвіцкі, Капацэвіцкі, Краснадварэцкі, Новацярушскі (за выключэннем вёсак Бычкі, Зарэчкі, [[Новая Дуброва (Любанскі раён)|Новая Дуброва]], Новыя Дунцы, [[Старая Дуброва (Любанскі раён)|Старая Дуброва]] і Старыя Дунцы), Пагосцкі, Першамайскі, Рожанскі, Чапялёўскі, Чыжэвіцкі, Яскавіцкі сельсаветы перададзены ў склад утворанага [[Салігорскі раён|Салігорскага раёна]]. 7 сакавіка 1968 года гарадскі пасёлак Любань атрымаў статус горада раённага падпарадкавання. 10 красавіка 1969 года Любанскі сельсавет перайменаваны ў [[Тальскі сельсавет|Тальскі]], 16 жніўня 1973 года — Туроцкі ў [[Ляхаўскі сельсавет|Ляхаўскі]], 28 лютага 1974 года — Рэдкавіцкі ў [[Сароцкі сельсавет (Любанскі раён)|Сароцкі]]. 20 кастрычніка 1995 года горад Любань і Любанскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку 29 верасня 2006 года Урэцкі пассавет рэарганізаваны ў сельсавет, Дарасінскі і Ямінскі сельсаветы скасаваны. 28 мая 2013 года скасаваны Ляхаўскі сельсавет<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. == Геаграфія == Працягласць з поўначы на поўдзень 75 км, з захаду на ўсход — 58 км. Плошча 1,9 тыс. км²{{sfn|Беларусь|1995}}. Тэрыторыя ўваходзіць у склад паўночна-ўсходняй часткі [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]]. Паўночна-заходняя частка раёна захоплівае паўднёвую ўскраіну Слуцкага лёсападобнага плато, мяжа якога праходзіць па населеных пунктах Любань-Засмужжа-Дунцы. Гэтая частка ўяўляе сабой павышаную месцамі пагорыстую раўніну з абсалютнымі вышынямі 150—200 м. Паўднёвая зона раёна характарызуецца пераважным распаўсюджваннем [[тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотных глеб]], а паўночна-заходняя частка з перавагай суглінкавых глеб. Паўночная частка раёна знаходзіцца на [[Цэнтральнабярэзінская раўніна|Цэнтральнабярэзінскай раўніне]], паўднёвая — у [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкім Палессі]]. Найвышэйшы пункт — 190 м — каля вёскі [[Юшкавічы (Любанскі раён)|Юшкавічы]]. З [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]] ёсць [[торф]], [[сапрапель]], мел, [[калійная соль|калійныя]] і каменная солі, [[гаручыя сланцы]], пясчана-жвіровы матэрыял, будаўнічыя пяскі, [[Гліна|гліны]], мінеральныя воды. Сярэдняя тэмпература студзеня −6,3 °C, ліпеня 18,2° С. За год выпадае 597 мм [[ападкі|ападкаў]]. Па тэрыторыі раёна працякае рака [[Арэса]] з прытокам [[Таліца (рака)|Таліца]], вялікая сетка меліярацыйных каналаў ([[Сарачынскі канал|Сарачынскі]], [[Шыпілавіцкі канал|Шыпілавіцкі]], [[Рэдкавіцкі канал|Рэдкавіцкі]] і іншыя). Ёсць азёры [[Вячэра (возера)|Вячэра]], [[Баяніцкае]]. На Арэсе створана [[Любанскае вадасховішча]]. Лясістасць 38 %. Створаны гідралагічныя [[заказнік]]і мясцовага значэння Астроўкі, Вежань, Загальскі масіў. Насельніцтва Любанскага раёна ў 1995 годзе налічвала 46,8 тыс. чалавек{{sfn|Беларусь|1995}}. == Сродкі масавай інфармацыі == Выходзіць газета «[[Голас Любаншчыны]]» і праграма радыёвяшчання «На хвалях Арэсы». Перыядычнасць выхаду газеты — 2 разы на тыдзень (серада і субота), аб’ёмам 4 і 12 палос адпаведна, апошняя субота месяца — 16 старонак. Агульны разавы тыраж раённага выдання на 01.01.2015 года склаў 5000 асобнікаў. Распаўсюджваецца недзяржаўнае штотыднёвае грамадска-палітычнае выданне Рэгіянальная газета «[[Інфа-Кур’ер]]». Зарэгістравана ў сакавіку 2001 г. Выдаецца на 24 палосах фармату А3. Наклад — ад 6400 да 7300 экз. (2011). == Славутасці == Як элементы нематэрыяльнай культурнай спадчыны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] унесены: * Абрады і звычаі свята Пятрок вёскі [[Шыпілавічы]].<ref>{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/abrady-i-zvychai-sviata-piatrok|title=Абрады і звычаі свята Пятрок - Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь|website=heritage.gov.by|access-date=2025-10-22|archive-date=4 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250804010955/https://heritage.gov.by/catalog/abrady-i-zvychai-sviata-piatrok|url-status=dead}}</ref> * Мясцовы песенны стыль традыцыйных абрадавых і паза абрадавых песень аўтэнтычнымі фальклорнымі гуртамі «Журавушка», «Глыбокія крыніцы», «Павалякі» (вёскі [[Ямінск]], [[Закальное]], [[Вобчын|Обчын]]).<ref>{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/miastcovy-pesenny-styl-vykanannia-tradytcyinykh-abradavykh-i-pazaabradavykh-pesen-autentychnymi-falklornymi-gurtami-zhuravushka-glybokiia-krynitcy-pavaliaki|title=Мясцовы песенны стыль выканання традыцыйных абрадавых і пазаабрадавых песень аўтэнтычнымі фальклорнымі гуртамі "Журавушка", "Глыбокія крыніцы", "Павалякі" - Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь|website=heritage.gov.by|access-date=2025-10-22|archive-date=10 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210024155/https://heritage.gov.by/catalog/miastcovy-pesenny-styl-vykanannia-tradytcyinykh-abradavykh-i-pazaabradavykh-pesen-autentychnymi-falklornymi-gurtami-zhuravushka-glybokiia-krynitcy-pavaliaki|url-status=dead}}</ref> * Тэхналогія і традыцыі выпякання дамашняга хлеба ў [[Жораўка (Любанскі раён)|Жораўцы]] і [[Кузьмічы (Любанскі раён)|Кузьмічаў]].<ref>{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/tekhnalogii-i-tradytcyi-vypiakannia-khatniaga-khleba|title=Тэхналогіі і традыцыі выпякання хатняга хлеба - Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь|website=heritage.gov.by|access-date=2025-10-22|archive-date=5 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250805022118/https://heritage.gov.by/catalog/tekhnalogii-i-tradytcyi-vypiakannia-khatniaga-khleba|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Георгіевіч Выскварка]] (нар. 1971, в. [[Пласток (Любанскі раён)|Пласток]]) — збіральнік, даследчык і папулярызатар [[Беларускія народныя танцы|беларускай народнай танцавальнай культуры]], этнахарэограф, этнапедагог. * [[Іван Міхайлавіч Каратчэня]] (нар. 1948, в. [[Таль (Любанскі раён)|Таль]]) — беларускі палітычны дзеяч, вучоны-эканаміст, доктар эканамічных навук, прафесар. * [[Сяргей Патапавіч Кукраш]] — беларускі вучоны ў галіне аграхіміі. * [[Іван Муравейка]] — беларускі паэт. * [[Уладзімір Якаўлевіч Пузыня|Уладзімір Пузыня]] (1940—2012) — беларускі музыкант. * [[Лідзія Сымонаўна Савік]] (1936—2024) — беларускі літаратуразнавец, крытык. * [[Уладзіслаў Сыракомля]] (1823, фальварак [[Смольгаў]] — 1862) — [[паэт]], [[драматург]], перакладчык, [[літаратурны крытык]] і краязнаўца. * [[Барыс Міронавіч Шапіра]] — доктар эканамічных навук, прафесар. * [[Сямён Барысавіч Шапіра]] (нар. 1961, в. Рэчань) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Доктар эканамічных навук, прафесар. * [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі]] (1823, в. [[Шыпілавічы]] — 1861) — беларускі [[этнограф]], [[Фальклор|фалькларыст]], тэатральны крытык, [[публіцыст]], [[пісьменнік]] і [[перакладчык]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Любанскі раён|441}} {{Любанскі раён}} {{Мінская вобласць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Любанскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Слуцкая акруга|child|загаловак=Любанскі раён у [[Слуцкая акруга|Слуцкай акрузе]] (1924—1927)}} |спіс2 = {{Бабруйская акруга|child|загаловак=Любанскі раён у [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акрузе]] (1927—1930)}} |спіс3 = {{Мінская вобласць БССР|child|загаловак=Любанскі раён у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] (1938—1944)}} |спіс4 = {{Бабруйская вобласць|child|загаловак=Любанскі раён у [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]] (1944—1954)}} |спіс5 = {{Мінская вобласць БССР|child|загаловак=Любанскі раён у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] (з 1954)}} }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Любанскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] 2sowfq1y3c7de66ihony9epy452m6jr Румынія 0 2606 5161508 5088995 2026-07-06T11:13:50Z ~2026-38281-95 170781 /* */ Я ўнёс гэтыя змены, бо 6 ліпеня 2026 года Нікушар Дан з'яўляецца цяперашнім прэзідэнтам: https://24tv.ua/geopolitics/ru/nikushor-dan-biografija-prezidenta-rumynii-chto-govoril-ob-ukraine_n2825794, Iліе Балажан -прэм'ер-міністрам:https://gov.ro/en/prime-minister/biography , Мірча Абрудяну-старшынёй Сената: https://www.moldpres.md/rus/politika/foto-predsedatel-senata-rumynii-mircha-abrudyan-provyol-vstrechu-so-spikerom-igorem-grosu-v-buhareste-rumyniya-o Сорын Грындзяну-старшынёй парламентa 5161508 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Румынія | Арыгінальная назва = {{lang-ro|Romania}} | Родны склон = Румыніі | Назва гімна = Deșteaptă-te, române! | Аўдыё = Desteapta-te, romane!.ogg | Форма кіравання = [[Прэзідэнцка-парламенцкая рэспубліка]] | Заснавана = [[5 лютага]] [[1859]] | Дата незалежнасці = [[21 мая]] [[1877]] | Незалежнасць ад = [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] | Найбуйнейшыя гарады = [[Бухарэст]], [[Ясы]], [[Цімішаара]], [[Канстанца]], [[Галац]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Румыніі|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр Румыніі|Прэм'ер-міністр]] <br/> [[Старшыня Сенату Румыніі|Старшыня Сенату]] <br/> [[Старшыня Палаты Дэпутатаў Румыніі|Старшыня Палаты Дэпутатаў]] | Кіраўнікі = [[Нікушар Дан]] <br/> [[Іліе Балажан]] <br/> [[Мірча Абрудяну]] <br/> [[Сарын Грындзяну]] | Месца па плошчы = 83 | Плошча = 238.391 | Працэнт вады = 3 | Этнахаронім = [[Румыны]] | Месца па насельніцтву = 59 | Насельніцтва = 19.518.642 | Год ацэнкі = 2019 | Насельніцтва па перапісу = 20.121.641 | Год перапісу = 2011 | Шчыльнасць насельніцтва = 84,4 | Месца па шчыльнасці = 118 | ВУП (ППЗ) = 541,017 млрд<ref>https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=57&pr.y=18&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=968&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2019 | Месца па ВУП (ППЗ) = 46 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 27.563 | Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 55 | ВУП (намінал) = 244,581 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2019 | Месца па ВУП (намінал) = 62 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 12.506 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 72 | ІРЧП = 0,811<ref>http://hdr.undp.org/en/composite/trends</ref> | Год разліку ІРЧП = 2017 | Месца па ІРЧП = 52 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Румы́нія''' ({{Lang-ro|România}} {{IPA|[romɨˈni.a]}}) — дзяржава ў паўночна-заходняй частцы [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]] ў паўднёва-ўсходняй [[Еўропа|Еўропе]]. Румынія мае сухапутныя межы з [[Украіна]]й на поўначы і ўсходзе, [[Малдова]]й на паўночным усходзе, [[Балгарыя]]й на поўдні, [[Сербія]]й на паўднёвым захадзе і [[Венгрыя]]й на захадзе. На ўсходзе краіна абмываецца [[Чорнае мора|Чорным морам]]. Сталіца краіны, горад [[Бухарэст]] з насельніцтвам каля двух мільёнаў чалавек, з’яўляецца [[Спіс гарадоў-мільянераў Еўропы|адным з найбуйнейшых гарадоў Еўропы па колькасці насельніцтва]]. У рэльефе Румыніі вылучаюцца [[Карпацкія горы]], [[Трансільванскае плато]] і Прыдунайскія нізіны. Румынія багата на карысныя выкапні, асабліва на вуглевадароды, аднак слаўныя часы румынскай нафты прыйшліся на ХХ стагоддзе. Клімат умераны, умерана кантынентальны, на паўднёвым усходзе мае рысы субтрапічнага. Рачная сетка Румыніі належыць пераважна да сістэмы Дуная, на паўночным захадзе да Чорнага мора цякуць [[Прут]] і [[Сірэт (рака)|Сірэт]]. Горы і плато пакрытыя шыракалістымі і хваёвымі (вышэй) лясамі, раўніны ўзараныя. Румынія адбылася на тэрыторыі, якая прыблізна адпавядае старажытнарымскай правінцыі Дакіі. Уласна Румынія была сфармавана ў 1859 годзе праз [[Асабістая унія|асабістую унію]] дунайскіх княстваў [[Малдаўскае княства|Малдавіі]] і [[Валашскае княства|Валахіі]]. Новая дзяржава прыняла афіцыйную назву «Румынія» ў 1866 годзе і атрымала незалежнасць ад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў 1878 годзе. У канцы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] да суверэннага [[Каралеўства Румынія]] далучыліся [[Трансільванія]], [[Букавіна]] і [[Бесарабія]]. У [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] Румынія ваявала на баку [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіі]] да 1944 года, пасля чаго далучылася да [[Саюзнікі ў Другой сусветнай вайне|Саюзнікаў]]. Пасля вайны стала [[Сацыялістычныя краіны|сацыялістычнай дзяржавай]] і членам [[Варшаўская дамова|Варшаўскай дамовы]]. Пасля [[Румынская рэвалюцыя 1989 года|рэвалюцыі 1989 года]] Румынія пачала пераход да [[Дэмакратыя|дэмакратычнага ладу]] і [[Капіталізм|капіталістычнай]] [[Рынкавая эканоміка|рынкавай эканомікі]]. Сучасная Румынія — шматпартыйная дэмакратыя, прэзідэнцка-парламенцкая рэспубліка, дзе захоўваецца прынцып падзелу ўладаў. Главой рэспублікі з’яўляецца прэзідэнт, вышэйшы заканадаўчы орган — [[Парламент Румыніі|двухпалатны Парламент]]. Паводле даных 2019 года насельніцтва Румыніі складае больш за 19 млн жыхароў, гэта 7-е месца ў ЕС. Характэрная адмоўная дынаміка колькасці насельніцтва, адзін з самых нізкіх паказчыкаў нараджальнасці ў свеце. У нацыянальным складзе пераважаюць [[румыны]], [[венгры]] і [[цыганы]]. Большасць насельніцтва атаясамлівае сябе з [[Праваслаўе|праваслаўным хрысціянствам]] і карыстаецца [[Румынская мова|румынскай мовай]]. Самы нізкі ў ЕС узровень урбанізацыі (54 %). Вялікія гарады Румыніі — [[Брашаў]], [[Клуж-Напока]], [[Ясы]], [[Тымішаара]], [[Канстанца]], [[Краёва]]. Пасля хуткага эканамічнага росту ў пачатку 2000-х гадоў Румынія мае эканоміку, заснаваную пераважна на сферы паслуг, а таксама з’яўляецца буйным прамысловым вытворцам, у тым ліку, вытворцам і экспарцёрам машын. Да найбуйнейшых румынскіх кампаній адносяцца [[Dacia|Automobile Dacia]], Ford Romania (абедзве аўтамабілебудаванне), Petrom, Rompetrol, Romgaz (усе паліўная прамысловасць), Electrica (электраэнергетыка), RCS & RDS (тэлекамунікацыі) and Banca Transilvania (банкаўскі сектар). У 2017 годзе Румынія прадэманстравала найвышэйшыя ў ЕС тэмпы росту ВУП (7 %). Румынія з’яўляецца членам многіх міжнародных арганізацый, уключаючы [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыю Аб’яднаных Нацый]], [[НАТА]] (з 2004 года) і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] (з 2007 года). Маючы багатую культурную гісторыю, Румынія была домам уплывовых [[Мастацтва Румыніі|мастакоў]], [[Музыка Румыніі|музыкаў]], [[Навука і тэхналогіі ў Румыніі|вынаходнікаў]], [[Спорт у Румыніі|спартоўцаў]], а таксама мае мноства [[Турызм у Румыніі|турыстычных славутасцей]]. == Этымалогія == Назва краіны паходзіць ад {{lang-la|romanus}} — «рымскі», што выкарыстоўвалася ў значэнні «грамадзянін Рыма». Першымі гэтую назву ў дачынені да зямель Трансільваніі, [[Валахія|Валахіі]] і [[Малдаўскае княства|Малдавіі]] ўжывалі італьянскія падарожнікі ў ХVI стагоддзі. Тым жа стагоддзем (1521) датуецца пісьмо баярына Някшу на валахскай мове, дзе валашская зямля названа Țeara Rumânească. Да канца XVII стагоддзя былі аднолькава ўжыванымі формы român and rumân, пазней другая форма перастала выкарыстоўвацца. Сёння ў большасці моў свету выкарыстоўваецца варыянт назвы праз «у»: нямецкае і шведскае Rumänien, іспанскае Rumania, польскае Rumunia, беларускае Румынія і нават японскае ルーマニア (Rūmania). Праз «о» краіна завецца ў румынскай (România) і англійскай (Romania) мовах. == Геаграфічнае становішча == {{Карта Румыніі}} {{main|Геаграфія Румыніі}} Плошча ў 238,400 км² робіць Румынію 12-й па памерах краінай Еўропы. Румынія ляжыць на мяжы Усходняй (да якой адносіцца сама) і Паўднёвай Еўропы — вельмі зручнае геаграфічнае становішча, калі ўлічыць яшчэ і выхад да [[Чорнае мора|Чорнага мора]] на ўсходзе, а таксама, Дунайскі транс’еўрапейскі шлях. Даўжыня чарнаморскага ўзбярэжжа складае 245 км. Румынія прэтэндуе на востраў [[Змяіны востраў|Змяіны]], які належыць Украіне, што пацверджана рашэннем [[Міжнародны суд ААН|Міжнароднага суда ААН]] у 2009 годзе. Румынія мяжуе з: * [[Украіна]]й на поўначы і часткова на ўсходзе (649 км) * [[Малдова]]й на усходзе (681 км) * [[Балгарыя]]й на поўдні (631 км) * [[Сербія]]й і [[Венгрыя]]й на захадзе (546 і 448 км адпаведна) Значная частка мяжы з Сербіяй і Балгарыяй праходзіць па рацэ Дунай. Усходні ўчастак мяжы з Украінай праходзіць па [[Дэльта Дуная|дэльце Дуная]], якая, будучы аб’ектам дынамічным, з’яўляецца нагодай бесперапынных межавых спрэчак Румыніі з Украінай (да 1991 — з [[УССР]]). == Прырода == {{main|Геаграфія Румыніі}} [[File:Romania-relief.png|thumb|Рэльеф Румыніі]] Абумоўлены становішчам у альпійскім складкаватым поясе рэльеф Румыніі вельмі разнастайны: горы, узвышшы і нізіны займаюць прыблізна па адной траціне яе тэрыторыі. [[Карпацкія горы]] перасякаюць краіну з поўначы ([[Усходнія Карпаты]]) на паўднёвы захад ([[Паўднёвыя Карпаты]]), утвараючы вялікую дугу. Каля 20 хрыбтоў маюць адзнакі вышэй за 2000 м. У Паўднёвых Карпатах знаходзіцца найвышэйшы пункт Румыніі — [[гара Малдавяну]], вышынёй 2544 м. Унутры Карпацкай дугі ляжыць [[Трансільванскае плато]] з вышынямі 300—500 м. Паміж Паўднёвымі Карпатамі і Дунаем цягнецца Ніжнедунайская (Валахская) нізіна, крайні захад адносіцца да [[Сярэднедунайская нізіна|Панонскага басейна]]. Уся тэрыторыя Румыніі належыць да сейсмічнай зоны, найбольш моцныя землятрусы здараюцца на паўднёвым усходзе. Нетры краіны багатыя на карысныя выкапні: нафта, прыродны газ, жалезная руда, соль. [[File:Cheile Turzii (Turda Gorges).jpg|thumb|left|Цясніна Тудра ў Трансільваніі]] Далёкасць ад Атлантыкі падаравала Румыніі кантынентальны клімат з чатырма выразнымі сезонамі, гарачым летам і халоднай (па еўрапейскіх мерках) зімой. Малюнак рэльефу абумоўлівае кліматычныя адрозненні розных раёнаў краіны. Шмат ападкаў (больш за 750 мм) атрымліваюць наветраныя схілы Карпат, між тым у Валахскай нізіне ў летні перыяд адчуваецца недахоп вільгаці (менш за 570 мм у ваколіцах [[Бухарэст]]а). Клімат Трансільванскага плато кантынентальны, з вялікімі ваганнямі тэмператур. [[File:Pelicani din Delta Dunarii.PNG|thumb|Пеліканы ў [[Дэльта Дуная|дэльце Дуная]]]] На ўсходняй і паўднёвай межах Румыніі цячэ [[Дунай|Рака Дунай]] — другая паводле працягласці рака ў Еўропе, што бярэ пачатак у [[Германія|Германіі]] і цячэ на паўднёвы ўсход 2857 км, праходзячы праз дзесяць краін і разгаліноўваючыся ў [[Дэльта Дуная|дэльту Дуная]] пры ўпадзенні ў Чорнае мора. Дэльта Дуная плошчай больш за 4000 км² — другая па велічыні рачная дэльта Еўропы пасля дэльты Волгі. Ва Усходніх Карпатах, у кратары вулкана Чамату, знаходзіцца возера Святой Аны. Румынія ляжыць у прыроднай зоне мяшаных і шыракалістых лясоў. У гарах з вышынёй дубы і букі змяняюцца на елкі і піхты. Увогуле ж лясы пакрываюць 27 % румынскай зямлі, па плошчы некранутых лясоў Румынія адна з першых у Еўропе. Усходнія раёны краіны адносяцца да вобласці стэпаў. У лясах захаваўся багаты жывёльны свет: так у Румыніі пражывае 50 % еўрапейскай (без уліку Расіі) папуляцыі [[Буры мядзведзь|бурага мядзведзя]] і 20 % — ваўка. У канцы 2000-х прыродаахоўныя тэрыторыі — 10 нацыянальных паркаў і тры запаведнікі — займалі 5 % Румыніі. Дэльта Дуная — абшары бесперапынных балот, што служаць домам для амаль 1700 відаў раслін — прыродны аб’ект [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]. == Гісторыя == {{main2|Гісторыя Румыніі}} === Старажытны час === [[File:SoborulZeitelorCucuteni.JPG|thumb|Гліняная «багіня», [[Трыпольская культура]]]] Чалавечыя рэшткі ўзростам 40 000 гадоў, знойдзеныя ў [[Пештэра-ку-Оасэ]] (Пячоры з косткамі), мяркуюцца найстаражытнейшымі ў свеце рэшткамі [[Краманьёнец|краманьёнцаў]]. Неалітычныя тэхналогіі і сельская гаспадарка распаўсюдзіліся па тэрыторыі сучаснай Румыніі ў 6 тыс. да н.э. пасля прыбыцця мігрантаў з грэчаскай [[Фесалія|Фесаліі]]. На поўначы Румыніі (каля Лункі) знойдзены самыя старажытныя ў Еўропе сведчанні аб здабычы солі ўзростам каля 8000 гадоў. Да таго часу адносяцца і першыя пасяленні, некаторыя з якіх неўзабаве сталі прота-гарадамі плошчай да 3 км². У 3 тыс. да н.э. на поўначы Румыніі квітнела [[Трыпольская культура]]. 1800 г. да н.э. датуюцца раскапаныя фартыфікацыйныя збудаванні [[Бронзавы век|бронзавага веку]]. [[File:106 Conrad Cichorius, Die Reliefs der Traianssäule, Tafel CVI.jpg|thumb|left|Смерць Дэцэбала, фрагмент [[Калона Траяна|калоны Траяна]]]] У VII ст. да н.э. на чарнаморскім узбярэжжы з’явіліся грэчаскія калоніі, што вялі гандаль з тутэйшымі плямёнамі, сярод якіх [[Герадот]] называў [[Геты|гетаў]] па ніжнім Дунаі і [[Агафірсы|агафірсаў]] у Трансільваніі. [[Страбон]] асацыяваў гетаў з [[Дакі|дакамі]], што ў І ст. да н.э. кантралявалі Ніжнедунайскую нізіну. Найвышэйшага росквіту дакі дасягнулі ў часы [[Дэцэбал]]а (87—106 н.э.), які стварыў магутную дзяржаву. У выніку войнаў (101—102 і 105—106) з рымскім імператарам [[Траян]]ам, краіна стала рымскай правінцыяй [[Рымская Дакія|Дакія]], што цягам ІІ ст. мірна і паспяхова развівалася. Вучоныя-прыхільнікі дака-рымскай бесперапыннай тэорыі кажуць, што доўгае мірнае суіснаванне рымскіх легіянераў ды перасяленцаў з дакамі стала першай стадыяй утварэння румынскай нацыі. У ІІІ стагоддзі на правінцыю аслабелай імперыі бесперапынныя набегі рабілі [[готы]] і карпы, і калі ў 271 годзе імператар [[Аўрэліян]] аддаў войску загад пакінуць Дакію, готы авалодалі краінай. Тым не менш, многія воіны і перасяленцы засталіся на новай радзіме. Дабруджа ([[Малая Скіфія]]) ж заставалася рымскай (пазней візантыйскай) да VII ст. === Сярэднявечча === У 376 годзе гоцкае панаванне змянілася на [[гуны|гунскае]]. У 454 валадарства гунаў скончылася на карысць гепідаў, германскіх плямёнаў. У 570 румынскія землі трапілі пад уладу качавых плямёнаў панонскіх [[Авары|авараў]]. З канца VI стагоддзя на землях Румыніі сталі з’яўляцца славянскія пасяленні. У 680 на ніжні Дунай прыйшлі [[булгары]]. У канцы наступнага стагоддзя яны разбілі авараў і стварылі сваю дзяржаву з хрысціянствам усходняга абраду ў якасці дзяржаўнай рэлігіі. Згодна з дака-рымскай тэорыяй, раманізаванае насельніцтва, вядомае пад імем валахаў, ціха перажыло готаў, гунаў, гепідаў, авараў у лясістых раёнах. Вучоныя, што адмаўляюць дака-рымскую тэорыю, кажуць, што раманамоўныя валахі прыйшлі на паўночнадунайскія землі з паўднёвых Балкан толькі ў ХІ ст. Прычарнаморскія раёны знаходзіліся пад уплывам [[Візантыя|Візантыі]]; заходняя частка сучаснай Румыніі, асабліва Трансільванія, пачынаючы з Х ст. стала сферай [[Каралеўства Венгрыя|венгерскіх]] інтарэсаў. Са [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] ў Трансільванію блізу 1150 прыйшлі нямецкія каланісты. Румынскія землі моцна пацярпелі ад нашэсця манголаў у 1241—1242., а ў другой палове ХІІІ ст. трапілі пад венгерскую ўладу большай часткай. === Валахія, Малдавія, Трансільванія === [[File:Mihai 1600.png|thumb|Княствы Малдавія, Валахія і Трансільванія ў 1600]] У ХIV ст. незалежнасць ад Венгрыі атрымлівалі два румынскіх княствы: [[Валашскае княства|Валахія]] (1330) і [[Малдаўскае княства|Малдавія]] (1360). Валашскае княства, дасягнуўшы росквіту пры князі [[Мірча I Стары|Мірчы I Старым]] (1386—1413), у 1456 стала васалам [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Малдаўскае княства дасягнула росквіту пры князі [[Стэфан III Вялікі|Стэфане III Вялікім]] (1457—1504), а ў 1513 стала васалам Асманскай імперыі. У 1541 пасля падзення Венгерскага каралеўства туркі захапілі заходнерумынскія землі, на якіх у 1570 было створана васальнае [[княства Трансільванія]]. Тады ж на румынскія землі прыйшла рэфармацыя. У 1594 Малдавія, Валахія і Трансільванія далучыліся да Свяшчэннага саюза, скіраванага супраць асманскага панавання ў Еўропе. У маі 1600 усе тры княствы былі аб’яднаны пад уладай князя [[Міхай Храбры|Міхая Храбрага]], які, хоць пад ціскам суседзяў быў вымушаны адрачыся ў верасні таго ж года, у ХІХ стагоддзі стаў сімвалам адзінства нацыі. [[File:RomaniaBorderHistoryAnnimation 1859-2010 es.gif|thumb|left|Дынаміка тэрыторыі Румыніі ў 1859—2010]] У ХVII стагоддзі княствы працягвалі плаціць даніну асманам, але ўзмацнілі сваю аўтаномію. Пасля 1683 Трансільванія ўвайшла ў склад дзяржавы Габсбургаў, якая праводзіла палітыку акаталічвання (дакладней, пераходу ў унію). Праваслаўная царква была прызнана толькі ў выніку паўстанняў, узнятых манахамі ў 1744 і 1759 гадах, румыны ў Трансільваніі заставаліся непрызнаным народам. Пасля здрады князя Валахіі Канстанціна Бранкавяну і Малдавіі Дзімітара Кантэміра і заключэння імі саюзу з Габсбургамі і Расіяй, Стамбул прыйшоў да высновы аб неабходнасці кіраваць Дунайскімі княствамі (так у той час празвалі Валахію і Малдавію) праз сваіх стаўленікаў — грэкаў-фанарыётаў. Новыя ўладары хутка распусцілі войскі, што дазволіла Аўстрыі акупаваць Букавіну (1775), а Расіі — Бесарабію (1812). [[Кючук-Кайнарджыйскі дагавор (1774)]], падпісаны пасля [[Руска-турэцкая вайна (1768—1774)|Руска-Турэцкай вайны 1768—1774]], абавязаў Асманскую імперыю пагадзіцца на аўтаномію Дунайскіх княстваў. Натхнёны [[Вайна за незалежнасць Грэцыі|грэчаскай вайной за незалежнасць]] валашскі дваранін Тудор Уладзімірэску ў 1821 годзе ўзняў паўстанне супраць турак, аднак у хуткім часе быў забіты фанарыётамі. Адрыянопальскі мір 1829 года паміж Турцыяй і Расіяй пашырыў аўтаномію княстваў, хоць і пакінуў Стамбулу права прызначаць князёў. Валахскія і малдаўскія лідары [[Вясна народаў|рэвалюцыі 1848 года]] змагаліся за аб’яднанне княстваў, вызваленне сялян (дарэчы, упершыню пад [[Сцяг Румыніі|сіне-жоўта-чырвоным трыкалорам]]), але гэтым разам імперскія Расія і Турцыя выступілі супраць рэвалюцыянераў адзіным фронтам і разграмілі іх. У Трансільваніі румыны падтрымалі [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|антывенгерскія захады Вены]], аднак Габсбургі ўсё адно не далі ім аўтаноміі, і ў 1867 годзе [[Аўстра-венгерскае пагадненне]] зрабіла Трансільванію часткай вялікай Венгрыі ў складзе дуалістычнай манархіі. === Атрыманне незалежнасці === [[File:Austria-Hungary (ethnic).JPG|thumb|Народы [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] ў пачатку ХХ ст (румыны — блакітныя, венгры — жоўтыя, немцы і аўстрыйцы — фіялетавыя]] У [[Парыжскі мірны дагавор (1856)|выніку Крымскай вайны]] Дунайскія княствы аказаліся пад міжнароднай апекай. Вялікія дзяржавы не перашкодзілі мясцоваму дваранству правесці спецыяльныя сходы, на якіх было прынята рашэнне аб аб’яднанні княстваў; першым князем аб’яднанай краіны ў 1859 стаў [[Александру Іаан Куза]]. У 1862 годзе саюз княстваў атрымаў назву Румынія. Урад Кузы ўзяў курс на рэформы — секулярызацыю, аграрную рэформу, — што выклікала незадаволенасць кансерватыўных колаў і Александру быў заменены на немца [[Караль I|Карла Гагенцолерна-Зігмарынгена]]. На [[Берлінскі кангрэс|Берлінскім кангрэсе]] (1878) Румынія была прызнана незалежным каралеўствам, да дзяржавы былі далучаны дэльта Дуная і [[Дабруджа]]; а Карл Гагенцолерн у 1881 стаў каралём Каралем Першым. У 1883 годзе Румынія таемна далучылася да [[Траісты саюз|Траістага саюза]]. Нягледзячы на патрабаванні румынскіх [[Ірэдэнтызм|ірэдэнтыстаў]], у першыя дзесяцігоддзі свайго існавання каралеўства не прэтэндавала на чужыя землі. === Першая і Другая сусветныя войны === [[File:King Carol I of Romania with his nephew and great nephew.jpg|thumb|left|Кароль Караль I Гагенцолерн з пляменнікам, будучым каралём [[Фердынанд I (кароль Румыніі)|Фердынандам І]] і яго сынам, будучым [[Караль II|Каралем ІІ]]]] У выніку [[Другая балканская вайна|Другой Балканскай вайны]] Румынія атрымала Паўднёвую Дабруджу. Паколькі Германія і Аўстрыя ў гэтай вайне падтрымалі Балгарыю, Румынія перагледзела сваю знешнюю палітыку і далучылася да [[Антанта|Антанты]], але на пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заставалася нейтральнай. Аднак, калі саюзныя дзяржавы паабяцалі Румыніі венгерскую Трансільванію, яна ў 1916 абвясціла вайну Траістаму саюзу. Усходні фронт расцягнуўся, румынская армія хутка была разбіта і аўстра-германскія войскі акупавалі тры чвэрці краіны, за рэштку тэрыторыі змагалася расійская армія. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі расійскія войскі пакінулі Румынію і краіна ў маі 1918 была вымушана падпісаць з Цэнтральнымі дзяржавамі цяжкі Бухарэсцкі дагавор. Зрэшты, кароль Фердынанд І за дзень да капітуляцыі Германіі паспеў аднавіць адносіны з Антантай, таму Румыніі дасталіся ўсе абяцаныя бонусы са складу Аўстра-Венгрыі: Трансільванія, Банат, Крышана, Букавіна. Больш за тое, Грамадзянская вайна ў Расіі дазволіла ажыццявіць уз’яднанне з Бесарабіяй, не прызнанае [[СССР]]. Такім чынам, плошча Румыніі павялічылася з даваенных 137,000 км² да 295,000 км². Рэформы 1919—1921 ператварылі краіну ў «нацыю дробных землеўласнікаў». Было ўведзена ўсеагульнае выбарчае права для мужчын. Румынская дзяржава была ўнітарнай, аднак нацыянальныя меншасці, што складалі 30 % насельніцтва, мелі даволі шырокія правы. У 1927 годзе памірае кароль Фердынанд, улада фармальна пераходзіць да яго ўнука [[Міхай I|Міхая]]. У 1930 з эміграцыі вяртаецца бацька малалетняга Міхая, эксцэнтрычны кароль Караль ІІ. У 1938 Караль «дорыць» народу новую Канстытуцыю, ліквідуе парламенцкую дэмакратыю, распушчае партыі і робіцца адзінаўладным гаспадаром Румыніі. Пасля дыпламатычна прайграных тэрытарыяльных страт на карысць СССР (Бесарабія і Букавіна), Венгрыі (Трансільванія) і Балгарыі (Паўднёвая Дабруджа) у 1940, Караля зрынае прагітлераўскі генерал [[Іон Антанеску]], што абвяшчае сябе дыктатарам пры тым жа каралі Міхаі. У час Другой сусветнай вайны Румынія з’яўляецца саюзнікам [[Краіны Восі|дзяржаў Восі]], галоўнай крыніцай нафты для вермахта. У ліпені 1941 года Румынія ўступіла ў вайну супраць СССР на баку Германіі, вярнула Бесарабію і акупавала [[Губернатарства Трансністрыя|Трансністрыю]] — вобласць на ўсход ад [[Днестр|Днястра]] з цэнтрам у [[Адэса|Адэсе]]. Яўрэйскае насельніцтва Трансністрыі было вынішчана, яўрэі ж Малдавіі і Валахіі збольшага перажылі вайну, хаця й былі моцна абмежаваны ў правах. 23 жніўня 1944 падчас паспяховага савецкага наступлення кароль Міхай арыштаваў Іона Антанеску і перадаў уладу антыфашысцкаму Нацыянальнаму дэмакратычнаму блоку. 250 000 румын далучыліся да Савецкай арміі ў паходзе на захад. === Камуністычная Румынія === [[File:Gheorghiu-Dej &amp; Khrushchev at Bucharest&#039;s Baneasa Airport (June 1960).jpg|thumb|left|[[Георгэ Геаргіу-Дэж]] сустракае Мікіту Хрушчова у аэрапорце Бухарэста, 1960]] У сакавіку [[1945]] г. ва ўладзе апынуўся ўрад, падтрыманы Масквой, і два з лішкам гады Румынія заставалася нечым накшталт «сацыялістычнай манархіі». Маладому каралю далі ў Маскве мянушку «кароль-камсамолец». [[6 ліпеня]] [[1945]] г. Міхай быў узнагароджаны савецкім ордэнам [[Ордэн «Перамога»|«Перамога»]] (№ 16). У 1947 Румыніі афіцыйна перадалі Трансільванію. У тым жа годзе лідар камуністаў [[Георгэ Геаргіу-Дэж]], прымусіўшы Міхая І адрачыся ад улады і пакінуць радзіму, стаў на чале Румыніі, якая атрымала назву [[Сацыялістычная Рэспубліка Румынія]]. Прамая ваенная прысутнасць СССР у Румыніі працягвалася да канца 1950-х, а сумесныя прадпрыемствы «саўромы» эксплуатавалі прыродныя багацці краіны на карысць вялікага брата. У 1948 дзяржава распачала калектывізацыю. З канца 1940-х па пачатак 1960-х палітычныя свабоды былі згорнуты, іншадумства пераследвалася, разгортваліся шырокія кампаніі па выкрыванні ворагаў народу, а таемная паліцыя «секурытатэ» (Securitate) атрымала рэнаме найбольш жорсткай спецслужбы ў сацыялістычным лагеры. У 2006 спецыяльная камісія назвала лічбу ахвяраў (ад пераследу і выпраўленчых работ у лагерах — да забойстваў) камуністычнага рэжыму — 2 млн чалавек. [[File:Nicolae Ceauşescu addressing his New Year's Eve message on tv and radio, 1. January 1978.jpg|thumb|[[Нікалае Чаўшэску]] віншуе румынскі народ з новым, 1978, годам]] Пасля смерці Геаргіу-Дэжа ў 1965, кіраўніком краіны стаў Нікалае Чаўшэску. Пры ім краіна стала праводзіць палітыку з меншай аглядкай на СССР. У 1967 Румынія стала адзінай камуністычнай краінай, што не парвала дыпламатычных адносін з [[Ізраіль|Ізраілем]] пасля Шасцідзённай вайны. Аўтарытэт краіны ў арабскім свеце забяспечыў Румыніі ролю пасрэдніка ў араба-ізраільскіх перамовах. У тым жа 1967 годзе Чаўшэску ўсталяваў дыпламатычныя адносіны з ФРГ. Румынія стала адзінай дзяржавай Варшаўскага дагавора, што не стала ўдзельнічаць ва ўводзе войск у [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]] ў жніўні 1968 года, а Чаўшэску назваў саму аперацыю «вялікай памылкай, што ставіць пад пагрозу лёс камунізму». У першай палове 1980-х у румынскай эканоміцы сталі відавочны вялікія праблемы, выкліканыя планавым характарам эканомікі і вялікай знешняй запазычанасцю. Чаўшэску заклікаў румынаў да жорсткай эканоміі і да 1989 краіна разлічылася з даўгамі. Аднак жахлівае падзенне ўзроўню жыцця людзей адбілася на настроях у грамадстве, і так расчараваным палітычнымі несвабодамі і культам асобы дыктатара. У выніку рэвалюцыі ў снежні 1989 Чаўшэску быў зрынуты і расстраляны разам з жонкай. З усіх выпадкаў падзення камуністычных рэжымаў румынская рэвалюцыя стала найбольш крывавай — з тысячамі забітых і параненых. === Сучасны перыяд === У 1990 пасля яшчэ некалькіх рэвалюцыйных хваль Румынія перайшла да дэмакратычнай палітычнай сістэмы і рынкавай эканомікі. Першым прэзідэнтам дэмакратычнай Румыніі стаў [[Іон Іліеску]]. У 2004 Румынія стала членам [[НАТА]], 1 студзеня 2007 разам з Балгарыяй далучылася да [[ЕС]]. У другой палове 2010-х паглынутую карупцыяй краіну ўскалыхнулі наймагутнейшыя з 1989 пратэсты. == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main2|Палітыка Румыніі}} [[File:EPP Malta Congress 2017 ; 30 March (32893732854).jpg|thumb|Дзеючы прэзідэнт Румыніі [[Клаус Яханіс]], сакавік 2017]] Румынская Канстытуцыя 1991 была створана пад уплывам французскай канстытуцыі Пятай Рэспублікі. У 2003 у асноўны закон былі ўнесены дапаўненні дзеля адпаведнасці дэмакратычным стандартам ЕС. Сучасная Румынія — шматпартыйная дэмакратыя, прэзідэнцка-парламентска рэспубліка, дзе захоўваецца прынцып падзелу ўладаў. Главой рэспублікі з’яўляецца прэзідэнт, вышэйшы заканадаўчы орган — [[Парламент Румыніі|двухпалатны Парламент]]. === Выканаўчая ўлада === {{main2|Прэзідэнт Румыніі|Прэм'ер-міністр Румыніі}} Прэзідэнт абіраецца прамым усенародным галасаваннем на пяцігадовы тэрмін (з абмежаваннем у 2 тэрміны). Прэзідэнт прызначае прэм’ер-міністра, які ў сваю чаргу фарміруе кабінет міністраў. У 2016 прэзідэнтам быў абраны лідар Нацыянальнай Ліберальнай партыі Румыніі [[Клаус Яханіс]], у мінулым настаўнік фізікі і школьны інспектар, у 2000—2014 — мэр роднага горада [[Сібіу]] — сталіцы трансільванскіх немцаў. Пасаду прэм’ера ў студзені 2018 заняла член Сацыяльна-дэмакратычнай партыі [[Віярыка Дэнчылэ]], першая ў гісторыі Румыніі жанчына-прэм’ер-міністр. === Заканадаўчая ўлада === {{main2|Парламент Румыніі}} Двухпалатны парламент складаецца з сената (Senat) і палаты дэпутатаў (Camera Deputaților); у першым 136 крэслаў, у другой — 329. Выбары ў абедзве палаты праходзяць па мажарытарнай сістэме раз на чатыры гады. Да 2003 працэдура прыняцця законаў патрабавала іх узгаднення Сенатам і Палатай дэпутатаў па аднолькавай схеме. Рэферэндум надаў заканатворчасці характар руху ад ніжняе палаты да верхняй. Месца пасяджэнняў парламента — [[Палац Парламента|Парламенцкі палац]] у Бухарэсце — самы высокі адміністрацыйны будынак свету (84 метры). Асноўныя палітычныя партыі: * [[Сацыял-дэмакратычная партыя (Румынія)|Сацыял-дэмакратычная партыя]] — левацэнтрысцкая сацыялістычная палітычная партыя (у складзе палаты дэпутатаў 2016 года склікання мае 43 % крэслаў) * Нацыянальная Ліберальная партыя — кансерватыўна-ліберальная (21 % месцаў). Называе сябе найстарэйшай з дзеючых ліберальных палітычных партый Еўропы. * [[Саюз выратавання Румыніі]] — новая палітычная партыя, была ўтворана ў 2016 г., мае 8 % месцаў у ніжняй палаце. Стаіць на платформе барацьбы з карупцыяй. * Дэмакратычны альянс венграў у Румыніі — партыя венгерскай этнічнай меншасці. Прадстаўніцтва партыі ў парламенце (5 %) прыблізна адпавядае долі венграў у агульнай колькасці насельніцтва. === Знешняя палітыка === {{main2|Знешняя палітыка Румыніі}} [[File:Misiune de patrulare.jpg|thumb|Румынскія салдаты ў [[Афганістан]]е. Румынія актыўна ўдзельнічае ў міратворчых аперацыях НАТА і ААН, яе вайсковы кантынгент у Афганістане — чацвёрты па памерах]] Са снежня 1989 Румынія праводзіць знешнюю палітыку, арыентаваную на захад ([[ЕС]], [[ЗША]]), у нейкім сэнсе павярнуўшыся да былых саюзнікаў спінай. У 2004 Румынія стала паўнавартасным членам НАТА. [[Траян Бэсеску]] — прэзідэнт у 2004—2014 — падпісаў пагадненне з ЗША аб стварэнні амерыканскіх ваенных баз на ўсходзе краіны. У 2009 [[Хілары Клінтан]] назвала Румынію адным з самых надзейных саюзнікаў ЗША. У 2007 Румынія разам з Балгарыяй увайшла ў ЕС. Тады ж Румынія пажадала стаць часткай [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]], што было адобрана Еўрапейскім парламентам у чэрвені 2011 года, але адхілена Саветам ЕС у верасні 2011 года. Зрэшты, для наведвання Румыніі, напрыклад, грамадзянам Беларусі, неабходна Шэнгенская віза.<ref>https://romania.relax.by/</ref> Яшчэ за камуністычным часам, у 1972, Румынія далучылася да [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] і Сусветнага Банку. У [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|Сусветнай гандлёвай арганізацыі]] — з першага дня яе існавання (1 студзеня 1995). У ХХІ стагоддзі Румынія прымярае ролю правадніка інтэграцыі паміж чарнаморскімі суседзямі са складу былога СССР ([[Малдова]], [[Украіна]], [[Грузія]]) і Еўрапейскім саюзам. Наяўнасць значнай венгерскай меншасці абумоўлівае неабходнасць падтрымліваць сяброўства з [[Венгрыя]]й. Асаблівыя адносіны ў Румыніі з Малдовай — постсавецкай краінай, што гістарычна і моўна звязана з Румыніяй вельмі шчыльна. У пачатку 1990-х у Малдове быў створаны палітычны рух, што меў на мэце ўз’яднанне з Румыніяй. У 2005 годзе ўжо згаданы Бэсеску высунуў план аб’яднання Румыніі і [[Малдова|Малдовы]] да ўступлення Румыніі ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]. Гэты план не знайшоў падтрымкі з боку кіраўніцтва Малдовы. ==== Беларуска-румынскія адносіны ==== {{main|Беларуска-румынскія адносіны}} [[20 снежня]] [[1991]] Румынія прызнала незалежнасць Рэспублікі Беларусь і [[14 лютага]] [[1992]] года былі ўсталяваныя дыпламатычныя адносіны паміж дзвюма краінамі. У 1992 годзе Румынія адкрыла пасольства ў [[Мінск]]у, завулак Калінінградскі 12. Яго кіраўніцтва забяспечваецца на ўзроўні часовага паверанага ў справах. У 1994 годзе Рэспубліка Беларусь адкрыла ў [[Бухарэст|Бухарэсце]] генеральнае консульства, якое ў 1995 годзе было пераўтворана ў пасольства. У верасні 1997 у [[Вільнюс]]е, прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] ў рамках міжнароднай канферэнцыі сустрэўся з румынскім калегам [[Эміль Канстанцінеску|Эмілем Канстанцінеску]]; у лістападзе 1999 сустрэча паўтарылася падчас саміта [[АБСЕ]]. У ХХІ ст. ключавым мерапрыемствам на двухбаковым палітычным трэку стаў афіцыйны візіт у Рэспубліку Беларусь Міністра замежных спраў Румыніі Т. Мелешкану (9-10 лістапада 2017 года), падчас якога ён сустрэўся з кіраўніком беларускага МЗС і Прэм’ер-міністрам [[Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў|Андрэем Кабяковым]]. У беларускім парламенце маецца рабочая група па супрацоўніцтве з Румыніяй, якую ўзначальвае Петрашова В. В., аналагічная група ёсць і ў Бухарэсце.<ref>{{Cite web |url=http://romania.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |title=Архіўная копія |access-date=19 красавіка 2019 |archive-date=27 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427235538/http://romania.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |url-status=dead }}</ref> == Адміністрацыйны падзел == [[File:Romania Regions map.svg|thumb|Гістарычныя вобласці Румыніі]] {{main2|Адміністрацыйны падзел Румыніі}} У адміністрацыйным плане Румынія падзяляецца на 41 ''[[жудзецы Румыніі|жудзец]]'', якія падраздзяляюцца на 256 ''[[муніцыпіі Румыніі|муніцыпіяў]]'' і 2686 [[камуны Румыніі|камун]]. Жудзецы кіруюцца прэфектамі, якія прызначаюцца цэнтральным урадам. З 2006 года прэфекты абавязаны быць беспартыйнымі. У адпаведнасці з Рэгламентам [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]] № 1059/2003, тэрыторыя Румыніі падзяляецца на 8 [[рэгіёны развіцця Румыніі|рэгіёнаў развіцця]], якія з’яўляюцца не адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі, а толькі статыстычнымі зонамі краіны. У Румыніі выдзяляецца некалькі гістарычных абласцей, шмат з якіх маюць працяг у суседніх краінах: Валахія (падзяляецца на Алтэнію і Мунтэнію), Малдавія (Бесарабію — яе ўсходнюю частку — займае незалежная Малдова), [[Букавіна]] (паўночная Букавіна ўваходзіць у сучасную [[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкую вобласць]] [[Украіна|Украіны]]), [[Дабруджа]] (яе паўднёвая частка належыць Балгарыі), [[Трансільванія]], Крышана, Банат, Мармарош (апошнія тры рэгіёны часам аб’ядноўваюць з Трансільваніяй). == Насельніцтва == {{main2|Насельніцтва Румыніі}} [[File:Population pyramid of Romania 2016.png|thumb|Полава-ўзроставая структура, 2016]] Розныя крыніцы даюць даволі розныя ацэнкі колькасці насельніцтва Румыніі — ад 19,5 да 21,5 млн чалавек. Натуральны прырост адмоўны і складае каля −3.5 праміле (2018). [[Сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] вельмі нізкі — усяго 1,36 (у 2015 — 1,33), што нашмат ніжэй за ўзровень простага ўзнаўлення (2,1). Міграцыйны складнік слабаадмоўны. Сярэдні ўзрост складае 41,6 гадоў, працягласць жыцця — 75,6 гадоў. Насельніцтва старэе. Адсотак дзяцей і падлеткаў да 15 гадоў (14 %) меншы за долю асоб старэйшых за 65 гадоў (16 %).<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ro.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150905151315/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ro.html |date=5 верасня 2015 }}</ref>. === Нацыянальны склад === {{таксама}} ''[[Цыганы ў Румыніі]]'' [[File:Ethnic-map-of-Romania-2011.png|thumb|left|Этнічная карта румыніі. Венгры складаюць большасць насельніцтва ў трансільванскіх жудзецах — Харгіта (85 %) і Ковасна (73 %)]] Згодна з перапісам 2011 года 89 % жыхароў краіны адносяцца да тытульнай нацыі — румынаў — раманскага народа; 6,1 % насельніцтва — гэта венгры, што з даўніх часоў кампактна пражываюць у Трансільваніі; 3 % — гэта цыганы. Сярод іншых меншасцей — туркі, немцы, украінцы, [[арамуны]] (старажытны раманізаваны балканскі народ), сербы і інш. У 2009 у Румыніі пражывалі 133 000 імігрантаў, большай часткай з Малдовы і Кітая. Лічыцца, што па-за межамі Румыніі па ўсім свеце жыве не менш за 12 мільёнаў румынаў і асоб з румынскімі каранямі. === Мовы === {{main2|Румынская мова|Мовы Румыніі}} Дзяржаўная мова [[румынская мова|румынская]] — найбольш шматлікая ў падгрупе ўсходнераманскіх моў. У румынскім алфавіце 26 класічных лацінскіх літар і 5 дадатковых: 'ă','â','î','ț', і 'ș'. На румынскай мове размаўляе 90 % насельніцтва, на венгерскай — 6 %, на ўлашскіх дыялектах цыганскай мовы — 1,2 %. Каля 50 000 чалавек у паўночных жудзецах размаўляе па-ўкраінску. Канстытуцыя забяспечвае правы нацыянальных меншасцей: у рэгіёнах, дзе нетытульныя народы складаюць больш за 20 %, іх мовы выкарыстоўваюцца ў адукацыі, справаводстве і інш. У школьнай адукацыі аддаецца перавага англійскай і французскай мовам як замежным. Згодна з данымі Еўрабарометра 2012, англійскай валодае 31 % румынаў, французскай — 17 %. === Рэлігійны склад === {{main2|Рэлігія ў Румыніі}} Румынія — секулярная дзяржава. Тым не менш, рэлігія мае важную ролю ў жыцці румынаў. Паводле перапісу 2011, 81 % насельніцтва — праваслаўныя хрысціяне. Астатнія хрысціяне складаюць яшчэ 10 % (пратэстанты — 6 %, каталікі — 4 %). Туркі і татары пераважна мусульмане (64 000 чалавек). Атэістаў усяго 40 000. Румынская праваслаўная царква аўтакефальная, мае ўласнага патрыярха. Гэта другая па памерах праваслаўная царква свету, юрысдыкцыя якой распаўсюджваецца таксама на вернікаў Малдовы і румынскую дыяспару па ўсім свеце. === Размяшчэнне і гарады === {{main2|Гарады Румыніі}} Шчыльнасць насельніцтва складае 84 чал/км². Насельніцтва размеркавана па тэрыторыі краіны даволі раўнамерна. Узровень урбанізацыі адзін з самых нізкіх у Еўропе — усяго 54 %. Дарэчы, з 1990-х узровень урбанізацыі нават паменшыўся. У Бухарэсце жыве 1,8 млн чалавек, у сталічнай агламерацыі — блізу 2,2 млн. Усяго маецца 19 гарадоў з насельніцтвам больш за 100 000 чалавек. Больш за 300 000 жывуць у [[Тымішаара|Тымішаары]] і [[Клуж-Напока|Клуж-Напоцы]]. Іншыя вялікія гарады — [[Ясы]], [[Брашаў]], [[Канстанца]], [[Краёва]]. {{Найбуйнейшыя гарады | title = Найбуйнейшыя гарады Румыніі | stat_ref = Перапіс 2011 г.<ref name="2011census">{{cite web | url = http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_31.xls | title = Population at 20 October 2011 | date = 5 July 2013 | publisher = [[Нацыянальны інстытут статыстыкі, Румынія|INSSE]] | accessdate = 7 лютага 2018 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181221145251/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_31.xls | archivedate = 21 снежня 2018 | url-status = dead }}</ref> | list_by_pop = | class = nav | div_name = | name_link = Спіс гарадоў Румыніі | div_link = Жудзецы Румыніі{{!}}Жудзец | city_1 = Горад Бухарэст{{!}}Бухарэст| div_1 = Горад Бухарэст{{!}}Бухарэст| pop_1 = 1,883,425| img_1 = | city_2 = Горад Клуж-Напока{{!}}Клуж-Напока| div_2 = Жудзец Клуж{{!}}Клуж| pop_2 = 324,576| img_2 = Cluj-Napoca-vedere de pe Cetățuia-IMG 0661.JPG | city_3 = Горад Тымішаара{{!}}Тымішаара| div_3 = Жудзец Тыміш{{!}}Тыміш| pop_3 = 319,279| img_3 = Domul romano-catolic „Sf. Gheorghe”.jpg | city_4 = Горад Ясы{{!}}Ясы| div_4 = Жудзец Ясы{{!}}Ясы| pop_4 = 290,422| img_4 = Palatul culturii iasi.jpg | city_5 = Горад Канстанца{{!}}Канстанца| div_5 = Жудзец Канстанца{{!}}Канстанца| pop_5 = 283,872 | city_6 = Горад Краёва{{!}}Краёва| div_6 = Жудзец Долж{{!}}Долж| pop_6 = 269,506 | city_7 = Горад Брашоў{{!}}Брашоў| div_7 = Жудзец Брашоў{{!}}Брашоў| pop_7 = 253,200 | city_8 = Галац{{!}}Галац| div_8 = Жудзец Галац{{!}}Галац| pop_8 = 249,342 | city_9 = Горад Плаешці{{!}}Плаешці| div_9 = Жудзец Прахава{{!}}Прахава| pop_9 = 209,945 | city_10 = Горад Арадзя{{!}}Арадзя| div_10 = Жудзец Біхор{{!}}Біхор| pop_10 = 196,367 | city_11 = Горад Брэіла{{!}}Брэіла| div_11 = Жудзец Брэіла{{!}}Брэіла| pop_11 = 180,302 | city_12 = Горад Арад, Румынія{{!}}Арад| div_12 = Жудзец Арад{{!}}Арад| pop_12 = 159,704 | city_13 = Пітэшты{{!}}Пітэшты| div_13 = Жудзец Арджэш{{!}}Арджэш| pop_13 = 155,383 | city_14 = Горад Сібіу{{!}}Сібіу| div_14 = Жудзец Сібіу{{!}}Сібіу| pop_14 = 147,245 | city_15 = Бакэў{{!}}Бакэў| div_15 = Жудзец Бакэў{{!}}Бакэў| pop_15 = 144,307 | city_16 = Тыргу-Мурэш{{!}}Тыргу-Мурэш| div_16 = Жудзец Мурэш{{!}}Мурэш| pop_16 = 134,290 | city_17 = Бая-Марэ{{!}}Бая-Марэ| div_17 = Жудзец Марамурэш{{!}}Марамурэш| pop_17 = 123,738 | city_18 = Бузэў{{!}}Бузэў| div_18 = Жудзец Бузэў{{!}}Бузэў| pop_18 = 115,494 | city_19 = Баташані{{!}}Баташань| div_19 = Жудзец Баташань{{!}}Баташань| pop_19 = 106,847 | city_20 = Сату-Марэ{{!}}Сату-Марэ| div_20 = Жудзец Сату-Марэ{{!}}Сату-Марэ| pop_20 = 102,441 }} == Эканоміка == {{main|Эканоміка Румыніі}} У першай палове ХХ ст Румынія была сярод сусветных лідараў нафтаздабычы, а таксама выбітным вытворцам сельскагаспадарчай прадукцыі. Камуністычныя ўлады дадалі да гэтых галін спецыялізацыі цяжкую прамысловасць (машынабудаванне, металургію) пры поўным панаванні дзяржаўнай формы ўласнасці. 1990-я прайшлі пад знакам эканамічных цяжкасцей. Курс на прыватызацыю і рынкавую эканоміку, узяты ў посткамуністычнай Румыніі, прывёў да заняпаду многіх значных прадпрыемстваў. У 2000-х Румынія дэманстравала вялікія эканамічныя поспехі, што дало нагоду называць яе «ўсходнееўрапейскім тыграм». Уступленне ў ЕС адбілася на румынскай эканоміцы неадназначна. Румынія моцна пацярпела ад сусветнага крызісу 2008-09 гадоў. Вельмі высокі ўзровень карупцыі прывёў да крызісных з’яў у 2010-х. Сёння роля дзяржавы ў эканамічным жыцці мінімальная, падаходны падатак — адзін з самых нізкіх у ЕС (16 %). У структуры ВУП пераважае сфера паслуг (63 % у 2017), за ёй ідзе прамысловасць (33 %).<ref name="cia.gov"/> Пры гэтым у сельскай і лясной гаспадарцы занята 28 % эканамічна актыўнага насельніцтва — адзін з найвышэйшых паказчыкаў у Еўропе. Румынія прыцягвае значную колькасць замежных інвестыцый. Паводле класіфікацыі Сусветнага банка Румынія адносіцца да дзяржаў з высокім прыбыткам. Згодна з Еўрастатам, ВУП на душу насельніцтва ў Румыніі складае 63 % ад сярэдняга ўзроўню па ЕС (у 2007 было 43 %, што робіць Румынію адной з самых хутка прагрэсуючых эканомік Старога свету. Грашовая адзінка — румынскі лей (RON); шырокае хаджэнне маюць еўра, на якія краіна ў рэшце рэшт мае перайсці. Заробкі ў Румыніі ў параўнанні з астатнімі краінамі ЕС дасюль вельмі нізкія: у 2019 годзе сярэдняя зарплата складае каля 2700 RON у месяц (570 еўра або $ 645)<ref>https://www.romaniaexperience.com/what-is-the-minimum-and-average-salary-in-romania-in-2017/</ref>. Параўнальна нізкі і ўзровень беспрацоўя (4,3 % у жніўні 2018). Інфляцыя таксама радуе жыхароў Румыніі, а ў 2016 яна была нават адмоўнай (-1,1 %)! Маючы незвычайна вялікія для кантынентальнай Еўропы запасы нафты і газу, Румынія з’яўляецца адной з самых энергетычна незалежных дзяржаў рэгіёна. Энергетыку Румыніі вядуць кампаніі Petrom, Romgaz і Rompetrol. Першая з’яўляецца найбуйнейшым здабыўцам нафты, другая — газу ў паўднёва-ўсходняй Еўропе. Па аб’ёмах здабычы нафты (0,5 млн барэляў у дзень) Румынія займае 28 месца ў свеце, саступаючы ў Еўропе толькі Нарвегіі і Вялікабрытаніі; штогод здабываецца каля 10 млрд м³ прыроднага газу (прыблізна 40-е месца ў свеце, 4-е ў Еўропе). Румынскія НПЗ забяспечваюць патрэбы ўнутранага рынку, частка нафтапрадуктаў ідзе на экспарт. Асноўныя магутнасці і сеткі электраэнергетыкі належаць дзяржаўнай кампаніі Electrica. Румынія з’яўляецца нета-экспарцёрам электраэнергіі. У 2015 асноўнымі тыпамі электрастанцый былі ТЭЦ на вугалі (28 %), нафтавыя і газавыя (14 %); ГЭС (30 %), атамныя (18 %). Адзіная ў краіне [[АЭС Чэрнаводэ|Чэрнаводская АЭС]], спраектаваная канадскай кампаніяй Atomic Energy of Canada Limited (AECL), працуе на цяжкай вадзе і мае 2 водна-вадзяных рэактары ў 1300 МВт кожны, яшчэ два плануецца пабудаваць. [[File:2018 Dacia Duster Comfort 1.6.jpg|thumb|left|2018 Dacia Duster Comfort 1.6]] У машынабудаванні Румыніі самай знакамітай кампаніяй з’яўляецца [[Dacia|Automobile Dacia]], што з 1999 належыць французскаму [[Renault S.A.|Рэно]]. У 2014 аўтамабілі Dacia складалі 7,4 % экспарту краіны. З 2009 у [[Краёва|Краёве]] працуе прадпрыемства Ford Romania, у 2017 яно было значна пашырана ў выніку пераносу вытворчасці прызначанай для еўрапейскага рынку прадукцыі з індыйскага горада [[Чэнаі]]. [[File:Manastirea putna1.jpg|thumb|Мужчынскі [[манастыр Путна]] ў Малдавіі, адзін з цэнтраў паломніцтва]] Найбуйнейшыя кампаніі сферы паслуг — RCS & RDS (найбуйнейшая тэлекамунікацыйная кампанія ва Усходняй Еўропе і Banca Transilvania (банкаўскі сектар). Згодна з вынікамі аўтарытэтных даследаванняў, у Румыніі адна з найвышэйшых хуткасцей інтэрнэту ў Еўропе і ў свеце. Турызм дае 5 % румынскага ВУП і з’яўляецца адным з самых значных палюсоў росту эканомікі. У 2016 Румынію наведала больш за 9 млн турыстаў. Самым папулярным чарнаморскім курортам з’яўляецца Мамая блізу Канстанцы. [[File:Romania-drumuri.svg|thumb|left|Румынскія дарогі]] Румынія мае развітую сучасную транспартную сетку, у складзе якой прадстаўлены ўсе найважнейшыя віды транспарту. Працягласць аўтамабільных дарог складае 86 тыс.км, чыгуначнай сеткі — 22 300 км (чацвёртая па працягласці чыгунак у Еўропе). У 1990-я румыны фактычна закінулі свае чыгункі, аднак у ХХІ стагоддзі, дзякуючы мадэрнізацыі і частковай прыватызацыі, гэты транспарт акрыяў. З 1979 у Бухарэсце працуе метрапалітэн, агульная працягласць ліній складае 69 км, зрэшты, пасажыранапружаным яго не назавеш (усяго 600 000 пасажыраў цягам рабочага тыдня, менш чым у Мінску за дзень). У Румыніі 16 міжнародных аэрапортаў. Паветраныя вароты сталіцы — Міжнародны аэрапорт імя Хенры Каандэ (рум. Aeroportul Internaţional Henri Coandă) — ў 2017 прынялі і адправілі 12,8 млн пасажыраў. Дарэчы, Хенры быў піянерам румынскага паветраплавання. [[Канстанца]] — найбуйнейшы порт і верф у Чорным моры і адзін з самых ажыўленых партоў ў Еўропе. [[File:Județul Călărași, România.jpg|thumb|Пожня, Валахія]] У сельскай гаспадарцы дамінуе раслінаводства, а ў яго складзе — вырошчванне зерневых, галоўныя сярод якіх — кукуруза (8 млн тон) і пшаніца (5-7 млн тон). Таксама вырошчваюцца бульба, памідоры, яблыкі. Механізацыя слабая, тэхніка на 80 % састарэлая. У некаторых раёнах сяляне аруць на конях. Асноўнымі артыкуламі экспарту Румыніі з’яўляюцца аўтамабілі, адзенне і тэкстыльныя вырабы, прамысловае абсталяванне, электрычнае і электроннае абсталяванне, металургічныя прадукты, сыравіна, ваеннае абсталяванне, фармацэўтычныя прэпараты, тонкая хімія, і сельскагаспадарчыя прадукты (садавіна, гародніна і кветкі), праграмнае забеспячэнне. Імпартуюцца лекі, рухавікі і запчасткі, электроніка, прадукты харчавання. Галоўнымі гандлёвымі партнёрамі традыцыйна з’яўляюцца [[Германія]], [[Італія]] і [[Венгрыя]]. У 2010-х Румынія імкліва нарошчвала экспарт, тым не менш, гандлёвы баланс працягвае быць адмоўным (-6 млрд $ у 2016).<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=185&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Partner&year=2016</ref> У 2014—2018 гг.. штогадовы тавараабарот паміж Румыніяй і Беларуссю складаў 100—150 млн даляраў (у 2018—127,4 млн, экспарт — 80, імпарт — астатняе). Асноўныя тавары беларускага экспарту ў Румынію: трактары; фанера клееная; дрот; лесаматэрыялы падоўжна-распілаваныя. Асноўныя тавары імпарту з Румыніі: лекавыя сродкі, расфасаваныя для рознічнага продажу; мэбля; шыны; горны і печы прамысловыя. У Румыніі дзейнічаюць 9 суб’ектаў гаспадарання, якія прадстаўляюць інтарэсы беларускіх прадпрыемстваў, у тым ліку ААТ «МТЗ», ААТ «МАЗ», ААТ «БелАЗ», ААТ «Белкамунмаш», ААТ «Керамін», ААТ «Белшына».<ref>{{Cite web |url=http://romania.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/trade_economic/ |title=Архіўная копія |access-date=19 красавіка 2019 |archive-date=20 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420024206/http://romania.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/trade_economic/ |url-status=dead }}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Нікалае Чаўшэску]] * [[Джорджэ Энеску]] == Гл. таксама == * [[АЭС Чэрнаводэ]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13}} {{Румынія ў тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТО}} {{Франкафонія}} {{Краіны ў Чорнага мора}} {{Краіны Балканскага паўвострава}} {{Саюз для Міжземнамор’я}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Румынія| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] 8lg68g886ae66iht0xysbnspyszhe3x 5161526 5161508 2026-07-06T11:55:16Z M.L.Bot 261 арфаграфія 5161526 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Румынія | Арыгінальная назва = {{lang-ro|Romania}} | Родны склон = Румыніі | Назва гімна = Deșteaptă-te, române! | Аўдыё = Desteapta-te, romane!.ogg | Форма кіравання = [[Прэзідэнцка-парламенцкая рэспубліка]] | Заснавана = [[5 лютага]] [[1859]] | Дата незалежнасці = [[21 мая]] [[1877]] | Незалежнасць ад = [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] | Найбуйнейшыя гарады = [[Бухарэст]], [[Ясы]], [[Цімішаара]], [[Канстанца]], [[Галац]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Румыніі|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр Румыніі|Прэм'ер-міністр]] <br/> [[Старшыня Сенату Румыніі|Старшыня Сенату]] <br/> [[Старшыня Палаты Дэпутатаў Румыніі|Старшыня Палаты Дэпутатаў]] | Кіраўнікі = [[Нікушар Дан]] <br/> [[Іліе Балажан]] <br/> [[Мірча Абрудзяну]] <br/> [[Сарын Грындзяну]] | Месца па плошчы = 83 | Плошча = 238.391 | Працэнт вады = 3 | Этнахаронім = [[Румыны]] | Месца па насельніцтву = 59 | Насельніцтва = 19.518.642 | Год ацэнкі = 2019 | Насельніцтва па перапісу = 20.121.641 | Год перапісу = 2011 | Шчыльнасць насельніцтва = 84,4 | Месца па шчыльнасці = 118 | ВУП (ППЗ) = 541,017 млрд<ref>https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=57&pr.y=18&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=968&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2019 | Месца па ВУП (ППЗ) = 46 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 27.563 | Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 55 | ВУП (намінал) = 244,581 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2019 | Месца па ВУП (намінал) = 62 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 12.506 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 72 | ІРЧП = 0,811<ref>http://hdr.undp.org/en/composite/trends</ref> | Год разліку ІРЧП = 2017 | Месца па ІРЧП = 52 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Румы́нія''' ({{Lang-ro|România}} {{IPA|[romɨˈni.a]}}) — дзяржава ў паўночна-заходняй частцы [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]] ў паўднёва-ўсходняй [[Еўропа|Еўропе]]. Румынія мае сухапутныя межы з [[Украіна]]й на поўначы і ўсходзе, [[Малдова]]й на паўночным усходзе, [[Балгарыя]]й на поўдні, [[Сербія]]й на паўднёвым захадзе і [[Венгрыя]]й на захадзе. На ўсходзе краіна абмываецца [[Чорнае мора|Чорным морам]]. Сталіца краіны, горад [[Бухарэст]] з насельніцтвам каля двух мільёнаў чалавек, з’яўляецца [[Спіс гарадоў-мільянераў Еўропы|адным з найбуйнейшых гарадоў Еўропы па колькасці насельніцтва]]. У рэльефе Румыніі вылучаюцца [[Карпацкія горы]], [[Трансільванскае плато]] і Прыдунайскія нізіны. Румынія багата на карысныя выкапні, асабліва на вуглевадароды, аднак слаўныя часы румынскай нафты прыйшліся на ХХ стагоддзе. Клімат умераны, умерана кантынентальны, на паўднёвым усходзе мае рысы субтрапічнага. Рачная сетка Румыніі належыць пераважна да сістэмы Дуная, на паўночным захадзе да Чорнага мора цякуць [[Прут]] і [[Сірэт (рака)|Сірэт]]. Горы і плато пакрытыя шыракалістымі і хваёвымі (вышэй) лясамі, раўніны ўзараныя. Румынія адбылася на тэрыторыі, якая прыблізна адпавядае старажытнарымскай правінцыі Дакіі. Уласна Румынія была сфармавана ў 1859 годзе праз [[Асабістая унія|асабістую унію]] дунайскіх княстваў [[Малдаўскае княства|Малдавіі]] і [[Валашскае княства|Валахіі]]. Новая дзяржава прыняла афіцыйную назву «Румынія» ў 1866 годзе і атрымала незалежнасць ад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] ў 1878 годзе. У канцы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] да суверэннага [[Каралеўства Румынія]] далучыліся [[Трансільванія]], [[Букавіна]] і [[Бесарабія]]. У [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] Румынія ваявала на баку [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіі]] да 1944 года, пасля чаго далучылася да [[Саюзнікі ў Другой сусветнай вайне|Саюзнікаў]]. Пасля вайны стала [[Сацыялістычныя краіны|сацыялістычнай дзяржавай]] і членам [[Варшаўская дамова|Варшаўскай дамовы]]. Пасля [[Румынская рэвалюцыя 1989 года|рэвалюцыі 1989 года]] Румынія пачала пераход да [[Дэмакратыя|дэмакратычнага ладу]] і [[Капіталізм|капіталістычнай]] [[Рынкавая эканоміка|рынкавай эканомікі]]. Сучасная Румынія — шматпартыйная дэмакратыя, прэзідэнцка-парламенцкая рэспубліка, дзе захоўваецца прынцып падзелу ўладаў. Главой рэспублікі з’яўляецца прэзідэнт, вышэйшы заканадаўчы орган — [[Парламент Румыніі|двухпалатны Парламент]]. Паводле даных 2019 года насельніцтва Румыніі складае больш за 19 млн жыхароў, гэта 7-е месца ў ЕС. Характэрная адмоўная дынаміка колькасці насельніцтва, адзін з самых нізкіх паказчыкаў нараджальнасці ў свеце. У нацыянальным складзе пераважаюць [[румыны]], [[венгры]] і [[цыганы]]. Большасць насельніцтва атаясамлівае сябе з [[Праваслаўе|праваслаўным хрысціянствам]] і карыстаецца [[Румынская мова|румынскай мовай]]. Самы нізкі ў ЕС узровень урбанізацыі (54 %). Вялікія гарады Румыніі — [[Брашаў]], [[Клуж-Напока]], [[Ясы]], [[Тымішаара]], [[Канстанца]], [[Краёва]]. Пасля хуткага эканамічнага росту ў пачатку 2000-х гадоў Румынія мае эканоміку, заснаваную пераважна на сферы паслуг, а таксама з’яўляецца буйным прамысловым вытворцам, у тым ліку, вытворцам і экспарцёрам машын. Да найбуйнейшых румынскіх кампаній адносяцца [[Dacia|Automobile Dacia]], Ford Romania (абедзве аўтамабілебудаванне), Petrom, Rompetrol, Romgaz (усе паліўная прамысловасць), Electrica (электраэнергетыка), RCS & RDS (тэлекамунікацыі) and Banca Transilvania (банкаўскі сектар). У 2017 годзе Румынія прадэманстравала найвышэйшыя ў ЕС тэмпы росту ВУП (7 %). Румынія з’яўляецца членам многіх міжнародных арганізацый, уключаючы [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыю Аб’яднаных Нацый]], [[НАТА]] (з 2004 года) і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] (з 2007 года). Маючы багатую культурную гісторыю, Румынія была домам уплывовых [[Мастацтва Румыніі|мастакоў]], [[Музыка Румыніі|музыкаў]], [[Навука і тэхналогіі ў Румыніі|вынаходнікаў]], [[Спорт у Румыніі|спартоўцаў]], а таксама мае мноства [[Турызм у Румыніі|турыстычных славутасцей]]. == Этымалогія == Назва краіны паходзіць ад {{lang-la|romanus}} — «рымскі», што выкарыстоўвалася ў значэнні «грамадзянін Рыма». Першымі гэтую назву ў дачынені да зямель Трансільваніі, [[Валахія|Валахіі]] і [[Малдаўскае княства|Малдавіі]] ўжывалі італьянскія падарожнікі ў ХVI стагоддзі. Тым жа стагоддзем (1521) датуецца пісьмо баярына Някшу на валахскай мове, дзе валашская зямля названа Țeara Rumânească. Да канца XVII стагоддзя былі аднолькава ўжыванымі формы român and rumân, пазней другая форма перастала выкарыстоўвацца. Сёння ў большасці моў свету выкарыстоўваецца варыянт назвы праз «у»: нямецкае і шведскае Rumänien, іспанскае Rumania, польскае Rumunia, беларускае Румынія і нават японскае ルーマニア (Rūmania). Праз «о» краіна завецца ў румынскай (România) і англійскай (Romania) мовах. == Геаграфічнае становішча == {{Карта Румыніі}} {{main|Геаграфія Румыніі}} Плошча ў 238,400 км² робіць Румынію 12-й па памерах краінай Еўропы. Румынія ляжыць на мяжы Усходняй (да якой адносіцца сама) і Паўднёвай Еўропы — вельмі зручнае геаграфічнае становішча, калі ўлічыць яшчэ і выхад да [[Чорнае мора|Чорнага мора]] на ўсходзе, а таксама, Дунайскі транс’еўрапейскі шлях. Даўжыня чарнаморскага ўзбярэжжа складае 245 км. Румынія прэтэндуе на востраў [[Змяіны востраў|Змяіны]], які належыць Украіне, што пацверджана рашэннем [[Міжнародны суд ААН|Міжнароднага суда ААН]] у 2009 годзе. Румынія мяжуе з: * [[Украіна]]й на поўначы і часткова на ўсходзе (649 км) * [[Малдова]]й на усходзе (681 км) * [[Балгарыя]]й на поўдні (631 км) * [[Сербія]]й і [[Венгрыя]]й на захадзе (546 і 448 км адпаведна) Значная частка мяжы з Сербіяй і Балгарыяй праходзіць па рацэ Дунай. Усходні ўчастак мяжы з Украінай праходзіць па [[Дэльта Дуная|дэльце Дуная]], якая, будучы аб’ектам дынамічным, з’яўляецца нагодай бесперапынных межавых спрэчак Румыніі з Украінай (да 1991 — з [[УССР]]). == Прырода == {{main|Геаграфія Румыніі}} [[Файл:Romania-relief.png|thumb|Рэльеф Румыніі]] Абумоўлены становішчам у альпійскім складкаватым поясе рэльеф Румыніі вельмі разнастайны: горы, узвышшы і нізіны займаюць прыблізна па адной траціне яе тэрыторыі. [[Карпацкія горы]] перасякаюць краіну з поўначы ([[Усходнія Карпаты]]) на паўднёвы захад ([[Паўднёвыя Карпаты]]), утвараючы вялікую дугу. Каля 20 хрыбтоў маюць адзнакі вышэй за 2000 м. У Паўднёвых Карпатах знаходзіцца найвышэйшы пункт Румыніі — [[гара Малдавяну]], вышынёй 2544 м. Унутры Карпацкай дугі ляжыць [[Трансільванскае плато]] з вышынямі 300—500 м. Паміж Паўднёвымі Карпатамі і Дунаем цягнецца Ніжнедунайская (Валахская) нізіна, крайні захад адносіцца да [[Сярэднедунайская нізіна|Панонскага басейна]]. Уся тэрыторыя Румыніі належыць да сейсмічнай зоны, найбольш моцныя землятрусы здараюцца на паўднёвым усходзе. Нетры краіны багатыя на карысныя выкапні: нафта, прыродны газ, жалезная руда, соль. [[Файл:Cheile Turzii (Turda Gorges).jpg|thumb|left|Цясніна Тудра ў Трансільваніі]] Далёкасць ад Атлантыкі падаравала Румыніі кантынентальны клімат з чатырма выразнымі сезонамі, гарачым летам і халоднай (па еўрапейскіх мерках) зімой. Малюнак рэльефу абумоўлівае кліматычныя адрозненні розных раёнаў краіны. Шмат ападкаў (больш за 750 мм) атрымліваюць наветраныя схілы Карпат, між тым у Валахскай нізіне ў летні перыяд адчуваецца недахоп вільгаці (менш за 570 мм у ваколіцах [[Бухарэст]]а). Клімат Трансільванскага плато кантынентальны, з вялікімі ваганнямі тэмператур. [[Файл:Pelicani din Delta Dunarii.PNG|thumb|Пеліканы ў [[Дэльта Дуная|дэльце Дуная]]]] На ўсходняй і паўднёвай межах Румыніі цячэ [[Дунай|Рака Дунай]] — другая паводле працягласці рака ў Еўропе, што бярэ пачатак у [[Германія|Германіі]] і цячэ на паўднёвы ўсход 2857 км, праходзячы праз дзесяць краін і разгаліноўваючыся ў [[Дэльта Дуная|дэльту Дуная]] пры ўпадзенні ў Чорнае мора. Дэльта Дуная плошчай больш за 4000 км² — другая па велічыні рачная дэльта Еўропы пасля дэльты Волгі. Ва Усходніх Карпатах, у кратары вулкана Чамату, знаходзіцца возера Святой Аны. Румынія ляжыць у прыроднай зоне мяшаных і шыракалістых лясоў. У гарах з вышынёй дубы і букі змяняюцца на елкі і піхты. Увогуле ж лясы пакрываюць 27 % румынскай зямлі, па плошчы некранутых лясоў Румынія адна з першых у Еўропе. Усходнія раёны краіны адносяцца да вобласці стэпаў. У лясах захаваўся багаты жывёльны свет: так у Румыніі пражывае 50 % еўрапейскай (без уліку Расіі) папуляцыі [[Буры мядзведзь|бурага мядзведзя]] і 20 % — ваўка. У канцы 2000-х прыродаахоўныя тэрыторыі — 10 нацыянальных паркаў і тры запаведнікі — займалі 5 % Румыніі. Дэльта Дуная — абшары бесперапынных балот, што служаць домам для амаль 1700 відаў раслін — прыродны аб’ект [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]. == Гісторыя == {{main2|Гісторыя Румыніі}} === Старажытны час === [[Файл:SoborulZeitelorCucuteni.JPG|thumb|Гліняная «багіня», [[Трыпольская культура]]]] Чалавечыя рэшткі ўзростам 40 000 гадоў, знойдзеныя ў [[Пештэра-ку-Оасэ]] (Пячоры з косткамі), мяркуюцца найстаражытнейшымі ў свеце рэшткамі [[Краманьёнец|краманьёнцаў]]. Неалітычныя тэхналогіі і сельская гаспадарка распаўсюдзіліся па тэрыторыі сучаснай Румыніі ў 6 тыс. да н.э. пасля прыбыцця мігрантаў з грэчаскай [[Фесалія|Фесаліі]]. На поўначы Румыніі (каля Лункі) знойдзены самыя старажытныя ў Еўропе сведчанні аб здабычы солі ўзростам каля 8000 гадоў. Да таго часу адносяцца і першыя пасяленні, некаторыя з якіх неўзабаве сталі прота-гарадамі плошчай да 3 км². У 3 тыс. да н.э. на поўначы Румыніі квітнела [[Трыпольская культура]]. 1800 г. да н.э. датуюцца раскапаныя фартыфікацыйныя збудаванні [[Бронзавы век|бронзавага веку]]. [[Файл:106 Conrad Cichorius, Die Reliefs der Traianssäule, Tafel CVI.jpg|thumb|left|Смерць Дэцэбала, фрагмент [[Калона Траяна|калоны Траяна]]]] У VII ст. да н.э. на чарнаморскім узбярэжжы з’явіліся грэчаскія калоніі, што вялі гандаль з тутэйшымі плямёнамі, сярод якіх [[Герадот]] называў [[Геты|гетаў]] па ніжнім Дунаі і [[Агафірсы|агафірсаў]] у Трансільваніі. [[Страбон]] асацыяваў гетаў з [[Дакі|дакамі]], што ў І ст. да н.э. кантралявалі Ніжнедунайскую нізіну. Найвышэйшага росквіту дакі дасягнулі ў часы [[Дэцэбал]]а (87—106 н.э.), які стварыў магутную дзяржаву. У выніку войнаў (101—102 і 105—106) з рымскім імператарам [[Траян]]ам, краіна стала рымскай правінцыяй [[Рымская Дакія|Дакія]], што цягам ІІ ст. мірна і паспяхова развівалася. Вучоныя-прыхільнікі дака-рымскай бесперапыннай тэорыі кажуць, што доўгае мірнае суіснаванне рымскіх легіянераў ды перасяленцаў з дакамі стала першай стадыяй утварэння румынскай нацыі. У ІІІ стагоддзі на правінцыю аслабелай імперыі бесперапынныя набегі рабілі [[готы]] і карпы, і калі ў 271 годзе імператар [[Аўрэліян]] аддаў войску загад пакінуць Дакію, готы авалодалі краінай. Тым не менш, многія воіны і перасяленцы засталіся на новай радзіме. Дабруджа ([[Малая Скіфія]]) ж заставалася рымскай (пазней візантыйскай) да VII ст. === Сярэднявечча === У 376 годзе гоцкае панаванне змянілася на [[гуны|гунскае]]. У 454 валадарства гунаў скончылася на карысць гепідаў, германскіх плямёнаў. У 570 румынскія землі трапілі пад уладу качавых плямёнаў панонскіх [[Авары|авараў]]. З канца VI стагоддзя на землях Румыніі сталі з’яўляцца славянскія пасяленні. У 680 на ніжні Дунай прыйшлі [[булгары]]. У канцы наступнага стагоддзя яны разбілі авараў і стварылі сваю дзяржаву з хрысціянствам усходняга абраду ў якасці дзяржаўнай рэлігіі. Згодна з дака-рымскай тэорыяй, раманізаванае насельніцтва, вядомае пад імем валахаў, ціха перажыло готаў, гунаў, гепідаў, авараў у лясістых раёнах. Вучоныя, што адмаўляюць дака-рымскую тэорыю, кажуць, што раманамоўныя валахі прыйшлі на паўночнадунайскія землі з паўднёвых Балкан толькі ў ХІ ст. Прычарнаморскія раёны знаходзіліся пад уплывам [[Візантыя|Візантыі]]; заходняя частка сучаснай Румыніі, асабліва Трансільванія, пачынаючы з Х ст. стала сферай [[Каралеўства Венгрыя|венгерскіх]] інтарэсаў. Са [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] ў Трансільванію блізу 1150 прыйшлі нямецкія каланісты. Румынскія землі моцна пацярпелі ад нашэсця манголаў у 1241—1242., а ў другой палове ХІІІ ст. трапілі пад венгерскую ўладу большай часткай. === Валахія, Малдавія, Трансільванія === [[Файл:Mihai 1600.png|thumb|Княствы Малдавія, Валахія і Трансільванія ў 1600]] У ХIV ст. незалежнасць ад Венгрыі атрымлівалі два румынскіх княствы: [[Валашскае княства|Валахія]] (1330) і [[Малдаўскае княства|Малдавія]] (1360). Валашскае княства, дасягнуўшы росквіту пры князі [[Мірча I Стары|Мірчы I Старым]] (1386—1413), у 1456 стала васалам [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Малдаўскае княства дасягнула росквіту пры князі [[Стэфан III Вялікі|Стэфане III Вялікім]] (1457—1504), а ў 1513 стала васалам Асманскай імперыі. У 1541 пасля падзення Венгерскага каралеўства туркі захапілі заходнерумынскія землі, на якіх у 1570 было створана васальнае [[княства Трансільванія]]. Тады ж на румынскія землі прыйшла рэфармацыя. У 1594 Малдавія, Валахія і Трансільванія далучыліся да Свяшчэннага саюза, скіраванага супраць асманскага панавання ў Еўропе. У маі 1600 усе тры княствы былі аб’яднаны пад уладай князя [[Міхай Храбры|Міхая Храбрага]], які, хоць пад ціскам суседзяў быў вымушаны адрачыся ў верасні таго ж года, у ХІХ стагоддзі стаў сімвалам адзінства нацыі. [[Файл:RomaniaBorderHistoryAnnimation 1859-2010 es.gif|thumb|left|Дынаміка тэрыторыі Румыніі ў 1859—2010]] У ХVII стагоддзі княствы працягвалі плаціць даніну асманам, але ўзмацнілі сваю аўтаномію. Пасля 1683 Трансільванія ўвайшла ў склад дзяржавы Габсбургаў, якая праводзіла палітыку акаталічвання (дакладней, пераходу ў унію). Праваслаўная царква была прызнана толькі ў выніку паўстанняў, узнятых манахамі ў 1744 і 1759 гадах, румыны ў Трансільваніі заставаліся непрызнаным народам. Пасля здрады князя Валахіі Канстанціна Бранкавяну і Малдавіі Дзімітара Кантэміра і заключэння імі саюзу з Габсбургамі і Расіяй, Стамбул прыйшоў да высновы аб неабходнасці кіраваць Дунайскімі княствамі (так у той час празвалі Валахію і Малдавію) праз сваіх стаўленікаў — грэкаў-фанарыётаў. Новыя ўладары хутка распусцілі войскі, што дазволіла Аўстрыі акупаваць Букавіну (1775), а Расіі — Бесарабію (1812). [[Кючук-Кайнарджыйскі дагавор (1774)]], падпісаны пасля [[Руска-турэцкая вайна (1768—1774)|Руска-Турэцкай вайны 1768—1774]], абавязаў Асманскую імперыю пагадзіцца на аўтаномію Дунайскіх княстваў. Натхнёны [[Вайна за незалежнасць Грэцыі|грэчаскай вайной за незалежнасць]] валашскі дваранін Тудор Уладзімірэску ў 1821 годзе ўзняў паўстанне супраць турак, аднак у хуткім часе быў забіты фанарыётамі. Адрыянопальскі мір 1829 года паміж Турцыяй і Расіяй пашырыў аўтаномію княстваў, хоць і пакінуў Стамбулу права прызначаць князёў. Валахскія і малдаўскія лідары [[Вясна народаў|рэвалюцыі 1848 года]] змагаліся за аб’яднанне княстваў, вызваленне сялян (дарэчы, упершыню пад [[Сцяг Румыніі|сіне-жоўта-чырвоным трыкалорам]]), але гэтым разам імперскія Расія і Турцыя выступілі супраць рэвалюцыянераў адзіным фронтам і разграмілі іх. У Трансільваніі румыны падтрымалі [[Рэвалюцыя 1848—1849 гадоў у Венгрыі|антывенгерскія захады Вены]], аднак Габсбургі ўсё адно не далі ім аўтаноміі, і ў 1867 годзе [[Аўстра-венгерскае пагадненне]] зрабіла Трансільванію часткай вялікай Венгрыі ў складзе дуалістычнай манархіі. === Атрыманне незалежнасці === [[Файл:Austria-Hungary (ethnic).JPG|thumb|Народы [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] ў пачатку ХХ ст (румыны — блакітныя, венгры — жоўтыя, немцы і аўстрыйцы — фіялетавыя]] У [[Парыжскі мірны дагавор (1856)|выніку Крымскай вайны]] Дунайскія княствы аказаліся пад міжнароднай апекай. Вялікія дзяржавы не перашкодзілі мясцоваму дваранству правесці спецыяльныя сходы, на якіх было прынята рашэнне аб аб’яднанні княстваў; першым князем аб’яднанай краіны ў 1859 стаў [[Александру Іаан Куза]]. У 1862 годзе саюз княстваў атрымаў назву Румынія. Урад Кузы ўзяў курс на рэформы — секулярызацыю, аграрную рэформу, — што выклікала незадаволенасць кансерватыўных колаў і Александру быў заменены на немца [[Караль I|Карла Гагенцолерна-Зігмарынгена]]. На [[Берлінскі кангрэс|Берлінскім кангрэсе]] (1878) Румынія была прызнана незалежным каралеўствам, да дзяржавы былі далучаны дэльта Дуная і [[Дабруджа]]; а Карл Гагенцолерн у 1881 стаў каралём Каралем Першым. У 1883 годзе Румынія таемна далучылася да [[Траісты саюз|Траістага саюза]]. Нягледзячы на патрабаванні румынскіх [[Ірэдэнтызм|ірэдэнтыстаў]], у першыя дзесяцігоддзі свайго існавання каралеўства не прэтэндавала на чужыя землі. === Першая і Другая сусветныя войны === [[Файл:King Carol I of Romania with his nephew and great nephew.jpg|thumb|left|Кароль Караль I Гагенцолерн з пляменнікам, будучым каралём [[Фердынанд I (кароль Румыніі)|Фердынандам І]] і яго сынам, будучым [[Караль II|Каралем ІІ]]]] У выніку [[Другая балканская вайна|Другой Балканскай вайны]] Румынія атрымала Паўднёвую Дабруджу. Паколькі Германія і Аўстрыя ў гэтай вайне падтрымалі Балгарыю, Румынія перагледзела сваю знешнюю палітыку і далучылася да [[Антанта|Антанты]], але на пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заставалася нейтральнай. Аднак, калі саюзныя дзяржавы паабяцалі Румыніі венгерскую Трансільванію, яна ў 1916 абвясціла вайну Траістаму саюзу. Усходні фронт расцягнуўся, румынская армія хутка была разбіта і аўстра-германскія войскі акупавалі тры чвэрці краіны, за рэштку тэрыторыі змагалася расійская армія. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі расійскія войскі пакінулі Румынію і краіна ў маі 1918 была вымушана падпісаць з Цэнтральнымі дзяржавамі цяжкі Бухарэсцкі дагавор. Зрэшты, кароль Фердынанд І за дзень да капітуляцыі Германіі паспеў аднавіць адносіны з Антантай, таму Румыніі дасталіся ўсе абяцаныя бонусы са складу Аўстра-Венгрыі: Трансільванія, Банат, Крышана, Букавіна. Больш за тое, Грамадзянская вайна ў Расіі дазволіла ажыццявіць уз’яднанне з Бесарабіяй, не прызнанае [[СССР]]. Такім чынам, плошча Румыніі павялічылася з даваенных 137,000 км² да 295,000 км². Рэформы 1919—1921 ператварылі краіну ў «нацыю дробных землеўласнікаў». Было ўведзена ўсеагульнае выбарчае права для мужчын. Румынская дзяржава была ўнітарнай, аднак нацыянальныя меншасці, што складалі 30 % насельніцтва, мелі даволі шырокія правы. У 1927 годзе памірае кароль Фердынанд, улада фармальна пераходзіць да яго ўнука [[Міхай I|Міхая]]. У 1930 з эміграцыі вяртаецца бацька малалетняга Міхая, эксцэнтрычны кароль Караль ІІ. У 1938 Караль «дорыць» народу новую Канстытуцыю, ліквідуе парламенцкую дэмакратыю, распушчае партыі і робіцца адзінаўладным гаспадаром Румыніі. Пасля дыпламатычна прайграных тэрытарыяльных страт на карысць СССР (Бесарабія і Букавіна), Венгрыі (Трансільванія) і Балгарыі (Паўднёвая Дабруджа) у 1940, Караля зрынае прагітлераўскі генерал [[Іон Антанеску]], што абвяшчае сябе дыктатарам пры тым жа каралі Міхаі. У час Другой сусветнай вайны Румынія з’яўляецца саюзнікам [[Краіны Восі|дзяржаў Восі]], галоўнай крыніцай нафты для вермахта. У ліпені 1941 года Румынія ўступіла ў вайну супраць СССР на баку Германіі, вярнула Бесарабію і акупавала [[Губернатарства Трансністрыя|Трансністрыю]] — вобласць на ўсход ад [[Днестр|Днястра]] з цэнтрам у [[Адэса|Адэсе]]. Яўрэйскае насельніцтва Трансністрыі было вынішчана, яўрэі ж Малдавіі і Валахіі збольшага перажылі вайну, хаця й былі моцна абмежаваны ў правах. 23 жніўня 1944 падчас паспяховага савецкага наступлення кароль Міхай арыштаваў Іона Антанеску і перадаў уладу антыфашысцкаму Нацыянальнаму дэмакратычнаму блоку. 250 000 румын далучыліся да Савецкай арміі ў паходзе на захад. === Камуністычная Румынія === [[Файл:Gheorghiu-Dej &amp; Khrushchev at Bucharest&#039;s Baneasa Airport (June 1960).jpg|thumb|left|[[Георгэ Геаргіу-Дэж]] сустракае Мікіту Хрушчова у аэрапорце Бухарэста, 1960]] У сакавіку [[1945]] г. ва ўладзе апынуўся ўрад, падтрыманы Масквой, і два з лішкам гады Румынія заставалася нечым накшталт «сацыялістычнай манархіі». Маладому каралю далі ў Маскве мянушку «кароль-камсамолец». [[6 ліпеня]] [[1945]] г. Міхай быў узнагароджаны савецкім ордэнам «[[Ордэн «Перамога»|Перамога]]» (№ 16). У 1947 Румыніі афіцыйна перадалі Трансільванію. У тым жа годзе лідар камуністаў [[Георгэ Геаргіу-Дэж]], прымусіўшы Міхая І адрачыся ад улады і пакінуць радзіму, стаў на чале Румыніі, якая атрымала назву [[Сацыялістычная Рэспубліка Румынія]]. Прамая ваенная прысутнасць СССР у Румыніі працягвалася да канца 1950-х, а сумесныя прадпрыемствы «саўромы» эксплуатавалі прыродныя багацці краіны на карысць вялікага брата. У 1948 дзяржава распачала калектывізацыю. З канца 1940-х па пачатак 1960-х палітычныя свабоды былі згорнуты, іншадумства пераследвалася, разгортваліся шырокія кампаніі па выкрыванні ворагаў народу, а таемная паліцыя «секурытатэ» (Securitate) атрымала рэнаме найбольш жорсткай спецслужбы ў сацыялістычным лагеры. У 2006 спецыяльная камісія назвала лічбу ахвяраў (ад пераследу і выпраўленчых работ у лагерах — да забойстваў) камуністычнага рэжыму — 2 млн чалавек. [[Файл:Nicolae Ceauşescu addressing his New Year's Eve message on tv and radio, 1. January 1978.jpg|thumb|[[Нікалае Чаўшэску]] віншуе румынскі народ з новым, 1978, годам]] Пасля смерці Геаргіу-Дэжа ў 1965, кіраўніком краіны стаў Нікалае Чаўшэску. Пры ім краіна стала праводзіць палітыку з меншай аглядкай на СССР. У 1967 Румынія стала адзінай камуністычнай краінай, што не парвала дыпламатычных адносін з [[Ізраіль|Ізраілем]] пасля Шасцідзённай вайны. Аўтарытэт краіны ў арабскім свеце забяспечыў Румыніі ролю пасрэдніка ў араба-ізраільскіх перамовах. У тым жа 1967 годзе Чаўшэску ўсталяваў дыпламатычныя адносіны з ФРГ. Румынія стала адзінай дзяржавай Варшаўскага дагавора, што не стала ўдзельнічаць ва ўводзе войск у [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]] ў жніўні 1968 года, а Чаўшэску назваў саму аперацыю «вялікай памылкай, што ставіць пад пагрозу лёс камунізму». У першай палове 1980-х у румынскай эканоміцы сталі відавочны вялікія праблемы, выкліканыя планавым характарам эканомікі і вялікай знешняй запазычанасцю. Чаўшэску заклікаў румынаў да жорсткай эканоміі і да 1989 краіна разлічылася з даўгамі. Аднак жахлівае падзенне ўзроўню жыцця людзей адбілася на настроях у грамадстве, і так расчараваным палітычнымі несвабодамі і культам асобы дыктатара. У выніку рэвалюцыі ў снежні 1989 Чаўшэску быў зрынуты і расстраляны разам з жонкай. З усіх выпадкаў падзення камуністычных рэжымаў румынская рэвалюцыя стала найбольш крывавай — з тысячамі забітых і параненых. === Сучасны перыяд === У 1990 пасля яшчэ некалькіх рэвалюцыйных хваль Румынія перайшла да дэмакратычнай палітычнай сістэмы і рынкавай эканомікі. Першым прэзідэнтам дэмакратычнай Румыніі стаў [[Іон Іліеску]]. У 2004 Румынія стала членам [[НАТА]], 1 студзеня 2007 разам з Балгарыяй далучылася да [[ЕС]]. У другой палове 2010-х паглынутую карупцыяй краіну ўскалыхнулі наймагутнейшыя з 1989 пратэсты. == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main2|Палітыка Румыніі}} [[Файл:EPP Malta Congress 2017 ; 30 March (32893732854).jpg|thumb|Дзеючы прэзідэнт Румыніі [[Клаус Яханіс]], сакавік 2017]] Румынская Канстытуцыя 1991 была створана пад уплывам французскай канстытуцыі Пятай Рэспублікі. У 2003 у асноўны закон былі ўнесены дапаўненні дзеля адпаведнасці дэмакратычным стандартам ЕС. Сучасная Румынія — шматпартыйная дэмакратыя, прэзідэнцка-парламентска рэспубліка, дзе захоўваецца прынцып падзелу ўладаў. Главой рэспублікі з’яўляецца прэзідэнт, вышэйшы заканадаўчы орган — [[Парламент Румыніі|двухпалатны Парламент]]. === Выканаўчая ўлада === {{main2|Прэзідэнт Румыніі|Прэм'ер-міністр Румыніі}} Прэзідэнт абіраецца прамым усенародным галасаваннем на пяцігадовы тэрмін (з абмежаваннем у 2 тэрміны). Прэзідэнт прызначае прэм’ер-міністра, які ў сваю чаргу фарміруе кабінет міністраў. У 2016 прэзідэнтам быў абраны лідар Нацыянальнай Ліберальнай партыі Румыніі [[Клаус Яханіс]], у мінулым настаўнік фізікі і школьны інспектар, у 2000—2014 — мэр роднага горада [[Сібіу]] — сталіцы трансільванскіх немцаў. Пасаду прэм’ера ў студзені 2018 заняла член Сацыяльна-дэмакратычнай партыі [[Віярыка Дэнчылэ]], першая ў гісторыі Румыніі жанчына-прэм’ер-міністр. === Заканадаўчая ўлада === {{main2|Парламент Румыніі}} Двухпалатны парламент складаецца з сената (Senat) і палаты дэпутатаў (Camera Deputaților); у першым 136 крэслаў, у другой — 329. Выбары ў абедзве палаты праходзяць па мажарытарнай сістэме раз на чатыры гады. Да 2003 працэдура прыняцця законаў патрабавала іх узгаднення Сенатам і Палатай дэпутатаў па аднолькавай схеме. Рэферэндум надаў заканатворчасці характар руху ад ніжняе палаты да верхняй. Месца пасяджэнняў парламента — [[Палац Парламента|Парламенцкі палац]] у Бухарэсце — самы высокі адміністрацыйны будынак свету (84 метры). Асноўныя палітычныя партыі: * [[Сацыял-дэмакратычная партыя (Румынія)|Сацыял-дэмакратычная партыя]] — левацэнтрысцкая сацыялістычная палітычная партыя (у складзе палаты дэпутатаў 2016 года склікання мае 43 % крэслаў) * Нацыянальная Ліберальная партыя — кансерватыўна-ліберальная (21 % месцаў). Называе сябе найстарэйшай з дзеючых ліберальных палітычных партый Еўропы. * [[Саюз выратавання Румыніі]] — новая палітычная партыя, была ўтворана ў 2016 г., мае 8 % месцаў у ніжняй палаце. Стаіць на платформе барацьбы з карупцыяй. * Дэмакратычны альянс венграў у Румыніі — партыя венгерскай этнічнай меншасці. Прадстаўніцтва партыі ў парламенце (5 %) прыблізна адпавядае долі венграў у агульнай колькасці насельніцтва. === Знешняя палітыка === {{main2|Знешняя палітыка Румыніі}} [[Файл:Misiune de patrulare.jpg|thumb|Румынскія салдаты ў [[Афганістан]]е. Румынія актыўна ўдзельнічае ў міратворчых аперацыях НАТА і ААН, яе вайсковы кантынгент у Афганістане — чацвёрты па памерах]] Са снежня 1989 Румынія праводзіць знешнюю палітыку, арыентаваную на захад ([[ЕС]], [[ЗША]]), у нейкім сэнсе павярнуўшыся да былых саюзнікаў спінай. У 2004 Румынія стала паўнавартасным членам НАТА. [[Траян Бэсеску]] — прэзідэнт у 2004—2014 — падпісаў пагадненне з ЗША аб стварэнні амерыканскіх ваенных баз на ўсходзе краіны. У 2009 [[Хілары Клінтан]] назвала Румынію адным з самых надзейных саюзнікаў ЗША. У 2007 Румынія разам з Балгарыяй увайшла ў ЕС. Тады ж Румынія пажадала стаць часткай [[Шэнгенская зона|Шэнгенскай зоны]], што было адобрана Еўрапейскім парламентам у чэрвені 2011 года, але адхілена Саветам ЕС у верасні 2011 года. Зрэшты, для наведвання Румыніі, напрыклад, грамадзянам Беларусі, неабходна Шэнгенская віза.<ref>https://romania.relax.by/</ref> Яшчэ за камуністычным часам, у 1972, Румынія далучылася да [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] і Сусветнага Банку. У [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|Сусветнай гандлёвай арганізацыі]] — з першага дня яе існавання (1 студзеня 1995). У ХХІ стагоддзі Румынія прымярае ролю правадніка інтэграцыі паміж чарнаморскімі суседзямі са складу былога СССР ([[Малдова]], [[Украіна]], [[Грузія]]) і Еўрапейскім саюзам. Наяўнасць значнай венгерскай меншасці абумоўлівае неабходнасць падтрымліваць сяброўства з [[Венгрыя]]й. Асаблівыя адносіны ў Румыніі з Малдовай — постсавецкай краінай, што гістарычна і моўна звязана з Румыніяй вельмі шчыльна. У пачатку 1990-х у Малдове быў створаны палітычны рух, што меў на мэце ўз’яднанне з Румыніяй. У 2005 годзе ўжо згаданы Бэсеску высунуў план аб’яднання Румыніі і [[Малдова|Малдовы]] да ўступлення Румыніі ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]. Гэты план не знайшоў падтрымкі з боку кіраўніцтва Малдовы. ==== Беларуска-румынскія адносіны ==== {{main|Беларуска-румынскія адносіны}} [[20 снежня]] [[1991]] Румынія прызнала незалежнасць Рэспублікі Беларусь і [[14 лютага]] [[1992]] года былі ўсталяваныя дыпламатычныя адносіны паміж дзвюма краінамі. У 1992 годзе Румынія адкрыла пасольства ў [[Мінск]]у, завулак Калінінградскі 12. Яго кіраўніцтва забяспечваецца на ўзроўні часовага паверанага ў справах. У 1994 годзе Рэспубліка Беларусь адкрыла ў [[Бухарэст|Бухарэсце]] генеральнае консульства, якое ў 1995 годзе было пераўтворана ў пасольства. У верасні 1997 у [[Вільнюс]]е, прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] ў рамках міжнароднай канферэнцыі сустрэўся з румынскім калегам [[Эміль Канстанцінеску|Эмілем Канстанцінеску]]; у лістападзе 1999 сустрэча паўтарылася падчас саміта [[АБСЕ]]. У ХХІ ст. ключавым мерапрыемствам на двухбаковым палітычным трэку стаў афіцыйны візіт у Рэспубліку Беларусь Міністра замежных спраў Румыніі Т. Мелешкану (9-10 лістапада 2017 года), падчас якога ён сустрэўся з кіраўніком беларускага МЗС і Прэм’ер-міністрам [[Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў|Андрэем Кабяковым]]. У беларускім парламенце маецца рабочая група па супрацоўніцтве з Румыніяй, якую ўзначальвае Петрашова В. В., аналагічная група ёсць і ў Бухарэсце.<ref>{{Cite web |url=http://romania.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |title=Архіўная копія |access-date=19 красавіка 2019 |archive-date=27 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190427235538/http://romania.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/ |url-status=dead }}</ref> == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Romania Regions map.svg|thumb|Гістарычныя вобласці Румыніі]] {{main2|Адміністрацыйны падзел Румыніі}} У адміністрацыйным плане Румынія падзяляецца на 41 ''[[жудзецы Румыніі|жудзец]]'', якія падраздзяляюцца на 256 ''[[муніцыпіі Румыніі|муніцыпіяў]]'' і 2686 [[камуны Румыніі|камун]]. Жудзецы кіруюцца прэфектамі, якія прызначаюцца цэнтральным урадам. З 2006 года прэфекты абавязаны быць беспартыйнымі. У адпаведнасці з Рэгламентам [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]] № 1059/2003, тэрыторыя Румыніі падзяляецца на 8 [[рэгіёны развіцця Румыніі|рэгіёнаў развіцця]], якія з’яўляюцца не адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі адзінкамі, а толькі статыстычнымі зонамі краіны. У Румыніі выдзяляецца некалькі гістарычных абласцей, шмат з якіх маюць працяг у суседніх краінах: Валахія (падзяляецца на Алтэнію і Мунтэнію), Малдавія (Бесарабію — яе ўсходнюю частку — займае незалежная Малдова), [[Букавіна]] (паўночная Букавіна ўваходзіць у сучасную [[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкую вобласць]] [[Украіна|Украіны]]), [[Дабруджа]] (яе паўднёвая частка належыць Балгарыі), [[Трансільванія]], Крышана, Банат, Мармарош (апошнія тры рэгіёны часам аб’ядноўваюць з Трансільваніяй). == Насельніцтва == {{main2|Насельніцтва Румыніі}} [[Файл:Population pyramid of Romania 2016.png|thumb|Полава-ўзроставая структура, 2016]] Розныя крыніцы даюць даволі розныя ацэнкі колькасці насельніцтва Румыніі — ад 19,5 да 21,5 млн чалавек. Натуральны прырост адмоўны і складае каля −3.5 праміле (2018). [[Сумарны каэфіцыент нараджальнасці]] вельмі нізкі — усяго 1,36 (у 2015 — 1,33), што нашмат ніжэй за ўзровень простага ўзнаўлення (2,1). Міграцыйны складнік слабаадмоўны. Сярэдні ўзрост складае 41,6 гадоў, працягласць жыцця — 75,6 гадоў. Насельніцтва старэе. Адсотак дзяцей і падлеткаў да 15 гадоў (14 %) меншы за долю асоб старэйшых за 65 гадоў (16 %).<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ro.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150905151315/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/ro.html |date=5 верасня 2015 }}</ref>. === Нацыянальны склад === {{таксама}} ''[[Цыганы ў Румыніі]]'' [[Файл:Ethnic-map-of-Romania-2011.png|thumb|left|Этнічная карта румыніі. Венгры складаюць большасць насельніцтва ў трансільванскіх жудзецах — Харгіта (85 %) і Ковасна (73 %)]] Згодна з перапісам 2011 года 89 % жыхароў краіны адносяцца да тытульнай нацыі — румынаў — раманскага народа; 6,1 % насельніцтва — гэта венгры, што з даўніх часоў кампактна пражываюць у Трансільваніі; 3 % — гэта цыганы. Сярод іншых меншасцей — туркі, немцы, украінцы, [[арамуны]] (старажытны раманізаваны балканскі народ), сербы і інш. У 2009 у Румыніі пражывалі 133 000 імігрантаў, большай часткай з Малдовы і Кітая. Лічыцца, што па-за межамі Румыніі па ўсім свеце жыве не менш за 12 мільёнаў румынаў і асоб з румынскімі каранямі. === Мовы === {{main2|Румынская мова|Мовы Румыніі}} Дзяржаўная мова [[румынская мова|румынская]] — найбольш шматлікая ў падгрупе ўсходнераманскіх моў. У румынскім алфавіце 26 класічных лацінскіх літар і 5 дадатковых: 'ă','â','î','ț', і 'ș'. На румынскай мове размаўляе 90 % насельніцтва, на венгерскай — 6 %, на ўлашскіх дыялектах цыганскай мовы — 1,2 %. Каля 50 000 чалавек у паўночных жудзецах размаўляе па-ўкраінску. Канстытуцыя забяспечвае правы нацыянальных меншасцей: у рэгіёнах, дзе нетытульныя народы складаюць больш за 20 %, іх мовы выкарыстоўваюцца ў адукацыі, справаводстве і інш. У школьнай адукацыі аддаецца перавага англійскай і французскай мовам як замежным. Згодна з данымі Еўрабарометра 2012, англійскай валодае 31 % румынаў, французскай — 17 %. === Рэлігійны склад === {{main2|Рэлігія ў Румыніі}} Румынія — секулярная дзяржава. Тым не менш, рэлігія мае важную ролю ў жыцці румынаў. Паводле перапісу 2011, 81 % насельніцтва — праваслаўныя хрысціяне. Астатнія хрысціяне складаюць яшчэ 10 % (пратэстанты — 6 %, каталікі — 4 %). Туркі і татары пераважна мусульмане (64 000 чалавек). Атэістаў усяго 40 000. Румынская праваслаўная царква аўтакефальная, мае ўласнага патрыярха. Гэта другая па памерах праваслаўная царква свету, юрысдыкцыя якой распаўсюджваецца таксама на вернікаў Малдовы і румынскую дыяспару па ўсім свеце. === Размяшчэнне і гарады === {{main2|Гарады Румыніі}} Шчыльнасць насельніцтва складае 84 чал/км². Насельніцтва размеркавана па тэрыторыі краіны даволі раўнамерна. Узровень урбанізацыі адзін з самых нізкіх у Еўропе — усяго 54 %. Дарэчы, з 1990-х узровень урбанізацыі нават паменшыўся. У Бухарэсце жыве 1,8 млн чалавек, у сталічнай агламерацыі — блізу 2,2 млн. Усяго маецца 19 гарадоў з насельніцтвам больш за 100 000 чалавек. Больш за 300 000 жывуць у [[Тымішаара|Тымішаары]] і [[Клуж-Напока|Клуж-Напоцы]]. Іншыя вялікія гарады — [[Ясы]], [[Брашаў]], [[Канстанца]], [[Краёва]]. {{Найбуйнейшыя гарады | title = Найбуйнейшыя гарады Румыніі | stat_ref = Перапіс 2011 г.<ref name="2011census">{{cite web | url = http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_31.xls | title = Population at 20 October 2011 | date = 5 July 2013 | publisher = [[Нацыянальны інстытут статыстыкі, Румынія|INSSE]] | accessdate = 7 лютага 2018 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20181221145251/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/sR_Tab_31.xls | archivedate = 21 снежня 2018 | url-status = dead }}</ref> | list_by_pop = | class = nav | div_name = | name_link = Спіс гарадоў Румыніі | div_link = Жудзецы Румыніі{{!}}Жудзец | city_1 = Горад Бухарэст{{!}}Бухарэст| div_1 = Горад Бухарэст{{!}}Бухарэст| pop_1 = 1,883,425| img_1 = | city_2 = Горад Клуж-Напока{{!}}Клуж-Напока| div_2 = Жудзец Клуж{{!}}Клуж| pop_2 = 324,576| img_2 = Cluj-Napoca-vedere de pe Cetățuia-IMG 0661.JPG | city_3 = Горад Тымішаара{{!}}Тымішаара| div_3 = Жудзец Тыміш{{!}}Тыміш| pop_3 = 319,279| img_3 = Domul romano-catolic „Sf. Gheorghe”.jpg | city_4 = Горад Ясы{{!}}Ясы| div_4 = Жудзец Ясы{{!}}Ясы| pop_4 = 290,422| img_4 = Palatul culturii iasi.jpg | city_5 = Горад Канстанца{{!}}Канстанца| div_5 = Жудзец Канстанца{{!}}Канстанца| pop_5 = 283,872 | city_6 = Горад Краёва{{!}}Краёва| div_6 = Жудзец Долж{{!}}Долж| pop_6 = 269,506 | city_7 = Горад Брашоў{{!}}Брашоў| div_7 = Жудзец Брашоў{{!}}Брашоў| pop_7 = 253,200 | city_8 = Галац{{!}}Галац| div_8 = Жудзец Галац{{!}}Галац| pop_8 = 249,342 | city_9 = Горад Плаешці{{!}}Плаешці| div_9 = Жудзец Прахава{{!}}Прахава| pop_9 = 209,945 | city_10 = Горад Арадзя{{!}}Арадзя| div_10 = Жудзец Біхор{{!}}Біхор| pop_10 = 196,367 | city_11 = Горад Брэіла{{!}}Брэіла| div_11 = Жудзец Брэіла{{!}}Брэіла| pop_11 = 180,302 | city_12 = Горад Арад, Румынія{{!}}Арад| div_12 = Жудзец Арад{{!}}Арад| pop_12 = 159,704 | city_13 = Пітэшты{{!}}Пітэшты| div_13 = Жудзец Арджэш{{!}}Арджэш| pop_13 = 155,383 | city_14 = Горад Сібіу{{!}}Сібіу| div_14 = Жудзец Сібіу{{!}}Сібіу| pop_14 = 147,245 | city_15 = Бакэў{{!}}Бакэў| div_15 = Жудзец Бакэў{{!}}Бакэў| pop_15 = 144,307 | city_16 = Тыргу-Мурэш{{!}}Тыргу-Мурэш| div_16 = Жудзец Мурэш{{!}}Мурэш| pop_16 = 134,290 | city_17 = Бая-Марэ{{!}}Бая-Марэ| div_17 = Жудзец Марамурэш{{!}}Марамурэш| pop_17 = 123,738 | city_18 = Бузэў{{!}}Бузэў| div_18 = Жудзец Бузэў{{!}}Бузэў| pop_18 = 115,494 | city_19 = Баташані{{!}}Баташань| div_19 = Жудзец Баташань{{!}}Баташань| pop_19 = 106,847 | city_20 = Сату-Марэ{{!}}Сату-Марэ| div_20 = Жудзец Сату-Марэ{{!}}Сату-Марэ| pop_20 = 102,441 }} == Эканоміка == {{main|Эканоміка Румыніі}} У першай палове ХХ ст Румынія была сярод сусветных лідараў нафтаздабычы, а таксама выбітным вытворцам сельскагаспадарчай прадукцыі. Камуністычныя ўлады дадалі да гэтых галін спецыялізацыі цяжкую прамысловасць (машынабудаванне, металургію) пры поўным панаванні дзяржаўнай формы ўласнасці. 1990-я прайшлі пад знакам эканамічных цяжкасцей. Курс на прыватызацыю і рынкавую эканоміку, узяты ў посткамуністычнай Румыніі, прывёў да заняпаду многіх значных прадпрыемстваў. У 2000-х Румынія дэманстравала вялікія эканамічныя поспехі, што дало нагоду называць яе «ўсходнееўрапейскім тыграм». Уступленне ў ЕС адбілася на румынскай эканоміцы неадназначна. Румынія моцна пацярпела ад сусветнага крызісу 2008-09 гадоў. Вельмі высокі ўзровень карупцыі прывёў да крызісных з’яў у 2010-х. Сёння роля дзяржавы ў эканамічным жыцці мінімальная, падаходны падатак — адзін з самых нізкіх у ЕС (16 %). У структуры ВУП пераважае сфера паслуг (63 % у 2017), за ёй ідзе прамысловасць (33 %).<ref name="cia.gov"/> Пры гэтым у сельскай і лясной гаспадарцы занята 28 % эканамічна актыўнага насельніцтва — адзін з найвышэйшых паказчыкаў у Еўропе. Румынія прыцягвае значную колькасць замежных інвестыцый. Паводле класіфікацыі Сусветнага банка Румынія адносіцца да дзяржаў з высокім прыбыткам. Згодна з Еўрастатам, ВУП на душу насельніцтва ў Румыніі складае 63 % ад сярэдняга ўзроўню па ЕС (у 2007 было 43 %, што робіць Румынію адной з самых хутка прагрэсуючых эканомік Старога свету. Грашовая адзінка — румынскі лей (RON); шырокае хаджэнне маюць еўра, на якія краіна ў рэшце рэшт мае перайсці. Заробкі ў Румыніі ў параўнанні з астатнімі краінамі ЕС дасюль вельмі нізкія: у 2019 годзе сярэдняя зарплата складае каля 2700 RON у месяц (570 еўра або $ 645)<ref>https://www.romaniaexperience.com/what-is-the-minimum-and-average-salary-in-romania-in-2017/</ref>. Параўнальна нізкі і ўзровень беспрацоўя (4,3 % у жніўні 2018). Інфляцыя таксама радуе жыхароў Румыніі, а ў 2016 яна была нават адмоўнай (-1,1 %)! Маючы незвычайна вялікія для кантынентальнай Еўропы запасы нафты і газу, Румынія з’яўляецца адной з самых энергетычна незалежных дзяржаў рэгіёна. Энергетыку Румыніі вядуць кампаніі Petrom, Romgaz і Rompetrol. Першая з’яўляецца найбуйнейшым здабыўцам нафты, другая — газу ў паўднёва-ўсходняй Еўропе. Па аб’ёмах здабычы нафты (0,5 млн барэляў у дзень) Румынія займае 28 месца ў свеце, саступаючы ў Еўропе толькі Нарвегіі і Вялікабрытаніі; штогод здабываецца каля 10 млрд м³ прыроднага газу (прыблізна 40-е месца ў свеце, 4-е ў Еўропе). Румынскія НПЗ забяспечваюць патрэбы ўнутранага рынку, частка нафтапрадуктаў ідзе на экспарт. Асноўныя магутнасці і сеткі электраэнергетыкі належаць дзяржаўнай кампаніі Electrica. Румынія з’яўляецца нета-экспарцёрам электраэнергіі. У 2015 асноўнымі тыпамі электрастанцый былі ТЭЦ на вугалі (28 %), нафтавыя і газавыя (14 %); ГЭС (30 %), атамныя (18 %). Адзіная ў краіне [[АЭС Чэрнаводэ|Чэрнаводская АЭС]], спраектаваная канадскай кампаніяй Atomic Energy of Canada Limited (AECL), працуе на цяжкай вадзе і мае 2 водна-вадзяных рэактары ў 1300 МВт кожны, яшчэ два плануецца пабудаваць. [[Файл:2018 Dacia Duster Comfort 1.6.jpg|thumb|left|2018 Dacia Duster Comfort 1.6]] У машынабудаванні Румыніі самай знакамітай кампаніяй з’яўляецца [[Dacia|Automobile Dacia]], што з 1999 належыць французскаму [[Renault S.A.|Рэно]]. У 2014 аўтамабілі Dacia складалі 7,4 % экспарту краіны. З 2009 у [[Краёва|Краёве]] працуе прадпрыемства Ford Romania, у 2017 яно было значна пашырана ў выніку пераносу вытворчасці прызначанай для еўрапейскага рынку прадукцыі з індыйскага горада [[Чэнаі]]. [[Файл:Manastirea putna1.jpg|thumb|Мужчынскі [[манастыр Путна]] ў Малдавіі, адзін з цэнтраў паломніцтва]] Найбуйнейшыя кампаніі сферы паслуг — RCS & RDS (найбуйнейшая тэлекамунікацыйная кампанія ва Усходняй Еўропе і Banca Transilvania (банкаўскі сектар). Згодна з вынікамі аўтарытэтных даследаванняў, у Румыніі адна з найвышэйшых хуткасцей інтэрнэту ў Еўропе і ў свеце. Турызм дае 5 % румынскага ВУП і з’яўляецца адным з самых значных палюсоў росту эканомікі. У 2016 Румынію наведала больш за 9 млн турыстаў. Самым папулярным чарнаморскім курортам з’яўляецца Мамая блізу Канстанцы. [[Файл:Romania-drumuri.svg|thumb|left|Румынскія дарогі]] Румынія мае развітую сучасную транспартную сетку, у складзе якой прадстаўлены ўсе найважнейшыя віды транспарту. Працягласць аўтамабільных дарог складае 86 тыс.км, чыгуначнай сеткі — 22 300 км (чацвёртая па працягласці чыгунак у Еўропе). У 1990-я румыны фактычна закінулі свае чыгункі, аднак у ХХІ стагоддзі, дзякуючы мадэрнізацыі і частковай прыватызацыі, гэты транспарт акрыяў. З 1979 у Бухарэсце працуе метрапалітэн, агульная працягласць ліній складае 69 км, зрэшты, пасажыранапружаным яго не назавеш (усяго 600 000 пасажыраў цягам рабочага тыдня, менш чым у Мінску за дзень). У Румыніі 16 міжнародных аэрапортаў. Паветраныя вароты сталіцы — Міжнародны аэрапорт імя Хенры Каандэ (рум. Aeroportul Internaţional Henri Coandă) — ў 2017 прынялі і адправілі 12,8 млн пасажыраў. Дарэчы, Хенры быў піянерам румынскага паветраплавання. [[Канстанца]] — найбуйнейшы порт і верф у Чорным моры і адзін з самых ажыўленых партоў ў Еўропе. [[Файл:Județul Călărași, România.jpg|thumb|Пожня, Валахія]] У сельскай гаспадарцы дамінуе раслінаводства, а ў яго складзе — вырошчванне зерневых, галоўныя сярод якіх — кукуруза (8 млн тон) і пшаніца (5-7 млн тон). Таксама вырошчваюцца бульба, памідоры, яблыкі. Механізацыя слабая, тэхніка на 80 % састарэлая. У некаторых раёнах сяляне аруць на конях. Асноўнымі артыкуламі экспарту Румыніі з’яўляюцца аўтамабілі, адзенне і тэкстыльныя вырабы, прамысловае абсталяванне, электрычнае і электроннае абсталяванне, металургічныя прадукты, сыравіна, ваеннае абсталяванне, фармацэўтычныя прэпараты, тонкая хімія, і сельскагаспадарчыя прадукты (садавіна, гародніна і кветкі), праграмнае забеспячэнне. Імпартуюцца лекі, рухавікі і запчасткі, электроніка, прадукты харчавання. Галоўнымі гандлёвымі партнёрамі традыцыйна з’яўляюцца [[Германія]], [[Італія]] і [[Венгрыя]]. У 2010-х Румынія імкліва нарошчвала экспарт, тым не менш, гандлёвы баланс працягвае быць адмоўным (-6 млрд $ у 2016).<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=185&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Partner&year=2016</ref> У 2014—2018 гг.. штогадовы тавараабарот паміж Румыніяй і Беларуссю складаў 100—150 млн даляраў (у 2018—127,4 млн, экспарт — 80, імпарт — астатняе). Асноўныя тавары беларускага экспарту ў Румынію: трактары; фанера клееная; дрот; лесаматэрыялы падоўжна-распілаваныя. Асноўныя тавары імпарту з Румыніі: лекавыя сродкі, расфасаваныя для рознічнага продажу; мэбля; шыны; горны і печы прамысловыя. У Румыніі дзейнічаюць 9 суб’ектаў гаспадарання, якія прадстаўляюць інтарэсы беларускіх прадпрыемстваў, у тым ліку ААТ «МТЗ», ААТ «МАЗ», ААТ «БелАЗ», ААТ «Белкамунмаш», ААТ «Керамін», ААТ «Белшына».<ref>{{Cite web |url=http://romania.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/trade_economic/ |title=Архіўная копія |access-date=19 красавіка 2019 |archive-date=20 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420024206/http://romania.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/trade_economic/ |url-status=dead }}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Нікалае Чаўшэску]] * [[Джорджэ Энеску]] == Гл. таксама == * [[АЭС Чэрнаводэ]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13}} {{Румынія ў тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТО}} {{Франкафонія}} {{Краіны ў Чорнага мора}} {{Краіны Балканскага паўвострава}} {{Саюз для Міжземнамор’я}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Румынія| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] 8q5wsdr3bps6auggr52nj5qwlwvhjb9 Невіл Чэмберлен 0 2970 5161328 5113379 2026-07-05T18:52:45Z JerzyKundrat 174 5161328 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чэмберлен}} {{ДД}} '''Невіл Чэмберлен''' ({{lang-en|Arthur Neville Chamberlain}}; {{ВД-Прэамбула}}) — 60-ы [[Прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі]]. Належаў да Кансерватыўнай партыі == Біяграфічныя звесткі == Сын [[Джозеф Чэмберлен|Джозефа Чэмберлена]], брат [[Осцін Чэмберлен|Осціна Чэмберлена]]. Навучаўся ў элітнай школе ў Рагбі і [[Бірмінгемскі ўніверсітэт|Бірмінгемскім універсітэце]]. Даволі працяглы час прысвяціў прадпрымальніцкай дзейнасці. У 1915—1916 гг. займаў пасаду лорда-мэра горада [[Бірмінгем]]. З 1918 года дэпутат парламента ад [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]]. У 1922—1929 і 1931 на розных міністэрскіх пасадах, у 1931—1937 міністр фінансаў. У 1930—1931 старшыня Кансерватыўнай партыі, у 1937—1940 яе лідар і Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі. Невіл Чэмберлен — 60-ы [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]], прыхільнік палітыкі ўступак [[нацысцкая Германія|гітлераўскай Германіі]]. У [[1938]] годзе падпісаў [[Мюнхенскае пагадненне 1938 года|Мюнхенскае пагадненне]] з [[Адольф Гітлер|Гітлерам]], [[Мусаліні]] і [[Эдуар Даладзье|Даладзье]]. Вярнуўшыся ў [[Лондан]], Чэмберлен прад’явіў публіцы на аэрадроме падпісанае пагадненне са словамі: «Я прывёз вам мір», але палітыка заспакаення не прынесла Еўропе міру: пачалася [[Другая сусветная вайна]]. Няўдалы для Вялікабрытаніі пачатак вайны прымусіў яго ў маі 1940 пайсці ў адстаўку. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|17|Чэмберлены|Нікіцін М. Г.}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чэмберлен Невіл}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Члены парламента Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Канцлеры казначэйства Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Міністры аховы здароўя Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лідары Палаты абшчын]] [[Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі]] 8qy2dmgionnxwy3wp7oow903fybh8vr 5161329 5161328 2026-07-05T18:53:16Z JerzyKundrat 174 5161329 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чэмберлен}} {{ДД}} '''Невіл Чэмберлен''' ({{lang-en|Arthur Neville Chamberlain}}; {{ВД-Прэамбула}}) — 60-ы [[Прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі]]. Належаў да Кансерватыўнай партыі == Біяграфія == Сын [[Джозеф Чэмберлен|Джозефа Чэмберлена]], брат [[Осцін Чэмберлен|Осціна Чэмберлена]]. Навучаўся ў элітнай школе ў Рагбі і [[Бірмінгемскі ўніверсітэт|Бірмінгемскім універсітэце]]. Даволі працяглы час прысвяціў прадпрымальніцкай дзейнасці. У 1915—1916 гг. займаў пасаду лорда-мэра горада [[Бірмінгем]]. З 1918 года дэпутат парламента ад [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]]. У 1922—1929 і 1931 на розных міністэрскіх пасадах, у 1931—1937 міністр фінансаў. У 1930—1931 старшыня Кансерватыўнай партыі, у 1937—1940 яе лідар і Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі. Невіл Чэмберлен — 60-ы [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]], прыхільнік палітыкі ўступак [[нацысцкая Германія|гітлераўскай Германіі]]. У [[1938]] годзе падпісаў [[Мюнхенскае пагадненне 1938 года|Мюнхенскае пагадненне]] з [[Адольф Гітлер|Гітлерам]], [[Мусаліні]] і [[Эдуар Даладзье|Даладзье]]. Вярнуўшыся ў [[Лондан]], Чэмберлен прад’явіў публіцы на аэрадроме падпісанае пагадненне са словамі: «Я прывёз вам мір», але палітыка заспакаення не прынесла Еўропе міру: пачалася [[Другая сусветная вайна]]. Няўдалы для Вялікабрытаніі пачатак вайны прымусіў яго ў маі 1940 пайсці ў адстаўку. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|17|Чэмберлены|Нікіцін М. Г.}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чэмберлен Невіл}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Члены парламента Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Канцлеры казначэйства Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Міністры аховы здароўя Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лідары Палаты абшчын]] [[Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі]] 4a8dug1bfhpzy52dt7km8st3omay73h 5161330 5161329 2026-07-05T18:54:11Z JerzyKundrat 174 5161330 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чэмберлен}} {{ДД}} '''Артур Невіл Чэмберлен''' ({{lang-en|Arthur Neville Chamberlain}}; {{ВД-Прэамбула}}) — 60-ы [[Прэм'ер-міністр Вялікабрытаніі]]. Належаў да Кансерватыўнай партыі == Біяграфія == Сын [[Джозеф Чэмберлен|Джозефа Чэмберлена]], брат [[Осцін Чэмберлен|Осціна Чэмберлена]]. Навучаўся ў элітнай школе ў Рагбі і [[Бірмінгемскі ўніверсітэт|Бірмінгемскім універсітэце]]. Даволі працяглы час прысвяціў прадпрымальніцкай дзейнасці. У 1915—1916 гг. займаў пасаду лорда-мэра горада [[Бірмінгем]]. З 1918 года дэпутат парламента ад [[Кансерватыўная партыя (Вялікабрытанія)|Кансерватыўнай партыі]]. У 1922—1929 і 1931 на розных міністэрскіх пасадах, у 1931—1937 міністр фінансаў. У 1930—1931 старшыня Кансерватыўнай партыі, у 1937—1940 яе лідар і Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі. Невіл Чэмберлен — 60-ы [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]], прыхільнік палітыкі ўступак [[нацысцкая Германія|гітлераўскай Германіі]]. У [[1938]] годзе падпісаў [[Мюнхенскае пагадненне 1938 года|Мюнхенскае пагадненне]] з [[Адольф Гітлер|Гітлерам]], [[Мусаліні]] і [[Эдуар Даладзье|Даладзье]]. Вярнуўшыся ў [[Лондан]], Чэмберлен прад’явіў публіцы на аэрадроме падпісанае пагадненне са словамі: «Я прывёз вам мір», але палітыка заспакаення не прынесла Еўропе міру: пачалася [[Другая сусветная вайна]]. Няўдалы для Вялікабрытаніі пачатак вайны прымусіў яго ў маі 1940 пайсці ў адстаўку. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|17|Чэмберлены|Нікіцін М. Г.}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чэмберлен Невіл}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Члены парламента Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Канцлеры казначэйства Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Міністры аховы здароўя Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лідары Палаты абшчын]] [[Катэгорыя:Члены Кансерватыўнай партыі Вялікабрытаніі]] ea8pvcfwfeezz68j73cu4790npe82g8 Латвія 0 14481 5161361 5152614 2026-07-05T21:21:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161361 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Латвійская Рэспубліка |Арыгінальная назва = Latvijas Republika |Родны склон = Латвіі |Дэвіз = [[Dievs, Svētī Latviju]] |Пераклад дэвізу = Божа, дабраславі Латвію |Назва гімна = Dievs, Svētī Latviju |Аўдыё = Latvian National Anthem.ogg |Форма кіравання = [[Парламенцкая рэспубліка]] |lat_dir = N|lat_deg = 57|lat_min = 00|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 25|lon_min = 00|lon_sec = |Дата незалежнасці = [[18 лістапада]] [[1918]] |Незалежнасць ад = [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Рыга]], [[Даўгаўпілс]], [[Ліепая]], [[Елгава]], [[Юрмала]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Латвіі|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Эдгарс Рынкевічс]] <br/> [[Андрыс Кулбергс]] |Плошча = 64 589 |Працэнт вады = 1,5 |Этнахаронім = [[Латышы]] |Месца па насельніцтву = 147 |Насельніцтва = 1 891 000 |Год ацэнкі = 2023 |Насельніцтва па перапісу = 2.070.371 |Год перапісу = 2011 |Шчыльнасць насельніцтва = 30,1 |Месца па шчыльнасці = 167 |ВУП (ППЗ) = 53.467 млрд<ref>http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=11&sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=941%2C946%2C939&s=NGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=</ref> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2018 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 29.489 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 49 |ВУП (намінал) = 28.324 млрд |Год разліку ВУП (намінал) = 2012 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 13.984 |ІРЧП = {{рост}}0,830 |Год разліку ІРЧП = 2015 |Месца па ІРЧП = 44 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">вельмі высокі</span> }} '''Ла́твія''' ({{Lang-lv|Latvija}}, {{Lang-liv|Leţmō}}) — дзяржава ў [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]]. Другая паводле плошчы і колькасці насельніцтва з трох балтыйскіх краін — меншая за Літву, большая за Эстонію. На поўдні Латвія мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Літва|Літвой]], на ўсходзе — з [[Расія]]й, на поўначы — з [[Эстонія]]й. З захаду краіна абмываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Латвія складзена з чатырох гістарычных краёў — [[Курляндыя|Курляндыі]] ({{Lang-lv|Kurzeme}}) на паўднёвым захадзе, [[Відзэмэ]] ({{Lang-lv|Vidzeme}}) на паўночным захадзе, [[Семігалія|Семігаліі]] ({{Lang-lv|Zemgale}}) на паўночным усходзе і [[Латгалія|Латгаліі]] ({{Lang-lv|Latgale}}) на паўднёвым усходзе. Законам 2021 года створаны пяты рэгіён — [[Сэлія]]. Да стварэння ў 1918 годзе незалежнай латышскай дзяржавы, тэрыторыя сучаснай Латвіі ўваходзіла ў склад дзяржаўных утварэнняў [[Тэра Марыяна|нямецкіх Ордэнаў]], [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пры панавальнай ролі нямецкай арыстакратыі. У 1940—1990 гадах [[Латвійская ССР]] уваходзіла ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. Латвія — адна з краін з невялікай колькасцю насельніцтва, што працягвае скарачацца. Тэмпы скарачэння колькасці насельніцтва — адны з найвышэйшых у свеце. Дзяржаўная мова — [[латышская мова|латышская]], адна з дзвюх жывых [[Балтыйскія мовы|балтыйскіх моў]]. Сталіца Латвіі — [[Рыга]], найбуйнейшы балтыйскі горад. Іншыя вялікія гарады — [[Даўгаўпілс]] і [[Вэнтспілс]]. Латвія — член [[НАТА]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], таксама ўваходзіць у [[Еўразона|Еўразону]] і [[Шэнгенская зона|Шэнгенскую зону]]. Пра эканамічныя поспехі Латвіі сведчыць яе членства ў [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]], а [[Сусветны банк]] адносіць яе да краін з высокім даходам. == Назва == Назва Латвія паходзіць ад назвы балцкага племені [[Латгалы|латгалаў]], якое жыло на ўсходзе сучаснай Латвіі. Пісьмовыя крыніцы XI—XIII стагоддзяў называюць гэтае племя ''летьгола, Lethigalli, Лотыгола''. Другая аснова ад агульнабалцкага *''galas'' «канец, край». Першая аснова, якая і дала назву латышам і Латвіі, [[гідронім|гідранімічнага]] паходжання, ад напэўна не ідэнтыфікаванай ракі з назвай накшталт ''*Lata'' / *''Leta'', якую параўноўваюць з літоўскімі гідронімамі ''Latava, Latuva, Lat-upis'' (рэкі), ''Lat-ežeris'' (возера), латышскімі (у задзвінскім [[Відзэмэ]]) ''Late, Lat-upe''. Далей да індаеўрапейскага ''*lat-'' «цячы»<ref>K. Karulis. Latviešu etimoloģijas vārdnīca. Rīga, 2001. C. 504—507.</ref>. Назвы многіх рэгіёнаў, утвораныя ад назваў балцкіх плямёнаў, звязаныя менавіта з гідронімамі, якія найчасцей таксама не захаваліся і не ідэнтыфікуюцца. Назвы [[Галінды]]я, Натангія (прускія землі), [[Яцвягі|Яцвязь]] або Судовія<ref>V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 207—208, 296—289, 649, 890.</ref>, [[Селы|Селія]]<ref>Топоров В. Н. Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *''neur-'': *''-nour-'' и *''sel-'' (неумирающая память об одном балтийском племени) // Балто-славянские исследования. XVII. Москва, 2006. С. 479—482.</ref>, [[Нальшчаны|Нальшаны]], імаверна і [[Літва (зямля)|Літва]], звязваюцца з гідронімамі з асновамі ''Gal-ind-, Nat-ang-, Jat-(а)v-, Sūd-(а)v-, Sel-, Nal-š-, Liet-(u)v-''<ref>Vanagas A. Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius: Mokslas, 1981. — С. 105, 137, 182, 185, 223, 231—232, 295, 319.</ref>. Існуе думка, што на адпаведных рэчках маглі знаходзіцца сакральна-рэлігійныя цэнтры пэўнага рэгіёна (племені). == Геаграфічнае становішча == {{main|Геаграфія Латвіі}} Латвія — еўрапейская дзяржава, што мае выхад да Балтыйскага мора. Адзінай думкі аб рэгіянальнай прыналежнасці Латвіі вучоныя не маюць: краіну адносяць як да [[Усходняя Еўропа|Усходняй]], так і да [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]]. Агульная працягласць латвійскай мяжы складае 1866 кіламетраў (з іх 1368 — сухапутная мяжа). На поўдні Латвія мяжуе з [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Літва|Літвой]] на ўсходзе — з [[Расія]]й, на поўначы — з [[Эстонія]]й. З захаду краіна абмываецца [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]], у тым ліку даволі глыбока ўрэзаным у сушу мелкім [[Рыжскі заліў|Рыжскім залівам]] на паўночным захадзе. У Балтыйскім моры Латвія мае марскую мяжу са Швецыяй, Літвой і Эстоніяй. Заходняя тэрыторыя, што выступае ў Балтыйскае мора, разглядаецца некаторымі географамі як Курляндскі [[паўвостраў]]. == Прырода == {{main|Геаграфія Латвіі}} [[Файл:Latvia mapa be.png|thumb|Карта]] [[Файл:Gaizinkalns1.JPG|thumb|left|Агляд з узгорка Гайзінькалнс]] Латвія размешчана на заходняй ускраіне [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Нягледзячы на нязначныя абсалютныя вышыні, латвійскія краявіды багатыя на ўзгоркі і азёры, што абумоўлена стваральнай працай старажытнага ледавіка, паходжаннем якому абавязаны ўзвышшы: Курземскае на захадзе, Латгальскае на ўсходзе і Відземскае ў цэнтральнай частцы. Да апошняга належыць найвышэйшы пункт краіны — узгорак [[Гайзінькалнс]] (312 м). Узбярэжжа ж Балтыйскага мора нізіннае і (нешырокая Прыморская нізіна) аднастайна пакатае. Іншыя нізіны разлегліся па берагах буйных рэк і на поўначы краіны. Латвія знаходзіцца ў пераходнай зоне паміж марскім і кантынентальным кліматам. На Курземскім паўвостраве пераважаюць рысы марскога клімату, кантынентальнасць расце на ўсход не толькі ў сувязі з павелічэннем аддаленасці ад мора, але і з ростам вышыні над яго ўзроўнем. Так на ўзгорак Гайзінькалнс снегавое покрыва кладзецца на 10-15 дзён раней за яго больш нізкія ваколіцы. Найбуйнейшая рака Латвіі — [[Заходняя Дзвіна|Даўгава]], так латышы называюць Заходнюю Дзвіну. Латвіі належаць 352 км яе ніжняга цячэння. Найбольшую працягласць на тэрыторыі Латвіі мае рака Гаўя (452 км). Азёры пераважна ледавіковага паходжання. Самае буйное возера Латвіі — [[Лубанс]] (80,7 кв.км.). Лясы займаюць 52 % тэрыторыі Латвіі.<ref>[https://www.lvm.lv/ru/lesnoj-sektor Гослеса. Лесистость Латвии 1925—2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220716233806/https://www.lvm.lv/ru/lesnoj-sektor |date=16 ліпеня 2022 }}</ref> У тыповым латышскім пейзажы, пушчы чаргуецца з палямі, сядзібамі і лугамі. Плямы раллі перамяжаюцца бярозавымі гаямі. У Латвіі сотні кіламетраў неасвоенага марскога ўзбярэжжа, парослага сасновым лесам, аздобленага нізкамі [[выдма]]ў ды белых пясчаных пляжаў. Каля 9 % тэрыторыі занята балотамі, 70 % з якіх не крануты чалавекам. З фаўны распаўсюджаныя [[алень|алені]], [[ліса|лісы]], [[лось|ласі]], [[воўк|ваўкі]], [[Бабёр еўрапейскі|бабры]]. Рэкі Латвіі — дом для буйнейшай ва ўсходняй Балтыі папуляцыі ласосевых рыб. Прырода краіны захоўваецца ў нацыянальных парках. У кожным з чатырох рэгіёнаў Латвіі створаны адзін парк: Гаўя ў Відземе, Кемеры ў Земгале, Слітэрэ ў Курземе і Разнас у Латгале. У 2012 Латвія была другой у свеце пасля Швейцарыі паводле індэксу экалагічнай эфектыўнасці<ref>{{Cite web |url=http://epi.yale.edu/epi2012/rankings |title=Архіўная копія |access-date=5 чэрвеня 2012 |archive-date=30 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130011937/http://epi.yale.edu/epi2012/rankings |url-status=dead }}</ref>, што азначае як высокую ступень захаванасці экасістэм, так і беражлівае стаўленне да прыроды ў наш час. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Латвіі}} {{main|Гістарычныя вобласці Латвіі}} Усходні бераг Балтыйскага мора быў заселены пратабалцкімі плямёнамі ў III тыс. да н.э. Старажытныя балты прадавалі металы і [[бурштын]] у Рым і [[Візантыйская Імперыя|Візантыю]]. У IX ст н.э. галоўнымі балцкімі плямёнамі былі: [[куршы]], [[латгалы]], [[селы]], [[земгалы]], на тэрыторыі сучаснай Латвіі існавала 14 асобных [[княства]]ў. [[Файл:Medieval Livonia 1260.svg|thumb|Сярэднявечная Лівонія, 1260]] У высокім [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] вядомыя як Ліфляндыя або Інфлянты, землі сучаснай Латвіі трапілі спачатку пад нямецкі ўплыў, а пасля — уладу{{Што}}. У XII ст. уверх па Даўгаве актыўна падымаюцца місіянеры, пасланыя Папскім прастолам, але паганцы-балты не спяшаюцца прымаць хрысціянства. Тады Папы натхняюць нямецкіх рыцараў на крыжовы паход ва ўсходнюю Балтыю (1193). У пачатку XIII ст. крыжакамі заснавана Рыга, а ў пачатку XIII ст. на тэрыторыі сучасных Латвіі і Эстоніі створаны [[Лівонскі ордэн]]. У 1282 Рыга становіцца ўсходнім фарпостам гандлёвага [[Ганза|Ганзейскага саюза]]. Пасля заняпаду ордэна Інфлянты ў 1562 годзе трапілі ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а пазней — [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], пры гэтым усходняя латгальская зямля засталася ў складзе ВКЛ пад назвай Інфлянцкага ваяводства. У складзе Рэчы Паспалітай Лівонія мела значную [[Аўтаномія|аўтаномію]]. У пачатку XVII ст. паўночная Латвія была заваявана [[Швецыя]]й. Латвійскія гісторыкі пазітыўна ацэньваюць шведскі перыяд, у гэты час была створана сетка школаў, абмежавана ўлада мясцовых магнатаў. Да XVII ст. сфарміравалася сучасная латышская нацыя. Ад нямецкага і шведскага панавання Латвія атрымала ў спадчыну і [[лютэранства]] як нацыянальную рэлігію. У XVIII ст. тэрыторыя Латвіі была паступова далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]: паводле [[Ніштацкі мірны дагавор|Ніштацкага міру]] Расіі дасталіся [[Відзэмэ]] з [[Рыга]]ю і [[Зэмгалэ]]; у выніку падзелаў Рэчы Паспалітай — [[Латгалія]] і [[Курляндыя]]. Новадалучныя тэрыторыі мелі вялікую аўтаномію: урад, законы, [[Нямецкая мова|нямецкую мову]] як дзяржаўную. У Балтыі раней за астатнюю Расію быў адменены прыгон — у 1818—1819 гадах. У сярэдзіне XIX ст. шырока разгарнуўся латышскі нацыянальны рух, накіраваны супраць нямецкага засілля; была створана арганізацыя «Маладая Латвія». [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстанне 1863 года]] Латвію практычна не закранула, але да краіны дакацілася хваля [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Зрэшты, нацыяналісты таго часу не бачылі ў ёй зла і асноўнае, што можна сказаць аб нацыянальным руху канца стагоддзя: ён моцна палявеў. Два стагоддзі Расійскай Імперыі былі адзначаны неверагодным эканамічным бумам: развівалася прамысловасць, будаваліся чыгункі, пашыраўся гандаль. А Рыга стала найбуйнейшым портам імперыі. [[Файл:Riga 1940 Soviet Army.jpg|thumb|left|Чырвоная Армія ўваходзіць у Рыгу, 1940]] Падчас [[Еўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Першай сусветнай вайны|Першай Сусветнай вайны]] латвійская зямля стала арэнай баявых дзеянняў. [[18 лістапада]] [[1918]] года Латвія абвясціла незалежнасць ад ахопленай рэвалюцыяй Расіі. У 1920 годзе Савецкая Расія прызнала незалежнасць Латвіі. У 1934 годзе Латвія стала аўтарытарнай дзяржавай пад уладай прэзідэнта Карліса Улманіса. 17 ліпеня 1940 года Латвія згодна з [[Пакт Молатава-Рыбентропа|Пактам Молатава-Рыбентропа]] была ўключана ў склад [[СССР]] на правах рэспублікі. З 1941 па 1945 гады, падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], нямецкі [[вермахт]] акупаваў Латвію, якая стала [[Генеральная акруга Латвія|Генеральнай акругай Латвіяй]] у складзе [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. Пачаліся акцыі [[Халакост у Латвіі|знішчэння нямецкімі акупантамі яўрэяў]], пры ўдзеле добраахвотнікаў з латышоў (у прыватнасці, каманды Арайса), што прывяло да амаль поўнага знішчэння яўрэйскай грамады Латвіі. У 1944—1945 гадах краіна была зноў занята савецкімі войскамі. За гэтым адбылася новая хваля дэпартацый латышоў углыб СССР. 21 жніўня 1991 года Латвія аднавіла незалежнасць. Урад дзяржавы ўзяў курс на еўраінтэграцыю, не стаў далучацца да пост-савецкага аб’яднання [[СНД]]. На працягу 1990-х гадоў краіна прайшла праз шэраг маштабных дэмакратычных і рыначных рэформ. 20 верасня 2003 года на рэферэндуме 67 % латвійцаў выказаліся за ўступленне краіны ў [[Еўрапейскі Саюз]] з 1 мая 2004 года (супраць — 32 %, устрымаліся — 0,7 %, прагаласавала 72,5 % выбаршчыкаў). 29 сакавіка 2004 года Латвія стала членам [[НАТА]]. == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Палітыка Латвіі}} Латвія — [[рэспубліка]]. Дзейнічае Канстытуцыя 1922 года, адноўленая і мадыфікаваная 6 ліпеня 1993. Кіраўнік дзяржавы — [[Прэзідэнты Латвіі|прэзідэнт]], якога выбірае [[парламент]] на 4 гады. Заканадаўчая ўлада належыць аднапалатнаму парламенту — [[Сейм Латвіі|Сейму]] (100 дэпутатаў), які выбіраецца на 4 гады. Выканаўчая ўлада належыць ураду на чале з [[прэм’ер-міністр]]ам, якога прызначае прэзідэнт. == Адміністрацыйны падзел == Да 2009 Латвія мела двухузроўневы падзел, па вышэйшым узроўні яна падзялялася на 26 раёнаў і 7 гарадоў асаблівага статусу. У выніку рэформы ўтвораны адзін узровень адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу: 109 муніцыпалітэтаў (лат. ''novadi'') і 9 рэспубліканскіх гарадоў (лат.: ''republikas pilsētas''). Пасля рэформы 2021 года ў краіне 33 муніцыпалітэты, якія часта супадаюць з былымі раёнамі, і 10 дзяржаўных гарадоў (лат.: ''valstspilsētas''). == Адносіны з Беларуссю == [[Файл:1209 (25-hoddzie ŭstaliavannia dyplamatyčnych adnosin pamiž Respublikaj Bielaruś i Latvijskaj Respublikaj).jpg|thumb|[[Паштовая марка]] [[Беларусь|Беларусі]], прысвечана 25-годдзю беларуска-латвійскіх адносін, 2017 год.]] {{main|Беларуска-латвійскія адносіны}} У снежні 1991 года Рэспубліка Беларусь і Латвійская Рэспубліка падпісалі Дэкларацыю аб прынцыпах добрасуседскіх адносін. У 1993 годзе ў [[Мінск]]у адкрылася латвійскае пасольства, а ў Рызе — беларускае. У 1994 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]], а Латвія — у [[Віцебск]]у<ref name="Ціхаміраў">[[Аляксандр Ціхаміраў]]. [http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=27174&Itemid=19 Рыгу падштурхоўваюць адліга і крызіс]{{Недаступная спасылка}}// [[Пагоня (1992)|Пагоня]]. 9 сакавіка 2009</ref>. У 1993 годзе Латвію наведаў з візітам міністр замежных спраў Беларусі [[Пётр Кузьміч Краўчанка]]. У 1995 годзе ў Мінску двойчы пабываў прэм’ер-міністр Латвіі [[Марыс Гайліс]]. У тым жа годзе ўпершыню адбыўся візіт у Беларусь дэлегацыі латвійскага парламента. У верасні 1997 года на міжнароднай нарадзе ў [[Вільнюс]]е адбылася сустрэча прэзідэнтаў. У 2006 годзе Латвія аб’явіла, што не дапусціць на сваю тэрыторыю вышэйшых службовых асоб Беларусі, якія маюць дачыненне да парушэння правоў чалавека і дэмакратычных норм. Латвія з’яўляецца адной з нешматлікіх краін Еўрасаюза, у якія ў XXI стагоддзі здзейсніў візіт [[прэм’ер-міністр Беларусі]].<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ Сідорскі здзяйсняе працоўны візіт у Латвію] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100929131643/http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |date=29 верасня 2010 }}</ref> У жніўні 1993 года Беларусь і Латвія падпісалі пагадненне аб прыгранічных пунктах пропуску, у лютым 1994 года — пагадненне, якое спрашчае працэдуру пропуску праз мяжу жыхароў прыгранічных тэрыторый. 21 лютага 1994 года ўрады падпісалі Дамову аб мяжы. За аснову мяжы была прынята лінія, якая склалася да моманту ўключэння Латвіі ў склад [[СССР]] у 1940 годзе. У маі 1998 года бакі пачалі працэс дэмаркацыі і ў кастрычніку 2006 года завяршылі яго, устанавіўшы апошні памежны знак ля вёскі Карасіна ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]].<ref name="Ціхаміраў"/>. == Узброеныя сілы == {{main|Нацыянальныя ўзброеныя сілы Латвійскай Рэспублікі}} == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Латвіі}} [[Файл:Population-of-Latvia.PNG|thumb|Дынаміка колькасці насельніцтва, 1920—2015]] У канцы 2010-х у Латвіі пражывае каля 2 млн чалавек, гэта больш за Эстонію, але менш за Літву. Да пачатку 1990-х насельніцтва краіны павялічвалася і на сваім піку (1990) дасягнула 2,67 млн чал. Пасля распаду СССР і ўступлення Латвіі ў ЕС колькасць насельніцтва краіны паменшылася на 0,7 млн чал. або на 27 % і працягвае памяншацца. У 2017 годзе ў Латвіі жыло столькі ж народу, колькі ў 1950-м. Падобныя тэмпы дэпапуляцыі ў свеце толькі ў Літвы і Балгарыі. Скарачэнне колькасці насельніцтва мае пад сабою два складнікі: перавышэнне смяротнасці (14,5 на адну тысячу) над нараджальнасцю (9,7) і міграцыйны адток у краіны Заходняй Еўропы (-6). Такім чынам, тэмп змяншэння насельніцтва Літвы ў 2017 склаў −1,08 %<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/lg.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150905150547/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/lg.html |date=5 верасня 2015 }}</ref>. [[Файл:Latvijas novadi.rus.png|thumb|Сукупная доля рускіх, беларусаў, украінцаў у землях Латвіі, перапіс 2011]] Латвія — шматнацыянальная дзяржава з перавагай тытульнай нацыі. Дадзеныя аб нацыянальным складзе ўзятыя з апошняга перапісу (2011): з двухмільённага насельніцтва краіны 62,1 % складаюць [[латышы]], 26,9 % — [[рускія]], 3,3 % — [[беларусы]], 2,2 % — [[украінцы]], 2,2 — [[палякі]], 1,2 % — [[літоўцы]], 2,1 % — іншыя этнічныя групы (сярод іх [[эстонцы]], [[немцы]], [[лівы]], яўрэі)<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic-comm2011.htm |title=Архіўная копія |access-date=15 жніўня 2018 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012011/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic-comm2011.htm |url-status=dead }}</ref>. Для параўнання: перапіс 1935 года зафіксаваў долю латышоў, роўную 76,9 %, а рускіх — 8,8 %; да Другой Сусветнай вайны вялікую этнічную меншасць складалі прыбалтыйскія немцы, амаль цалкам прымусова рэпатрыяваныя ў Германію ў 1939—1941. Пасля вайны адбываўся магутны прыток працоўных мігрантаў з іншых рэспублік СССР, у асноўным славян, і апошні савецкі перапіс (1989) адзначыў долю латышоў у 52,05 %, а рускіх — 33,96 %, у час незалежнасці рост удзельнай вагі тытульнай нацыі суправаджаецца змяншэннем долі астатніх меншасцей. Латышы абсалютна пераважаюць у сельскай мясцовасці, у вялікіх гарадах (Рыга, Даўгаўпілс) іх доля меншая за сукупную долю прадстаўнікоў іншых нацый. У Латвіі дагэтуль здараюцца канфлікты вакол рускай меншасці, прадстаўнікі якой часта адмаўляюцца атрымліваць латышскае грамадзянства па ўстаноўленай працэдуры, якая прадугледжвае іспыт па латышскай мове, а латышскія ўлады парушаюць правы рускіх на навучанне на роднай мове. Прыкладна траціна рускамоўных мае статус неграмадзян і не мае права голасу на выбарах і некаторых іншых правоў і свабод грамадзян. На 2022 год 9,7 % насельніцтва краіны не мае ніякага грамадзянства.<ref>[https://lvportals.lv/dienaskartiba/341677-latvija-iebraukuso-skaits-lidzsvaro-aizbrauceju-skaitu-2022 Демографическая статистика Латвии]</ref> Паводле некаторых дадзеных<ref name="cia.gov" />, Латвія адносіцца да самых нерэлігійных краін свету. Каля 64 % насельніцтва не атаясняе сябе ні з якой рэлігіяй. [[Лютэранства]], традыцыйную веру латышоў, спавядае каля 19 % насельніцтва (паводле іншых дадзеных — 34,2 %), яшчэ 15-17 % адносяць сябе да праваслаўных, гэта ў асноўным рускамоўнае насельніцтва. Палякі і літоўцы, а таксама частка латгальскіх латышоў — каталікі (па некаторых дадзеных — да 20 %).<ref name="cia.gov" /> Насельніцтва размешчана па тэрыторыі краіны даволі раўнамерна пры сярэдняй шчыльнасці каля 30 чалавек на кв.км. У 2018 годзе крыху больш за дзве траціны латышоў (68,1 %) жыло ў гарадах. Буйнейшы горад Латвіі і ўсёй Балтыі — Рыга (637 тыс. у 2018)<ref name="cia.gov" />. Наступныя буйныя гарады на парадак меншыя за сталіцу: Даўгаўпілс, 93 тыс.; [[Ліепая]], 76 тыс.; [[Елгава]], 59 тыс.; Юрмала, 50 тыс.<ref>https://www.csb.gov.lv/sites/default/files/publikacijas/2015/Nr%2012%20Latvijas%202011.gada%20Tautas%20skaitisanas%20rezultati_Results%20of%20the%202011%20Population%20and%20housing%20census%20in%20Latvia%20(15_00)_LV_EN.pdf</ref> === Адукацыя і навука === {{main|Адукацыя ў Латвіі}} Далучэнне Латвіі да [[СССР]] змяніў усе сферы культурнага жыцця, уключаючы сістэму адукацыі. Усе ўзроўні сістэмы адукацыі развіваліся па двух моўных кірунках — латышскім і рускім, латышы знаёміліся з інтэрнацыянальнай культурай народаў СССР і іншых краін. З пачатку XXI ст. у краіне праводзяць палітыку дэрусіфікацыі сістэмы адукацыі. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Латвіі}} Эканоміка сучаснай Латвіі, як і яе балтыйскіх суседзяў, сфарміравалася ў выніку перабудовы гаспадаркі з планавага ўзору на рынкавы пасля распаду СССР і наступнай еўраінтэграцыі. Гэтыя працэсы прывялі да скарачэння ўдзельнай вагі галін цяжкай прамысловасці, павелічэння ролі і долі сферы паслуг у ВУП да 75 %<ref name="cia.gov" />, імклівага росту агульнага дабрабыту. ВУП на душу насельніцтва па ППЗ у 2018 складае амаль 30000, што крыху меней за Эстонію і Літву. З 2014 Латвія з’яўляецца часткай [[Еўразона|еўразоны]], з 2016 — [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|Арганізацыі эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця]]. Асабліва хуткімі тэмпамі латвійская эканоміка развівалася ў 2000—2007 гадах, за што Латвія разам з Літвой і Эстоніяй былі названыя «[[Балтыйскія тыгры|Балтыйскімі тыграмі]]». Сусветны крызіс 2008—2009 негатыўна паўплываў на гаспадаркі «тыграў». У 2009 годзе ВУП Латвіі скараціўся на 14 %, і, нягледзячы на ўстойлівы рост эканомікі пачынаючы з 2011, толькі да 2017 года краіна здолела вярнуцца на дакрызісны ўзровень. Да сур’ёзных выклікаў, з якімі прыходзіцца змагацца сучаснай латвійскай эканоміцы, адносяцца высокі ўзровень карупцыі, што дасюль адпужвае інвестараў<ref name="cia.gov" />; а таксама дэпапуляцыя і эміграцыя, што адмоўна адбіваюцца на колькасці і якасці працоўнай сілы. У Латвіі адзін з найвышэйшых у ЕС паказчыкаў эканамічнай няроўнасці. [[Файл:Plavinu HES.JPG|thumb|Плявіньская ГЭС]] У складзе СССР Латвія вылучалася развітым цяжкім машынабудаваннем, тут збіраліся электрацягнікі (Рыга), мікрааўтобусы (Елгава). Сённяшняя Латвія — невялікая краіна з адкрытай эканомікай, інтэграванай у агульнаеўрапейскую гаспадарку, з коштам экспарту большым за палову ВУП<ref name="cia.gov" />. Найважнейшай галіной прамысловасці Латвіі застаецца [[машынабудаванне]], прычым, на першае месца ў складзе галіны ў XXI стагоддзі высунулася электроніка; ажыццяўляецца зборка аўтамабіляў. Іншыя галіны прамысловасці: фармацэўтыка, вытворчасць мэблі і тэкстыльная прамысловасць. Апроч таго, важную ролю маюць марское рыбалоўства, сельская гаспадарка і звязаная з імі харчовая прамысловасць. Латвія мае тры вялікіх гідраэлектрастанцыі на Даўгаве: [[Плявіньская ГЭС]] (825 МВт), Рыжская ГЭС (402 МВт) і Кегумская ГЭС (192 МВт). У апошнія гады пабудавана некалькі дзясяткаў ветраных электрастанцый рознага маштабу. Выгаднае эканоміка-геаграфічнае становішча дазваляе зарабляць на транзіце нафты і нафтапрадуктаў з Расіі і Беларусі. Традыцыйна вялікае значэнне мае [[турызм]], што зноў перажывае рост пасля атрымання незалежнасці. У знешнім гандлі для Латвіі характэрны ўстойлівы адмоўны баланс (-7 млрд долараў у 2016). Аснову экспартнай прадукцыі складаюць драўніна і вырабы з яе, прадукцыя харчовай прамысловасці і машынабудавання. Найважнейшыя гандлёвыя партнёры Латвіі — краіны Паўночнай Еўропы (безумоўна, у першую чаргу тут вылучаюцца балтыйскія суседзі (28 % экспарту і 18 % імпарту ў 2016)); Расійская Федэрацыя (24 % імпарту, у першую чаргу, вуглевадародаў), Польшча, Германія<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=132&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Partner&year=2016</ref>. Доля Беларусі ў латвійскім экспарце складае 0,94 %, у імпарце — 1,23 %. == Транспарт == Транспартная інфраструктура Латвіі добра развітая. Цэнтр транспартнай сеткі — сталіца Рыга. === Чыгунка === {{main|Латвійская чыгунка}} За апошнія 10 гадоў чыгунка перажыла вялікае зніжэнне пасажырапатоку. Найбуйнейшае прадпрыемства чыгункі — LDZ ([[Latvijas dzelzceļš]]). Важнымі застаюцца таварныя перавозкі да балтыйскіх портаў, прыгарадныя электрычкі ў Рыжскай агламерацыі, пасажырскія перавозкі з Рыгі ў [[Даўгаўпілс]], а таксама з Рыгі ў Вільнюс, Каўнас, Мінск, Маскву і Санкт-Пецярбург. === Авіяцыйны транспарт === Буйнейшы аэрапорт краіны знаходзіцца ў Рызе. Таксама там размешчана найбуйнейшая авіякампанія Латвіі — [[airBaltic]], што ажыццяўляе рэйсы ў Скандынавію, краіны Цэнтральнай Еўропы і іншыя краіны Прыбалтыкі. [[Файл:Ventspils osta.jpg|thumb|Вентспілскі свабодны порт]] === Аўтамабільны транспарт === Латвія мае прамянёвую сістэму шашэй з цэнтрам у Рызе. Важнае значэнне мае аўтастрада [[Via Baltica]], што ідзе праз усю краіну з поўначы на поўдзень праз Рыгу. === Марскі транспарт === Марскі транспарт на Балтыцы — важны складнік транспартнай сістэмы рэгіёна з Сярэднявечча. Марскія парты Латвіі — Рыга, Вентспілс і Ліепая. Паромныя маршруты злучаюць Латвію з краінамі [[Скандынавія|Скандынавіі]], Польшчай, [[Германія]]й. Апроч таго, багата марскіх камунікацый ідуць уздоўж латышскага ўзбярэжжа. == Культура і грамадства == За сваю гісторыю Латвія трапляла пад культурныя ўплывы розных краін. Найбольш яскравы ўплыў краін Паўночнай Еўропы. Архітэктура старых гарадоў тыповая для гарадоў Ганзы. Таксама і сучасная латышская культура мае шчыльныя сувязі з шведскай, фінскай і, асабліва, нямецкай культурамі. Важную ролю ва ўтварэнні культурнага ландшафту Латвіі адыграла расійскае панаванне, што доўжылася амаль два стагоддзі. Руская мова дагэтуль вельмі пашыраная ў краіне, асабліва ў гарадах і на ўсходзе, сярод рускіх і іншых нацыянальных груп, што складаюць да 40 % насельніцтва. Частка сучаснай Латвіі вакол Даўгаўпілса (Латгалія) гістарычна была населена беларусамі, уваходзіла ў Полацкае княства і нават была ўключана ў склад [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў 1918 годзе. Сам Даўгаўпілс мае адпаведную беларускую назву — Дзвінск. Апроч таго, у Латвіі пражывае народнасць ліваў колькасцю 170 чалавек,<ref>[https://www.latvia.eu/ru/latvians/latvian-livs Latvia.eu. Ливы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220716233805/https://www.latvia.eu/ru/latvians/latvian-livs |date=16 ліпеня 2022 }}</ref> перш за ўсё ў Рызе і некаторых прыморскіх вёсках. Пануючай у Латвіі рэлігіяй пасля Рэфармацыі стала [[лютэранства]], за выняткам пераважна [[каталіцтва|каталіцкай]] Латгаліі. Сярод рускамоўных латвійцаў пашыранае [[праваслаўе]]. Колькасць рэгулярна наведваючых царкву ў Латвіі сёння вельмі малая, ці не самая нізкая ў Еўропе. [[Латышская лютэранская царква]] вельмі кансерватыўная і адмаўляе жанчынам у праве прапаведаваць, у чым яна супярэчыць з латышскай лютэранскай царквой у замежжы ў Швецыі і іншых краінах. Вялікую ролю граюць абрады і элементы традыцыйных балцкіх вераванняў. Самае яскравае народнае свята ў латышоў — Купалле (Ligo), з якім таксама звязана шмат звычаяў і абрадаў. Латвія знакамітая сваёй культурай народных спеваў. Тыповая латышская форма спеваў — Дайны, чатырохрадковыя, невершаваныя спевы на розныя тэмы, ад міфалагічных да побытавых сюжэтаў. Этнографамі было сабрана больш за мільён народных дайнаў, што ёсць рэкордам, зважаючы на колькасць насельніцтва невялікай Латвіі. Запіс дагэтуль перадаваных у вуснай форме дайнаў пачаў пад канец XIX ст. Крыш’яніс Баронс; сабраная ім для гэтага Шафа Дайнаў дагэтуль з’яўляецца свайго кшталту нацыянальнай святыняй. Кожныя 5 год у Рызе (за савецкім часам — за мяжой) праходзіць вялікае Спеўніцкае свята, у якім бяруць удзел тысячы латышскіх і замежных хораў, хораў латышскае дыяспары. Як і ў Эстоніі, гарадская культура і буйныя паны ў Латвіі былі да Рэвалюцыі 1917 года нямецкамоўнымі. Таксама нямецкамоўнаю была інтэлігенцыя. Падчас Другой Сусветнай вайны нямецкая меншасць была вывезена ў Германію. Таксама амаль не засталося ў Латвіі пасля Другой Сусветнай вайны яўрэяў. == Цікавае == Паводле некаторых вучоных, у Латвіі ў 1510 г. была ўстаноўлена першая яліна ў свеце. Іншая тэорыя адносіць гэта вынаходніцтва да [[Страсбург]]а ў французскім [[Эльзас]]е. == Гл. таксама == * [[Гарадзішча Даўгмале]] * [[Рэферэндум у Латвіі (2012)|Рэферэндум у Латвіі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * ''Блейере, Д.'' История Латвии. XX век / Д. Блейере [и др.]; [пер. Жанна Эзит]. — Рига : Jumava, 2005. — 473 с. * ''Воробьева, Л. М.'' История Латвии от Российской империи к СССР / Л. М. Воробьева ; Фонд содействия актуальным ист. исслед. «Историческая память», Российский ин-т стратегических исслед. — Москва : Фонд «Историческая память» : РИСИ, 2009. — 384 с. * ''Плаканс, А.'' Краткая история стран Балтии: [перевод с английского] / А. Плаканс. — Москва : Весь Мир, 2016. — 478 с. * ''Plakans, A.'' The Latvians : a short history / A. Plakans. — Stanford, Calif. : Hoover Institution Press, Stanford University, 1995. — 257 p. {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТА}} {{Краіны ў Балтыйскага мора}} {{Міжземнаморскі Саюз}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Латвія| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] qrk7an4uwwqxj1cqmnvseg5lfssoau3 Лагішын 0 16925 5161317 5069522 2026-07-05T18:14:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161317 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Гарадскі пасёлак |беларуская назва = Лагішын |выява = Logishin two churches.jpg |подпіс = Касцёл і царква |вобласць = Брэсцкая |раён = Пінскі |сельсавет= Лагішынскі |першае згадванне = 1495 |магдэбургскае права=[[20 жніўня]] [[1569]] |статус з = 1959 |тэлефонны код = +375 165 |паштовы індэкс = 225740 |катэгорыя ў Commons =Lahišyn }} '''Лагі́шын'''<ref name="NNP"/> — гарадскі пасёлак у [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Насельніцтва 1&nbsp;990 чал. (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. {{змест злева}} == Геаграфія == Лагішын размешчаны на аўтадарозе [[Пінск]] — [[Івацэвічы]], за 28 км ад горада і чыгуначнай станцыі [[Пінск]], за 203 км ад [[Брэст]]а. На захад ад пасёлка знаходзіцца максімальная адзнака (174 м) [[Лагішынская раўніна|Лагішынскай раўніны]], што адпавядае паўднёвай мяжы старажытнага ледавіковага комплексу. == Гісторыя == [[Файл:Łahišyn. Лагішын (1633).jpg|міні|250пкс|злева|Герб мястэчка з прывілея 1633 г.]] Першы пісьмовы ўспамін пра Лагішын датуецца [[1495]] годам<ref name="evkl"/>. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) мясціна ўвайшла ў склад [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У XVII стагоддзі дзяржаўная ўласнасць, пазней [[мястэчка]] зрабілася цэнтрам нягродавага [[Лагішынскае староства|староства]] ў валоданні [[Радзівілы|Радзівілаў]], пазней — [[Агінскія|Агінскіх]], [[Друцкія-Любецкія|Любецкіх]]. 20 жніўня 1569 года і 28 мая 1570 года Лагішын атрымаў [[магдэбургскае права]]<ref name="evkl"/>. 25 лютага 1633 года [[Каралі польскія|кароль]] і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь]] [[Уладзіслаў Ваза]] пацвердзіў местачковы герб: ''«у блакітным полі воўк на ласіных нагах»''<ref name="knihi"/>. У 1634 годзе тут збудавалі мураваны<ref name="evkl"/> [[касцёл]] на сродкі старосты пінскага [[Альбрэхт Радзівіл (1558-1592)|Альбрэхта Радзівіла]], пазней пры ім утварылася місія [[Езуіты|езуітаў]] і шпіталь. У касцёле захоўваўся [[Маці Божая Лагішынская|абраз Найсвяцейшай Дзевы Марыі]], які лічыўся цудадзейным. У сувязі з будаўніцтвам [[Дняпроўска-Бугскі канал|Каралеўскага канала]] Лагішын перададзены [[Міхал Казімір Агінскі|М. К. Агінскаму]]. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Лагішын апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе зрабіўся цэнтрам воласці [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Указ Сената Расійскай імперыі ад 16 красавіка 1808 года прадпісваў пакінуць у мяшчанскім званні жыхароў Лагішына і вызваліць іх ад улады памешчыка: «па сіле даравальных тым мяшчанам ад каралёў польскіх прывілеяў і па тым, штояны ў лік зацверджаных за абшарнікам Хамінскім душ не ўваходзілі». Суседнія памешчыкі спрабавалі адсудзіць землі лагішынскіх мяшчан, але Сенат у 1828 годзе зноў захаваў за імі іх правы<ref>Соркіна, І. Мястэчкі Беларускага Палесся ў XIX — першай трэці XX стст. / Іна Соркіна // ARCHE Пачатак. — 2013. — № 4 (121). — С. 62. ''Са спасылкай на'' Нацыянальны гістарычны музей Беларусі ў Гродне. — Ф. 1. — Воп. 1. — Спр. 1355. — Арк. 204.</ref>. У XIX стагоддзі ў мястэчку дзейнічалі [[млын]]ы Айзенберга, Хазана і Дубміскага, Марцінкевіча, Бунькевіча, [[алейня]] і млын Цыперштэйна, [[гарбарня]] Фрыдмана. Па здушэнні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызвольнага паўстання]] ў 1863 годзе расійскія ўлады гвалтоўна перарабілі Лагішынскі касцёл на царкву [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхата]], у 1897 годзе будынак згарэў; пазней на яго месцы ўзвялі [[Свята-Троіцкая царква (Лагішын)|Праабражэнскую царкву]]. У 1870 годзе ўлады перавялі мяшчан Лагішына ў дзяржаўныя сяляне, канфіскаваўшы 2133 дзесяціны зямлі, якія на льготных умовах набыў мінскі губернатар [[Уладзімір Мікалаевіч Токараў|Уладзімір Токараў]] за «бездакорную службу», у прыватнасці за поспехі ў «абрусенні» Мінскай губерні<ref>Соркіна, І. Мястэчкі Беларускага Палесся ў XIX — першай трэці XX стст. / Іна Соркіна // ARCHE Пачатак. — 2013. — № 4 (121). — С. 63—64.</ref> У 1874 годзе ў мястэчку адбыўся [[Лагішынскі зямельны бунт 1874 года|зямельны бунт местачкоўцаў]] супраць свавольства ўладаў, якое здушылі два батальёны пяхоты і сотня казакоў. Неўзабаве аднак лагішынцы здабылі поўнае апраўданне, а вінаватыя ў злоўжыванні панеслі пакаранне. Жорсткая расправа над жыхарамі мястэчка выклікала пратэст у дэмакратычнай грамадскасці краіны, а рэвалюцыянер-анархіст [[Пётр Крапоткін]] назваў Лагішынскую расправу адной з самых абуральных у гісторыі Расіі. Жыхары працягвалі дамагацца справядлівасці ў вышэйшых інстанцыях імперыі, і ў 1876 годзе ўлады вярнулі мяшчанам адабраную зямлю. У 1881 годзе ў мястэчку збудавалі мураваныя гандлёвыя рады. У 1886 годзе цэнтр воласці. Станам на 1886 год існавалі [[школа]], [[Царква (збудаванне)|царква]] (з 1845), [[капліца]], [[сінагога]], 10 крамаў. У 1893 годзе адкрылася яўрэйская малітоўная школа. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў паблізу Лагішына знаходзіўся [[фальварак]] Сімановічаў. У 1919 годзе ў мястэчку выбухнула антыбальшавіцкае паўстанне. У пачатку сакавіка 1919 года {{нп3|Група «Палессе»||ru|Группа «Полесье»}} {{нп3|Армія II Рэчы Паспалітай|войска II Рэчы Паспалітай|pl|Wojsko Polskie II RP}} пад камандаваннем генерала {{нп3|Антоній Лістоўскі|Антонія Лістоўскага|ru|Листовский, Антоний}} выгнала з аколіц бальшавікоў і аблажыла Лагішын<ref name="Wyszczelski"/>. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскай мірнай дамовай]] (1921) Лагішын апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе зрабіўся цэнтрам гміны {{нп3|Гміна Лагішын|Лагішын|pl|Gmina Łohiszyn}} [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. 1 красавіка 1934 года паселішча страціла статус горада<ref name="sejm"/>. У 1939 годзе Лагішын увайшоў у [[БССР]]. 15 студзеня 1940 года стаў цэнтрам [[Лагішынскі раён|Лагішынскага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 27 чэрвеня 1941 года да 15 ліпеня 1944 года мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй, за гэты час у Лагішынскім раёне загінула каля 2 000 чалавек. 22 снежня 1959 года паселішча атрымала афіцыйны статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Лагішын Лагішынскага раёна Брэсцкай вобласці ў гарадскі пасёлак ад 22 снежня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 18.</ref>. З 1962 года ў [[Пінскі раён|Пінскім раёне]]. 10 мая 1997 года ў Лагішыне ўрачыста каранавалі [[Маці Божая Лагішынская|абраз Маці Божай — Каралевы Палесся]]<ref name="svaboda"/>. 18 верасня 1998 года адбылося афіцыйнае зацверджанне гістарычнага герба пасёлка. <center><gallery widths=150 heights=150 caption="Мястэчка на старых здымках" perrow="4"> Файл:Łahišyn, Kaścielnaja. Лагішын, Касьцельная (14.07.1913).jpg|Асвячэнне касцёла Файл:Łahišyn, Spaskaja. Лагішын, Спаская (1901-39).jpg|Царква, інтэр’ер Файл:Łahišyn, Kaplica. Лагішын, Капліца (1901-39).jpg|Каплічка Файл:Łahišyn. Лагішын (1901-39).jpg|Капліца могілкавая </gallery></center> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1884 год — 2,8 тыс. чал.<ref name="brestobl"/> * '''XX стагоддзе''': 1909 год — 3351 чал.; 1921 год — 1984 чал.; 1959 год — 3 тыс. чал.<ref name="Rąkowski"/>; 1996 год — 3120 чал.{{sfn|ЭГБ|1997}}; 1998 — 3000 чал.{{sfn|БелЭн|1999}} * '''XXI стагоддзе''': 2006 год — 2,6 тыс. чал.; 2008 год — 2,5 тыс. чал.; 2016 год — 2&nbsp;022 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 1&nbsp;990 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Працуюць прадпрыемствы харчовай прамысловасці, механічны завод, лясніцтва і іншыя. == Культура == Дзейнічаюць дом культуры і 2 бібліятэкі, [[лагішынскі гісторыка-краязнаўчы музей]]<ref name="dorogiby"/>. Таксама працуюць сярэдняя і музычная школы, 2 дашкольныя ўстановы. У мястэчку маецца свая [[бейсбол]]ьная каманда «[[Лагішынскія ваўкі]]»<ref name="baseball"/>. == Славутасці == * Гістарычная забудова (кан. ХІХ — пач. ХХ стст.; фрагменты) * [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Лагішын)|Петра-Паўлаўскі касцёл]] (1907—1909) — {{ГККРБ 4|113Г000568}} * Могілкі яўрэйскія * [[Свята-Троіцкая царква (Лагішын)|Спаса-Праабражэнская царква]] (кан. ХІХ ст.) — {{ГККРБ 4|113Г000567}} * Капліца <gallery mode=packed perrow ="4" heights= "150px"> Logishin catholic church.jpg|Петра-Паўлаўскі касцёл Лагішын. (07).jpg|Забудова Лагішын. Капліца (01).jpg|Капліца Logishin orthodox church.jpg|Спаса-Праабражэнская царква </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Адам Нарушэвіч]] (1733—1796) — гісторык, паэт, перакладчык. * [[Марцін Антоні Паўловіч]] (1789—1830) — геолаг. * [[Рыгор Абрамавіч Пераходнікаў]] (1909—1981)<ref>https://www.names52.ru/p/tpost/2xzd0dg0h1-perehodnikov-grigorii-abramovich</ref> * [[Натан Барысавіч Шацкі]] (1900—?) — стваральнік сістэмы яўрэйскай стэнаграфіі<ref>{{Cite web |url=https://www.rujen.ru/index.php/%D0%A8%D0%90%D0%A6%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Архіўная копія |access-date=14 лютага 2023 |archive-date=14 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214182846/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%A8%D0%90%D0%A6%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |url-status=dead }}</ref>. * [[Тадэвуш Пятровіч Юшкевіч]] (нар. 1943) — беларускі педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі, аздараўленчай і адаптыўнай фізічнай культуры. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць}}</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=177|артыкул=Лагішын|аўтар=}}</ref> <ref name="knihi">[http://knihi.com/hierb/lahis.html Лагішын] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў|к}}</ref> <ref name="Wyszczelski">{{кніга|загаловак = Wojna polsko-rosyjska 1919–1920| аўтар = Lech Wyszczelski| autor link = Lech Wyszczelski| выданне = 1| выдавецтва = Bellona| месца = [[Варшава]]| год = 2010| старонкі = 65| частка = Wstępna faza walk| isbn = 978-83-11-11934-5| мова = pl}}</ref> <ref name="sejm">[http://isap.sejm.gov.pl/Download?id=WDU19340070049&type=2 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 stycznia 1934 r. o zniesieniu ustroju miejskiego w mieście Łohiszynie, w powiecie pińskim, województwie poleskiem, Dz.U. Nr 7, poz. 49]{{ref-pl}}</ref> <ref name="svaboda">Вячаслаў Ракіцкі. [http://www.svaboda.org/content/Transcript/770823.html Лёс цудадзейных беларускіх абразоў] // «[[Радыё Свабода]]», [[1 чэрвеня]] [[2006]].</ref> <ref name="brestobl">[http://gerb.brestobl.com/logish0.html Логишин (Лагишин Лагiшын Logishin)] на [http://gerb.brestobl.com Гербы Брестской области]</ref> <ref name="Rąkowski">Grzegorz Rąkowski. Czar Polesia. — Pruszków: Rewasz, 2001.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="dorogiby">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Логишин}}</ref> <ref name="baseball">[http://www.baseball.by/teams/logishin.html Логишинские волки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090114015605/http://baseball.by/teams/logishin.html |date=14 студзеня 2009 }} {{ref-ru}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Лагі́шын||89—90}} * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Логишин}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}} * ''Дарашэнка Л.'' [http://media.catholic.by/ave/index.htm?/ave/n133/art14.htm Пад шатамі Маці Божай Лагішынскай] // «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]» № 5(133), 2006. * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Лагішын||326}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5|682|Łohiszyn}} * ''Меньчуков Е. А.'' Бои под Логишиным в 1915 г. — М., Воениздат, 1937. — 73 с. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Lahišyn|Лагішын}} * [http://pinsk.tv/category/paleski-kraj/lagishyn/ Навіны Лагішына на інфармацыйным партале Палесся Pinsk.tv] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130312070058/http://pinsk.tv/category/paleski-kraj/lagishyn/ |date=12 сакавіка 2013 }} * [http://globustut.by/logishin/index.htm Славутасці на партале globustut.by] {{ref-ru}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/lagishyn.html Фотаздымкі на сайце Radzima.org] {{Лагішынскі сельсавет}} {{Пінскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Лагішын| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Берасцейскага ваяводства]] m88qmvct9ymi61haqf3obep0taa6ft8 Казахстан 0 18431 5161229 5161108 2026-07-05T12:52:03Z Summershell67 159583 /* */ 5161229 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Рэспубліка Казахстан | Арыгінальная назва = {{lang-kz|Қазақстан Республикасы}} | Родны склон = Казахстана | Герб = Emblem of Kazakhstan (3D).svg | Назва гімна = Менің Қазақстаным | Аўдыё = Kazakhstan 2006.ogg | Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] | Дзяржаўная рэлігія = [[Свецкая дзяржава]] | Дата незалежнасці = [[16 снежня]] [[1991]] | Мовы = [[казахская мова]] | Незалежнасць ад = [[СССР]] | Найбуйнейшыя гарады = [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]], [[Актабэ]], [[Караганда]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Казахстана|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Казахстана|Прэм'ер-міністр]] | Кіраўнікі = [[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў]] <br/> [[Аліхан Асханавіч Смаілаў]] | Плошча = 2.724.902 | Працэнт вады = 2,8 | Этнахаронім = казахстанцы | Месца па насельніцтву = 61 | Насельніцтва = 20.286.084<ref name="Демография">[https://stat.gov.kz/upload/iblock/0db/qjs9vtcj65qgyngcldp7twmyq3un91fq/Т-18-05-М%20(01%2025)%20рус.xlsx Population: Kazakhstan] {{ref-ru}}</ref> | Год ацэнкі = 2025 | Насельніцтва па перапісу = 16.004.800 | Год перапісу = 2009 | Шчыльнасць насельніцтва = 6,93 | Месца па шчыльнасці = 227 | ВУП (ППЗ) = 508,501 млрд<ref>[http://data.worldbank.org/country/kazakhstan World Bank: Kazakhstan] {{ref-en}}</ref> | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2019 | Месца па ВУП (ППЗ) = 43 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 27.292 | Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 54 | ВУП (намінал) = 181,667 млрд<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=13&sy=2014&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=916&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= IMF: Kazakhstan] {{ref-en}}</ref> | Год разліку ВУП (намінал) = 2019 | Месца па ВУП (намінал) = 54 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 9,750 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 75 | ІРЧП = 0,817<ref>[http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf UNDP - Human Development Report 2015]</ref> | Год разліку ІРЧП = 2019 | Месца па ІРЧП = 50 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Казахста́н''' ({{Lang-kz|Қазақстан}}), афіцыйная назва '''Рэспубліка Казахстан''' ({{Lang-kz|Қазақстан Республикасы}}) — [[дзяржава]] на мяжы [[Азія|Азіі]] і [[Еўропа|Еўропы]] (Азіі належыць большая частка). Агульная плошча краіны — 2 724 902 км², гэта дзявятая па плошчы краіна свету і найвялікшая ўнутрыкантынентальная краіна. Мяжуе на поўначы і захадзе з [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]] (працягласць мяжы — 6846 км), на ўсходзе — з [[Кітай|Кітаем]] (1533 км), на поўдні — з [[Кыргызстан]]ам (1051 км), [[Узбекістан]]ам (2203 км) і [[Туркменістан]]ам (379 км). Абмываецца на паўднёвым захадзе водамі [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]] (працягласць берагавой лініі — 1894 км), на поўдні — водамі [[Аральскае мора|Аральскага мора]]. Сталіца — [[Астана]] (са снежня 1997). З 16 снежня 1991 года Казахстан — незалежная дзяржава. Грашовая адзінка — [[казахстанскі тэнгэ]]. == Гісторыя == === Старажытная гісторыя === [[Файл:Issyk's Golden Cataphract Warrior (close view).jpg|thumb|left|150px|[[Ісыкскі залаты чалавек]]]] Тэрыторыя Казахстана заселена чалавекам з эпохі [[палеаліт]]у. У І тысячагоддзі да н.э. большасць мясцовых стэпавых плямён перайшла да качавой [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]. Тагачаснае насельніцтва ў «[[Авеста|Авесце]]» названа ''турам''і, старажытнагрэчаскіх крыніцах, у тым ліку ў «Гісторыі» [[Герадот]]а — ''скіфамі'', ''масагетамі'', у старажытнаперсідскіх тэкстах — ''[[сакі (народ)|сакамі]]''. У І тысячагоддзі да н.э. сакі засялялі тэрыторыю ад сучасных [[Семірэчча]] і ўсходняга Туркестана да Прычарнамор’я і ад [[Алтайскія горы|Алтайскіх гор]] да [[Харэзм]]а. У 8-7 стагоддзях да н.э. яны кантактавалі з [[Асірыя]]й і Мідыяй, з 6 ст.да н.э. і з [[дзяржава Ахеменідаў|дзяржавай Ахеменідаў]]. Сакі мелі даволі развітую для тых часоў культуру. Пры раскопках іх кургана Ісык у перадгор’ях [[Заілійскі Алатау|Заілійскага Алатау]] знойдзена пахаванне т.зв. «[[Ісыкскі залаты чалавек|залатога чалавека]]» (5 ст.да н.э.). Сакі ваявалі на баку персаў супраць грэкаў у [[Марафонская бітва|Марафонскай бітве]] (490 г.да н.э.). === Сярэднія вякі === У 556 годзе на тэрыторыі Казахстана з’явіўся [[Цюркскі каганат]]. Праз яго праходзіў [[Вялікі шаўковы шлях|Шаўковы шлях]]. У 7 ст. каганат распаўся на Усходні (Другі) і Заходні каганаты. У 7-8 ст. поўдзень былога Цюркскага каганату захапілі [[Арабскі халіфат|арабы]]. Насельніцтва, якое жыло там, прыняло іх веру і пісьменнасць. Захапіць поўдзень былога Цюркскага каганату хацелі і кітайцы, але былі [[Талаская бітва|разбітыя]] каля ракі Талас. Нядоўга арабы кіравалі Казахстанам, у 9 ст. на поўдні і ўсходзе Казахстана з’явілася Караханідская дзяржава, а на захадзе — Агуская. У 1210 годзе тэрыторыі Караханідскай дзяржавы ўваходзяць у склад [[Харэзм]]а. Пазней Харэзм і ўсю тэрыторыю Казахстана захапіў [[Мангола-татарскае нашэсце|мангольскі]] кіраўнік [[Чынгісхан]]. Было знішчана мноства гарадоў, сярод іх [[Атрар]], [[Сыгнак]], [[Ашнас]]. Спачатку казахскія качэўнікі ваявалі з захопнікамі, але потым сталі пераходзіць на іх бок. Мангольская заваёва суправаджалася масавым знішчэннем людзей. Былі разбураны гарады і паселішчы, палацы і мячэці, закінуты апрацаваныя палі і ірыгацыйныя сістэмы. Тысячы майстроў-рамеснікаў былі сагнаны ў рабства. Быў перапынены завяршальны этап фарміравання кыпчацкай народнасці. Панаванне мангольскіх заваёўнікаў надоўга затрымала эканамічны і культурны прагрэс народаў заваяваных імі краін. Найцяжэйшы ўрон пацярпелі земляробчая і гарадская культура. === Казахскае ханства === === У складзе Расійскай імперыі === {{main|Казахстан у складзе Расійскай імперыі}} === Казахская ССР === Да 1991 года Казахстан уваходзіў у склад [[СССР]] (з 1936 — як Казахскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі), быў месцам ажыццяўлення вялікіх савецкіх праектаў, у тым ліку асваення цалінных зямель, касмічнай (Байканур) і ядзернай (Сяміпалацінск) праграм. === Перыяд незалежнасці === == Дзяржаўны лад == Казахстан — рэспубліка. Паводле [[Канстытуцыя Казахстана|канстытуцыі 1995 года]] кіраўнік дзяржавы — [[Прэзідэнт Казахстана|прэзідэнт]], які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 5 гадоў і ўзначальвае адзіную сістэму [[выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]]. Вышэйшы орган дзяржаўнай улады — [[Парламент Казахстана|двухпалатны парламент]], які складаецца з Сената (49 дэпутатаў) і ніжняй палаты (Мажыліса, 67 дэпутатаў). Кабінет міністраў узначальвае прэм’ер-міністр. Мясцовае кіраўніцтва ў абласцях ажыццяўляюць акімы, прызначаныя прэзідэнтам. Вышэйшая судовая інстанцыя — Вярхоўны Суд, ніжэйшыя судовыя звенні — абласныя і мясцовыя суды. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Kazakhstan provinces and province capitals from 2022-06-08 until 2022-09-17.png|left|600px|thumb|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Казахстана на 2022 год ]] == Прырода == === Рэльеф === Больш за 3/4 тэрыторыі Казахстана займаюць раўніны з вышынямі ад 100 да 300 м [[Вышыня НУМ|над у.м]]. На крайнім паўднёвым усходзе і ўсходзе распасціраюцца хрыбты [[Цянь-Шань|Цянь-Шаня]], [[Джунгарскі Алатау|Джунгарскага Алатау]] і [[Алтай|Алтая]] з вышынямі ад 3000 да 6995 м (пік [[Хан-Тэнгры]]). На крайнім захадзе размешчаная [[Прыкаспійская нізіна]], якая часткова ляжыць ніжэй узроўню Сусветнага акіяна (узровень Каспійскага мора −27 м). У цэнтры краіны шырокія тэрыторыі займае разбураная горная сістэма Казахскага дробнасопачніка. У межах раўнін распаўсюджаныя пясчаныя і гліністыя пустыні ([[Кызылкум]], Муюнкум, [[Бетпак-Дала]]), паўпустыні і сухія стэпы. Для маладых гор паўднёвага ўсходу характэрна вертыкальная пояснасць. На поўначы краіны пераважаюць стэпы і лесастэпы. 23 % тэрыторыі (паўночная частка) прыдатныя для земляробства, 70 % — для адгоннай жывёлагадоўлі. === Водныя рэсурсы === Каля 80 % тэрыторыі краіны адносіцца да бяссцёкавых абласцей і басейнаў унутранага сцёку. Рэкі [[Іртыш]], [[Ішым]] і [[Табол]], што працякаюць па паўночнай і паўночна-ўсходняй ускраіне, належаць да басейна [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]. Усе астатнія буйныя рэкі на тэрыторыі краіны нясуць свае воды ў замкнёныя ўнутраныя вадаёмы: [[Урал (рака)|Урал]] — у Каспійскае мора, [[Сырдар’я]] — у [[Аральскае мора]], [[Ілі (рака)|Ілі]] — у [[Балхаш|возера Балхаш]]. Мноства малых і сярэдніх рэк улетку перасыхаюць. Каспійскае мора ўваходзіць у межы рэспублікі сваёй паўночна-ўсходняй акваторыяй з найбольш прэснай вадой і невялікімі глыбінямі (5-7 м). Аральскае мора падзелена паміж Казахстанам і Узбекістанам. Плошча вадаёма скарацілася ў 2 разы за 1960—1995. Возера Балхаш мае прэсную заходнюю акваторыю і салёную ўсходнюю. [[Чаган|Возера Чаган]]. === Клімат === Клімат краіны рэзка кантынентальны і сухі. У перадгорных і горных раёнах выпадае ад 500 да 1600 мм [[ападкі|ападкаў]] у год, у стэпавых — 200—500, у пустынных — 100—200 мм. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −18 °C на поўначы да −3 °C на поўдні; сярэдняя тэмпература ліпеня ад 19 °C на поўначы да 29 °C на поўдні. Сутачныя перапады тэмператур дасягаюць 20-30 °C. === Глебы === За выключэннем паўночных раёнаў, глебы ў Казахстане бедныя і засоленыя. У цэлым для краіны характэрная шыротная занальнасць глеб: на поўначы — [[чарназём]]ы, далей на поўдні — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]], бурыя паўпустынныя глебы, [[такыры]] і пяскі пустынь. У гарах развітыя каштанавыя, шэрыя лясныя і горна-лугавыя чарназёмныя глебы. === Раслінны і жывёльны свет === Лясы займаюць усяго 3,5 % тэрыторыі Казахстана. Большай часткай гэта хвойныя лясы, хоць у гарах сустракаюцца [[бяроза]], [[асіна]], [[яблыня]] і арчоўнікі. На астатняй тэрыторыі краіны распаўсюджаная рознатраўна-злакавыя, палынна-злакавыя, палынна-салянкавая і пустынная расліннасць. У высакагор’ях маюцца субальпійскія і альпійскія лугі. Жывёльны свет Казахстана своеасаблівы. Насякомыя і земнаводныя пераважаюць у пустынях і паўпустынях. У стэпавай зоне сустракаюцца джэйран, [[сайгак]], воўк, заяц, ліса, шакал, розныя грызуны (мышы, байбакі, хамякі). Шматлікія казахстанскія азёры служаць сталымі або сезоннымі месцамі пасялення для гусакоў, лебедзяў, качак, фламінга. Найбольш разнастайная фаўна гор. Тут водзяцца мядзведзі, горныя казлы і бараны, снежныя барсы, алені, мноства відаў птушак. Для аховы дзікай прыроды створаныя запаведнікі ва ўсіх прыродных зонах — ад пустыняў да высакагор’яў. == Насельніцтва == {{main|Казахі}} {{main|Беларусы Казахстана}} Большасць насельніцтва — [[казахі]] (50,6 %) і [[рускія]] (32,2 %). Нацыянальныя меншасці — [[украінцы]] (4,5 %), [[узбекі]] (2 %), [[немцы]] (1,9 %), [[татары]] (1,8 %), [[беларусы Казахстана|беларусы]] (каля 1 %) і іншыя. У 1990-х гадах адзначалася эміграцыя насельніцтва ў [[Германія|Германію]] і [[Расія|Расію]]. Пануючыя рэлігія — [[іслам]] (47 %) і [[хрысціянства]] (44 %). Сярэдняя [[шчыльнасць насельніцтва]] — 5,8 чал./км² (1996). Найбольш шчыльна заселены сельскагаспадарчыя раёны поўначы і арашальныя землі паўднёвага ўсходу. Гарадское насельніцтва — 56 %. == Эканоміка == === Энергетыка === ==== Атамная энергетыка ==== Адзіная атамная электрастанцыя ў Казахстане размешчана ў [[Актау|Актаў]], з [[Рэактар ​​на хуткіх нейтронах|рэактарам на хуткіх нейтронах]] БН-350 магутнасцю 350 МВт. АЭС працавала ў 1973—1999 гадах. Цяпер атамная энергія ў Казахстане не выкарыстоўваецца, нягледзячы на запасы [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]] ў краіне, паводле ацэнкі [[МАГАТЭ]], у 900 тысяч тон. Асноўныя радовішчы ўрану знаходзяцца на поўдні Казахстана ([[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] і [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская вобласці]]), захадзе на плато [[Мангістау|Магістаў (Мангышлак)]], на поўначы Казахстана — радовішча Семізбай. У 2010 годзе для павелічэння энергетычных магутнасцяў Казахстан і Расія дамовіліся пра будаўніцтве новай атамнай электрастанцыі, супраць гэтага выступае антыядзерны рух Невада—Сяміпалацінск. Цяпер разглядаецца будаўніцтва новай атамнай электрастанцыі магутнасцю 600 МВт у Актау і ў 2025 годзе чакаюць пачатак будаўніцтва ў краіне дзвюх АЭС у [[Курчатаў (Казахстан)|Курчатаве]] ([[Абайская вобласць]]) і [[Улькен]]е (Алмацінская вобласць). == Культура, спорт == Штогод у Казахстане праводзіцца міжнародны кінафестываль «Еўразія», падчас якога адбываюцца паказы карцін еўрапейскіх і азіяцкіх рэжысёраў. Самымі папулярнымі ў Казахстане відамі спорту з’яўляюцца футбол, хакей, веласпорт. Казахстан — адна з вядучых краін Азіі па ўзроўні развіцця зімовых відаў спорту. == Славутасці == * Маўзалей Хаджы Ахмеда Ясаві ў горадзе Туркестан — аб’яўлены [[ЮНЕСКА]] [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчынай]]. * Спартыўны комплекс Медэа == Вядомыя асобы == * [[Абай Кунанбаеў]] (1845—1904) — паэт, філосаф, кампазітар, асветнік, грамадскі дзеяч; заснавальнік казахскай пісьмовай літаратуры * [[Джамбул Джабаеў]] (1846—1945) — паэт-[[акын]] == Гл. таксама == * [[Камітэт нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Казахстан]] * [[Экалагічныя праблемы ў Казахстане]] == Зноскі == {{Reflist}} {{АДКБ}} {{СНД}} {{Краіны Азіі}} {{Краіны Еўропы}} {{АІС}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Казахстан| ]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] 7k2s1zz39f2fi9iu8282my11mg2ky64 Люблінская унія 0 18556 5161469 5152715 2026-07-06T09:26:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161469 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Перапісаць|Не стае спасылак на крыніцы, зносак, хаця спіс крыніц вялікі, але не ясна адкуль паходзяць даволі рэзкія ацэнкі, чые яны.}} {{Дагавор}} '''Люблінская унія''' ([[1 ліпеня]] [[1569]]) — комплекс заканадаўчых актаў, якім дзве дзяржавы — [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскага]] (Кароны Польскай, Кароны) і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (Княства, ВКЛ), федэратыўна аб’ядноўваліся ў [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую абодвух народаў]] (паняцце з’яўляецца у акце гэтай уніі), канчаткова зацверджаны актамі на [[Люблінскі сойм (1569)|Люблінскім сойме]] 11 жніўня 1569 года<ref>{{Кніга|спасылка=https://instytutpolski.pl/kyiv/wp-content/uploads/sites/19/2020/06/unia_lubelska_1569_-_akty_prawne._lyublnska_unya_1569_-_pravov_akti.pdf|загаловак=Unia Lubelska 1569. Akta prawne.|archive-date=29 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230429105037/https://instytutpolski.pl/kyiv/wp-content/uploads/sites/19/2020/06/unia_lubelska_1569_-_akty_prawne._lyublnska_unya_1569_-_pravov_akti.pdf}}</ref>. Унія была абумоўлена папярэдняй гісторыяй дынастычных уній і [[зносіны Польшчы і ВКЛ|дзяржаўных сувязяў Польшчы і ВКЛ]], прыспешаны цяжкім становішчам ВКЛ у [[Лівонская вайна|Лівонскай вайне]] ({{далей}}: [[зносіны Польшчы і ВКЛ#Перад 1569|падрыхтоўка уніі ў зносінах дзвюх дзяржаў]]), жаданнем палякаў атрымаць землі і пасады ў ВКЛ, прагай шляхты ВКЛ павялічыць і ўмацаваць свае правы і прывілеі, асабіста-псіхалагічнымі прычынамі [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]: крыўдай караля на сваіх літоўскіх падданых і яго разлікам, перадаўшы палякам Украіну, прымусіць іх ваяваць за інтарэсы ВКЛ з Масквой. == Перадумовы і ход правядзення == З канца XV ст. [[ВКЛ]] вымушана весці цяжкія войны з Маскоўскай дзяржавы, якая прэтэндавала на ўсходнія землі ВКЛ. У выніку войнаў [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|1492—1494]], [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|1500—1503]], [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508)|1507—1508]], [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|1512—1522]], [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)|1534—1537]] гадоў ВКЛ страціла частку сваіх усходніх тэрыторый. У 1514 годзе, 8 верасня ў [[Бітва пад Оршай (1514)|бітве пад Оршай]] вялікалітоўска-польскія войскі на чале з гетманам [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|К. Астрожскага]] разбілі колькасна большыя маскоўскія войскі, але поўнасцю скарыстаць з вынікаў перамогі вялікі князь не здолеў. Войны з «дзедзічным непрыяцелем» ці набегі саюзных Маскве татараў аднаўляліся рэгулярна. У 1558—1570 гадах ішла [[Інфлянцкая вайна]]. У 1558 годзе войскі вялікага князя маскоўскага [[Іван IV|Івана Васілевіча]] рушылі на [[Лівонія|Лівонію]]. Лівонскі ордэн вымушаны быў звярнуцца па дапамогу да ВКЛ і прызнаць уваход у яго склад. Пасля гэтага ВКЛ афіцыйна ўступіла ў вайну. Зімой 1563 года маскоўцы [[Аблога Полацка (1563)|захапілі Полацк]]. Войскі ВКЛ здолелі разбіць маскоўскія палявыя арміі ў [[Бітва на Уле|бітве на Чашніцкіх палях каля Улы]] і [[Бітва пад Оршай (1564)|бітве пад Оршай]] зімой 1564 года, а потым гетманы [[Мікалай Радзівіл Руды]], [[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч]] і [[Раман Фёдаравіч Сангушка]] стварылі ўмацаваную замкамі мяжу і ваявалі з маскоўцамі на Полаччыне. Насуперак просьбам і ранейшым абяцанням, [[Польшча]] не спяшалася з дапамогай, патрабуючы аплаты за яе і поўнай [[Інкарпарацыя|інкарпарацыі]] ВКЛ. п У абозе войскаў ВКЛ пад Віцебскам у 1562 годзе адбыўся першы сход на польскі манер і была створана першая канфедэрацыя войска ВКЛ<ref>{{Артыкул|спасылка=https://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2014/papers/03-06_Yakubau.pdf|аўтар=Якубаў В.|загаловак=Канфедэрацыі войска ВКЛ як спосаб шляхецкай самарганізацыі|год=2015|выданне=Чацвёрты Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы|том=4}}</ref>. Упершыню шляхта выставіла палітычныя патрабаванні — пашырэння правоў польскага ўзору на вялікалітоўскую шляхту і адмовілася удзельнічаць у вайне далей. У 1565 і 1567 гадах праведзены попісы<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_metrica/523/%D0%9A%D0%BD%D1%96%D0%B3%D0%B0_523._%D0%9A%D0%BD._%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%9E_1.html|title=Pawet: Кніга 523. Кн. Публічных спраў 1|website=pawet.net|access-date=2025-10-26}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_metrica/_0/08/%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0._%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9._%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D1%8F._%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8_%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%B5%D0%BB.html|аўтар=Пташицкий Станислав|загаловак=РУССКАЯ ИСТОРИЧЕСКАЯ БИБЛИОТЕКА Т.33.|год=1915}}</ref> і збор сілаў ВКЛ<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/122013379/|аўтар=Радаман А. Янушкевіч А.|загаловак=ШЛЯХТА НОВАГАРОДСКАГА ПАВЕТА Ў ПАСПАЛІТЫМ РУШЭННІ ВКЛ 1567 ГОДА|год=2014|адказны=pod redakcją Sławomira Górzyńskiego i Mirosława Nagielskiego|месца=Warszawa|выданне=STUDIA Z DZIEJÓW WIELKIEGO KSIĘSTWA LITEWSKIEGO (XVI–XVIII wieku)|выдавецтва=DiG|старонкі=338-381}}</ref>. Набіралася да 50 000 чалавек — дастатковыя сілы дзеля аднаўлення вайны супраць Масквы, але шляхта звязвала свой ўдзел у вайне з пашырэннем сваіх правоў — сабатавала зборы і актыўныя дзеянні. Вялікі князь быў спадчынным ўладаром усіх зямель ВКЛ — «[[Гаспадар (тытул)|гаспадаром]]» правы якога былі атрыманыя ў спадчыну ад рускіх (старабеларускіх і стараўкраінскіх) княстваў. Улада і паўнамоцтвы вялікага князя базаваліся на Божай і яго «добрай волі», а не на сістэме дамоў з іншымі палітычнымі актарамі. Палітычныя і асабістыя правы магнатаў і шляхты ў ВКЛ ў адрозненні [[Залатая вольнасць|ад польскіх]], атрыманых пры [[Ягайла|Ягайлу]], не гарантавала ніякая пісаная дамова з ўладаром. Магнаты і князі цалкам апанавалі судовую і палітычную структуру ВКЛ і прыціскалі шляхту. Польская прапаганда была арыентаваная на шляхту, кшталту С. Арэхоўскага ў «Пірамідзе» (1564) заяўляла, што літвіны — нявольнікі князя-гаспадара і яго слугаў. [[Дзедзіч]]-гаспадар мае над імі ўсю ўладу, а паколькі спадчына і адопцыя былі вядомымі спосабамі перадачы ўласцівасцяў палітычнай сістэмы, лагічна выбудоўвалася лінія аб далучэнні да полькіх правоў шляхам ліквідацыі дзяржаўнасці на карысць польскага каралеўства. Адказваючы на польскія закіды, абвяшчаючы іх хлуснёй, у «[[Размова паляка з літвінам|Размове паляка з літвінам]]» (1564) [[Андрэй Волан|А. Волан]] ці [[Аўгусцін Ратундус|А.Ратундус]] абвяргалі іх<ref>{{Кніга|загаловак=Norman Davies, God’s Playground: A History of Poland in Two Volumes, Oxford University Press, p.151-153}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://dbc.wroc.pl/dlibra/publication/4135/edition/3974/content|загаловак=Rozmowa Polaka z Litwinem, z ktorey thu snadnie każdy obaczyć może, co iest prawa wolność, abo swoboda, y iakoby Uniią Korona Polska z Księsthwem Litewskim przyiąć miała, przeciw sromotnemu i omylnemu Stanisława Orzechowskiego pisaniu, ktorym niewinnie sławne Księstwo Litewskie zelżyc chciał, uczyniona. Przydana iest ktemu Rozmowa o niewoley Litewskiey}}</ref>. Аднак аб’ектыўна, у Польшчы шляхта мела не толькі асабістую недатыкальнасць і палітычнае прадстаўніцтва, але шэраг эканамічных прывілеяў, не абкладалася падаткамі, там 1563 была уведзена кварта — сталы скарбовы фонд на вайсковыя патрэбы, сродкі якога браліся не з насельніцтва, а з прыбыткаў каралеўскіх уладанняў. Таму частка шляхты бачыла ўзмацненне свайго прыватнага статуса ў далучэнні да польскай юрыдычнай прасторы. Ужо ў 1562—1563 годзе шляхецкія соймы звярталіся з патрабаваннем новай уніі з Польшчай. Аднак буйныя магнаты справядліва апасаліся не столькі за свае правы, колькі за свае ўплывы ў дзяржаве і прасілі ад Кароны толькі братэрскай дапамогі. У 1561—1566 гадах Жыгімонт І Аўгуст пачаў адміністратыўныя і судовыя рэформы. Паводле [[Бельскі прывілей|Бельскага прывілея і]] [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1566]] была створана асобная судовая сістэма падуладная шляхце ВКЛ. Таксама Віленскім земскім прывілеем 1565, соймам і статутам 1566 г. былі перагледжаны сістэма ваяводстваў, створаны паветы і судовы імунітэт ў ВКЛ, што дало мясцовым [[Зямяне|зямянам]] (ўласнікам зямлі ў павеце) без уліку іх знатнасці і багацця магчымасць палітычнага і судовага прадстаўніцтва, яа так сама заканадаўчай ініцыятывы праз [[Павятовы соймік|павятовыя соймік]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.belhistory.eu/archives/1361|аўтар=Андрэй Радаман|загаловак=Віленскі земскі прывілей 1565 г. вялікага князя Жыгімонта Аўгуста //БГА #12, 2005|выданне=}}</ref>. Шляхта і магнаты пачалі дамагацца гарантый захавання атрыманых пазіцый. 10 студзеня 1569 года ў [[Люблін]]е (Польшча) пачаў працу агульны сойм ВКЛ і Кароны Польскай. Палякі за сваю дапамогу дабіваліся безумоўнага ўваходжання (інкарпарацыі) ВКЛ у склад Польскага каралеўства і ліквідацыі ўсіх яго дзяржаўных структураў. Абураная ходам абмеркавання, дэлегацыя ВКЛ у лютым пакінула Люблін. Кароль асобнымі актамі у сакавіку 1569 года далучыў да Польшчы [[Падляшша]] і [[Валынскае ваяводства (1566—1795)|Валынскае ваяводства]]<ref>{{Кніга|аўтар=Volumina Legum, Tom 2, Petersburg, 1859. s. 77–84.|загаловак=}}</ref>. Няледзячы на абурэнне «гвалтам і падступствам», магчымасцей весці вайну яшчэ і з Польшчай у ВКЛ не было. Спробы паноў-рады ВКЛ дамовіцца з украінскай магнатэрыяй і шляхтай каб тыя «ня здраджвалі Літве з валынцамі» не мелі поспеху. Асабістай прычынай Жыгімонта Аўгуста, на якой сыгралі палякі ў лютым 1569 года, было тое, што ён ня меў спадчынніка і хацеў пазбегнуць вайны за трон пасля сваей смерці, пакінуць моцны рэальны палітычны саюз структур, а не завязаную перасанальна на асобе манарха унію паміж ВКЛ і Польскай каронай. Польскія прыдворныя раздзьмулі і асабістую крыўду, бо Жыгімонт Аўгуст дагэтуль фаварытызаваў літвінаў (асабліва сваякоў [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл)]], адмовіўся ад шэрагу сваіх правоў на карысць падданных, правеў рэформы, выдаў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|Статут 1566]]<ref>{{Кніга|спасылка=https://pravo.by/upload/pdf/pamjatniki-prava/Statut_Vielikjgo_Kniazestva_Litovskogo_(Volinskij)_1566_%D0%B3.pdf|загаловак=Статут ВКЛ 1566}}</ref>, але вялікалітоўскія паны праяўлялі «няўдзячнасць» і «абразілі маястат» і «бунтавалі» блакуючы яго волю і з’ехаўшы з Любліна. Кароль запатрабаваў асабістай прысягі ад магнатаў усяго ВКЛ і выклікаў да сябе. Адмова ад падначалення, абраза маястата і бунт супраць гаспадара паводле артыкулаў 3-5, першага радззела [http://litopys.org.ua/statut2/st1566_02.htm#rozd1 статута 1566] магла каштаваць ім пазбаўлення маёмасці і кары смерцю. Значная частка паноў і шляхты спужалася пагрозаў і дзеля асабістых інтарэсаў паступалася інтарэсамі дзяржаўнасці. Характарызуючы паводзіны прадстаўнікоў шляхты на соймах, пісьменнік XVI ст. пісаў, што яны поўнасцю падпарадкаваліся жаданням караля, «адны баючыся што-небудзь страціць, а другія жадаючы ўбіцца ў ласку».<ref>Stryjkowski M. Kronika… Warszawa, 1846. T.2. S.418.</ref> [[Файл:Lob Rech Pospolita.svg|thumb|120px|Герб Рэчы Паспалітай 1569 года.]] Пераадольваючы супраціў магнатаў, вялікі князь загадаў правесці павятовыя соймікі ў ВКЛ 10 траўня 1569 года, на якіх атрымаў згоду большасці шляхты на ажыццяўленне уніі. Ужо ў красавіку частка дэлегацыі на чале з [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Янам Хадкевічам]] вярнулася ў Люблін. 24 траўня 1569 года тая дэлегацыя ВКЛ прысягнула Жыгімонту Аўгусту як каралю Польшчы, аднак Падольскае, Брацлаўскае і Кіеўскае ваяводствы — амаль усю тэрыторыю сучаснай [[Украіна|Украіны]], у пачатку чэрвеня кароль асобнымі прывілеямі далучыў да Польскага каралеўства<ref>{{Артыкул|спасылка=https://repozytorium.umk.pl/server/api/core/bitstreams/4f9cc3b8-c4d6-4b50-a510-ed1f87c5baea/content|аўтар=WALDEMAR CHORĄŻYCZEWSKI, ROBERT DEGEN|загаловак=PRZYŁĄCZENIE CZY PRZYWRÓCENIE? (NA MARGINESIE AKTÓW INKORPORACYJNYCH PODLASIA, WOŁYNIA I KIJOWSZCZYZNY Z 1569 ROKU) s.201-208|выданне=}}</ref>. Толькі [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскі павет]] папрасіўся назад у ВКЛ. Пад такім ціскам манарха, канкурэнтаў і павятовай шляхты ў чэрвені рэшта дэлегацыі ВКЛ вярнулася ў Люблін. На момант абвяшчэння акту і падчас люблінскага сойму прысутнічала 17 прадстаўнікоў Паноў — Рады і 42 земскія паслы ВКЛ<ref>{{Кніга|аўтар=Падалінскі У. А. |загаловак=Прадстаўніцтва Вялікага Княства Літоўскага на Люблінскім сойме 1569 года: удзел у працы першага вальнага сойма Рэчы Паспалітай / навук. рэд. А. А. Радаман. — Мінск: А. М. Янушкевіч, 2017. —с.201-207}}</ref>, з квоты ў 27 сенатараў і 50 паслоў вызначанай ВКЛ паводле акта уніі. Некалькі вышэйшых сенатараў з Пярэдняй лавы Паноў — Рады ВКЛ нягледзячы на пагрозы, адмаўляліся падпісваць акты уніі, не з’явіліся на Люблінскі сойм (віленскі ваявода [[Мікалай Радзівіл Руды|М. Радзівіл Руды]]), або пачалі ўхіляцца з выканання службовых абавязкаў ([[Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч|Р. Хадкевіч]]). Аднак на час вырашальных абмяркаванняў і ратыфікацый кароль забяспечыў перавагу залежных ад сябе літоўскіх і рускіх паноў сярод прысутных у Любліне паслоў і сенатараў ВКЛ (Хадкевічы, Тышкевічы, Валовічы і іншыя). Так ці іначай прадстаўніцтва паветаў, высокароднага стану ВКЛ на паседжаннях атрымалася дастаткова поўным, а таму ў ліпені-жніўні 1569 года фактычна адбываўся першы вальны сойм Рэчы Паспалітай — абмяркоўваліся дэталі і кампетэнцыі бакоў у далейшых ўзаемных адносінах<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/39717207/|аўтар=Uladzimir Padalinski|загаловак=Падалінскі У.А. Прадстаўніцтва Вялікага Княства Літоўскага на Люблінскім сойме 1569 года: удзел у працы першага вальнага сойма Рэчы Паспалітай / навук. рэд. А.А. Радаман. – Мінск: А.М. Янушкевіч, 2017. – 240 с.|год=2017-01-01}}</ref> Акт Люблінскай уніі быў аформлены як прывілей-дагавор, зацверджаны пастановай [[Люблінскі сойм (1569)|Люблінскага сойма]] 1 ліпеня 1569 года і замацаваны каралём 4-га ліпеня 1569. Тэкст акта падрыхтаваны ў двух экзэмплярах — адзін замацаваны пячаткамі польскіх паноў, другі — пячаткамі паноў ВКЛ, пасля чаго абодва бакі абмяняліся актамі. Гэткі парадак іх абмену, на думку яго арганізатараў, надаць ёй бачнасць добраахвотнай згоды бакоў. Вальны сойм 11 жніўня 1569 перападначаліў [[Інфлянцкае княства|Інфлянты]] і [[Курляндскае і Земгальскае герцагства|герцагства Курляндыі і Семігаліі]] з выключнай уласнаснасці ВКЛ у сумеснае уладанне (кандамініўм) з Польскай каронай<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/98900755/|аўтар=Якубаў В.У.|загаловак=Інтэграцыйная палітыка кіруючых колаў ВКЛ адносна суб’ектаў былой Лівонскай канфедэрацыі ў XVI–XVIІ стст. = The integration policy of the ruling circles of the Grand Duchy of Lithuania towards the subjects of the former Livonian Confederation in the 16th–16th centuries.|год=2022|адказны=Рэд. Міраслаў Янковяк|месца=Praha|выданне=In the shadow of others. Belarusian-Latvian relations from the past to nowadays|выдавецтва=Slovanskẏ ustav AV ČR a.v.v.|старонкі=67-84}}</ref>. == Змест Уніі == У акце абвяшчалася, што «''Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае ўяўляюць сабою ўжо адно непадзельнае і неаддзельнае цэлае, а таксама не асобную, а адну агульную рэспубліку, якая злучылася і злілася ў адзін народ з дзвюх дзяржаў і народаў''».<ref name="ReferenceA">Зельверович Л. М. Литовская метрика. СПб., 1883. Т.1. С.55 — 76.</ref> Таксама адзначалася, што хоць застаўся агульны манарх, асобае ўзвядзенне на княжанне вялікага князя літоўскага павінна быць адменена, але тытул і пасады Вялікага Княства застаюцца. Уступаючы на сталец, новы кароль пад прысягаю пацвярджае ўсе правы і вольнасці падданых абедзвюх дзяржаў і народаў. Надалей павінны былі збірацца толькі агульныя соймы і адна Рада (Сенат). Цалкам захоўваліся правы і прывілеі, а таксама ўрады. Дагаворы і саюзы з іншымі краінамі мусілі заключацца толькі з агульнага ведама і згоды абодвух народаў. Манета павінна быць аднолькавая па вазе і раўнацэнная. Адмянялася пошліна на вываз за граніцу сельскагаспадарчых прадуктаў з маёнткаў духавенства і [[шляхта|шляхты]]. Гэты акт павінен быў выклікаць і змены ў заканадаўстве Вялікага Княства. «''Усе, якія б яны ні былі, статуты, па якой бы прычыне яны ні былі ўведзены ці ўхвалены ў Княстве Літоўскім супроць польскага народа і якія звязаны з набыццём ці ўладаннем пазямельнай маёмасцю, што дасталася паляку ў княстве якім бы ні было спосабам… усе гэтыя статуты, як супярэчныя наогул праву, справядлівасці, узаемнай братэрскай любові і Уніі, роўна як і агульнаму злучэнню, ніякай сілы мець не павінны''».<ref name="ReferenceA" /> == Рэакцыя на Унію і структурныя змены ў ВКЛ == Шляхта і сенатары ВКЛ ужо падчас заключэння і наступныя пару дзесяцігоддзяў узгадвалі «несправядлівасці ў працэсе ажыццяўлення уніі» і пад час унутрыпалітычных абвастрэнняў, нават пагражалі Польшчы вайной<ref>{{Кніга|аўтар=Якубаў В.|загаловак=Барацьба Вялікага княства Літоўскага за Інфлянты ў канцы XVI – пачатку XVII ст.|год=2024|месца=Вільня:|выдавецтва=Ciklonas,|старонкі=49|старонак=348}}</ref>. Знешняй і ўнутранай палітыкай працягваў афіцыйна кіраваць агульны (пасля 1572 г.- выбараны) кароль. Канцылярыя Польскай Кароны ў Рэчы Паспалітай працягвала адказваць за знешне-палітычныя адносіны з Захадам, [[:be-tarask:Канцлер вялікі літоўскі|Вялікага Княства]] — з Усходам, але ў кожнай дыпламатычнай міссіі павінны былі быць прадстаўнікі абодвух партнераў. На практыцы дзейнічаў прынцып «Нічога на нас без нас». Літвіны патрабавалі свайго прадстаўніцтва пры любым агульным рашэнні, без якога вырашанае не мела над імі сілы. Шляхецкая карпарацыя ВКЛ, асабліва пасля смерці Жыгімонта Аўгуста ў 1572 г. прызнаючы сам акт Люблінскай уніі і комплексу дакументаў вакол яе, часта папракала палякаў у яго парушэнні, адмовіла у дзедзічным праве на ВКЛ сёстрам памерлага. Больш таго, наступныя абраныя караняжамі на элекцыйных соймах каралі [[Генрых III Валуа|Гернрык Валезы]], [[Стэфан Баторый|Стэфан Баторы]] і [[Жыгімонт Ваза]] не мелі ўлады ў ВКЛ, да моманта, пакуль «станы ВКЛ» не пагадзіліся прызнаць іх уладу над сабой, прымусіўшы іх пісьмова прызнаць асобныя ад «Польскай Рэчы Паспалітай» правы і структуры «Рэчы Паспалітай Літоўскай». Каралі аб’ядноўвалі абедзве часткі Рэчы Паспалітай, зацвярджалі рашэнні вальных соймаў, даводзілі палітычную павестку да паветаў, прызначалі ураднікаў Вальныя соймы прымалі асобныя канстытуцыі (законы) і падатковыя ўніверсалы для ВКЛ і Кароны<ref>{{Кніга|загаловак=Volumina Legum t. 2, 3}}</ref>. Каралі прызначалі ураднікаў пажыццева на сенатарскія пасады (ураджэнцаў ВКЛ і Карону у іх частку Рэчы Паспалітай), спроба Жыгімонта Вазы прызначыць пасля прызначэння [[Юрый Радзівіл (1556—1600)|Ю. Радзівіла]] кракаўскім біскупам, узвесці паляка [[:pl:Bernard Maciejowski|Б. Маціеўскага]] на віленскага біскупа, натыкнулася на такі пратэст ВКЛ, што той не здолеў пачаць службу і ў выніку кароль адступіў, прызнаўшы уладу над катэдрай [[Бенядзікт Война|Б. Войны]]. Настыпнае стагоддзе пасля уніі, дзеля выпрацоўкі агульнай пазіцыі перад вальным соймам звычайна адбываліся [[:be-tarask:Галоўны зьезд Вялікага Княства Літоўскага|галоўныя з’езды]]<ref>{{Кніга|загаловак=Андрэй Радаман. Галоўны з'езд Вялікага княства Літоўскага // Вялікае Княства Літоўскае: энцыкляпэдыя ў 3 тамах / гал.рэд. Генадзь Пашкоў, маст. Зьміцер Герасімовіч. — 2-е выд. — Менск: Беларуская энцыкляпэдыя імя Петруся Броўкі, 2007. — Т. 1. Абаленскі—Кадэнцыя. — С. 487—489.}}</ref> ВКЛ (паслоў і сенатараў) звычайна у Слоніме ці Ваўкавыску. Па вострых унутраных пытаннях ВКЛ, асобныя ад каронных, нарады адбываліся на судовых сесіях ці падчас выбараў манарха ў [https://www.vkl.by/articles/2252 Вільні, Менску, Берасці, Гародні]<ref>{{Кніга|загаловак=Уладзімер Падалінскі. Галоўны зьезд Вялікага Княства Літоўскага: генэзіс, функцыі, гістарычнае разьвіцьцё // Беларускі гістарычны часопіс. — 2015. — № 1. — С. 13–23.}}</ref>. Змагаючыся за свае правы і інтарэсы, паслы ад ВКЛ фарміравалі асобнае ад палякаў кола, на вальных соймах маглі вырашаць свае праблемы праводзячы патрэбныя рашэнні праз механізмы соймавых абмеркаванняў, перамоваў і ухвалаў, або зрываючы соймы, маглі прызнаваць або адмаўляць выкананні рашэнняў (напр. у зборы падаткаў) нават ухваленых вальным соймам Рэчы Паспалітай на тэрыторыі ВКЛ, калі яны былі праведзеныя без іх удзелу, або з грубымі парушэннямі<ref>{{Кніга|аўтар=Lulewicz H. i inn|загаловак=Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego / opracował H. Lulewicz. – T. 1 : Okresy Bezkrólewi (1572–1576, 1586–1587, 1632, 1648, 1696–1697, 1706–1709, 1733–1735, 1763–1764). – 437 s.|год=2006|месца=Warszawa|выдавецтва=Neriton. Instytut Historii,|старонак=437}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Lulewicz Henryk|загаловак=Akta zjazdów stanów Wielkiego Księstwa Litewskiego. – T. 2 : Okresy panowań królów elekcyjnych.|год=2009.|месца=Warszawa|выдавецтва=Neriton. Instytut Historii,|старонак=–452 s.}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Lulewicz, Henryk.|загаловак=Gniewów o unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569–1588|год=2002.|месца=Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk. Warszawa :|выдавецтва=Wydawnictwo Neriton}}</ref>. У складзе "Рэчы Паспалітай Польскай Кароны і Вялікага княства Літоўскага і іншых земляў " ВКЛ захавала сімволіку, палітыка-адміністратыўную сістэму, армію, мытную мяжу з Каронай і іншымі суседзямі, скарб і падаткі, [[:be-tarask:Капа (грошы)|біла манету]], праводзіла [[:be-tarask:Галоўны зьезд Вялікага Княства Літоўскага|асобныя з’езды сваіх сенатараў і шляхты]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/40336456/|аўтар=Падалінскі У.|загаловак=Станаўленне інстытута Галоўнага сойміка Вялікага Княства Літоўскага |выданне =Статут Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага 1588 г.: да 430-годдзя выдання: зб. навук. арт. па матэрыялах канф. / рэдкал.: С.А. Балашэнка (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: БДУ, 2018. – С. 80–85.}}</ref>, [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбуналы]] і судовую сістэму, а так сама, сабатавала пункт Люблінскай уніі пра магчымасць для прыроджаных палякаў займаць пасады ў ВКЛ, аж пакуль канчаткова забаранілі такую магчымасць у [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статуце 1588 года.]] <!--Кароль выбіраўся пажыццёва [[шляхта]]й. Ён мог быць толькі католікам. Ствараўся агульны сойм, які складаўся з сената (туды ўваходзілі буйныя магнаты, каталіцкія іерархі і прадстаўнікі караля) і дзвюх пасольскіх ізб, куды павятовыя соймікі накіроўвалі па 2 сваіх прадстаўніка. Мяшчане, сяляне, праваслаўныя і пратэстанцкія святары прадстаўніцтва ў сойме не мелі. У астатнім абедзве дзяржавы захоўвалі суверэнітэт: асобныя ўрады, войскі, мытні, скарбы, манетныя сістэмы, дзяржаўныя мовы і г. д. Карыстаючыся сваім прывілеяваным становішчам, у другой палове [[XVI]] — [[XVIIІ]] стст. шляхта здолела значна пашырыць свае правы. Так званыя кардынальныя правы шляхты ўключалі ў сябе асабістую недатыкальнасць, неабмежаваную вотчынную ўладу, магчымасць удзелу ў выбранні караля і працы сойму, вызвалялі ад большасці падаткаў. Гарантам «залатых вольнасцей» лічыўся сам кароль. Калі ён не выконваў сваіх абавязкаў, шляхта мела права ствараць ваенна-палітычныя саюзы — канфедэрацыі і абвяшчаць каралю вайну — рокаш. Асабліва неспрыяльным для дзяржаўнай сістэмы было права [[liberum veto]], паводле якога ўсе рашэнні сойма павінны былі прымацца адзінагалосна. У выніку многія соймы проста зрываліся. Заключэнне Люблінскай уніі дазволіла [[ВКЛ]] атрымаць перамогу ў Лівонскай вайне. [[Рэч Паспалітая]] была больш моцным утварэннем, і суседнім дзяржавам прыходзілася з ёй лічыцца. Аднак страта значных тэрыторый, памяншэнне правоў некаталіцкага насельніцтва, умяшальніцтва польскага боку ў справы ВКЛ выклікалі незадаволенасць сярод шырокіх колаў Вялікага княства. Барацьбу супраць уніі ўзначаліў канцлер [[Леў Сапега]] (1557—1633) Дзякуючы яго намаганням, у [[1582]] г. быў створаны Трыбунал ВКЛ, які абмежаваў судовую ўладу караля. У 1588 г. пачаў дзейнічаць новы Статут, дзе унія з Польшчай нават не ўзгадвалася. Польскай шляхце забаранялася набываць маёнткі і пасады ў ВКЛ. Разам з тым [[Статут 1588]] г. скончыў кадыфікацыю законаў Вялікага княства.--> == Наступствы Уніі == Пасля уніі захаваліся асобныя [[Войска Вялікага Княства Літоўскага|арміі]], фінансавыя і палітычныя сістэмы ВКЛ і Польшчы Рэч Паспалітая [[Аблога Полацка (1579)|вызваліла Полацк]], перамагла ў [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайне]] ў 1582 годзе і да [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацка-сялянскай вайны]] і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Патопу]] заставалася дамініруючай сілай ва Усходняй Еўропе. Люблінскія дамовы дазволілі Рэчы Паспалітай праходзіць крызісы безкаралеўяў 1574—1576, 1586—1588 гадоў без рэальнага разрыву і войнаў паміж ВКЛ і Польскага каралеўствам. Феадальны стан ВКЛ атрымаў эфектыўную палітычную структуру<ref>{{Кніга|загаловак=Парламенцкія структуры ўлады ў сістэме дзяржаўнага кіравання Вялікага княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай у XV–XVIII стагоддзях: Матэрыялы міжнар. навук. канферэнцыі (Мінск – Наваградак, 23–24 лістапада 2007 г.)|адказны=Навук. рэд. С.Ф.Сокал, А.М.Янушкевіч|год=2008.|месца=Мінск:|выдавецтва=БІП-С Плюс,|старонак=374 с.}}</ref>, механізмы прадстаўніцтва і ажыццяўлення сваіх інтарэсаў, правы і прывілеі, якія дазволілі шляхце канчаткова апанаваць іншыя станы грамадства і кіраваць імі да ХХ ст. Самастойныя поспехі ВКЛ у стабілізацыі абароны пасля страты Полацка, адсутнасць каля трэці сенатараў і шэрагу паслоў ад ВКЛ на ўнійным вальным сойме, [https://instytutpolski.pl/kyiv/wp-content/uploads/sites/19/2020/06/unia_lubelska_1569_-_akty_prawne._lyublnska_unya_1569_-_pravov_akti.pdf тэксты пастаноў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230429105037/https://instytutpolski.pl/kyiv/wp-content/uploads/sites/19/2020/06/unia_lubelska_1569_-_akty_prawne._lyublnska_unya_1569_-_pravov_akti.pdf |date=29 красавіка 2023 }}, сведчанні ўдзельнікаў пра навязванне ўмоў, падман і нядобрасумленнасць дзеянняў польскіх ураднікаў, каталіцкага духавенства і самога [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] адносна прадстаўнікоў Вялікага Княства, а таксама дзённік Люблінскага сойма<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?id=Xy8bAAAAYAAJ&dq=inauthor:%22%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%9E%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%D0%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%22&pg=PA1#v=onepage&q&f=false|аўтар=Каялович М|загаловак=Люблинска уния Спб 1863}}</ref>, лісты сенатараў і шляхты ВКЛ — даюць падставы сучасным аўтарам пачаць перагляд усталяванага ў ХІХ ст. канцэпцыі польскай і расійскай гісторыяграфіі якая лічылі, што ВКЛ пратэставала, але здалося на ўмовы Польшчы, бо цярпела катастрафічную паразу ў вайне і была на мяжы знішчэння, а ўся дробная і сярэдняя [[шляхта]] дабівалася здачы ўласнай дзяржаўнасці любым коштам дзеля павелічэння асабістых правоў. 3 юрыдычнага боку акты пра далучэнне [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|падляшскіх]] і ўкраінскіх зямель да Польшчы, як і перавод Інфлянтаў у кандамініўм з Польшчай, былі супярэчылі ранейшым гарантыям манархаў ВКЛ і Кароны і можна было лічыць, што яны не маюць сілы. Вялікі Князь Літоўскі, займаючы сталец, даваў прысягу і абяцаў дзейнічаць толькі згодна з законамі. Паводле дзейнічаўшага на момант заключэння уніі заканадаўства, адпаведна з параграфамі 12 і 15 [[Прывілей 1492 года|прывілею 1492 года]] і артыкуламі 1, 2, 12 раздзела 3 [[Статут ВКЛ 1566 года|Статута 1566 года]] вялікі князь не меў права змяншаць тэрыторыю дзяржавы і выдаваць якія-небудзь заканадаўчыя акты без згоды Паноў Рады і сойма. У арт. 4 таго ж раздзела проста вызначана забарона выдаваць прывілеі, якія парушаюць нормы Статута: «''А где бы што одержано и вышло яким же кольвек обычаем против сего Статуту, то с права и суду справедливость через нас н потомки наши за радою рад наших Великого князства на сторону отложено и ни во што обернено быти маеть''». Таму акты пра аддзяленне ўкраінскіх і заходняй часткі беларускіх зямель, выдадзеныя ў Любліне, кажучы мовай Статута, належала «''ни во что обернути''» — прызнаць за несапраўдныя. Несапраўднасць іх вызначалася і граматай Жыгімонта Аўгуста ад 21 снежня 1568 года, дзе ён кляўся захоўваць старыя законы і звычаі і не парушаць тэрытарыяльнай цэласці дзяржавы. Практычная праблема заключалася ў тым, што вясной 1569 г. вялікі князь і дзедзічны суверэн ВКЛ — [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонт Аўгуст]] — змяніў свае меркаванне, а супрацьстаяць волі манарха ў ВКЛ, у адрозненні ад Польшчы, да [[Генрыкавы артыкулы|Генрыкавых артыкулаў]] і [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу 1606—1609 г.]] ніхто не меў права і інстытуцыйнай магчымасці. Акты пра аддзяленне украінскіх і падляшскіх зямель мелі асабістыя пячаткі шляхты, але не былі замацаваныя пячаткай Вялікага Княства, што таксама рабіла іх спрэчнымі. Юрыдычную неадпаведнасць акцыі разумелі і самі яе творцы, таму і пасля выдання гэтых актаў стараліся прымусіць прадстаўнікоў княства згадзіцца на унію і тым самым прыхаваць далучэнне тэрыторый бачнасцю «згоды» і «брацкай любові» абодвух бакоў. Далучэнне велізарнай тэрыторыі, адарванай ад княства, павялічыла польскую дзяржаву ў некалькі разоў, павялічыла яе эканамічную моц, але і стварыла праблемы. Польскае каралеўства і яго эканоміка стала больш, але дзяржава вымушана была ўвесь час канцэнтраваць рэсурсы на землях Украіны, каб абараняцца ад татараў і Масквы і гасіць казацка-сялянскія паўстанні. Паколькі падатковая сістэма у ВКЛ і Рэчы Паспалітай залежала ад рашэнняў сойма, каралі адавалі памежжа пад кантроль магнатаў і падкантрольных ім вайсковых карпарацый, даючы тым ільготы ўзамен за аператыўную абарону. З аднаго боку — наплыў этнічных палякаў а ні на Беларусі, а ні на Украіне ніколі не быў моцны<ref>{{Кніга|аўтар=Litwin H.,|загаловак=Napływ szlachty polskiej na Ukrainę 1569–1648, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 2000}}</ref>, хутчэй магнаты ВКЛ за наступнае стагоддзе ([[Астрожскія]], [[Вішнявецкія]], [[Збаражскія]], [[Радзівілы]], [[Сапегі]], [[Пацы]], [[Тышкевічы|Тышкевічы,]] [[Чацвярцінскія]] і інш.) захавалі свой кантроль на Русі і праз шлюбную палітыку апанавалі Карону. З іншага боку — унія паскорыла распаўсюджанне польскай мовы ў прыватным ужытку сярод вялікалітоўскіх магнатаў і шляхты — культурную ўніфікацыю шляхецкага народу Рэчы Паспалітай і яе сімвалічнае адасабленне іх стану ад «паспалітага народу» ў выглядзе [[Палемон (князь літоўскі)|палямонаўскай легенды]] і [[сарматызм]]у. Паланізацыя простага насельніцтва пачалася пад уплывам касцёла, стагоддзем пазней за Люблінскую унію, на знак супраціву ваеннаму генацыду і русіфікацыі, што праводзіла [[Маскоўская дзяржава]] і [[Расійская імперыя]] ў 17 — 20 ст. == Ацэнкі Уніі == Ацэнкі дадзенай падзеі ў гістарыяграфіі супярэчлівыя. Расійская акадэмічная навука пачатку 20 ст. і [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|М. Любаўскі]] лічылі, што ў Любліне 1569 ВКЛ спыніла свае існаванне як дзяржава, але [[Іван Іванавіч Лапо|І. Лаппо]], [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскі]], [[Станіслаў Кутшэба|С. Кутшэба]], [[Васіль Данілавіч Дружчыц|В. Дружчыц]], А. Шапока, Г. Віснэр і іншыя даказалі, што ВКЛ захавала свой дзяржаўны суверэнітэт і далей<ref>{{Кніга|загаловак=История белорусской государственности: В 5 т. Т. 1 : Белорусская государственность: от истоков до конца XVIII в. / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории.|адказны=А. А. Коваленя [и др.]; отв. ред. тома О. Н. Левко, В. Ф. Голубев;|год=2018|месца=Минск:|выдавецтва=Беларуская навука|старонкі=365}}</ref> З аднаго боку — польскія папулярызатары 19−20 ст. гларыфікуюць яе як «братэрскі саюз Літвы і Польшчы», з іншага боку, расійская імперская, літоўская і савецкая гістарыяграфія і адукацыя 20 ст. падавалі унію як акт захопу палякамі Украіны, ліквідацыі літоўскай дзяржаўнасці, а нават, пачаткам перыяду «акупацыі палякамі і этнацыду беларускага народу»<ref>{{Cite web|url=https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/2883371,%D0%BB%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%88%D1%8D%D0%BD%D0%BA%D0%B0-%D1%80%D1%8D%D1%87-%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82%D1%83%D1%8E-%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B0%D1%9E-%D1%8F%D0%BA-%D1%80%D1%8D%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%83-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%C2%AB%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%BF%D0%B0%D0%B4-%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B9%C2%BB|title=Лукашэнка Рэч Паспалітую апісаў як Рэспубліку Беларусь: «Родная мова, культура пад забаронай»|website=polskieradio.pl|date=2022-01-13}}</ref>, які пацягнуў за сабой прымусоваю паланізацыю і нацыянальна-вызваленчую барацьбу беларусаў і ўкраінцаў супраць «польскага засілля» пры падтрымцы Расіі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://biuletynhistoriipogranicza.pl/biuletyn-historii-pogranicza-nr-19-2019/|аўтар=Aliaksandr Krautsevich,|загаловак=Oceny unii lubelskiej oraz jej skutków w historiografii białoruskiej // biuletyn historii pogranicza nr.19, 2019 - s.11-21|выданне=}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/121803032/|аўтар=Радаман А.|загаловак=Палітычныя сімвалы і трактоўка дзяржаўнасці ў найноўшай гісторыі Беларусі |выданне = Андрэй Катлярчук, Андрэй Радаман, Алена Сініцына // Беларусь у XXI стагоддзі. Паміж дыктатурай і дэмакратыяй,|адказны=укладальніцы Алена Карасцялёва, Ірына Пятрова, Настасся Кудленка, пераклаў з англійскай Уладзімір Паўловіч,|год=2024|месца=Лондан|выдавецтва=Skaryna Press,|старонкі=с. 29|старонак=с. 25-38.}}</ref> . Паводле найбольш распаўсюджанага на сёння ў беларускай гістарычнай навуцы меркавання: «''Люблінская унія была кампрамісам феадалаў Польшчы і ВКЛ, у выніку якога ўтварылася больш моцная дзяржава. Унія замацавала паліт. адзінства абедзвюх дзяржаў, узмацніла працэсы іх эканам. і культ. збліжэння. Шляхта ВКЛ захавала свае саслоўныя прывілеі. Магнаты ВКЛ, хоць і страцілі былыя пазіцыі ў кіраванні дзяржавы, але захавалі свае латыфундыі, вышэйшыя дзярж. пасады і паліт. уплыў. Клас феадалаў ВКЛ у цэлым выйграў ад заключэння уніі. Скончылася перамогай Інфлянцкая вайна. Разам з тым Л.у. аблягчыла паланізацыю бел.-літ. шляхты і часткі гараджан. Унія фактычна існавала да 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795)''»{{Sfn|Грыцкевіч|2005|p=228}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Frost R.'' Oksfordzka historia unii polsko-litewskiej. Tom I. Powstanie i rozwój 1385—1569. — Rebis, 2018—846 s. — ISBN 978-0-19-820869-3 * Litwin H., ''Napływ szlachty polskiej na Ukrainę 1569—1648'', Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Semper, 2000, s. 224, ISBN 83-86951-67-2 * {{h|Грыцкевіч|2005| {{Крыніцы/Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя|аўтар=[[Анатоль Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]|старонкі=227-228|том=2|артыкул=Люблінская унія|ref=Грыцкевіч}} }} * {{крыніцы/Юхо 1992}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Люблінская унія|442}} * [https://www.unesco.org/en/memory-world/act-union-lublin-document The Act of the Union of Lublin document] unesco.org * Jūratė Kiaupienė, ''Wielkie Księstwo Litewskie w składzie Rzeczypospolitej Obojga Narodów: 1569—1588'' * ''Bardach J.'' Studia z ustroju państwa i prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV—XVII w. <small>(пол.)</small> — Warszawa: PWN, 1970. * Oskar Halecki ''Dzieje unii jagiellońskiej'', t. 2, Kraków 1920 * Oskar Halecki ''Przyłączenie Podlasia, Wołynia i Kijowszczyzny do Korony'', Kraków 1915 * Ludwik Kolankowski ''Jagiellonowie i unia'', Lwów 1936 * Henryk Wisner, ''[https://rcin.org.pl/Content/11604/WA303_4616_KH118-r2011-R118-nr1_Kwartalnik-Hist_02_Wisner.pdf Szlachta Wielkiego Księstwa Litewskiego wobec unii. Schyłek wieku XVI — lata dwudzieste XVII]'' * ''Яковенко Н.'' Люблинская уния и первые десятилетия после унии // Очерк истории Украины в Средние века и раннее Новое время. — <abbr>М.</abbr>: Новое литературное обозрение, 2012. — С. 251—275. Архивировано 26 марта 2024 года. * ''Плохий С.'' Люблинская уния // Врата Европы. История Украины / пер. с англ. С. Лунина. — <abbr>М.</abbr>: АСТ; CORPUS, 2018. — С. 111—123. Архивировано 21 августа 2024 года. * Unia Lubelska 1569 roku. Akty prawne (пол.) / Wstęp i oprac. H. Litwin. — Kijów, 2019. — [Архивировано 12 июня 2024 года.] * ''Kempa T.'' The Attitude of Ruthenian Magnates and Nobles toward the Union of Lublin (1569) and the Problem of the Autonomy of Ukrainian Lands within the Polish-Lithuanian Commonwealth (англ.) // Zapiski Historyczne. — 2019. — T. LXXX, z. 4. — S. 41—72. * ''Слесорюнас Г.'' Проблемные вопросы современных исследований Люблинской унии и её последствий с точки зрения литовской историографии // Российская история. — 2020. — № 4. — С. 134—141. * ''Падалінскі У. А.'' Прадстаўніцтва Вялікага Княства Літоўскага на Люблінскім сойме 1569 года: удзел у працы першага вальнага сойма Рэчы Паспалітай / навук. рэд. А. А. Радаман. — Мінск: А. М. Янушкевіч, 2017. — 240 с. * Янушкевіч А. Вялікае княства Літоўскае і Інфлянцкая вайна 1558 −1670 гг. — Мінск, 2007 с. 291—292 * ''Якубаў В.'' [https://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2014/papers/03-06_Yakubau.pdf Канфедэрацыі войска ВКЛ як спосаб шляхецкай самаарганізацыі] // Кангрэс даследчыкаў Беларусі. т.4, 2015—100—104 * История белорусской государственности: В 5 т. Т. 1 : Белорусская государственность: от истоков до конца XVIII в. / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Коваленя]] [и др.]; отв. ред. тома [[Вольга Мікалаеўна Ляўко|О. Н. Левко]], [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|В. Ф. Голубев]]; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. Минск: Беларуская навука, 2018. == Спасылкі == * https://www.unesco.org/en/memory-world/act-union-lublin-document * [http://rosszuki.blogspot.com/2012/12/blog-post_1.html «Унія пад прымусам»] * [https://books.google.ru/books?id=Xy8bAAAAYAAJ&dq=inauthor:%22%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%20%D0%9E%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%D0%9A%D0%BE%D1%8F%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%22&pg=PA1#v=onepage&q&f=false Коялович М. Люблинская уния. — СПб, 1863.] * [https://ia800700.us.archive.org/28/items/Lappo/Velikoe_kniazevstvo_Litovskoe_1569-1586.pdf ''Лаппо И. И.'' Великое княжество Литовское за время от заключения Люблинской Унии до смерти Стефана Батория (1569—1586). — Т. I. — СПб., 1901.] * [https://instytutpolski.pl/kyiv/wp-content/uploads/sites/19/2020/06/unia_lubelska_1569_-_akty_prawne._lyublnska_unya_1569_-_pravov_akti.pdf Litwin H. Unia Lubelska 1569 roku. Akty prawne. Люблінська унія 1569 року. Правові акти / Генрик Літвін. — К. : Польський Інститут у Києві, 2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230429105037/https://instytutpolski.pl/kyiv/wp-content/uploads/sites/19/2020/06/unia_lubelska_1569_-_akty_prawne._lyublnska_unya_1569_-_pravov_akti.pdf |date=29 красавіка 2023 }} * [https://lublin.eu/gfx/lublin/userfiles/_public/lublin/przestrzen_miejska/zabytki/znak_dziedzictwa_europejskiego/obchody_450-lecia_ul/publikacja_450_lat_unii_lubelskiej._kongres_dwoch_unii._od_unii_lubelskiej_do_unii_europejskiej.pdf 450 lat Unii Lubelskiej]{{Недаступная спасылка}} {{Вялікае Княства Літоўскае}} {{Польска-літоўскія уніі}} {{Гісторыя Беларусі 2}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэч Паспалітая]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Аб’екты Еўрапейскай спадчыны]] lyoe8ljzht1e1ivjz1s6vgrwg1odxj2 Іспанская мова 0 18761 5161269 5129146 2026-07-05T14:44:53Z Pabojnia 135280 афармленне 5161269 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова |Краіны ўжывання = 31 краіна<ref name="ethnolog-rating" /> |Рэгіён = Паўднёва-заходняя [[Еўропа]], [[Лацінская Амерыка]], [[Філіпіны]], заходняе ўзбярэжжа [[Афрыка|Афрыкі]] |колькасць носьбітаў = 414 млн.<ref name="ethnolog-rating">[http://www.ethnologue.com/statistics/size Рэйтынг моў па колькасці носьбітаў] // Этналог {{ref-en}}</ref> |рэйтынг = 2<ref name="ethnolog-rating" /> |катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская]] : [[Раманскія мовы|Раманская]] :: [[Ібера-раманскія мовы|Ібера-раманская]] ::: [[Заходнеіберыйскія мовы|Заходнеіберыйская]] :::: ''Іспанская'' ;Даўнейшыя формы : [[Стараіспанская мова]] :: ''Іспанская'' |Афіцыйная мова ў = {{Collapsible list |title=20 краін |titlestyle=font-weight:normal; text-align:left; | {{Сцягафікацыя|Аргенціна}},<br /> {{Сцягафікацыя|Балівія}},<br /> {{Сцягафікацыя|Венесуэла}},<br /> {{Сцягафікацыя|Гандурас}},<br /> {{Сцягафікацыя|Гватэмала}},<br /> {{Сцягафікацыя|Дамініканская Рэспубліка}},<br /> {{Сцягафікацыя|Іспанія}},<br /> {{Сцягафікацыя|Калумбія}},<br /> {{Сцягафікацыя|Коста-Рыка}},<br /> {{Сцягафікацыя|Куба}},<br /> {{Сцягафікацыя|Мексіка}},<br /> {{Сцягафікацыя|Нікарагуа}},<br /> {{Сцягафікацыя|Панама}},<br /> {{Сцягафікацыя|Парагвай}},<br /> {{Сцягафікацыя|Перу}},<br /> {{Сцягафікацыя|Сальвадор}},<br /> {{Сцягафікацыя|Уругвай}},<br /> {{Сцягафікацыя|Чылі}},<br /> {{Сцягафікацыя|Эквадор}},<br /> {{Сцягафікацыя|Экватарыяльная Гвінея}} }} {{Collapsible list |title=Рэгіянальная мова |titlestyle=font-weight:normal; text-align:left; | {{Сцягафікацыя|Заходняя Сахара}}<br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Нью-Мексіка}} * {{Сцягафікацыя|Пуэрта-Рыка}} }} {{Collapsible list |title=Міжнародныя арганізацыі |titlestyle=font-weight:normal; text-align:left; | * {{Сцягафікацыя|ААН}} * {{Сцягафікацыя|Еўрасаюз}} * [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў]] * [[Саюз паўднёваамерыканскіх нацый]] * [[Меркасур]] }} |Рэгулюецца = {{нп4|Асацыяцыя акадэмій іспанскай мовы||ru|Ассоциация академий испанского языка}}<br />({{нп4|Каралеўская акадэмія іспанскай мовы|Іспанская Каралеўская акадэмія|ru|Королевская академия испанского языка}} і яшчэ 21 нацыянальная акадэмія іспанскай мовы) |пісьменнасць = [[лацінскі алфавіт]] }} '''Іспанская мова''', таксама '''кастыльяна''' і '''кастыльская''' — [[Раманскія мовы|раманская]] мова [[Ібера-раманскія мовы|ібера-раманскай]] падгрупы. Назва '''кастыльская мова''' пераважала да канца XV стагоддзя, у наш час пераважае ў Лацінскай Амерыцы. Распаўсюджанне: [[Іспанія]] (цэнтральная і паўднёвая часткі), [[Канарскія астравы]], [[Андора]], [[Лацінская Амерыка]], паўднёвы захад [[ЗША]], [[Філіпіны]], былыя іспанскія калоніі і пратэктараты ў [[Афрыка|Афрыцы]]. Колькасць носьбітаў у свеце 414,17 млн.ч., у Іспаніі 38,4 млн.ч. (2012)<ref>[http://www.ethnologue.com/language/spa Іспанская мова] // Этналог {{ref-en}}</ref>. Адна з [[ААН#Афіцыйныя мовы|афіцыйных і рабочых]] моў [[ААН]]. Статус афіцыйнай або нацыянальнай мовы: Іспанія, 19 краін Лацінскай Амерыкі, [[Экватарыяльная Гвінея]]. == Пісьменства == У аснове [[літаратурная мова|літаратурнай мовы]] ляжыць кастыльскі дыялект, які заняў пануючае становішча з XVI ст. Пісьменства — на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінскага алфавіта]]. Найстарэйшыя помнікі на кастыльскім дыялекце — «[[Песня пра майго Сіда]]» (1140 год), запіс правоў горада [[Авіла]], (т.зв. ''Fuero'', [[1155]])<ref>''Степанов Г. В.'' [http://tapemark.narod.ru/les/203b.html Испанский язык] // Лингвистический энциклопедический словарь. 1990. — С. 203—204.</ref>. == Дыялекты == Дыялектнае дзяленне спецыфічнае, з многімі гаворкамі паўночнай часткі арэала, і параўнальным дыялектным адзінствам на поўдні Іспаніі, што связана з арабскім панаваннем VIII—XV ст. Паўночныя дыялекты: арагонскі з 3 гаворкамі — Пірэнейскай, прыбярэжнай (басейн ракі [[Эбра|Эбры]] ў [[Навара (аўтаномная супольнасць)|Навары]] і [[Арагон]]е), ніжнеарагонскай; леонскі (гаворкі леонская, астурыйская або бабле, мірандская); кастыльскі (гаворкі бургаская, алаўская, сарыйская або сарыянская, рыёхская або рыяханская). Паўднёвыя дыялекты: андалусійскі (адмены андалусійская, мурсійская, эстрэмадурская і канарская). == Гісторыя == Гісторыя сучаснай літаратурнай іспанскай мовы і яе вусных і пісьмовых [[моўны варыянт|моўных варыянтаў]] адлюстроўвае развіццё мясцовага народна-лацінскага дыялекту [[Пірэнейскі паўвостраў|Іберыі]]. У храналагічным парадку развіццё іспанскай мовы выглядае наступным чынам: * да III ст. да н. э.: пераважаюць аўтахтонныя {{нп4|міжземнаморскія мовы||ru|средиземноморские языки}} неіндаеўрапейскага паходжання (старажытная [[баскская мова]]), у прыбярэжныя раёны пранікаюць мовы першых каланістаў звонку ([[кельцкія мовы]] Галісіі, [[фінікійская мова]] [[Карфаген]]а, [[старажытнагрэчаская мова]] прыбярэжных калоній). Усе яны пазней становяцца [[моўны субстрат|субстратам]] іспанскай мовы. * II ст. да н. э. — V ст. н. э.: [[антычная раманізацыя]], калі амаль усе {{нп4|аўтахтонная мова|аўтахтонныя мовы|ru|автохонный язык}} і [[мова|мовы]] ранніх каланістаў выцясняюцца [[народная латынь|народнай латынню]], якая стала асноўнай мовай [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. Іменна эвалюцыя народна-лацінскай мовы ў ходзе яго ўзаемадзеяння з мовамі заваёваных і суседніх народаў прывяла да ўтварэння сучаснай іспанскай мовы. * V ст. н. э. — VII ст. н. э.: канчатковы ўпадак і распад імперыі прыводзяць да паступовага разыходжання гаворак народнай латыні ў былой імперыі ў цэлым, у тым ліку і на Іберыйскім паўвостраве. Германская гаворка захапіўшых уладу [[вестготы|вестготаў]] аказвае суперстратны ўплыў на мясцовыя раманскія ідыёмы гэтага перыяду. Узнікае разрыў паміж нормамі класічнай латыні і жывой размоўнай гаворкі. * VIII ст. — XII ст.: узмацненне [[дыялект]]най раздробленасці ў раманскім моўным арэале паўвострава пры паралельным распаўсюджанні арабскай мовы, прынесенай мусульманскімі заваёўнікамі ([[адстрат]]). Моцныя [[арабскія ўплывы ў іспанскай мове]] захоўваюцца да нашых дзён. * XII—XV ст.ст. {{нп4|стараіспанская мова||ru|Староиспанский язык}}: адцясненне мусульман у ходзе працэсу [[Рэканкіста|Рэканкісты]] прыводзіць да падзення прэстыжа арабскай мовы і станаўлення стараіспанскай літаратурнай мовы. Пачынаецца працэс цэнтралізацыі паўвострава пад уладай Кастыліі і [[Мадрыд]]а. Кастыльскі дыялект шырока распаўсюджваецца па ўсім паўвостраве, поўнасцю выцесніўшы [[арабская мова|арабскую мову]], і часткова іншыя мясцовыя раманскія ідыёмы ({{нп4|масарабская мова||ru|мосарабский язык}}, [[галісійская мова]], у меншай ступені [[каталанская мова]] і інш.) * XVI—XVIII ст.ст.: у эпоху вялікіх геаграфічных адкрыццяў адбываецца станаўленне [[калоніі Іспаніі|Іспанскай каланіяльнай імперыі]] ([[Лацінская Амерыка]], [[Філіпіны]], рад апорных пунктаў у Афрыцы). Іспанская мова распаўсюджваецца шырока за граніцамі Іспаніі і становіцца адною з асноўных {{нп4|сусветныя мовы|сусветных моў|ru|мировые языки}}. * XIX — першая палавіна XX ст.: адбываецца геаграфічная дыферэнцыяцыя іспанскай мовы, развіваюцца і стандартызуюцца яе моўныя варыянты ў кожнай асобнай іспанамоўнай краіне. У радзе рэгіёнаў іспанская мова пад ціскам англійскай здае свае пазіцыі ([[Паўднёвы захад ЗША]], [[Луізіяна]], [[Фларыда]]) ці амаль зусім знікае ([[Гуам]], [[Каралінскія астравы]], [[Марыянскія астравы]], [[Трынідад і Табага]], [[Філіпіны]]). Назіраецца падзенне яго прэстыжа ў свеце. * Другая палавіна XX — пачатак XXI ст.: кансалідацыя іспанамоўнага свету ({{нп4|Іспанідад||ru|Испанидад}}, {{нп4|Лацінскі Саюз, міжнародная арганізацыя|Лацінскі саюз|ru|Латинский Союз (международная организация)}}, {{нп4|Інстытут Сервантэса||ru|Институт Сервантеса}}, [[Каралеўская акадэмія іспанскай мовы]]), развіццё і пашырэнне цікавасці да іспанскай мовы, іспанскіх і лацінаамерыканскіх (суб)культур па ўсім [[планета Зямля|свеце]], адраджэнне іспанскай мовы ў месцах яе некалі традыцыйнага бытавання ([[Трынідад і Табага]] пасля 2000 года, [[Аруба]], [[Фларыда]], [[Філіпіны]] з 2008 года і інш.). Пры гэтым асобна стаіць працэс маргіналізацыі іспанскай мовы ў самой Іспаніі, дзе ўлады мясцовых аўтаномных рэгіёнаў робяць даволі паспяховыя спробы адраджэння мясцовых [[ідыём]]аў, некалі выцесненых іспанскай у сферу побытавых зносін. Найбольш прыкметны гэты працэс у аўтаномных абласцях [[Каталонія]], [[Краіна Баскаў]], у меншай ступені выдзяляецца [[Галісія]]. == Граматыка == ; Марфалогія [[Назоўнік]]і і [[прыметнік]]і не скланяюцца, маюць катэгорыі [[граматычны род|роду]] (мужчынскі і жаночы) і [[граматычны лік|ліку]] (адзіночны і множны лік). Для выражэння пэўнай і няпэўнай суаднесенасці выкарыстоўваецца 3 віды [[артыкль|артыкля]]: пэўны, няпэўны і нулявы. Асабовыя [[займеннік]]і захавалі [[склон|скланенне]]. Указальныя займеннікі трох ступеней: ''este'' «гэты» (каля гаворачага), ''ese'' «той» (каля суразмоўніка), ''aquel'' «той» (прадмет, аддалены ад абодвух суразмоўнікаў). [[Дзеяслоў]] мае 14 [[граматычны час|граматычных часоў]], размеркаваных па 3 [[Лад дзеяслова|ладах]]: [[абвесны лад|абвесным]] (8 часоў), [[сувязны лад|сувязным]] (4) і [[умоўны лад|ўмоўным]] (2 часы). Форму [[загадны лад|загаднага ладу]] дзеясловы маюць толькі ў 2-й асобе адзіночнага і множнага ліку. Своеасаблівай рысай з’яўляецца наяўнасць двух дзеясловаў са значэннем «быць»: ''ser'' і ''estar''. Ёсць 3 неасабовыя формы дзеяслова: [[дзеепрыметнік]] прошлага часу залежнага [[Стан дзеяслова|стану]], [[герундый]] і [[інфінітыў]], 2 станы: незалежны і залежны, утвораны ад асабовай формы дзеяслова ''ser'' + дзеепрыметнік асноўнага дзеяслова. Залежна-зваротная форма складаецца з дзеяслова ў незалежным стане і зваротнага займенніка ''se''. ; Сінтаксіс Парадак слоў адносна свабодны. Пастаноўка прамога дапаўнення перад дзеясловам выклікае займенную рэпрызу: ''Este libro no lo he leído'' «Гэту кнігу я яе не чытаў». Прамое дапаўненне, якое абазначае асобу, у адрозненне ад іншых раманскіх моў суправаджаецца прыназоўнікам ''a'' (параўн. румынскі і малдаўскі прыназоўнік ''pe''). Асноўная асаблівасць неасабовых форм дзеяслова — утварэнне абсалютных канструкцый. == Лексіка == Большасць слоў іспанскай мовы паходзіць з народнай латыні, захоўваецца таксама лексіка класічнай латыні. Выбар з лацінскага фонда адрознівае іспанскую лексіку ад іншых раманскіх моў ({{lang-es|hermano}} «брат» ад {{lang-la|germanus}}, параўн. {{lang-it|fratello}}, {{lang-fr|frère}} ад {{lang-la|frater}}). Запазычанні з кніжнае лацінскае мовы Сярэдніх вякоў і Адраджэння прывялі да ўтварэння дублетных пар: народнае ''llamar'' — кніжнае ''clamar''. Германскія запазычанні падобныя з іншымі раманскімі мовамі, спецыфічная лексіка арабскага і індзейскага паходжання. У розныя перыяды пранікалі французскія, англійскія і рускія запазычанні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Іспанская мова||344—345}} * ''Степанов Г. В.'' [http://tapemark.narod.ru/les/203b.html Испанский язык] // Лингвистический энциклопедический словарь. — {{М.}}: «Советская энциклопедия», 1990. — С. 203—204. * {{кніга|аўтар = Нарумов Б. П. |частка = Испанский язык |загаловак = Языки мира: Романские языки |месца = {{М.}} |выдавецтва = Academia |год = 2001 |старонкі = 411—462|isbn = 5-87444-016-X }} == Спасылкі == * [http://www.ethnologue.com/language/spa Іспанская мова] // Этналог {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Афіцыйныя мовы ААН}} {{МовыЕС}} {{Раманскія мовы}} [[Катэгорыя:Іспанская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Андоры]] [[Катэгорыя:Мовы Аргенціны]] [[Катэгорыя:Мовы Беліза]] [[Катэгорыя:Мовы Балівіі]] [[Катэгорыя:Мовы Венесуэлы]] [[Катэгорыя:Мовы Гандураса]] [[Катэгорыя:Мовы Гватэмалы]] [[Катэгорыя:Мовы Дамініканскай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Мовы ЗША]] [[Катэгорыя:Мовы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Мовы Калумбіі]] [[Катэгорыя:Мовы Коста-Рыкі]] [[Катэгорыя:Мовы Кубы]] [[Катэгорыя:Мовы Мексікі]] [[Катэгорыя:Мовы Нікарагуа]] [[Катэгорыя:Мовы Панамы]] [[Катэгорыя:Мовы Парагвая]] [[Катэгорыя:Мовы Перу]] [[Катэгорыя:Мовы Пуэрта-Рыка]] [[Катэгорыя:Мовы Сальвадора]] [[Катэгорыя:Мовы Уругвая]] [[Катэгорыя:Мовы Чылі]] [[Катэгорыя:Мовы Эквадора]] [[Катэгорыя:Мовы Экватарыяльнай Гвінеі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] pd1lkakwaqtgy6y089jpn53dhidugbb Кірыла Тураўскі 0 24190 5161290 5021363 2026-07-05T16:04:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161290 wikitext text/x-wiki {{Святы |пол = мужчынскі |імя святога = Кірыла Тураўскі |выява = Kyrill Turovsky.jpg |памер выявы = 200px |подпіс =Кірыла Тураўскі |тып(колер) = праваслаўны |арыгінальнае імя = |імя ў міру = |манаскае імя = Кірыла |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = {{МН|Тураў|у Тураве}}, [[Тураўскае княства]]<ref>Цяпер — {{Месца нараджэння|Жыткавіцкі раён|у Жыткавіцкім раёне}}, [[Беларусь]].</ref> |Дата смерці = |Месца смерці = {{МС|Тураў|у Тураве}}, [[Тураўскае княства]] |шануецца = у [[Праваслаўе|праваслаўнай]] царкве |услаўлены = |беатыфікаваны = |кананізаваны = |у ліку = [[свяціцель|свяціцеляў]] |дзень памяці = 28 красавіка і 4 чэрвеня (па [[юліянскі каляндар|юліянскім календары]]) |дзень памяці ў {{#time:Y}} = |заступнік = |галоўная святыня = |атрыбуты = |працы = багаслоўскія сачыненні і пропаведзі |падзвіжніцтва = }} '''Кірыла Тураўскі''' (нар. не раней за [[1110]] і не пазней за [[1134]], [[28 красавіка]] [[1113]]<ref name="star">[http://www.zvyazda.minsk.by/a2ttachments/96561/28kras-8.indd.pdf Газета «Звязда», № 82(27197) 28 красавіка 2012 г.]{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[Тураў]] — каля 1182, Тураў) — царкоўны дзеяч, [[епіскап]] тураўскі (магчыма, з 1159/1161 па 1177). Святы [[Праваслаўе|праваслаўнай царквы]], які таксама шануецца ў грэка-каталікоў Беларусі. Аўтар вядомых царкоўна-асветніцкіх і царкоўна-літаратурных твораў. == Біяграфія == Звестак пра яго жыццё няшмат. Падрабязнасці жыцця, такія, як дакладныя даты нараджэння і смерці, свецкае імя і інш., невядомыя; непасрэдныя дакументальныя звесткі абмяжоўваюцца «Жыціем» і адзінай [[летапіс]]най згадкай ([[Іпацьеўскі летапіс]], 1169). Магчыма, паходзіў з арыстакратычнай сям’і, а яго бацька служыў [[Святаполк Ізяславіч|Святаполку II]]. У рукапісных пралогах захавалася яго «Жыціе». Тут гаворыцца, што «''Гэты шчасны Кірыла нарадзіўся ў горадзе [[Тураў|Тураве]]. Сын заможных бацькоў ён не любіў багацця і тленнай славы гэтага свету, але добра напрактыкаваўся ў Святых Пісаннях''». Атрымаў добрае хатняе выхаванне, пазней спасціг вышэйшыя навукі і мастацтвы ад грэчаскіх настаўнікаў. Па-майстэрску валодаў народнай вобразнай і стараславянскай мовамі, глыбока ведаў візантыйскую культуру, асабліва паэзію і красамоўства. Рана стаў паслушнікам аднаго з манастыроў. Кірыла Тураўскі быў першым на Русі «стоўпнікам». Адзначаецца добрая адукаванасць Кірыла, асабліва ў [[Багаслоўе|багаслоўі]]; ведаў мовы, у т.л. [[Грэчаская мова|грэчаскую]]. Ён быў пастрыжаны ў манахі, магчыма, Нікольскага манастыра Турава (магчыма, у канцы 1120-х —пачатку 1130-х гадоў). Відаць, быў узведзены ў [[ігумен]]скі сан тамсама (не раней за 1140—1143), быў ігуменам да каля 1148 года. Пасля пастаўлення на Рускую мітраполію [[Клімент Смаляціч|Клімента Смаляціча]] (1147) і пачатку ўціску з боку «самастойнікаў» у бок «грэкафілаў», Кірыл, як прыхільнік апошніх, з канца 1147 — пачатку 1148 года або быў зняволены ў [[манастыр]]ы, або прыняў подзвіг [[стоўпніцтва]], якое, аднак, мела, відаць, выгляд самазачынення ''ў'' келлі (такім чынам, ''у'' «стаўпе», то-бок вежы, а не ''на'' «стаўпе»). У гэты час займаўся каментаваннем [[Біблія|Святога Пісання]], і, відаць, паводле Антыяхійскай школы [[экзегетыка|экзегетыкі]] (праца не захавалася). Пасля змянення палітычнай сітуацыі на карысць «візантыністаў» Кірыла быў пастаўлены на [[Тураўскае епіскапства]] тураўскім князем Юр’ем (відаць, у час небыцця [[мітрапаліт]]а на Русі, што, аднак, было пэўным парушэннем [[Кананічнае права|кананічнасці]]). Каля 1169 года князь [[Юрый Яраславіч (князь тураўскі)|Юрый Яраслававіч]] з тураўскімі старэйшынамі ўпрасілі Кірылу прыняць епіскапства. У гэты час Фёдар з [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскага княства]], пры дапамозе князя [[Андрэй Багалюбскі|Андрэя Багалюбскага]], пачаў раскол праваслаўнай царквы на Русі, на гэта Кірыла пракляў яго. Актыўна ўдзельнічаў у палеміцы другой палове XII ст. вакол царкоўнага ўладкавання на землях Русі, да князя Андрэя напісаў шмат пасланняў па гэтай справе, якія не захаваліся. Пра апошнія гады жыцця і скон Кірылы Тураўскага звестак таксама небагата. Магчыма, што каля 1177 года ён быў пазбаўлены пасады епіскапа, і, відаць, прымусова. Вядома, што ў 1184 годзе, калі адбывалася выбранне і ўзвядзенне ў сан новага архімандрыта [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай лаўры]] {{нп3|Васіль Пячэрскі|Васіля|uk|Василь Печерський}}, на цырымоніі прысутнічаў ужо пераемнік Кірылы епіскап [[Лаўрэнцій Тураўскі|Лаўрэнцій]]. Але ж пры тым захаваліся і два пасланні Кірылы Тураўскага да самога архімандрыта Васіля. Гэта значыць, што свяціцель жыў і дзейнічаў, хоць і не займаў епіскапскай кафедры. Апошнія гады жыцця Кірыла правёў у епіскапскім Барысаглебскім манастыры Турава. Быў пахаваны на манастырскіх могілках. == Літаратурная спадчына == [[File:Kirill-of-Turov-02.jpg|thumb|left|Першая старонка «Слова на ўзнясенне Гасподняе» Кірылы Тураўскага паводле спісу XIII ст.]] На думку даследчыкаў, да літаратурнай спадчыны Кірылы належаць 8 слоў-казанняў, 2 прытчы, 2 казанні, 2 пасланні да Васіля ігумена Пячорскага, 2 каноны і каля 30 спавядальных малітваў, дзе выявіліся яго духоўныя перажыванні. Апошнія творы Кірыла Тураўскі напісаў, верагодна, ужо пасля таго, як зноў адышоў ад грамадска-царкоўнай дзейнасці, жыў у келлі пры царкве ў [[Тураў|Тураве]], засяродзіўшыся на малітвах і творчасці. Памёр асветнік у апошняе дзесяцігодзе XII ст. Творы Кірылы Тураўскага набылі вялікую папулярнасць на Русі і распаўсюджваліся ў спісах XII — XVII ст. Казанні Кірылы ахопліваюць велікодны цыкл нядзельных і святочных дзён. Кожнае з іх адлюстроўвае пэўную грань філасофскіх і грамадска-этычных поглядаў пісьменніка. Калі ідэі Кірылы Тураўскага выказваюцца непасрэдна і не заўсёды ўзгадняюцца з артадаксальным праваслаўным багаслоўем, то філасофскае вучэнне прысутнічае ў яго творах у скрытах формах прытчаў, мастацкіх вобразах і сімвалах. Ён нідзе не сцвярджае, што Бог стварыў сусвет з «нічога», як пра гэта кажа Святое Пісанне — [[Біблія]]. У «Слове пра антыпасху» пісьменнік кідкімі жывапіснымі метафарамі малюе веснавое абнаўленне прыроды як урачысты гімн прыгожага тварэння свайму Творцу. Законы прыроды, паводле Кірылы, гэта «страх боскі». Такім чынам, філасофскія погляды Кірылы Тураўскага — тэацэнтрызм, які толькі па аналогіі можна назваць аб'ектыўным ідэалізмам. Кірыла развівае традыцыю ўсходніх айцоў царквы, паводле якой Бог ёсць непазнавальны ў паняццях. І Кірыла верыў у вучэнне царквы пра [[Святая Тройца|Тройцу]], што ёсць Бог Бацька, Бог Сын і Бог Дух Святы (гэта не біблейскае вучэнне). Багаслоўская канцэпцыя Кірылы грунтуецца на гэтых асноўных пастулатах хрысціянскага светапогляду. У адной з сваіх Прытч ён вызначае наіўным «бытавое» хрысціянства. Багасловы спрабавалі тлумачыць словы Бібліі: ''«І сказаў Бог: „Створым чалавека па нашай выяве, па нашым падабенстве…“»'' (Пераклад Новага Света, НС, 2007 год). На думку Кірылы, падабенства гэта сказана вобразна, сімвалічна. Ён называў ерассю погляды тых, хто насуперак здароваму сэнсу ўяўляе бесцялеснага Бога цялесным. «Бога нельга апісаць альбо вызначыць мераю». Але гэтыя словы царква разумела рэальна, а не вобразна. І тут асветнік не мог не заўважыць супярэчнасці сваёй рэлігіі. Ён жыў у эпоху, калі хрысціянства на Русі яшчэ моцна сутыкалася з жывой язычніцкай плынню ў народнай культуры, а ў вучэннях царквы ўсё яшчэ спалучалі хрысціянскія догматы з грэчаскімі філасофіямі. На гэтым ідэалагічным фоне асветніцтва Кірылы Тураўскага вызначаецца сваёй памяркоўнасцю, цярпімасцю да народнай культуры. Народная міфалогія (язычнікаў і грэкаў) уяўлялася яму верай у створаную прыроду, а не ў самога Творца. Кірыла Тураўскі склаў твор «Слова на пахвалу айцоў Нікейскага сабора». На гэтым першым усяленскім саборы было прынята вучэнне пра [[Тройца|Троіцу]], што выклікала вострую дыскусію і спрэчкі ва ўсей хрысціянскай царкве. Такім чынам, догмат пра Тройцу з’явіўся толькі ў IV ст., да гэтага яго не існавала ў хрысціянскай царкве зусім. У сваім творы ён расказвае пра гэту падзею. Таксама Кірыла дакладна вызначае сутнасць вучэння «папы Александрыйскай царквы» Áрыя, які выступаў супраць вучэння пра Троіцу. Кірыла называў яго ерэтыкам і ў сваім творы выяўляў нецярпімасць да Арыя і яго вучэння пра тое, што Бог — гэта не Тройца. Кірыла Тураўскі рэдка карыстаўся лагічнымі довадамі ці хоць бы спасылкамі на аўтарытэтныя дакументы або кнігі іншых аўтараў, ён спадзяваўся на ўнушальнасць сваіх твораў і аратарскае мастацтва. У Кірылы былі яшчэ таксама іншыя творы і прытчы, дзе ён выказваў свае думкі і веды. Для хрысціянскай культуры таго часу багаслоўская, паэтычная, красамоўніцкая і асветніцкая творчасць Кірылы Тураўскага была сапраўдным адкрыццём красы і мастацкай выяўленчай сілы роднай мовы. Пісьменнік добра ведаў класічную візантыйскую рыторыку і паэтыку, творча выкарыстаў гэту багатую эстэтычную традыцыю, узбагаціўшы культуру і мову свайго народа. З пазнейшых беларускіх асветнікаў, бадай што, адзіны [[Сімяон Полацкі]] дасканала валодаў красамоўніцкім майстэрствам, хоць і саступаў свайму выдатнаму папярэдніку ў сіле і прыгажосці лірычнага самавыяўлення. == Светапогляд == [[Выява:1996. Stamp of Belarus 0206.jpg|thumb|250px|Паштовая марка Беларусі]] [[File:17-2013-04-30-bl.jpg|thumb|250px|Паштовая марка Беларусі]] Кірыла Тураўскі першым у беларускай філасофскай і навукова-філалагічнай традыцыі поўна сфармуляваў першаступенную значнасць для жыцця чалавека кніжных ведаў, гуманітарнай навукі і пазнання. У «Прыпавесці пра чалавечую душу і цела, або Пра Сляпога і Бязногага» ён выказаў фундаментальную ідэю пра развіццё грамадства ў кірунку ўзмацнення інтэлектуальнасці, духоўнасці, літаратуры і навукі. Пісьменнік заклікаў чытаць кнігі, якія дазваляюць адчыніць браму вечнага жыцця, знайсці невымоўныя даброты будучага веку. У «Слове пра шанаванне кніг і пра навучанне» Кірыла Тураўскі змясціў рэестр кніг, неабходных для чытання, і пералічыў апакрыфічныя творы: «Спасцігайце і засвойвайце святыя кнігі — [[Евангелле]], Апостал, Парамію, [[Псалтыр]], а хлуслівыя пісанні — адкідвайце прэч. Памылковыя кнігі — гэта Астраномія, Зоркалічэнне, Соннік, Чароўнік, Зялейнік, [[Замовы]], Каляднік, Громнік, Кіданне. У іх — хлуслівыя праракаванні і паклёп на святыя кнігі». Паводле канцэпцыі Кірылы Тураўскага, інтэлектуальная і духоўная праца — шлях да маральнага ўдасканалення асобы. Менавіта веды найбольш стрымліваюць чалавека ад злых учынкаў, адводзяць ад граху. Навука — невычэрпная крыніца жыццёвай энергіі і фізічнага здароўя чалавека. Шлях да сапраўднай славы таксама палягае праз навуку. Яна стварае багацці і дабрабыт, дапамагае пераадольваць жыццёвыя перашкоды. У адпаведнасці з азначэннем Кірылы Тураўскага, навука — вонкава нябачная, але яна — вечная і бясконцая, цвёрдая і трывалая. На думку асветніка, адукаваныя людзі абавязаныя навучаць іншых, перадаваць набытыя веды, шчодра дзяліцца плёнам уласнага розуму, ні ў якім разе не трапляць у пастку ганарлівасці, інакш Госпад Бог пазбавіць іх таленту і інтэлектуальных здольнасцей. Выключнае месца мысліцель адводзіў святарам і духоўным настаўнікам, якія абавязкова мусілі няспынна набываць і пашыраць кніжныя веды, бо нават уладары, паводле яго слоў, старанна і настойліва імкнуцца да ведаў. Сярод інтэлектуальна-эстэтычных прыярытэтаў Кірыла Тураўскі вылучаў чатыры найбольш істотныя элементы: набыццё «дару слова», уменне «даступна пісаць», пазбаўленне «замутнёнасці розуму» і пераадоленне «грубасці мовы». У «Прыпавесці пра чалавечую душу і цела, або Пра Сляпога і Бязногага», звяртаючыся да слухачоў, наступным чынам пісаў пра ўласныя разумовыя здольнасці і творчыя прынцыпы: «Послушайте же со вниманиемь, да по ряду беседу скажемь, и вы со вниманиемь смотрите. Аше бо и мутен ымею ум и язык груб, но ваших надеяйся молитвах, прошю дара слову. Аще и недостоин есмь о сих глаголати, но ползы ради послушающих пишем. Аще ли кто зла слуха имать, то не ищеть что бы ему на ползу обрести, но зазираеть, чимь же бы нас потязал и укарял». Кірыла Тураўскі, выяўляючы сціпласць, як правіла, указваў на абмежаванасць уласных ведаў, пісаў пра сваю няздатнасць пранікнуць у духоўную сутнасць рэчаў, вытлумачыць і апісаць разнастайныя таямніцы зямной прыроды і космасу: «То не воюйте, братье, на мою грубость, нелеп образ писання поставляющи ми. Яко же бо и по ногу вязяши птице нест мощно на аиерьскуюе вьзлетети высоту, тако и мне в телесных вязяшю похотех, невозможно о духовных беседовати: не сольнуть бо ся грешнича словеса, не имуща благодати Святаго Духа». Выступіў як яркі сацыяльны мысліцель і мараліст. На старонках сваіх твораў ён прапанаваў агульныя прынцыпы справядлівага ўладкавання грамадства, акрэсліў аптымальную мадэль сацыяльных паводзін чалавека. Літаральна кожнае казанне Кірылы Тураўскага заканчваецца дыдактычнай сентэнцыяй агульнамаральнага зместу, наўпроставым павучаннем, заклікамі да пакаяння. Этычная дактрына выкладзена ім у межах канцэпта «добрых спраў», сэнс якіх — у прыкладных паводзінах і прыстойным ладзе жыцця. У творы «Слова пра чалавека і пра нябесныя сілы» асветнік акрэсліў місію зямнога існавання чалавека, сутнасць якой — у нястомнай духоўнай працы і безупынным тварэнні добрых спраў. У зямным жыцці, паводле Кірылы Тураўскага, людзі павінны пазбягаць грахоў, якія іх паўсюль падсцерагаюць. Так, «Слова на другое прышэсце Хрыста» завяршаецца заклікам да суайчыннікаў адмовіцца ад грахоўных учынкаў і непрыстойных паводзінаў — п’янства, пераядання, пералюбства, гняўлівасці, зайздрасці, паклёпніцтва, ліхвярства. У «Слове на Пяцідзесятніцу» Кірыла Тураўскі заклікаў да сціпласці, стрыманасці, міласэрнасці, шанавання ўсіх людзей, трымання пастоў. Асабліва важна, на яго думку, быць спагадлівым і чуллівым, ніколі не адмаўляць у міласціні жабракам і абяздоленым. Асветнік у «Слове пра прамудрасць» падрабязна пералічыў злыя ўчынкі, звыш трыццаці, якіх належыць пазбягаць. У прыватнасці, сярод грахоў ён называе: паклёп, абразы, асуджэнне, гняўлівасць, сваркі, бойкі, зайздрасць, варажнечу, злыя задумы, запоі, крадзёж, рабаванне, разбой, душагубства, чарадзействы, пералюбствы. Кірыла заклікаў адмовіцца ад язычніцкіх вераванняў, якія, на яго думку, створаныя зайздрослівым Д’яблам. Этычнай праблематыцы і выхаванню добрых нораваў прысвечаны твор «Парада». У ім асветнік даказвае неабходнасць рэгулярнага чытання духоўных кніг і заклікае не апускацца да зайздрасці, узаемных нагавораў і п’янства. Пра неабходнасць развітання з паганскім ладам жыцця — празмерным ужываннем ежы, распуснасцю і ўцехамі — Кірыла Тураўскі піша ў «Слове на узнясенне Госпада». Тут жа ён абгрунтоўвае неабходнасць клопату пра сірот і ўбогіх. Галоўнае ў дачыненнях паміж людзьмі, зазначаў асветнік, — добрыя намеры і ўзаемная павага. У творах Кірылы Тураўскага дамінавалі эсхаталагічныя, трынітарныя і эклесіялагічныя матывы.<ref>Лазука (2010)</ref> Ён першым перанёс на нацыянальную глебу галоўныя хрысціянска-рэлігійныя тэмы, акрэсленыя ў Бібліі і творах святых айцоў царквы, надаўшы ім новае гучанне. Асветнік уздымаў асноватворныя антрапалагічныя і сацыяльныя праблемы — праведнага жыцця, грамадскага ідэалу, духоўнай дасканаласці і прызначэння чалавека на зямлі, акрэсліў ролю манахаў у грамадстве, заявіў пра адказнасць чалавека за ўласныя ўчынкі. У творах Кірылы Тураўскага агульначалавечае дамінуе над канфесійным, духоўнае і нябеснае ў іх шчыльна знітаванае з зямным і штодзённым — матэрыяльнымі патрэбамі і жаданнямі, перажываннямі і страхамі, сумненнямі і супярэчнасцямі. Надзелены талентам аб'ёмнага, цэласнага ўспрымання рэчаіснасці, Кірыла Тураўскі ўвасобіў уласныя глыбокія веды пра сусвет і чалавека ў арыгінальных літаратурна-мастацкіх формах. На працягу стагодцзяў яны распаўсюджваліся ў сотнях спісаў і друкаваных выданняў, карысталіся вялікай папулярнасцю ва ўсходнеславянскіх народаў. == Ушанаванне памяці == [[File:BLR Turau Castle Hill view to River Prypjats 1.jpg|thumb|250px|[[Помнік Кірылу Тураўскаму (Тураў)|Помнік Кірылу Тураўскаму]] на Замкавай гары ў [[Тураў|Тураве]]]] Быў пахаваны на Барысаглебскіх могілках Турава; магчыма мошчы былі перанесеныя ў [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскую лаўру]]. Царкоўнае шанаванне пачалося, відаць, неўзабаве пасля сканання Кірылы. Дні памяці: 28 красавіка і 4 чэрвеня (па юліянскім календары). У Беларусі існуе некалькі праваслаўных цэркваў, асвечаны ў імя свяціцеля Кірылы: * царква Кірылы Тураўскага пры Саборным доме ([[Мінск]])<ref>[http://sobory.ru/article/?object=33534 Минск. Церковь Кирилла Туровского при Соборном доме]</ref> * [[кафедральны сабор у імя свяціцеляў Кірылы і Лаўрэнція Тураўскіх (Тураў)]]<ref>{{Cite web |url=http://www.turov.by/eparhia/temples/37 |title=Кафедральный собор святителей Кирилла и Лаврентия Туровских |access-date=7 студзеня 2019 |archive-date=12 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912012025/http://www.turov.by/eparhia/temples/37 |url-status=dead }}</ref> * храм Свяціцеля Кірылы Тураўскага ([[Светлагорск]])<ref>[http://swetlogorsc.cerkov.ru/ Храм святителя Кирилла Туровского, г. Светлогорск]</ref> Акрамя таго, некалькі вядомых праваслаўных і грэка-каталіцкіх цэркваў [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] названы ў гонар святога Кірылы Тураўскага: * [[царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа]] ([[Лондан]])<ref>[http://belaruschurch.org.uk/ Belarusian Church in London] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170908200508/http://belaruschurch.org.uk/ |date=8 верасня 2017 }} {{ref-en}}</ref> * царква Святога Кірылы Тураўскага ([[Таронта]])<ref>[http://www.hierarchy.religare.ru/h-orthod-baocprih.html Приходы Белорусской Автокефальной Православной церкви]</ref> * [[сабор Святога Кірылы Тураўскага]] ([[Нью-Ёрк]])<ref>[http://www.holy-ny.com/St_Cyrils_of_Turau_Orhtodox_Cathedral_Brooklyn St. Cyril's of Turau Orhtodox Cathedral, Brooklyn] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170913231353/http://www.holy-ny.com/St_Cyrils_of_Turau_Orhtodox_Cathedral_Brooklyn |date=13 верасня 2017 }} {{ref-en}}</ref> <gallery> File:Church of St Cyril of Turau and All the Patron Saints of the Belarusian People (2016-11-24).jpg|царква Святога Кірылы Тураўскага і Усіх Святых Апекуноў Беларускага Народа (Лондан) File:St. Cyril of Turov Parish.JPG|царква Святога Кірылы Тураўскага (Таронта) File:St. Cyril of Turov Cathedral Brooklyn.jpg|сабор Святога Кірылы Тураўскага (Нью-Ёрк) </gallery> [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага]] — узнагарода [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай праваслаўнай царквы]]. Заснаваны рашэннем [[Сінод Беларускай праваслаўнай царквы|Сінода Беларускай Праваслаўнай Царквы]] ў [[2004]] годзе ў памяць святкавання 1000-годдзя [[Тураўская епархія|Тураўскай епархіі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Аляксей Анатольевіч Мельнікаў|Мельнікаў А.]] Кірыл, епіскап Тураўскі. Жыццё, спадчына, светапогляд / А. А. Мельнiкаў; навук. рэд. В. А. Чамярыцкі; Нац. акад. навук Беларусі; Ін-т літаратуры імя Я. Купалы. — 2-е выд. — Мінск: Бел. навука, 2000. — 459, [3] c. * Мысліцелі і асветнікі Беларусі: Энцыкл. даведнік. — Мн.: БелЭн, 1995. ISBN 985-11-0016-1 * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2010. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5 *{{cite book |last=Franklin |first=Simon |year=1991 |title=Sermons and Rhetoric of Kievan Rus' |series=Harvard Library of Early Ukrainian Literature. English Translations |volume=V |location=Cambridge, MA |publisher=Distributed by Harvard University Press for the Ukrainian Research Institute of Harvard University |isbn=9780916458416 }} *{{cite book |last=Lunde |first=Ingunn |year=2001 |title=Verbal Celebrations: Kirill of Turov’s Homiletic Rhetoric and its Byzantine Sources |series=Slavistische Veröffentlichungen |volume=86 |location=Wiesbaden |publisher=Harrassowitz |isbn= 978-3-447-04358-8 }} *{{cite book |last=Lunde |first=Ingunn |year=2000 |title=Kirill of Turov; Bishop, Preacher, Hymnographer |editor=Ingunn Lunde |series=Slavica Bergensia |volume=2 |location=Bergen |publisher=Department of Russian Studies, IKRR University of Bergen |isbn=9788290249279 }} == Спасылкі == {{Commonscat|Cyril of Turov}} * [https://web.archive.org/web/20121022192414/http://president.gov.by/press19388.html Кірыла Тураўскі] * [http://sppsobor.by/bractva/vilna/laboratory/bellife/4045 Свяціцель Кірыл, епіскап Тураўскі] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тураўскі Кірыла}} [[Катэгорыя:Свяціцелі]] [[Катэгорыя:Стоўпнікі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Святыя Беларускай Грэка-Каталіцкай (Уніяцкай) Царквы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Епіскапы тураўскія і мазырскія]] [[Катэгорыя:Старажытнабеларускія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Кірыла Тураўскі| ]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 7d95qi3wc6a761vky5yzd07wzvao0t6 Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс 0 25024 5161221 5086072 2026-07-05T12:13:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161221 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Нясвіжскі замак}} {{Замак |Беларуская назва = {{PAGENAME}} |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus Nesvizh Castle 7259 2050.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Архітэктурны стыль = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Нясвіж |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 13 |lat_sec = 22.36 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 41 |lon_sec = 30.25 |region = |CoordScale = |Архітэктар = Джавані Марыя Бернадоні |Заснавальнік = Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка |Першае згадванне = |Заснаванне = 1583 |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Пачатак будаўніцтва = XVI |Заканчэнне будаўніцтва = XVIII |Стан = |Сайт = |На карце = Беларусь Мінская вобласць |Commons = |Устаўка = {{ЮНЕСКА |Афіцыйная назва = Architectural, Residential and Cultural Complex of the Radziwill Family at Nesvizh |Назва = Архітэктурны, жылы і культурны комплекс роду Радзівілаў у горадзе Нясвіжы |Тып = Культурны |Крытэрыі = II, IV, VI |ID = 1196 |Рэгіён = Еўропа |Уключэнне = 2005 |Пашырэнні = |У небяспецы = }}}} [[File:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс.JPG|thumb|280пкс|Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] '''Нясві́жскі пала́цава-па́ркавы ко́мплекс''' — помнік архітэктуры XVI—XVIII стагоддзяў. Закладзены князем [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|М. К. Радзівілам Сіроткам]] у 1583 г. на паўднёвым захадзе ад [[Нясвіж]]а, на месцы драўлянага замка ([[1533]]). На пачатку (да [[1599]] г.) у будаўніцтве ўдзельнічаў італьянскі архітэктар [[Джавані Марыя Бернардоні|Дж. Бернардоні]]{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. У XVI—XX стагоддзях — рэзідэнцыя князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Уключае ў сябе ўласна замак, замкавыя ўмацаванні, а таксама вялікі ландшафтна-пейзажны парк. Нясвіжскі замак з'яўляецца родапачынальнікам новага тыпу бастыённых умацаванняў у Беларусі — так званай новаітальянскай сістэмы. На момант пабудовы замак лічыўся адным з самых магутных і дасканалых збудаванняў падобнага тыпу. У замку не было недахопу ў артылерыі, ручной агнястрэльнай зброі і вайсковай амуніцыі{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Замак меў важнае ваеннае значэнне на працягу некалькіх стагоддзяў, быў месцам сканцэнтравання атрадаў прыватнай арміі Радзівілаў{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=16.}}. У агульнай планіроўцы і пабудове Нясвіжскага замка прыкметная тэндэнцыя да [[Сіметрыя|сіметрычнасці]]. Цэнтральны корпус, значна перабудаваны ў XVIII стагоддзі, вылучаецца сваім архітэктурна-мастацкім рашэннем. [[Пілястра|Пілястры]], рэльефныя дэкарацыі, скульптурныя застаўкі надаюць фасаду пластычнасць, багатая ляпніна высокага [[франтон]]а з гербам — шыкоўнасць і ўрачыстасць. 3 тыльнага боку цэнтральнага корпуса знаходзіцца двухпавярховая прыбудова з [[тэраса]]й і дзвюма вуглавымі [[вежа]]мі, а ва ўсходняй васьміграннай вежы на другім паверсе — каплічка князя, перакрытая купалком з ляпнінай. Вежа з аркай уезду ў замак вынесена наперад да моста і выканана ў выглядзе параднай брамы, характэрнай для [[Народнае дойлідства Беларусі|беларускага дойлідства]]. Арка пераходзіць у [[тунэль]] са скляпеннямі, які праразае насыпны вал і выводзіць у двор насупраць цэнтральнага корпуса. Такі прыём стварае цікавую глыбінную перспектыву. Вонкава палац выглядаў заўсёды вельмі рамантычна: манументальнае збудаванне з гарманічнымі вежамі рознай велічыні, узнятае над вадой, патанае ў зеляніне дрэў<ref>{{кніга |аўтар = Чантурыя У. А., Казакоў Ю. I. |частка = |загаловак = Архітэктурныя помнікі Нясвіжа = Архитектурные памятники Несвижа: Гісторыка-архітэктурны нарыс. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Полымя |год = 1989 |том = |старонкі = 14-15 |старонак = 47 |серыя = |isbn = ISBN 5-345-00196-0 |тыраж = }}</ref>. Сярэднявечны феадальны замак пасля некалькіх перабудоў ператварыўся ў палацава-замкавы ансамбль з вялікім адкрытым дваром, акружаным манументальнымі будынкамі. У ім пераплялося мноства розных стыляў, што сведчыць аб выкарыстанні мастацкіх дасягненняў розных гістарычных эпох{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=16.}}. Упрыгожаны стройнымі вежамі і вежкамі, комплекс набыў рамантычную прывабнасць, а вада ў сажалках і яркая зеляніна ландшафтнага парку завяршылі фарміраванне палацава-замкавага комплексу, аднаго з лепшых ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. Увесь комплекс занесены ў [[Сусветная спадчына|Сусветную спадчыну ЮНЕСКА]] з [[2005]] года. [[Выява:Нясвіжскі замак1-1.JPG|thumb|280px|Нясвіжскі палац мае вельмі рамантычны від — манументальнае збудаванне з гарманічнымі вежамі рознай велічыні, узнятае над вадой, патанае ў зеляніне дрэў…]] == У дарадзівілаўскую эпоху == [[File:Niasvizh Yuri Niasvizhski.jpg|thumb|злева|Помнік Юрыю Нясвіжскаму ў Старым парку. Сучасная навука ставіць пад сумнеў дачыненне князя да Нясвіжа.]] З XIX ст. пэўны час першай згадкай пра Нясвіж лічылі ўпамінанне пад 1223 годам князя Юрыя Нясвежскага (''Юрья Несвежъского''), аднаго з удзельнікаў [[Бітва на Калцы|бітвы на Калцы]]{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}, забітага [[Мангола-татары|татарамі]] сярод іншых князёў, у т.л. «…''Святаслава Шумьскаго, Мсціслава Чернеговського з сынам,''…». Пры гэтым «Спісам рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх» канца XIV ст. гарады «''Шумьскыи і Несвежьскыи''» згадваюцца ў [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскай зямлі]]. Вядомы ў XIV—XVI ст. і князі Несвіцкія на Валыні, чыім родавым уладаннем напэўна быў Несвіч (цяпер у [[Луцкі раён|Луцкім раёне]] [[Валынская вобласць|Валынскай вобл.]] Украіны), а нашчадкамі князі [[Збаражскія]], ніяк з Нясвіжам не звязаныя. Першая пэўная згадка Нясвіжа паходзіць з [[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]], калі вялікі князь [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягелончык]] у 1445 годзе даў яго Мікалаю Няміравічу, ад гэтага надання захаваўся толькі паслушны ліст: «Ѡт великог(о) кн(я)зя Казимира королевича ко всим людемъ Несвижаномъ, [ш]то [[Клаўка|Клавко]] дѣржалъ. Дали есмо | Несвижь паноу Миколаю Немировичоу со всим, по тому ж, какъ Клавко дѣржалъ. И вы бы его были | послушни. Псан оу Меречи сентяб(ря) 17 день, индик(т) оу 9»{{sfn|Метельский|2011|с=6—8.}}<ref>''Ліцкевіч А.'' Яшчэ раз пра «Пачаткі Нясвіжа»: першая пісьмовая згадка і асоба нобіля Клаўкі // Герольд Litherland, № 19. — Горадня-Менск, 2013. — С. 44-53.</ref>. У дакуменце Нясвіж не называецца ні замкам, ні горадам, ні дваром{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=32.}}. Наступная згадка Нясвіжа тычыцца падзей 1495—1505 гадоў, з яе зразумела, што ў канцы XV ст. [[Салтанаўшчына|«двор Нясвіж»]] належаў маршалку гападарскаму і намесніку бельскаму [[Солтан Аляксандравіч|Солтану Аляксандравічу]]. 10 лістапада 1492 г. новаабраны вялікі князь літоўскі Аляксандр надае Нясвіж [[Вялікія маршалкі літоўскія|маршалку земскаму]] і [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]] [[Пётр Янавіч Мантыгірдавіч Белы|Пятру Янавічу Мантыгірдавічу]]. У 1502 годзе Нясвіж згадваецца ў [[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]] ў сувязі з набегам крымскіх татараў: «''Татарове ж пошли в загоны в землю и шедши воевали около Клецка и Несвижа и зажгли город Клецк…''». Як цэнтр воласці Нясвіж выступае і ў грамаце 1509 годзе, якая паказвае, каго і куды кароль адправіў перапісваць землі. Такім чынам, шэраг крыніц сярэдзіны XV — пачатку XVI ст. сведчыць, што Нясвіж тады ўжо існаваў, аднак быў не горадам, а «дваром», цэнтрам невялікай воласці{{sfn|Метельский|2011|с=6—8.}}. [[Выява:Гарадзішча.JPG|thumb|справа|300px|Магчымае першапачатковае знаходжанне «двара Нясвіжа» на месцы гарадзішча ''[[Замкавішча]]'' за 3 км на ўсход ад сучаснага замка]] Археалагічныя даследаванні на месцы сучаснага замка сведчаць, што замак і паселішча з’явіліся тут не раней за XVI ст. Знаходкі на тэрыторыі замка адносяцца да канца XVI — пачатку XIX ст., блізкія да матэрыялаў з раскопак [[Мірскі замак|Мірскага замка]], які з 1568 года належаў Радзівілам{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=29.}}. На думку [[Андрэй Анатолевіч Мяцельскі|А. Мяцельскага]], першапачатковы «двор Нясвіж» размяшчаўся на гарадзішчы правабярэжжа Ушы, паміж сучаснымі вёскамі [[Слаўкава]], [[Качановічы (Нясвіжскі раён)|Качановічы]] і [[Салтанаўшчына]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]], за 3—4 км на ўсход ад сучаснага горада. Гарадзішча вядома пад мясцовымі назвамі '''''[[Замкавішча]]''''' [[Замкавішча|і '''''Багумілле''''']]. Функцыянаванне гарадзішча спынілася ў асноўным на мяжы XV—XVI ст.{{sfn|Метельский|2011|с=17.}}. Уладальнік Нясвіжа канца XV ст. троцкі ваявода Пётр Янавіч Мантыгердавіч загінуў у 1494 годзе не пакінуўшы сыноў, яго вялікія ўладанні былі падзелены, Нясвіж адышоў да дачкі Соф’і, якая была замужам са смаленскім ваяводам [[Станіслаў Пятровіч Кішка|Станіславам Кішкам]] — такім чынам Нясвіж аказаўся сярод уладанняў [[Кішкі|Кішак]]. У 1513 годзе князёўна Ганна з Кішак узяла шлюб з [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Янам Радзівілам (Барадатым)]], да якога перайшоў Нясвіж разам з замкам{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Гэтую дату Радзівілы лічаць афіцыйнай датай пачатку свайго валодання Нясвіжам, таму ў 1913 годзе яны ўрачыста адзначылі 400-гадовыя ўгодкі валодання горадам{{sfn|Метельский|2011|с=9.}}. == Драўляны замак == Лічыцца, што драўляны замак быў пабудаваны пры ўладальніках Кішках, перабудова замка прыпісваецца [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу Чорнаму]] (згадваецца ў [[1551]] г.). Археалагічна замак ніколі не быў даследаваны і вядомы толькі дзякуючы гравюры [[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскага]], дзе ён часткова праглядаецца ў ніжнім левым куце гравюры з выявай Нясвіжа і паказаны пад назвай «''Domus capitanei''» — «Дом старасты». Размяшчаўся на ўзгорку на тэрыторыі сучаснага Старога парку{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Гэта ўзвышша, верагодна, першапачаткова знаходзілася пасярод балот і было добра абаронена з усіх бакоў, а з паўднёвага боку яно фактычна замыкала мыс, на якім пасля быў пабудаваны замак Мікалая Крыштофа Радзівіла Сіроткі. Аб памерах гэтага ўзвышша можна меркаваць па плане Нясвіжа [[1796]], на якім гэта ўзвышша знаходзіцца на поўнач ад каменнага замка Мікалая Радзівіла Сіроткі, на гэтым узвышшы ў той час размяшчаліся стайні і карэтны двор Радзівілаў. Мяркуючы па плане, узвышша мела памеры каля 200х100 метраў і стаяла напачатку мыса паміж утвораным пазнейшым Дзікім возерам і багністай нізінай, размешчанай на паўночным захадзе ад замка. Узвышша яшчэ праглядаецца на плане горада 1796, але ўжо адсутнічае на плане горада [[1810]] года{{sfn|Метельский|2011|с=18.}}. [[Выява:Драўляны замак.jpg|thumb|злева|400px|''Domus capitanei'' на фрагменце гравюры Т. Макоўскага (глядач «стаіць» тварам на поўдзень)]] Мяркуючы па фрагменце гравюры, замак меў чатырохвугольную форму з чатырма трох'яруснымі вежамі па кутах і ўязной брамай з паўночна-ўсходняга боку{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. На гравюры выразна відаць два ўзроўні байніц, якія ўзвышаюцца над замкавымі сценамі, часткі веж. Па сваёй планавай кампазіцыі замак уяўляў сабою тыповы замак-[[кастэль]], характэрны для [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] канца XV — першай паловы XVI ст. і меў найбліжэйшую планавую аналогію з [[Мірскі замак|Мірскім замкам]]{{sfn|Метельский|2011|с=18.}}. На тэрыторыі замка знаходзіліся: каля паўднёва-заходняй сцяны стаяў двухпавярховы княжацкі палац з двума [[рызаліт]]амі і ганкам з аднасхільным дахам паміж імі. Каля ўсходняй сцяны замкавага падворка быў двухпавярховы будынак, а ў цэнтры — [[базіліка]]. Уздоўж заходняй сцяны замка стаялі яшчэ некалькі аднапавярховых будынкаў{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Вялікі будынак з двума рызалітамі (княжацкі палац) быў павернуты ва ўнутраную частку замка. Зыходзячы з прапорцый, будынак быў трохпавярховы, як і вежы. Паміж рызалітамі размяшчаўся ўваход у будынак, аформлены ў выглядзе аднасхільна крытага ганка. Мяркуючы па афармленні [[франтон]]аў, гэты будынак быў цагляным, хоць не выключана, што аўтар мог проста нарысаваць замак, а насамрэч ён быў драўляным. Бліжэй да цэнтра замка, перпендыкулярна будынку палаца, паказаны іншы вялікі будынак. Гэты будынак мае закруглены франтон, што дазваляе разглядаць яго як культавае збудаванне, пабудаванае ў стылі [[готыка|гатычнай]] базілікі. На процілеглым фасадзе гэтага будынка праглядаецца крыж. Хутчэй за ўсё, улічваючы рэлігійныя погляды Мікалая Радзівіла Чорнага і яго брата Яна, гэты будынак з'яўляецца [[кальвінізм|кальвінісцкім]] зборам. Каля паўднёва-ўсходняй сцяны замка паказаны яшчэ адзін вялікі шматпавярховы будынак, а ўздоўж паўночна-заходняй сцяны быў невялікі аднапавярховы будынак. Другі будынак, які стаяў уздоўж паўночна-заходняй сцяны, — значна большы. Цэнтр замка паказаны як тэрыторыя, засаджаная дрэвамі, — магчыма, тут знаходзіўся невялікі замкавы парк, што ў цэлым было даволі распаўсюджанай з'явай у замках Заходняй Еўропы. Ролю замку як буйнога ваеннага цэнтра пацвярджае і вялікі спіс ваеннага рыштунку, які быў вывезены з Нясвіжскага замка ў [[1569]] у Чарнаўчыцы пад [[Брэст]]ам. Як доўга функцыянаваў гэты замак, дакладна невядома, хутчэй за ўсё пасля пабудовы новага каменнага замка Мікалаем Крыштафам Радзівілам Сіроткам, верагодна, яго пабудовы паступова прыйшлі ў заняпад{{sfn|Метельский|2011|с=20.}}. У інвентары [[Нясвіжскае княства|Нясвіжскага княства]] [[1628]]—[[1629|29]] «''Domus capitanei''» ўжо не згадваецца, імаверна, к гэтаму часу яго будынкі былі разабраны{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. == Будаўніцтва мураванага замка == [[Выява:Mikałaj Radzivił Sirotka. Мікалай Радзівіл Сіротка (1733) .jpg|thumb|злева|200px|Заснавальнік замка М. К. Радзівіл Сіротка. 17 ст. Невядомы мастак.]] Лічыцца, што першапачатковая распрацоўка праекта замка пачалася М. К. Радзівілам Сіроткам адразу ж пасля размеркавання былых уладанняў бацькі з братамі ў снежні [[1577]]. На праектным плане палаца, знойдзеным у [[Кіеў]]скім архіве, напісана, што палац быў закладзены ў [[1582]], тады як на закладной дошцы, якая вісіць над уваходам у палац, надпіс паведамляе: «''Мікалай Крыштоф Радзівіл, князь на Алыцы і ў Нясвіжы, граф у Шыдлаўцы, Міры і Крожах, князь Свяшчэннай Рымскай імперыі, іерусалімскі кавалер, пасля шматлікіх прац, якія ён вынес дзеля дзяржавы пры Жыгімонце Аўгусце, Генрыху і Стэфане, першых каралях, як у мірны час, так і на вайне, каб засведчыць сваю любоў роднаму дому падчас паломніцтва ў Святую зямлю, ажыццёўленага паводле зароку, сам будучы адсутным, заклаў першыя падмуркі гэтага замка, у год ад нараджэння Збавіцеля 1583, 7 мая''». Таму, афіцыйнай датай пачатку будаўніцтва лічыцца 7 мая 1583 года{{sfn|Метельский|2011|с=56.}}. Няясна, што прымусіла нясвіжскага князя Мікалая Радзівіла Сіротку ў маі [[1583]] года пачаць будаўніцтва сучаснай крэпасці на месцы старога драўлянага замка. Прычынай гэтага мог быць пажар, а магчыма на рашэнне князя паўплывала еўрапейская фартыфікацыйная практыка. Вядома, што зіму [[1581]] г. Радзівіл правёў у [[Італія|Італіі]], дзе мог на ўласныя вочы бачыць і належным чынам ацаніць узоры італьянскага ваеннага дойлідства{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Традыцыйна лічыцца, што новы замак было даручана пабудаваць італьянскаму архітэктару [[Джавані Марыя Бернардоні|Джавані Бернардоні]], вучню італьянскіх дойлідаў [[Джакама да Віньёла]] і [[Джакама Дэла Порта]], які прымаў удзел у будаўніцтве славутай царквы [[Іль-Джэзу]] ў [[Рым]]е{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=14.}}. Вера ў здольнасці і талент архітэктара была настолькі вялікая, што Мікалай Радзівіл паехаўшы у вандроўку ў [[Палесціна|Палесціну]], дазволіў весці будаўнічыя працы без сябе{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. 16 красавіка 1583 г. князь Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка ўступіў на карабель, які плыў у Святую зямлю. Падчас вандравання Мікалая Радзівіла Сіроткі па Святой зямлі ў Нясвіжы будаўніцтва бастыённага замка працягвалася, а пасля вяртання князя і адыходу яго ад грамадскага жыцця ў [[1584]], пачаўся найбольш актыўны перыяд будаўніцтва замка, які працягваўся да [[1600]] года. Звычайна, знойдзены ў Кіеве альбом прыпісваюць манаху, архітэктару ордэна [[Езуіты|езуітаў]] [[Джавані Марыя Бернардоні|Джавані Марыі Бернардоні]], аднак лічыцца, што ён з'явіўся ў Нясвіжы толькі ў ліпені — жніўні 1586, у гэтым выпадку праект замка быў распрацаваны яшчэ да яго прыезду, а работы па яго ўзвядзенні ўжо ішлі поўным ходам. Па меркаванні некаторых даследчыкаў, сапраўднага аўтара праекта Нясвіжскага замка трэба шукаць дзесьці ў [[Францыя|Францыі]]. А на думку [[Тадэвуш Бернатовіч|Т. Бернатовіча]], праекціроўшчыкам Нясвіжскага замка быў адзін са значных інжынераў у блізкім асяроддзі караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], сярод якіх асаблівую ўвагу прыцягваюць постаці [[Камерына Рудальфіна|Рудальфіна]] (памёр у [[1584]]) і яго памочніка Герцула Расінья, якія актыўна супрацоўнічалі з каралём. Тым не менш, дакладна вядома, што Бернардоні прыняў удзел у праектаванні ўнутранага аздаблення палаца, бо ў альбоме Бернардоні ёсць праекты камінаў для замка{{sfn|Метельский|2011|с=36.}}. == Першы замак Мікалая Радзівіла Сіроткі == [[File:Nesvisium.jpg|thumb|300px|[[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскі]]. Гравюра Нясвіжа і Нясвіжскага замка. Пачатак XVII ст. (глядач «стаіць» тварам на поўдзень, замак размешчаны ў ніжнім левым вугле гравюры)]] У першапачатковым выглядзе замак адлюстраваны на гравюры [[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскага]] (пачатак XVII ст.){{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. Нясвіжскі замак быў збудаваны на паўвостраве, на правым беразе [[Уша (прыток Нёмана)|ракі Ушы]]. Замак у плане меў чатырохвугольную форму, памерамі 170 х 120 м, быў акружаны гліняным валам з бастыёнамі па вуглах, сухім абарончым ровам, [[гласіс]]ам (умацаванай дарогай) па знешнім перыметры рова і равелінам перад уваходам на замкавы мост{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=143.}}. Замак быў акружаны шырокім ровам, які спачатку быў сухім, а пасля пачаў запаўняцца вадой. Узровень вады ў рове рэгуляваўся. Замак быў фактычна астраўным, з дзвюма воднымі межамі. Трапіць у замак з горада можна было толькі па доўгім драўляным мосце цераз возера. У выпадку небяспекі мост лёгка разбіраўся. Гэты мост дасягаў абарончага рова з перакінутым цераз яго пад'ёмным мостам{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Таксама перад уваходам на замкавы мост існаваў земляны рэдут, аддзелены ад астатняй тэрыторыі ровам шырынёй да 8 м і глыбінёй 2 м. Роў вакол замка быў абмураваны з абодвух бакоў цаглянай сцяной вышынёй да 4 м і таўшчынёй да 2 м. Шырыня рова каля бастыёнаў дасягала 22 м. Вал узвышаўся над узроўнем баявой пляцоўкі на 7 м і меў шырыню каля падэшвы да 20 м. На яго можна было трапіць па [[пандус]]ах, якія выводзілі з замкавага падворка на ўсходні, паўднёвы і заходні бастыёны. Ад паўночнага бастыёна вёў спецыяльны праход да будынка гараднічага. Пандус з замкавага двара каля ўязной брамы меў шырыню каля 3 м. Перад валам знаходзілася баявая пляцоўка шырынёй да 4,5 м, прыкрытая мураваным [[бруствер]]ам з [[байніца]]мі. Ніжэй знаходзіліся арэльёны паўкруглай формы дыяметрам да 4 м з байніцамі для гармат. Выхад на баявую пляцоўку перад валам ажыццяўляўся праз вароты ва ўязной браме і праз брамы каля ўсходняга бастыёна замка{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=143.}}. Уверсе вал пераходзіў у мураваны бруствер з дадатковымі ўмацаваннямі. З боку замкавага двара брустверная лінія агню была абаронена яшчэ адной каменнай сцяной. Падыход да замка з заходняга боку быў умацаваны трохвугольным [[Шанец|шанцам]], да якога вялі 2 пад'язныя дарогі. Такім чынам, уздоўж галоўнай восі знаходзіліся як мураваная брама з рассоўным мостам, так і трохпавярховы палац з васьміграннымі вуглавымі вежачкамі. Характэрна, што вал Нясвіжскага замка засланяў сабой ад абстрэлу ўвесь першы паверх будынкаў. Усярэдзіне вала, які меў скляпеністыя памяшканні, размяшчаліся асобныя дапаможныя службы, тут былі чатыры таемныя выхады, а таксама стайні{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. [[Выява:План палаца ў першым замку.jpg|thumb|злева|300px|Праектны план фасада палаца М. К. Радзівіла Сіроткі]] Адзін з падземных хадоў ішоў ад усходняга бастыёна замка да так званага «''дома пушкара''» (які размяшчаўся ў заходняй частцы замкавага падворка) і меў даўжыню каля 25 м, шырыню 1,3 м і вышыню 2,3 м). У цэнтральнай частцы падземнага хода захавалася шахта памерамі 1,3 х 1,3 м, якая вяла да заходняга бастыёна замка. У сістэме абароны замка існаваў падземны ход (даўжыня 42 м, шырыня 1,3 м, вышыня 1,6—2,3 м) з замкавага двара ў абарончы роў. Адначасова ў гэты падземны ход з замкавага двара вёў мураваны канал ліўневай каналізацыі шырынёй 0,9 м і вышынёй 0,6 м. Яшчэ адзін такі канал памерамі 0,4 х 0,6 м вёў з замкавага падворка ў роў пад паўночна-ўсходняй галерэяй XVIII стагоддзя{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. У [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] на бастыёнах узвялі 4 абарончыя вежы (вядомыя па інвентарах){{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. [[Выява:Рэканструкцыя палацу Сіроткі.jpg|thumb|справа|280px|Рэканструкцыя палаца першага замка М. К. Радзівіла Сіроткі]] Мяркуючы па малюнку Т. Макоўскага, замак першапачаткова забудоўваўся асобна стаячымі будынкамі. На гравюры бачныя ўязная брама, прылеглыя да яе драўляныя пабудовы, арсенал, трохпавярховы каменны будынак, побач з якім знаходзілася наглядальная вежа і княжацкі палац. Сам палац уяўляў сабой амаль квадратны ў плане, памерам каля 25x23 м трохпавярховы будынак, па вуглах якога стаялі васьмігранныя вежы з байніцамі. Уздоўж доўгіх бакоў будынка размяшчаліся прамавугольныя рызаліты памерам 7x5,5 м, якія добра праглядаюцца на гравюры Т. Макоўскага. Іх падмуркі былі знойдзены падчас археалагічных даследаванняў, але на праектным плане рызалітаў яшчэ няма. Уваход у замак, мяркуючы па гравюры, быў арганізаваны ў выглядзе параднага ганка з дзвюма [[лесвіца]]мі, якія вялі на другі паверх рызаліта, размешчанага на фасадзе палаца, адкуль адкрываўся ўваход у самі княжацкія памяшканні. Верагодна, другой закладзенай пабудовай замку быў арсенал як найважнейшае памяшканне для захоўвання ваеннага рыштунку. Мяркуючы па гравюры Т. Макоўскага, арсенал планаваўся як вялікае памяшканне, на 10 акон у даўжыню. Аднак самы першы захаваны інвентар замка (1658) кажа пра яго як пра невялікую пабудову — на 5 акон. Такім ён фактычна з'яўляецца і сёння. Верагодна, на гравюры Т. Макоўскага намаляваны праектны план арсенала, які так і не быў канчаткова рэалізаваны. Таксама археалагічныя даследаванні, праведзеныя ў яго памяшканні, паказалі, што на самай справе ў XVI—XVII стст. ён быў меншы чым цяперашні арсенал, які датуецца [[XVIII стагоддзе]]м. Першапачатковае памяшканне для арсенала мела памеры 18x9 м. Удакладніць іх дазваляе захаваны фрагмент аркавага падмурка яго паўночнай сцяны. Трохпавярховы каменны будынак, размешчаны справа ад уваходу ў замак, быў закладзены толькі ў [[1587]], і яго будаўніком, а магчыма, і аўтарам праекта быў М. Забароўскі, які працаваў у князя яшчэ ў Міры ў [[1575]]. Сярод іншых будаўнікоў, якія прымалі ўдзел ва ўзвядзенні будынкаў на пляцоўцы замка ў канцы XVI ст., згадваюцца Войцех Каберніцкі, Лянарт «муляр», Самуэль Міхайлоўскі{{sfn|Метельский|2011|с=36—42.}}. == Замак у XVII стагоддзі == === У часы ардынацый Яна Юрыя і Альбрэхта Уладзіслава === Практычна ўсе наступныя нясвіжскія ардынаты сярэдзіны XVII — пачатку XVIII ст. жылі пераважна ў замку ў [[Бяла Падляска|Бялай]], што было абумоўлена не толькі яго лепшай фартыфікацыяй, але, у першую чаргу, яго блізкасцю да сталіцы дзяржавы — [[Варшава|Варшавы]]. Пасля смерці Мікалая Крыштафа Радзівіла Сіроткі ў валоданне Нясвіжскай ардынацыяй уступіў у [[1616]] [[Ян Ежы Радзівіл|Ян Юрый Радзівіл]], які рэдка бываў у Нясвіжы, жывучы пераважна ў Варшаве і [[Вільнюс|Вільні]]. Практычна Нясвіжам ён карыстаўся выключна як тытулам сваіх уладанняў — «князь на Алыцы і Нясвіжы» — і як крыніцай даходаў. Пра яго дзейнасць у якасці нясвіжскага ардыната вядома толькі тое, што ў [[1617]] ён сустракаў тут каралевіча [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], які ехаў у [[Масква|Маскву]], разлічваючы заняць царскі трон. Каралевіча, па ўспамінах сучаснікаў, побач з [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіумам]] сустрэлі [[феерверк]]ам і ўрачыстай прамовай. У горадзе насустрач выйшлі з харугвамі ўсе рамесныя цэхі, а на прыёме ў палацы, калі прагучаў тост у яго гонар, далі гэтакі артылерыйскі залп, што ў горадзе мала дзе засталіся цэлыя шыбы. Каралевіч Уладзіслаў прабыў у Нясвіжы тры дні, а на развітанне князь Ян Юрый Радзівіл падарыў яму некалькі сваіх лепшых гармат{{sfn|Метельский|2011|с=59—60.}}. Пасля смерці Яна Юрыя ў канцы [[1625]] нясвіжскім ардынатам стаў яго брат князь [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл]], які вялікую частку часу праводзіў у сваёй рэзідэнцыі ў [[Чарнаўчыцы|Чарнаўчыцах]]. === Перабудова замка пры Аляксандры Людвіку === Пасля працяглага перапынку справу свайго бацькі па ўпарадкаванню радавога гнязда працягнуў [[Аляксандр Людвік Радзівіл]]. Дзесьці ў 40-х гадах [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] на змену драўляным прыбудовам да ўязной брамы Нясвіжскага замка прыходзяць аднапавярховыя каменныя карпусы, у якіх, мяркуючы па інвентарнаму апісанню замка 1658, мясціліся шматлікія службовыя і гаспадарчыя памяшканні. [[Выява:Макет замку Сироткі.JPG|thumb|300px|злева|Макет замка часоў першай паловы 17 ст. Экспануецца ў музеі Нясвіжа]] Па звестках з інвентарнага апісання, з левага боку ад уваходу размяшчалася памяшканне для пражывання Нясвіжскага гараднічага, якое складалася з сенцаў і двух памяшканняў. За імі размяшчаўся выхад на вал, які і цяпер часткова захаваўся. Сам выхад на вал заканчваецца замкнёным памяшканнем, але калісьці, прайшоўшы праз корпус і павярнуўшы направа, можна было падняцца на паўночны бастыён замка і прайсці, схаваўшыся за вал, уздоўж паўночнай курціны замка. За выхадам на вал размяшчаўся двухпавярховы дом для салдат, за якім стаяў [[цэйхгауз]]. З правага боку ад уваходу ў замак у прыбудове да брамы размяшчалася замкавая турма, за ёй была пякарня, а далей бровар і дом вінакура. За ім знаходзілася яшчэ адна турма, далей каля трохпавярховага будынка размяшчалася ліцейная майстэрня, у якой вырабляліся гарматы і званы. У памяшканні, што над брамай, размяшчалася княжацкая бібліятэка. На вежы над уязной брамай з самага пачатку функцыянавання замка меўся гадзіннік. Пры князю Аляксандры Людвіку палац быў злучаны аднапавярховай аркаднай галерэяй з трохпавярховым будынкам. Другая, сіметрычная першай галерэя, вяла да пабудаванай у гэты ж час другой васьміграннай вежы, якая размяшчалася паміж палацам і арсеналам. Пры яе будаўніцтве Аляксандр Людвік паспрабаваў дабіцца пэўнай сіметрыі ў замку — новую вежу ён размясціў насупраць наглядальнай вежы, пабудаванай яшчэ пры Мікалаі Сіротку. Новая вежа да нашага часу не захавалася, яна была разбурана падчас швецкага пагрому замка ў [[1706]], і пра яе вядома толькі дзякуючы пісьмовым крыніцам і археалагічным дадзеным. Як паказалі археалагічныя даследаванні, вежа была 8-гранная, з даўжынёй грані каля 2 м і шырынёй сцен падмурка 1,3-1,4 м. Мяркуючы па інвентарах замка 1658 і [[1673]] гг., у гэтай вежы знаходзіўся парахавы склад{{sfn|Метельский|2011|с=70—71.}}. === Замак падчас падзей вайны 1654—1667 гадоў === [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай]] нанесла свой змрочны адбітак на Нясвіжскім замку гэтак жа, як і на ўсёй тэрыторыі Вялікага княства. Напад войскаў цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] і іх ваенныя поспехі прывялі да таго, што ў [[1654]]—[[1655]] амаль усе землі Вялікага Княства Літоўскага былі захоплены маскоўскай арміяй. Як вынік згаданых падзей, восенню 1655 на тэрыторыі [[Вялікае княства Літоўскае|Літвы]] засталося некалькі анклаваў, не занятых чужымі войскамі. На захадзе такую ролю выконвала, у першую чаргу па прычыне свайго геаграфічнага становішча Берасце, дзе знаходзіліся рэшткі арміі ВКЛ і харугвы асабістага набору літоўскага падканцлера [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегі]]. Далей на ўсход паспяхова супрацьстаялі ворагу толькі некаторыя прыватныя крэпасці, якія былі акружаны сучаснымі фартыфікацыямі бастыённага тыпу, мелі моцны, забяспечаны адпаведнай артылерыяй, гарнізон і вялікія харчовыя і ваенныя запасы. Да іх ліку можна аднесці [[Быхаў|Стары Быхаў]], які ляжаў на [[Дняпро|Дняпры]], і тры крэпасці — Слуцк, [[Ляхавічы]] і Нясвіж, якія знаходзіліся ў глыбіні краіны, на землях перыферыйнага [[Новагародскае ваяводства|Наваградскага ваяводства]]. [[Выява:Michal Kazimierz Radziwill (264518).jpg|thumb|250px|злева|Малады магнат Міхал Казімір Радзівіл у вельмі няпросты час вайны з Масковіяй здолеў абараніць замак ад захопу ворагам]] У той час Нясвіж належаў літоўскаму крайчаму, маладому магнату [[Міхал Казімір Радзівіл|Міхалу Казіміру Радзівілу]] (нарадзіўся ў [[1635]]), які толькі пачынаў сваю грамадскую дзейнасць. Ён стаў уладаром горада пасля смерці бацькі — вялікага маршалка літоўскага Аляксандра Людвіка (памёр [[21 сакавіка]] 1654), фактычна незадоўга да пачатку вайны з Масквой. Становішча пагаршалася яшчэ і тым, што малады князь быў вымушаны ў названы час весці судовую цяжбу за атрыманы пасля смерці бацькі маёнтак. Нясвіж знаходзіўся ў глыбіні краіны, а таму да 1655 не існавала якой-небудзь рэальнай пагрозы, што ён стане аб'ектам атакі варожага войска. У тым ліку і па гэтай прычыне ў мірны час у замку знаходзіўся адносна невялікі гарнізон, які, хутчэй за ўсё, налічваў некалькі дзясяткаў салдат-пехацінцаў і драгунаў, утрыманне якіх з уласнай кішэні аплачвалі Радзівілы. Становішча рэзка змянілася летам 1655, калі маскоўскія войскі пры падтрымцы казацкіх атрадаў фарсіравалі [[Бярэзіна|Бярэзіну]] і ўварваліся ўглыб Вялікага Княства Літоўскага, захапіўшы [[8 жніўня]] Вільню, а потым [[Каўнас|Коўна]] і [[Гродна]]. У верасні 1655 корпус [[Аляксей Мікітавіч Трубяцкой|Аляксея Трубяцкога]], які ішоў з-пад Старога Быхава, і казацкія атрады пад камандаваннем [[Іван Залатарэнка|Залатарэнкі]], што вярталіся з-пад Гродна злучыліся пад Слуцкам. Пасля няўдалай спробы ўзяць Слуцк (2—6 верасня) маскоўскія войскі і казакі Залатарэнкі з'явіліся каля [[25 верасня]] пад Нясвіжам. Хутчэй за ўсё, рашэнне штурмаваць замак, дзе ў той час знаходзіўся сам Міхал Казімір Радзівіл, не было прынята, а войска задаволілася спусташэннем горада. Хоць дакладны ход падзей невядомы, здаецца, што ахвярай ворага ў той час стаў неўмацаваны новы горад, а яго жыхары схаваліся за сценамі старога горада, які, верагодна, таксама не быў захоплены<ref>{{кніга |аўтар = Конрад Бабятыньскі |частка = Выдаткі М. К. Радзівіла на абарону Нясвіжа ў 1655—1660 г. |загаловак = Беларускі гістарычны агляд |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = Том 18, сшыткі 1-2 (34-35), снежань 2011 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. [[Выява:План замку ў 1665.JPG|thumb|250px|справа|План замка і горада ў 1665 годзе]] Ацэньваючы падзеі таго часу, уладальнік [[Слуцкае княства]] князь [[Багуслаў Радзівіл]] пісаў [[12 лістапада]] [[1655]] Я. Ляшчынскаму, што ў «[[Новагародскае ваяводства|ваяводстве Наваградскім]], [[Нёман|за Нёманам]], толькі [[Слуцк]] і Нясвіжскі замак выстаялі». Хоць замак і не быў узяты штурмам, ён атрымаў сур'ёзныя пашкоджанні. Падчас аблогі былі спалены ўсе дахі, згарэлі апартаменты трэцяга паверха ў палацы і камяніцы. Быў знішчаны дэкор мармуровай залы, княжацкай капліцы і мармуровага эркера. Разбураны завяршэнні замкавай вежы і частка брамы з гадзіннікавай вежай<ref>{{кніга |аўтар = Алексей Будник |частка = Несвижский замок в военных действиях XVII - XX веков |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 315-316 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Зважаючы на пастаянную небяспеку наезду ворагаў, уладальнік Нясвіжа Міхал Казімір Радзівіл, на той час крайчы літоўскі, аддае тэрміновыя загады па аднаўленню і ўзмацненню замка. На працягу 1654—1655 гг. былі ўзмацаваны вал, мураваная сцяна перадвалу, быў закладзены прывалак, з часткова разабранай мураванай стайні пад валам былі ўтвораны шанцы. Тады ж капачамі выбіралася зямля для ўтварэння «ніжняга» рова. Як паказалі далейшыя падзеі, намаганні па ўмацаванню замка не былі марныя і аказаліся як ніколі дарэчы<ref>{{кніга |аўтар = Уладзімір Пярвышын |частка = Фартыфікацыі нясвіжскага замка ў канцы XVI- XVIII ст.ст. |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ «Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж» |год = 2010 |том = |старонкі = 117 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Трэба адзначыць, што ў наступныя гады значна большую небяспеку для Нясвіжа ўяўлялі не рускія войскі, а аддзелы Багуслава Радзівіла, якія стаялі ў Слуцку. Гэта было звязана са спробай рэалізацыі палітычных планаў князя, які з канца 1655 г. пачаў рэалізацыю сваёй ідэі па стварэнню ўласнага ўдзельнага княства, якое б знаходзілася ў непасрэднай залежнасці ад [[Швецыя|Швецыі]]. 3 гэтае прычыны 4—5 снежня 1655 аддзелы пад камандаваннем слуцкага каменданта Адама Волакса хітрасцю захапілі Нясвіж. Праз 8 дзён пасля гэтага капітуляваў і Мірскі замак, які таксама належаў крайчаму. Жаўнеры Багуслава аднак не змаглі асесці ў гэтых гарадах: Нясвіж быў адбіты ўжо ў першыя дні красавіка [[1656]] высланай гетманам [[Павел Ян Сапега|Сапегам]] харугвай [[мазыр]]скага земскага суддзі Самуэля Аскеркі. Яшчэ больш сур'ёзная пагроза для Нясвіжа ўзнікла вясной [[1660]], калі Наваградскае ваяводства стала аб'ектам нападу войска князя [[Іван Андрэевіч Хаванскі|Івана Хаванскага]]. На пачатковым этапе кампаніі маскоўскія аддзелы не стваралі клопатаў Нясвіжу, бо былі заняты аблогай суседніх Ляхавіч. Гарнізон Нясвіжа імкнуўся па меры сваіх магчымасцей дапамагаць абаронцам гэтай крэпасці, у першую чаргу паралізуючы лініі камунікацыі Хаванскага і з поспехам арганізоўваючы напады на тылы праціўніка<ref>{{кніга |аўтар = Конрад Бабятыньскі |частка = Выдаткі М. К. Радзівіла на абарону Нясвіжа ў 1655—1660 г. |загаловак = Беларускі гістарычны агляд |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = Том 18, сшыткі 1-2 (34-35), снежань 2011 |том = |старонкі = 46-47 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1660 [[ваявода]] Хаванскі пісаў [[Рускія цары|цару]] ў сваім данясенні, што змушаны зноў пасылаць у Нясвіж ваяводу {{нп3|Ілля Андрэевіч Змееў|І. Змеева|ru|Змеев, Илья Андреевич}}, якому «загадаў горад абсадзіць і промысел над Нясвіжам чыніць, колькі літасцівы Бог дапамогі падасць». Хаванскі лічыў, што вылазкі з горада ратных людзей наносяць яго войску вялікія страты, асабліва дастаецца фуражырам, якія прыязджалі з-пад Ляхавіч на пошукі «хлебных запасаў і конскіх кармоў»{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. Толькі ў чэрвені маскоўскі военачальнік вырашыў актыўна дзейнічаць у раёне Нясвіжа. Ажыццяўленне сваіх планаў ён даручыў корпусу колькасцю каля 2500 салдат, які з-пад [[Магілёў|Магілёва]] прывёў яму на дапамогу князь Змееў. Верагодна, што маскоўскае войска ў чарговы раз спаліла новы горад, які знаходзіўся па-за лініяй умацаванняў, пасля чаго пачалі падрыхтоўку да аблогі замка і старога горада, але 26 чэрвеня нечакана яе знялі. Хаванскі пачаў прыспешаную канцэнтрацыю ўсіх падначаленых яму атрадаў для супрацьстаяння літоўскім і каронным войскам на чале з Паўлам Янам Сапегам і [[Стэфан Чарнецкі|Стэфанам Чарнецкім]], што ішлі з захаду. У сваю чаргу паражэнне, якое маскоўскія войскі пацярпелі [[Бітва пад Палонкай|пад Палонкай]] праз два дні, прывяла да таго, што ўся Наваградчына ў хуткім часе была вызвалена ад атрадаў ворага, а ў наступныя тыдні фронт хутка прасоўваўся на захад, у кірунку Дняпра. Сам Нясвіж да моманту падпісання [[Андросаўскае перамір’е|Андрусаўскага перамір'я]] ([[30 студзеня]] [[1667]]) быў недасягальным для атак царскіх войскаў<ref>{{кніга |аўтар = Конрад Бабятыньскі |частка = Выдаткі М. К. Радзівіла на абарону Нясвіжа ў 1655—1660 г. |загаловак = Беларускі гістарычны агляд |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = Том 18, сшыткі 1-2 (34-35), снежань 2011 |том = |старонкі = 48 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Аднаўленне замка === У [[1661]] г. сойм Рэчы Паспалітай, маючы на ўвазе важнае абарончае значэнне Нясвіжа, пастанавіў кампенсаваць выдаткі М. К. Радзівіла на аднаўленне фартыфікацыі замка ў памеры 56 628 [[злоты|польскіх злотых]]. Гэта соймавая ўхвала стымулявала працяг аднаўленчых работ у замку, што праводзіліся з ініцыятывы М. К. Радзівіла ў 1660-х — 70-х гг., а ў 1680-х — 90-х гг., ужо пры ардынацтве яго пераемнікаў [[Юрый Юзаф Радзівіл|Ежы Юзафа]] ([[1680]]—[[1689]]) і [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Караля Станіслава]] (1689 — [[1719]]), ажыццяўленне буйнамаштабнай рэканструкцыі ўсяго абарончага комплексу. Работы, якія праводзіліся на фартыфікацыях у 1660-я — 70-я гг., мелі характар галоўным чынам аварыйных. Аднак наспела пільная патрэба ў карэннай рэканструкцыі замкавых умацаванняў, якая пачалася прыблізна ў канцы 1670-х гг., а ў поўным аб'ёме была рэалізавана на працягу наступных двух дзесяцігоддзяў. Пераўтварэнні заключаліся ў мадэрнізацыі абарончага комплексу ў адпаведнасці з правіламі так званай старагаландскай школы, якая абапіралася на дакладна акрэсленыя геаметрычна-матэматычныя прынцыпы. Яна задавальняла вялікі попыт у моцных і адначасова лёгкіх у будаўніцтве фартыфікацый. Гэтая школа была вельмі папулярная ў Рэчы Паспалітай на працягу ўсяго [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] і нават у першай палове XVIII ст., шырока практыкавалася перабудова даўнейшых замкаў. Не пазбегла гэтых навацый і нясвіжская фартыфікацыя<ref>{{кніга |аўтар = Уладзімір Пярвышын |частка = Фартыфікацыі нясвіжскага замка ў канцы XVI-XVIII ст.ст. |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 117-118 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Фартыфікацыйныя збудаванні замка былі значна ўзмоцнены, бастыёны прыпадняты на 1,5 м і падоўжаны на 7 м. Адначасова ў другой палове [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] ў дадатак да рэдута каля ўвахода ў замак перад замкавым ровам былі насыпаны 3 новыя трохвугольныя бастыёны, якія спалучаліся з [[рэдут]]ам перад уваходам і стваралі другую васьмівугольную лінію бастыённых умацаванняў. На процілеглым баку ракі [[Уша (прыток Нёмана)|Ушы]] быў узведзены так званы [[тэт-дэ-пон]], які прыкрываў падыходы да Слаўкаўскай грэблі. Тады ж пачалі запаўняць замкавы роў вадой. Магчыма, аўтарам ідэі і праекта па ўзмацненню замка ў 2-й пал. [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] быў архітэктар і фартыфікатар [[Тэафіл Спіноўскі|Т. Спіноўскі]]{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Пра Спіноўскага вядома, што ён знаходзіўся ў Нясвіжы ў [[1657]] — пачатку [[1658]] гг. і ў той час цесна супрацоўнічаў з [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]] па ўмацаванню фартыфікацый [[Слуцк]]а, [[Біржай|Біржаў]], [[Калінінград|Караляўца]]. У Нясвіжы па заказу Міхала Казіміра Радзівіла архітэктар займаўся «''выстаўленнем пэўнай Мадэлі, да Фартэцы Нясвіжскай прыналежнай (якую Князь… Пан Падчашы вельмі жадаў мець у сябе)''». Але Спіноўскі «''Мадэль''» не скончыў і ў студзені 1658 ад'ехаў у Слуцк (магчыма, прыхапіўшы «Мадэль» з сабой). Адтуль на пачатку лютага ён пісаў да Б. Радзівіла, што яго праца можа быць выкарыстана як у Слуцку, так і ў Нясвіжы; але лепшыя магчымасці архітэктару бачыліся ў Слуцку з-за адсутнасці ў Нясвіжы дастатковай колькасці спецыялістаў. У архіўных крыніцах, маючых дачыненне да гэтага перыяду існавання замкавага комплексу, прозвішча Спіноўскага больш не сустракаецца. Вядома, што ў другой палове 1670-х работы па ўмацаванню фартыфікацый праводзіліся пад кіраўніцтвам ''Дэлявалі'' (сапраўднае імя — Густаў Адольф Дэ ля Вале де Гоб), якому непасрэдна падпарадкоўваліся ўсе ўдзельнікі работ. Таксама вядома, што заробак апошняга складаў вялікую па тых часах сумму 1000 злотых у год. Па дадзеных за 2-ую палову 1690-х гг., вядома, што фартыфікацыйныя работы праводзіліся пад кіраўніцтвам «оберштэрлейтананта» Пятра Яна Вогшэ. У выніку праведзенай рэканструкцыі замкавых фартыфікацый, можна меркаваць, што працы былі здзейснены ў асноўным на галоўнай і дадатковай (знешняй) лініях умацаванняў, і што фартыфікацыі больш не зведалі змен свайго аблічча<ref>{{кніга |аўтар = Уладзімір Пярвышын |частка = Фартыфікацыі нясвіжскага замка ў канцы XVI-XVIII ст.ст. |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 118-119 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. == Замак у XVIII стагоддзі == === Замак падчас падзей Паўночнай вайны === У сакавіку [[1706]] г. падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] [[Швецыя|швецкія]] войскі пад кіраўніцтвам падпалкоўніка [[Ёхан Рэйнхальд Траутветэр|Траутветэра]], маёра Спенса і ротмістра Дрефэншульца перайшлі [[Нёман]], і, разбурыўшы [[Нягневічы]], [[Карэлічы]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], рушылі на Нясвіж, які належаў [[Вялікія канцлеры літоўскія|вялікаму канцлеру літоўскаму]] [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Каралю Станіславу]]. У горадзе размяшчаўся гарнізон у 2000 казакоў пад камандаваннем [[Запарожская вобласць|запарожскага]] палкоўніка Міклашэўскага (паводле запісаў [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] войскамі камандаваў Міхаловіч). Прыбыўшы пад сцены горада і паставіўшы тры батальёны драгунаў, Траутветэр адначасова ўдарыў па варотах і гарадскіх валах і захапіў іх. Шведы напалі так нечакана і хутка, што частка казакоў у баі з перавышаючымі сіламі праціўніка загінула, астатнія схаваліся ў хатах, адкуль вялі агонь па непрыяцелі. Пяцьсот казакоў зачынілася ў сценах езуіцкага калегіума, які Траутветэр без гармат вялікага калібру ўзяць не змог. Шведы падпалілі горад, у агні загінула каля 500 казакоў, многіх узялі ў палон. Ад штурму замка князёў Радзівілаў шведы адмовіліся. Тым не менш, злучыўшыся пад [[Клецк]]ам з войскамі на чале з [[Карл XII|Карлам XII]], памножаныя швецкія сілы зноў падышлі да Нясвіжа, каб усё-такі ўзяць замак. Нягледзячы на добры стан умацаванняў, абаронцаў замку не хапала: увесь гарнізон складаў 200 чалавек, з якіх толькі 96 былі салдатамі. Рыхтуючыся да рашучага штурму, Карл XII паслаў у замак Траутветэра і генерал-ад'ютанта Розенстэрна з ультыматумам: кашталяну нясвіжскай крэпасці Баліману было прапанавана праз гадзіну здаць замак. Уладальнік замка [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]] у гэты момант адсутнічаў у Нясвіжы, дапамогі гараджанам чакаць было неадкуль. Тым не менш [[кашталян]] замка хацеў быў абараняцца, але мяшчане і шляхта, змучаныя пажарам і вайною, угаварылі яго здаць крэпасць без бою<ref>{{кніга |аўтар = Алексей Будник |частка = Несвижский замок в военных действиях XVII - XX веков |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 317-319 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. [[Выява:Пушка з рову замка 2010.jpg|thumb|300px|Адна з гармат, затопленых шведамі ў замкавым рове, знойдзеная падчас рэканструкцыі 2010 г.]] Фактычна гэта была першая ў гісторыі замка капітуляцыя, прычым без бою. Упершыню на двор замка ступіла нага захопніка і, да ўсяго іншага, захопніка, узлаванага на яго гаспадара. Шведы аказаліся скорымі на адплату{{sfn|Метельский|2011|с=85.}}. На працягу 2 тыдняў шведы знішчалі мураваную фартыфікацыю замка, ад чаго асабліва пацярпела абкладка рова каля бастыёнаў, быў цалкам знішчаны арсенал{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Была падарвана і замкавая брама. Частку замкавых гармат шведы пераплавілі дзесьці за замкам, а частку забралі з сабой, аднак пасля былі вымушаны потым затапіць у [[Лахва (рака)|рацэ Лахва]]. Пасля адыходу шведаў ў чэрвені [[1717]] іх дасталі з ракі і вярнулі ў замак: 11 гармат і 2 марціры адліўкі 1557—1695 гг. Сярод іх былі безназоўныя гарматы калібрам 1,5 локця, дзве гарматы калібрам па 3,5 локця і гармата калібрам 2,25 локця. Таксама шведы затапілі «''Гідру''», «''Папугая''», «''Цэрбера''» і іншыя гарматы калібрам ад 2,25 да 4 локцяў. Драбнейшая агнястрэльная і старая зброя — гакоўніцы, былі не проста знішчаны — затоплены ў замкавых равах, а да ўсяго іншага яшчэ і прысыпаны раскапанымі валамі і разбуранымі каменнымі сценамі. У [[1739]] пры ачыстцы замкавага рова сынам Караля Станіслава [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхалам Казімірам Радзівілам Рыбанькай]] у рове была знойдзена вялікая колькасць ядраў, а ў [[2006]] і [[2010]]—[[2011]] таксама пры ачыстцы замкавага рова дзве гакоўніцы, фрагменты яшчэ дзвюх гакоўніц і ствол жалезнай гарматы{{sfn|Метельский|2011|с=85.}}. Замак быў адноўлены ў 20-я гг. XVIII ст., але паступова губляў свае першапачатковыя рысы. Была істотна зменена сістэма фартыфікацыі. Абмураваныя бастыёны, якія падарвалі шведы, саступілі месца новым, земляным{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. === Аднаўленне і росквіт замка пры Міхале Казіміры Радзівіле Рыбаньку === Працы па аднаўленню замка вяліся млява і павольна, і да канца жыцця Караля Станіслава ([[1719]]) Нясвіжскі замак так і не быў канчаткова адроджаны. [[Выява:Michał Kazimierz Radziwiłł Rybeńko.JPG|thumb|справа|250px|Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька. Пасля падзелу бацькавай маёмасці і адыходу да малодшага брата Гераніма замка ў Бялай, Міхал Казімір аднаўляе Нясвіжскі замак і робіць яго сваёй цэнтральнай рэзідэнцыяй.]] Найбольшы размах работы набылі пры [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхале Казіміры Радзівіле Рыбаньку]], які стаў менавіта тым князем, які на працягу 38 гадоў валодання нясвіжскай ардынацыяй ізноў здолеў адрадзіць радавое гняздо — Нясвіжскі замак. Гэтаму спрыяла тое, што Рыбанька пасля дасягнення паўналецця братам [[Геранім Фларыян Радзівіл|Геранімам Фларыянам]] саступіў бліжэйшую да Варшавы рэзідэнцыю Радзівілаў Бялу свайму малодшаму брату Гераніму і быў вымушаны заняцца адраджэннем для сябе разгромленага шведамі радавога замка. У пэўнай ступені, пасля Мікалая Крыштофа Радзівіла Сіроткі менавіта князь Міхал Казімір Рыбанька быў тым Радзівілам, які звярнуў увагу на Нясвіж і зноў зрабіў яго цэнтрам радавых уладанняў{{sfn|Метельский|2011|с=92.}}. Адноўлены і перабудаваны ў стылі [[барока]] замак паўстаў пасля [[1726]]. Архітэктарам перабудовы быў [[Казімір Ждановіч|К. Ждановіч]], які ў [[1740]] пабудаваў таксама «новую палацавую капліцу». На працягу 18 ст. ў будаўніцтве палаца прымалі ўдзел архітэктары [[Маўрыцыа Педэццы|М. Педэці]] (у 1748—52), М. Фларыяновіч (1775—78, [[Карла Спампані|К. Спампані]] (1778—79), А. Лоцы (1783, праект галерэі). У выніку менавіта пры князю Міхале Казіміры Радзівіле замак атрымаў тое аблічча, якое захавалася да сённяшняга дня{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. [[Выява:Унутраны выгляд у 18 ст..JPG|thumb|злева|300px|Пасля перабудовы замку пры Міхале Казіміры Рыбаньку Нясвіжскі палац атрымаў амаль тое аблічча, якое захавалася да нашых дзён. Макет. Экспануецца ў Нясвіжскім музеі.]] Над рэстаўрацыяй карцін у замку працаваў мастак Ёхан Конрад Бланк, які ў [[1738]] падпісаў дагавор на капіраванне ўсіх партрэтаў, якія яму пакажа Міхал Казімір Радзівіл. Рэстаўрацыяй палотнаў у замку ў 1738—1741 таксама займаўся Ян Фульчын. Працяглы час на княжым двары (1733—1764) працавалі [[Ксаверый Дамінік Гескі]] і яго сын Юзаф Ксаверый, а таксама [[Гірш Ляйбовіч]]{{sfn|Метельский|2011|с=98—99.}}. У нясвіжскім рэестры карцін 1746 года згадана 289 адзінак захавання. Да XVIII стагоддзя адносіцца фарміраванне тэматычных комплексаў партрэтаў, якія размяшчаліся ў спецыяльных залах — рыцарскім, гетманскім, вішнявецкім, панятоўскім і інш<ref name="ЖББ">{{кніга |аўтар = Аўтар-складальнік [[Надзея Фёдараўна Высоцкая|Н. Ф. Высоцкая]] |частка = |загаловак = Жывапіс барока Беларусі |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = БелЭН |год = МФКД.2003 |том = |старонкі = 5 |старонак = 304 |серыя = :с іл. |isbn = 985-454-195-9 |тыраж = }}</ref>. У [[1724]] годзе ў Нясвіжскім замку была створана капэла. 3 [[1740]] года дзейнічаў [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў|прыгонны тэатр]], які спачатку ставіў камедыі і трагедыі, пазней перавагу аддавалі [[балет]]ам і [[опера]]м. Першай п'есай была «Узор справядлівасці». Сам тэатр праіснаваў да [[1791]] года{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. Першыя пераклады [[Францішка Уршуля Радзівіл з Вішнявецкіх|Уршулі Францішкі Радзівіл]] рабіліся менавіта для нясвіжскай сцэны. І творы французскіх драматургаў у Нясвіжы часам ставіліся раней, чым у Варшаве і [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Адной з такіх тэатральных сцэн Нясвіжскага замка, так званай «Ля рова на вале», была паўкруглая пляцоўка, арганізаваная на бастыёне, размешчаным паміж Замкавым возерам і абарончым ровам замка. Мяркуючы па даце першай пастаноўкі, яна была арганізавана ў [[1747]]. Гледачы размяшчаліся на замкавым вале і на гаўбцы трохпавярховага корпуса. Фонам спектаклям служылі роўнядзь возера і від горада на далёкім плане. Па перыметры сцэны, верагодна, стаялі скульптуры [[музы|муз мастацтва]] — [[Каліопа|Калліопы]], [[Эўтэрпа|Эўтэрпы]], [[Мельпамена|Мельпамены]], [[Тэрпсіхора (муза)|Тэрпсіхоры]], [[Талія (муза)|Таліі]], [[Эрато|Эраты]], [[Палігімнія (муза)|Палігімніі]], [[Кліо|Кліа]], [[Уранія (муза)|Ураніі]], якія чаргаваліся з іншымі ўпрыгожаннямі сцэны. Ва ўсякім разе, да сённяшняга дня ўздоўж дарожкі на бастыёне захаваліся 16 круглых каменных пастаментаў для скульптур{{sfn|Метельский|2011|с=98—99.}}. У [[1755]] годзе ў [[Альба (паркавы комплекс)|парку «Альба»]] пабудавалі летні палац пад назвай «'''Кансаляцыя'''» па праекце [[Маўрыцыа Педэці]]{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Педецци Маурицио |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 484 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1768 годзе ўзнікла ідэя стварэння спецыяльнага будынка-галерэі для карцін, праект якога быў даручаны архітэктару [[Аўгустын Вінцэнты Лоцы|Аўгустыну Лоцы]], бо ў 1760-1770-я гады ў калекцыі Радзівілаў было іх каля тысячы, і яна стала самай значнай і велізарнай на тэрыторыі ўсёй Рэчы Паспалітай<ref name="ЖББ"/>. === Караль Станіслаў Радзівіл «Пане каханку». Вяршыня росквіту замка === У сярэдзіне і канцы 18 стагоддзя замак спазнаў некалькі капітуляцый. Пры [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Каралю Станіславе]] ў Рэчы Пасталітай разгарэлася барацьба за каралеўскую ўладу, у выніку якой уладальнік замка Караль Радзівіл, вядомы пад мянушкай «Пане Каханку», аказаўся ў апазіцыі да існуючай улады. У канфлікт умяшаліся расійскія ўлады, якія ў чэрвені [[1764]] занялі радзівілаўскі Слуцк, а затым пад камандаваннем [[Міхал Бжастоўскі|М. Бжастоўскага]] падышлі да Нясвіжа і сталі патрабаваць здачы гармат. Да гэтага часу радзівілаўская міліцыя ўжо была разгромлена рускімі войскамі пад [[Слонім]]ам [[26 чэрвеня]] [[1764]], і гораду чакаць дапамогі было неадкуль. Сам Караль Станіслаў у гэтай бітве не ўдзельнічаў: ён адпачываў у [[Красная Звязда (Клецкі раён)|Радзівілімонтах]] (цяпер Чырвоная Зорка) пад Клецкам, а пасля паражэння вымушаны быў збегчы праз [[Палессе]] на [[Валынь]] у Алыку. Нясвіж, застаўшыся без абаронцы, тым не менш, не адразу здаўся рускім войскам. Рускіх парламенцёраў спачатку нават не пусцілі ў гарадскія вароты. Тады Бжастоўскі аддаў загад абстраляць з гармат замак, што і рабілі да самага вечара з боку Новага Месца. Толькі пасля гэтага брамы замка адкрылі, аднак у замку быў пакінуты радзівілаўскі гарнізон. Здабычай рускіх войскаў сталі 30 вялікіх, 34 малыя гарматы на лафетах, 13 бочак пораху, 1000 ядраў і 200 карцечных зарадаў. Афіцэры нясвіжскага гарнізона былі прыведзены да вернападданніцкай прысягі, а салдаты і ўнтар-афіцэры з сялян былі распушчаны па хатах{{sfn|Метельский|2011|с=104—105.}}. У [[1767]]—[[1768]], калі Кароль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку вярнуўся на кароткі тэрмін у Нясвіж, ён паспрабаваў адрадзіць у сваіх уладаннях кадэцкі корпус, заснаваны яго бацькам. Камандаваў гэтым корпусам артылерыі і інжынерыі [[Курфюрства Саксонія|саксонец]] Ф. К. Фреліх. Кашталян нясвіжскага замка атрымаў распараджэнне выдзяліць для дырэктара і афіцэраў памяшканні на верхнім паверсе каменнага будынку, а ўсяго ў школе было 48 кадэтаў. Агульнаадукацыйных прадметаў у яе курсе не было, бо ў корпус прымаліся выключна юнакі «ў школах ужо навучаныя», а Корпус разумеўся як адмысловая школа падрыхтоўкі да ваеннай прафесіі. Таму вывучалі толькі [[Нямецкая мова|нямецкую]] і [[Французская мова|французскую мовы]], [[матэматыка|матэматыку]], [[логіка|логіку]], артылерыю, [[архітэктура|архітэктуру]], маляванне. Па распараджэнню Караля Станіслава для будынка корпуса павінны былі скласці асобны праект, але гэта так і не было выканана. Корпус праіснаваў да [[1776]], са сцен Нясвіжскага корпуса галоўным чынам выйшлі добрыя афіцэры, якія доблесна служылі ў артылерыі і пяхотных палках ВКЛ. Два выхаванца — Сакалоўскі і Цыбульскі — даслужыліся ў рускім войску да генеральскіх чыноў<ref>{{кніга |аўтар = А. Л. Самович |частка = Несвижский кадетский корпус 1767 — начало 1770-х гг. |загаловак = Навукова-інфармаційнае выданне. Музей XXI стагоддзя: актуальный праблемы дзейнасці |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдактар: С. Шукан |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь |год = 2008 |том = |старонкі = 199-202 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-459-108-7 |тыраж = 120 }}</ref>. [[Выява:Karal Stanisłaŭ Radzivił Panie Kachanku. Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку (1767).jpg|240px|справа|thumb|Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку», каля 1767. На час яго ўладання прыйшоўся найбольшы росквіт Нясвіжскага палаца]] Караль Станіслаў Радзівіл у ліпені [[1769]] ізноў быў вымушаны пакінуць Рэч Паспалітую, у гэты час наступіла расійская акупацыя Нясвіжа, якая доўжылася з 1768 па 1775 і суправаджалася рабаваннем маёмасці Радзівілаў, разбурэннем замка і горада. У [[1772]] генералам Чарнышовым была канфіскавана і вывезена з Нясвіжскага замка ў Санкт-Пецярбург княжацкая бібліятэка, якая налічвала каля 20 000 кніг. Яна назаўжды засталася ў фондзе бібліятэкі Акадэміі навук спачатку [[Расійская акадэмія навук|Расійскай імперыі]], а потым і [[Акадэмія навук СССР|СССР]], дзе яна часткова згарэла падчас пажару [[1988]]. Ацэнку вывезенай з Нясвіжскага замка бібліятэкі даў бібліятэкар Пецярбургскай Акадэміі навук {{нп3|Іван Рыгоравіч Бакмейстэр|І. Бакмейстэр|ru|Бакмейстер, Иван Григорьевич}}: «…''Атрыманае бібліятэкаю ў 1772 годзе іншае прырашчэнне, пра якое ніяк змаўчаць не можна, пераўзыходзіць усё перш памянутае. Шматлікія зборы кніг, якія захоўваюцца ў той час у Несвіцы (Нясвіжы), што ў Літоўскім княстве, прывезены і прылучаны да нашага. Дзіва, што вайна навукам усюды шкодная, для Расіі ім карысная. Яна дапаможнікам нам служыла ў пачатковым яшчэ заснаванні бібліятэкі і даставіла ёй найвялікшую частку назапашаных ёю кніг''». У [[1780]] Радзівіл Пане Каханку адыходзіць ад палітычнай барацьбы і вяртаецца ў Нясвіж. Нягледзячы на тое, што замак працяглы час заставаўся без гаспадара, на валах нясвіжскай крэпасці яшчэ ў [[1779]] знаходзілася 16 гармат, а таксама вялікая колькасць іх была ў арсенале, некаторыя мелі назвы і былі ўпрыгожаны гербамі {{нп3|Жалкеўскія|Жалкеўскіх|ru|Жолкевские}} і [[Сабескія|Сабескіх]]. Як баявыя яны ўжо не ўяўлялі каштоўнасці і выкарыстоўваліся выключна як цырыманіяльныя і салютныя гарматы. Пра страты замка сведчыў складзены інвентар: толькі з 984 карцін, якія знаходзіліся ў замку ў [[1770]], у наяўнасці засталося каля 500. Караль Станіслаў пачынае работы па адраджэнню замка з усім уласцівым яму пылам і гарачынёй. Раскоша, якую князь Кароль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку спрабаваў адрадзіць у радавым гняздзе, асабліва добра запомнілася сучаснікам падчас прыёму, зладжанага Каралем Станіславам у верасні [[1784]] для [[Каралі польскія|караля]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], які наведаў Нясвіжскі замак на шляху ў [[Гродна]]{{sfn|Метельский|2011|с=106—109.}}. Радзівіл Пане Каханку, арганізоўваючы раскошны прыём караля, ставіў на мэце прынізіць веліч караля. Падчас наведвання замка Станіславу Аўгусту была паказана нясвіжская скарбніца, якая займала тры вялікія залы, напакаваныя ўсякай усячынай — пачынаючы ад значнай колькасці карцін, габеленаў — аж да дванаццаці драўляных коней, аздобленых сёдламі і збруяй нябачанай прыгажосці. Панскае багацце рэпрэзентавалі каштоўныя камяні, галаўныя ўборы, запінкі, пярсцёнкі, гадзіннікі, нашыйнікі, кольчыкі. Апрача гэтага — маршалкаўскія жэзлы, булавы гетманаў, буздыганы, каштоўныя сагайдакі і шчыты, шаблі ў залатых ножнах, залатая і пазалочаная зброя, акропленыя святой вадой мячы, шыццё, карункі, урэшце, егіпецкія муміі, зброя дзікіх індзейцаў — усяго гэтага хапала, каб прыемна і з карысцю заняць некалькі гадзін часу<ref name="ЖББ"/><ref>{{кніга |аўтар = Kraszewski J. I. |частка = |загаловак = Krol w Nieswiezu |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa |выдавецтва = |год = 1962 |том = |старонкі = 163 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Кароль Рэчы Паспалітай у параўнанні з Каралем Радзівілам выглядаў «''бедненькім''»<ref>{{кніга |аўтар = Мальдзіс, А. В. |частка = |загаловак = Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі : эсэ. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Мастацкая літаратура |год = 2009 |том = |старонкі = 98 |старонак = 479 |серыя = |isbn = 978-985-02-1119-4 |тыраж = }}</ref>. Пасля [[Рэч Паспалітая#Падзелы Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]], у [[1792]] Нясвіжскі замак быў здадзены «[[Расійская імперыя|расійскім]] войскам пры залажэнні першых батарэй». Аднак, як адзначалі рускія афіцэры: «''…Замак можа ўчыніць ладнае супраціўленне, калі будзе абараняцца значным лікам адважнага войска''»{{sfn|Ткачёв|2002|с=156.}}. == Выгляд замка ў XVIII стагоддзі == Паводле інвентара [[1767]], замак складаўся з палаца і дапаможных карпусоў навокал уязной брамы. Галоўны палацавы корпус быў перароблены і надбудаваны. Разам з двума іншымі перабудаванымі карпусамі яны ўтваралі закрыты двор. Ускладніліся ўпрыгожванні фасадаў. Удалае архітэктурна-мастацкае рашэнне франтона эфектна падкрэслівала пластыка пілястраў, багаты рэльефны дэкор і скульптурныя ўстаўкі ў стылі позняга барока. Асабліва багата былі ўпрыгожаны шчыт франтона, палі адкосаў навокал рызаліта і [[Пілястра|паміжпілястравыя]] прамежкі{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. [[Выява:Нясьвіжскі замак 2011-01-05 14.04.16.jpg|300px|справа|thumb|Выгляд замка ў 18 ст. Аблічча замка не змянілася да нашых дзён. Макет. Экспануецца ў музеі ў Нясвіжы.]] Палац — трохпавярховы прамавугольны ў плане будынак, накрыты дахоўкай і завершаны круглай у плане купальнай ратондай, у якой знаходзіўся гадзіннікавы звон. На ніжнім паверсе палаца размяшчаліся службовыя памяшканні, 2 лазні і іншыя памяшканні. Верхнія паверхі займалі княжацкія апартаменты з вялікай колькасцю парадных і жылых памяшканняў. У інтэр'ерах былі [[кафля]]ныя і [[фаянс]]авыя печы, упрыгожаныя лепкай са [[стука|стукі]], і каміны з металічнымі геральдычнымі выявамі. Сцены аздаблялі дубовыя разныя панелі, палатняныя і скураныя шпалеры ў ляпных пазалочаных рамах. Ляпная столь была пакрыта пазалотай і роспісам. Мэбля інкруставаная і размаляваная, упрыгожаная мастацкімі тканінамі. Падлога была з дубовага наборнага паркету{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. Пазней была перабудавана брама замка, а крылы палаца злучаны двухпавярховай галерэяй. Нясвіжскі замак — радавое гняздо Радзівілаў — у свой час быў багатым культурным цэнтрам, цэнтрам сярэднявечнага мастацтва. У 12 велічных залах размяшчаліся [[Бібліятэка Радзівілаў|бібліятэка]], у якой налічвалася 20 тысяч тамоў; партрэтная і маляўнічая галерэі, дзе было мноства палотнаў, якія належалі пэндзлям вядомых мастакоў; багатая калекцыя еўрапейскай, арабскай, японскай і кітайскай зброі; знакамітыя [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]], карэліцкія і нясвіжскія шпалеры, калекцыя манет і медалёў, раскошная мэбля{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. Вялікае значэнне ў ансамблі інтэр'ера мелі творы жывапісу (партрэты, абразы, карціны на гістарычныя сюжэты), дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (калекцыя [[Курфюрства Саксонія|саксонскага]] [[фарфор]]у, размаляваны золатам шкляны посуд, крышталь, вырабы радзівілаўскіх мануфактур і інш.). Асабліва багатай аздобай вызначаліся парадныя залы і галерэі (збройная, партрэтная, мармуровая, залатая, гетманская, бібліятэчная){{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. У браме, якая мела наверсе гадзіннік, размяшчаліся на ніжнім ярусе [[кардэгарда]], на верхнім — памяшканні архіва. Дапаможныя карпусы навокал брамы ўключалі шэраг жылых і гаспадарчых памяшканняў, майстэрні, кухні, скляпы, скарбніцы і іншыя памяшканні, а таксама замкавую капліцу з асноўным памяшканнем, [[рызніца|сакрысціяй]], званіцай і кругавой галерэяй для літургічных працэсій. У капліцы былі фаянсавыя і разныя драўляныя алтары, амбон са штучнага мармуру. Скляпенні былі аздоблены роспісам на [[Біблія|біблейскія]] сюжэты. Злева і справа ад замкавай брамы па-за межамі ўмацаванняў каля ставоў існавалі 2 комплексы жылых, гаспадарчых і вытворчых пабудоў (жыллё прыслугі, свірны, стайні, вазоўні, парахавая і карэтныя майстэрні, кузня і іншыя). Каля аднаго з іх стаяў тэатр. У замкавых бастыёнах былі [[арсенал]]ы, [[алькеж]]ы і каморы{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. == Комплекс у XIX стагоддзі == === Замак пры Дамініку Радзівіле === Пасля смерці Караля Станіслава Радзівіла Нясвіжскі замак разам з іншымі ўладаннямі перайшоў да [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]], які да свайго паўналецця ([[1804]]) знаходзіўся пад апекай. У першыя гады пасля ўваходжання Нясвіжа ў склад Расійскай імперыі ў замку, улічваючы, што гаспадар быў малалетні і яго там не было, жыў расійскі імператарскі намеснік Туталкін, які яшчэ застаў на замкавых валах 42 гарматы і даваў у палацы пышныя балі{{sfn|Метельский|2011|с=113.}}. У [[1809]] г. комплекс рэстаўрыраваны архітэктарам М. Цэйзікам{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. Дамінік Радзівіл не шкадаваў сродкаў на рэстаўрацыю замка. Сучаснікі адзначалі яго разгульныя паляванні; стайню, аздобленую мармурам, люстэркамі, бронзай, шаўковымі фіранкамі, і надушаную; бо коні, пасля жанчын, былі галоўнай страсцю князя. На яго стайнях было 300 коней, і яны каштавалі {{nobr|1 000 000}} рублёў асігнацыямі{{sfn|Метельский|2011|с=115.}}. Усё гэта не магло не выклікаць фінансавых праблем у князя. === Рабаванне замка. Дванаццаць залатых апосталаў === У [[1812]] г. ўладальнік замка [[Дамінік Геранім Радзівіл]] выступіў на баку [[Францыя|французскага]] войска [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], пасля чаго змушаны быў збегчы за мяжу{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. Пасля адступлення войскаў Напалеона ў 1812 г. рускія войскі занялі Нясвіж. Дамінік, адыходзячы з Напалеонам, не паспеў заехаць у сваю сталіцу і даў пісьмовае ўказанне кіраўніку замка Альберту Бургельскаму схаваць свае скарбы, якія дасталіся яму ў спадчыну. Тым часам у наваколлях Нясвіжа ўжо знаходзіліся рускія войскі з корпуса пад камандаваннем Тучкова, якія ўвайшлі ў горад [[30 лістапада]]. Замак быў заняты Татарскім палком пад камандаваннем Кнорынга. Пачалося рабаванне замка. Тым часам Бургельскі таемна адправіў ганца да князя Дамініка Радзівіла з запіскай аб тым, што скарбніца схавана ў надзейным месцы, замак заняты рускім войскам, і што салдаты рабуюць пакінутыя каштоўнасці. Аднак ганца, пасланага да князя Дамініка з запіскай, пад Мірам перахапіў рускі раз'езд, акрамя таго пра велізарныя скарбы Радзівіла палкоўніку Кнорынгу расказалі нясвіжскія [[яўрэі]]. Альберта Бургельскага выклікалі на допыт. Спачатку ён спрабаваў цягнуць час, але пасля катавання быў вымушаны паказаць патаемнае месца ў замку, дзе схаваў скарбы. Ускрыўшы сцяну, салдаты выявілі там бочачкі рознай велічыні з золатам, дыяментамі, срэбрам, а таксама ўпрыгожанні з самацветаў і жэмчугу. Для ўліку ўсіх каштоўнасцей замка была складзена адмысловая камісія з генералаў і старшых афіцэраў. Камісія нагрузіла больш за 10 брычак рознага багацця для перавозкі ў Пецярбург. Пасля трох дзён рабавання замка войскі Чычагава сышлі, але ў горад ізноў увайшлі войскі Тучкова, якія зноў прыняліся катаваць кіраўніка замка, каб той здаў каштоўнасці Дамініка Радзівіла. Але ўсё было дарэмна, па словах Бургельскага, усё радзівілаўскія каштоўнасці забрала камісія Чычагава, які пасля заканчэння службы хутка пакінуў Расію і да сваёй смерці ў [[1849]] г. жыў у [[Парыж]]ы, абсалютна не імкнучыся на радзіму. Радзівілаўскія калекцыі манет і медалёў у колькасці 12 209 срэбных і залатых вырабаў у канцы 1812 былі адпраўлены ў [[Мінск]], а ў студзені [[1813]] г. былі перададзены [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскаму ўніверсітэту]], прадметы рэлігійнага культу — у [[Масква|Маскву]]. Велізарная колькасць прадметаў была вывезена ў Санкт-Пецярбург і перададзена ў асабістую калекцыю імператара і [[Эрмітаж]]{{sfn|Метельский|2011|с=117.}}<ref name="ЖББ"/><ref>Высоцкая Н. Ф. Вяртанне-6. Документы о ценностях Несвижского замка в Эрмитаже//Вяртанне-6. Выяўленне, сумеснае выкарыстанне і вяртанне архіўных, бібліятэчных і музейных каштоўнасцей, якія захоўваюцца ў замежных краінах. Мн. Беларускі фонд культуры. 199. С. 180-226.</ref>. Адносна 12 скульптур [[Апосталы|апосталаў]], якія некалі былі знаходзіліся ў Нясвіжскім замку, паводле Нямцэвіча вядома, што ў скарбніцы нясвіжскага магната захоўваліся «дванаццаць апосталаў вышынёй у дзве ступні, адлітыя з чыстага золата, сталы, літыя з серабра, і тысячы іншых каштоўных прадметаў»<ref>{{кніга |аўтар = Matuszewicz Marcin. Pamietniki. Warszawa, 1876 |частка = |загаловак = Pamietniki |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa |выдавецтва = |год = 1876 |том = 1 |старонкі = 34 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Скульптуры яшчэ былі ў Нясвіжскім замку ў [[1809]] годзе. Пры правядзенні інвентарызацыі адзначалася, што ў калекцыі маюцца дзверы цырборыума былога касцёла Святого Міхала, а таксама «''постаці для дэкарацыі гэтых жа дзвярэй належныя срэбныя, пазалочаныя, а менавіта Хрыстос і Св. Ян, на яго плячы заснулы, у палову постаці. Частка адзежы таго ж Св. Яна, два апостала, якія сядзяць у поўны рост у адзеннях пазалочаных, два апостала па грудзі з пазалочанымі адзеннямі, тры галавы апосталаў з часткай пазалочанай адзежы і срэбная галава Іўды — усіх адзінаццаць штук''»{{sfn|Метельский|2011|с=118.}}. Нічога больш пра скульптуры 12 апосталаў пасля падзей 1812 г. не вядома, яны ніколі не былі знойдзены і зараз з'яўляюцца прадметам пошуку скарбашукальнікаў розных краін сусвету. === Заняпад замка ў XIX стагоддзі === Перыяд першай паловы XIX стагоддзя ў гісторыі Нясвіжскага замка з'яўляецца адным з самых нявывучаных і праблематычных у даследаванні. Змена ўладальнікаў, рабаванні замка, перавоз калекцый і архіўных матэрыялаў у іншыя маёнткі, шматлікія судовыя разгляды, войны і паўстанні прывялі да фінансавага крызісу і спусташэння Нясвіжскага замка. [[Выява:Niaśviž. Нясьвіж (J. Pieška, XIX).jpg|400px|справа|thumb|Выгляд замка на акварэлі [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]]. Першая палова 19 ст.]] Наступным нясвіжскім ардынатам стаў [[Антоні Генрык Радзівіл]], да якога разам з маёнткамі перайшлі і шматлікія абавязкі князя Дамініка. Казна ў Нясвіжскім замку была амаль пустая, грошай на ўтрыманне ні замка, ні маёнткаў не хапала, а сумы абавязкаў былі настолькі вялікімі, што Антоній Генрык адмовіўся іх выплочваць. Ад банкруцтва Антонія выратаваў прызначаны ў [[1828]] г. на пасаду генеральнага пракуратара [[Радзівілаўская маса|Радзівілаўскай Масы]] І. Сальмновіч. Ён выявіў шэраг парушэнняў у падачы скарг і грашовыя махінацыі. Становішча Нясвіжскага замка пагаршалася і з-за бесталковага кіраўніцтва, пра гэта сведчылі шматлікія справаздачы новапрызначанага кіраўніка маёнткамі. Толькі ў 30-х гадах XIX стагоддзя маёмасць пачала прыносіць прыбытак<ref>{{кніга |аўтар = Веремейчик А.Е. |частка = История Несвижского замка (1812-1830 гг.) |загаловак = Працы гістарычнага факультэта БДУ: навуковы зборнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = К. Коршук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = БДУ |год = 2008 |том = |старонкі = 12 |старонак = 215 |серыя = |isbn = 978-985-485-976-7 |тыраж = }}</ref>. Увогуле, наступных нясвіжскіх ардынатаў Нясвіж мала цікавіў, большай часткай яны жылі ў [[Берлін]]е. Так, князь [[Вільгельм Радзівіл|Фрэдэрык Вільгельм Павел Радзівіл]] (Вільгельм Радзівіл) нарадзіўся ў Берліне, усё жыццё знаходзіўся на ваеннай службе ў [[Каралеўства Прусія|прускага]] караля і, як і яго бацька — Антоні Генрык Радзівіл, мала цікавіўся Нясвіжам. Фактычна Нясвіж прыцягнуў яго ўвагу толькі аднойчы, калі ён перавёз сюды з Вільні архіў і даў указанні прывесці яго ў парадак. Гады знаходжання Вільгельма Радзівіла на Нясвіжскай ардынацыі былі не самымі лепшымі гадамі і ў гісторыі Нясвіжа, і замка. Нясвіжская ардынацыя яго цікавіла выключна як крыніца прыбыткаў. У Нясвіжы ён практычна ніколі не бываў і не цікавіўся станам замка. Застаючыся без гаспадара, Нясвіжскі замак у сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] паступова прыходзіў у заняпад. Пра стан замка ў гады ардынацыі Вільгельма Радзівіла захаваліся апісанні [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. Шпілеўскага]], які, аглядаючы замак, адзначаў: «''І звонку і знутры замак запушчаны; валы і насыпы паўразбураны і зараслі купамі лоз і лістоўніцы. … Сам замак нейкі змрочны і маркотны з першага позірку, але яшчэ змрочнейшы ён усярэдзіне: пакоі амаль без мэблі, сцены ў некаторых месцах счарнелі, столь ператрэскалася. Я прайшоўся па пакоях замка ў нейкім змрочным настроі духу — усюды сустракаў пустэчу і запусценне''». Падобны ж стан Нясвіжскага замка адзначае ў сваіх успамінах і [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомля]]: замкавы роў быў у запушчаным стане, стаяў сухім, там раслі грушы. На гады ардынацтва князя Вільгельма Радзівіла выпаў час, калі ў канцелярыю па кіраванню радзівілаўскімі маёнткамі ўладкаваўся на працу Людвік Кандратовіч (Уладзіслаў Сыракомля). Неўзабаве ён, асвоіўшыся на працы, стаў цікавіцца гісторыяй замка і горада, што, урэшце, вылілася ў намер напісаць двухтомную гісторыю роду Радзівілаў, замка і горада. Але гэтым планам не суджана было ажыццявіцца да канца, тым не менш, менавіта ён упершыню ў [[1853]] годзе апублікаваў свае напрацоўкі па дадзеных пытаннях у кнізе «''Вандроўкі па маіх былых ваколіцах''»{{sfn|Метельский|2011|с=125—127.}}. У 1857 годзе у Нясвіжы засталося 213 палотнаў<ref name="ЖББ"/>. === Адраджэнне замка. Залажэнне паркавага ансамбля === Адраджэнне палацавага комплексу звязваецца з імёнамі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]] і яго жонкі [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл|Марыі дэ Кастэлян Радзівіл]]. Вяртанне Радзівілаў у Нясвіж звязваецца ў тым ліку і з палітычнай сітуацыяй у Расіі другой паловы XIX стагоддзя. [[File:Niaśviž, Zamkavy, Radzivił. Нясьвіж, Замкавы, Радзівіл (E. Fabijanski, 1862).jpg|thumb|270px|Нясвіжскі замак, [[Tygodnik Ilustrowany]], 1862]] У [[1860|60]]—[[1870|70]]-я гады [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] Расія ўступіла ў паласу рэформ, якія закранулі і сістэму буйнага землеўладання. Падчас рэформы выйшаў указ, паводле якога неграмадзяне Расіі не мелі права валодаць землямі на яе тэрыторыі, і які закрануў інтарэсы нясвіжскіх Радзівілаў, бо яны мелі нямецкае грамадзянства. Аднак да канца XIX ст. на іх маёнткі дзеянне ўказу не распаўсюджвалася. Тым не менш, каб не страціць маёнткі на тэрыторыі Расіі, Радзівіламі было прынята рашэнне дамагацца расійскага грамадзянства хоць бы для сыноў Антонія Вільгельма — {{нп3|Юры Фрыдэрык Радзівіл|Юрыя|be-x-old|Юры Фрыдэрык Радзівіл}} і [[Станіслаў Вільгельм Радзівіл|Станіслава Радзівілаў]]. Першы раз сямейная пара наведала радавое гняздо ў [[1865]]. Фактычна Радзівілы ўпершыню ўступалі на замкавы двор пасля 50-гадовай адсутнасці ў сваім замку. Па ўспамінах Марыі Дароты, замак уяўляў сабою суцэльныя руіны. Ён быў непрыдатны да жыцця. Дах быў дзіравы, некаторыя кроквы абваліліся, некаторыя ледзь трымаліся. Замак быў у такім стане, што княжая сям'я не змагла знайсці ў ім і некалькіх пакояў для пражывання і, знаходзячыся ў Нясвіжы на працягу пяці месяцаў, была вымушана жыць у Радзівілімонтах ва ўладанні князя [[Геранім Лявон Радзівіл|Леона Радзівіла]]. Нават замкавыя рвы былі засыпаны амаль даверху, а капліца выкарыстоўвалася як сталярная майстэрня. [[File:Niaśviž Castle Complex, N. Orda 1.jpg|thumb|злева|Нясвіжскі замак, мал. [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[1876]]]] Пасля вяртання з Нясвіжа князь Антоній Радзівіл стаў ініцыятарам правядзення канферэнцыі, на якой вырашаўся лёс Нясвіжскага замка. У адпаведнасці з яе рашэннямі, былі прызначаны служачыя для падрыхтоўкі замка да рэстаўрацыйных работ. Ужо праз год быў складзены рэестр палаца, у якім былі апісаны 75 пакояў са змешчанай у іх маёмасцю{{sfn|Метельский|2011|с=128—129.}}. [[File:Niaśviž. Нясьвіж (N. Orda, 1876-83).jpg|thumb|270px|Езуіцкі касцёл (злева) і палац Радзівілаў (справа) на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[XIX ст.]]]] Толькі ў [[1875]] годзе Радзівілы вярнуліся ў Нясвіж{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. Да [[1880]] года быў завершаны першы этап у рэканструкцыі замка, які галоўным чынам тычыўся будаўнічых работ, пасля чаго пачаліся работы па аднаўленню і папаўненню матэрыяльнымі каштоўнасцямі [[інтэр'ер]]аў замка. Упрыгожанні для залаў пастаўляліся з Варшавы, таксама там праводзілася рэстаўрацыя карцін. Князь Антоній прыклаў шмат намаганняў, каб вярнуць сюды былую раскошу і раскіданыя па ўсёй Еўропе найбагацейшыя калекцыі Радзівілаў: так, за {{nobr|200 000}} рублёў быў набыты архіў небароўскай лініі Радзівілаў. У [[1900]] годзе ў замак была вернута калекцыя зброі, якая знаходзілася ў [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]]. Для разбору калекцыі і стварэння Рыцарскай залы ў Нясвіж быў запрошаны дырэктар [[Дрэздэнская зброевая палата|гістарычнага музея]] ў [[Дрэздэн]]е Эхрэнтал. <center><gallery caption="Нясвіжскі замак на малюнках [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[1876]]" widths="220" heights="150"> Выява:Niaśviž, Radzivił, Dvor. Нясьвіж, Радзівіл, Двор (N. Orda, 1876).jpg| Выява:Niaśviž Castle Complex, N. Orda 3.jpg|На малюнку бачна залажэнне парку Выява:Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (N. Orda, 1876).jpg </gallery></center> Князь Антоній Раздзівіл звярнуўся да [[Спіс імператараў Расіі|расійскага імператара]] [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] з просьбай вярнуць канфіскаваныя яшчэ ў 1812 скарбы, на якую атрымаў дазвол забраць з расійскіх музеяў рэчы, нясвіжскае паходжанне якіх князь мог даказаць. Частку гэтых калекцый, якія захоўваліся ў [[Эрмітаж]]ы, ужо пасля смерці мужа атрымала ў [[1905]] Марыя дэ Кастэлян. Сярод вернутых рэчаў была калекцыя пячатак ВКЛ і пазалочаны меч імператара [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна I]]. Але вялікая частка былых нясвіжскіх экспанатаў засталася ў Эрмітажы. Адраджаючы Нясвіжскі замак, Марыя дэ Кастелян значную ўвагу надавала і пераўтварэнню асяроддзя замка. Дзякуючы яе намаганням, на месцы заснаванага ў сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] парку Кансаляцыя, на правым беразе ракі Уша, быў закладзены ў [[1878]] сучасны '''''Стары парк'''''. Гэта праца была працягнута ёю ў [[1898]], калі на левым беразе ракі Уша, насупраць замка, быў закладзены '''''Англійскі парк''''', а на поўнач ад яго — '''''Новы (Марысін) парк'''''. Агульная плошча ўсяго паркавага комплексу складала каля 90 [[гектар]]аў. У другой палове 80-х гадоў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Нясвіжскі замак канчаткова набыў тое архітэктурнае аблічча, якое існуе да сённяшняга дня. За палацам быў напалову зрэзаны абарончы роў, а на яго месцы пабудавана двухпавярховая прыбудова з неагатычнымі вежкамі па кутах. А сам вал, каб не абсыпаўся, падперлі каменнай сцяной, на адным з камянёў якой выбілі год пабудовы сцяны — [[1891]]{{sfn|Метельский|2011|с=129—132.}}. == Комплекс у XX стагоддзі == === Замак у пачатку XX стагоддзя і падчас Першай сусветнай вайны === Наступны нясвіжскі ардынат [[Юрый Фрыдэрык Радзівіл]] перабраўся ў Нясвіж у [[1905]] г. з Берліна. У выніку пераезду Юрыя Фрэдэрыка ў Нясвіжскім замку апынулася найбагацейшая калекцыя манет, мушкеты, сталовыя прадметы, баявыя нажы, паляўнічыя трафеі, табакеркі, цырыманіяльныя ўборы, шаблі, палашы і іншыя рэчы, сабраныя сям’ёй у [[Германія|Германіі]]. [[Выява:Шпіталь у палацы.jpg|thumb|справа|350px|Шпіталь у Нясвіжскім замку. Канец 1910-ых]] З-за хваробы князю Юрыя Фердынанду было цяжка кіраваць ардынацыяй і палацам, і апошнія гады свайго жыцця ён правёў пад наглядам жонкі ў [[Вена|Вене]]. А Нясвіж працягваў заставацца пад пільным уплывам яго маці — Марыі дэ Кастэлян Радзівіл, якая часта прыязджала сюды і не пакідала сваёй кіпучай дзейнасці. Практычна напачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] замак быў цалкам адрэстаўраваны. Напачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] Марыя дэ Кастэлян працягнула сваю працу па стварэнню паркавага ансамбля вакол замка. У '''''Англійскім парку''''' быў арганізаваны іпадром. А на правым беразе ракі Уша, за Старым паркам, у [[1913]]—[[1914]] быў закладзены '''''Японскі парк'''''. У сакавіку 1913 г. Радзівілы адзначылі 400-годдзе свайго знаходжання ў Несвіжы. На мерапрыемства ў Нясвіж быў запрошаны хор [[Вялікі тэатр (Варшава)|Варшаўскай оперы]], а вынікам мерапрыемства ў Варшаве [[3 лістапада]] [[1913]] г. стала дамоўленасць з Янам Якубоўскім аб напісанні гістарычнага рукапісу пра Нясвіж, які так і не быў завершаны з-за смерці заказчыкаў і распачатай пазней [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]{{sfn|Метельский|2011|с=134—135.}}. Падчас Першай сусветнай вайны з [[1915]] г. Нясвіж стаў прыфрантавой зонай. З гэтага года ў Нясвіжы размясціўся штаб другой арміі Заходняга фронту. У жніўні 1915 па распараджэнні рускай ваеннай улады замак Радзівілаў быў узяты пад ахову. У замку ў гэты перыяд размяшчаўся ваенны лазарэт, дзе праходзіў лячэнне ў тым ліку і рускі празаік [[Канстанцін Георгіевіч Паустоўскі|К. Паўстоўскі]]. Тыя падзеі ён адлюстраваў у аўтабіяграфічнай аповесці «Гнілая зіма». Вайна ў цэлым пашкадавала замак і яго каштоўнасці<ref name="ReferenceA">{{кніга |аўтар = Алексей Будник |частка = Несвижский замок в военных действиях XVII - XX веков |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследаванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 323-324 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Ні немцы, ні расійскія войскі практычна нічога не кранулі з яго багаццяў. === Надыход савецкай улады. Рабаванне замка === Пад савецкую ўладу Нясвіж перайшоў [[29 кастрычніка]] [[1917]] года, і Радзівілы былі вымушаны пакінуць замак. А [[20 лютага]] 1918 года Нясвіж быў заняты нямецкай пяхотай, якая пакінула горад толькі ў [[1919]] годзе. У 1919 г. пасля адыходу немцаў у горад прыйшлі чэкісты на чале з Салдатавым і атрад 6-ай пунктавай Надзвычайнай Камісіі 8-га ўчастка [[Смаленск]]ай акругі. Пачалося сапраўднае рабаванне не толькі каштоўнасцей замка, але і ўсяго горада, на які была накладзена кантрыбуцыя ў некалькі дзясяткаў тысяч рублёў. Спроба мясцовых [[камунізм|камуністаў]] сабрацца для абмеркавання мер процідзеяння падобнаму феадальнаму праву была разагнана пад пагрозай расстрэлу{{sfn|Метельский|2011|с=137.}}. Тым не менш камуністам удалося сабраць рэўкам, які з дапамогай роты Нясвіжскага палка раззброіў атрад Салдатава. У апублікаваным матэрыяле газеты «Звязда» № 388 за 1919 гаварылася пра знікненне з Нясвіжскага палаца габеленаў і іншых бясцэнных рэчаў. Камісіі не ўдалося высветліць, куды дзелася выкрадзеная маёмасць. У палац была накіравана камісія, якая апячатала замак. Напачатку лютага 1919 г. галоўны інструктар Беларускага музея пад гучнай фаміліяй Л. Замкаў быў накіраваны ў Нясвіж для агляду палаца. Сваё ўражанне Замкаў адлюстраваў у дакладной запісцы па вяртанні ў Мінск ад [[17 лютага]] 1919 г., дзе былі адзначаны пашкоджанні твораў мастацтва, сарваныя шпалеры, паламаная мэбля, разрабаваныя прадметы. [[8 верасня]] [[1920]] г. быў складзены вопіс маёмасці Нясвіжскага замка, які ўключаў 1,5 тысячы найменняў. Аднак камісіі так і не ўдалося даведацца, куды дзелася выкрадзеная маёмасць. Пасля правядзення вопісу замка ў 1920 г. палац заставаўся амаль без нагляду да 1921 г., калі ў радавую рэзідэнцыю вярнуліся Радзівілы<ref>{{кніга |аўтар = Веснік Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна |частка = История материальных ценностей Несвижского замка (1865-1920) |загаловак = Веснік Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна, №3(20) 2008 |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Замак у міжваенны час === Пасля [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]], калі тэрыторыя [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] адышла да Польшчы, князь [[Альбрэхт Антоні Вільгельм Радзівіл]] змог вярнуцца ў замак. Нейкі час пры князю Антоніі ў замку размяшчалася настаўніцкая семінарыя, а для некаторых семінарыстаў князем была прызначана адмысловая стыпендыя. Князь Альбрэхт Антоній шмат увагі надаваў і аднаўленню былога багацця замка і вяртанню страчаных скарбаў. У 1928 г. урад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], выконваючы ўмовы Рыжскага мірнага дагавора 1921 г., вярнуў у Польшчу частку разрабаваных у 1792 і 1812 гг. нясвіжскіх багаццяў. У гады ардынацтва Альбрэхта Антонія Радзівіла ў замку налічвалася 225 карцін, сярод якіх былі як жанравыя палотны, так і партрэты Радзівілаў. У зброевай зале налічвалася 20 старых гармат, а некаторыя з іх, напрыклад «''Гідра''», стаялі на замкавым двары. Аднак, улічваючы гістарычную каштоўнасць прылад, частка іх была перададзена Альбрэхтам Радзівілам у музей на [[Вавель|Вавелі]] ў [[Кракаў|Кракаве]], а частка — ў музей [[Львоў|Львова]]. Напачатку 20-х гадоў [[XX стагоддзе|XX ст.]] Альбрэхт Антоній пачаў прыводзіць у парадак і велізарную калекцыю зброі, колькасць якой дасягала 1000 экзэмпляраў. [[Выява:Пахаванне князя Альберта 1936-2.jpg|thumb|270px|Пахаванне князя Альберта ў 1936]] [[Выява:Radzivił Castle in Niaśviž (XX).jpg|thumb|270px|Палацавы комплекс у міжваенны перыяд]] У міжваенны перыяд, менавіта дзякуючы князю Альбрэхту Антонію, Нясвіжскі замак стаў культурным цэнтрам горада. Ён праславіўся як сапраўдны галава роду, вакол якога бурліла жыццё Радзівілаў. Менавіта пры Альбрэхце Антоніі Радзівіле была завершана праца Б. Таўрагіньскага над кнігай, прысвечанай гісторыі Нясвіжа і яго ўладальнікаў, якая была выдадзена ў [[1937]] г. і ў значнай ступені не страціла свайго значэння і да гэтага часу. Асабістыя сувязі князя спрыялі таму, што сюды прыязджалі на гастролі Варшаўскі і Віленскі тэатры. Замак у міжваенны перыяд наведвалі маршал сойма [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскі]] ([[1926]]) і прэзідэнт Польшчы [[Ігнацы Масціцкі|І. Масціцкі]] ([[1929]]). [[25 кастрычніка]] [[1926]] г. у [[Нясвіж]]ы у палац Радзівілаў адбыўся [[Нясвіжскі з’езд кансерватараў (1926)|з'езд прадстаўнікоў «віленскіх кансерватараў» і сустрэча з маршалам Юзафам Пілсудскім (1867—1935)]]. Прыезд Юзафа Пілсудскага ў Нясвіж меў даволі вялікі рэзананс і быў звязаны з жаданнем атрымаць саюзнікаў супраць [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|польскіх «эндэкаў»]] пасля арганізаванага Пілсудскім [[Майскі пераварот (Польшча)|«майскага пераварота» (1926)]] і ўхвалу планаў [[Санацыя (Польшча)|«санацыі»]]. Сустрэча Юзафа Пілсудскага ў Нясвіжы з магнатэрыяй «крэсаў усходніх» дазволіла англійскай прэсе раздуць скандал, што пад выглядам звычайнай сустрэчы на самай справе ў Нясвіжы адбыўся з'езд польскіх «[[раялісты|раялістаў]]», на якім разглядалася вылучэнне кандыдатуры князя Альбрэхта Антонія Радзівіла на польскі каралеўскі сталец. Сямнаццатым і апошнім нясвіжскім ардынатам стаў малодшы брат Альбрэхта князь [[Леан Уладзіслаў Радзівіл]] (з пачатку [[1936]] г.). У сярэдзіне ліпеня [[1939]] г. польскі сойм прыняў рашэнне аб ліквідацыі ўсіх ардынацый, і, такім чынам, закладзены Мікалаем Крыштофам Радзівілам Сіроткам прынцып перадачы ўладанняў выключна па лініі старэйшага прадстаўніка мужчынскага роду быў адменены{{sfn|Метельский|2011|с=141.}}. === Замак падчас Другой сусветнай вайны === [[1 верасня]] [[1939]] года пачалася [[Другая сусветная вайна]], а [[17 верасня]] 1939 года [[Чырвоная Армія]] пачала вызваленчы паход на Заходнюю Беларусь і [[Украіна|Украіну]]. Нясвіж знаходзіўся практычна на мяжы з СССР і войскі Чырвонай Арміі ў першы ж дзень занялі горад і замак. Паход Чырвонай Арміі застаў Радзівілаў у Нясвіжы, дзе яны спадзяваліся перачакаць вайну, і ўся сям'я, разам з маці князя {{нп3|Марыя Роза Радзівіл|Марыяй Розай з Браніцкіх|pl|Maria Róża Radziwiłłowa}}, адразу ж была арыштавана. Да [[1940]] Радзівілы знаходзіліся ў СССР, а потым, дзякуючы звароту італьянскай каралевы {{нп3|Алена Чарнагорская|Алены Чарнагорскай|ru|Елена Черногорская}}, якая была ў сяброўскіх адносінах з Марыяй Розай з Браніцкіх, за дапамогай да міністра замежных спраў Італіі [[Галеаца Чыяна]], ім было дазволена выехаць за мяжу. У верасні 1939 г. замак практычна адразу ж быў узяты новай уладай пад ахову. Сюды быў прызначаны адмысловы камісар, які адказваў за захаванасць змешчаных тут каштоўнасцей. Па іроніі лёсу прозвішча ў гэтага камісара было ''Сіротка'', такое ж як і мянушка будаўніка замка. Ужо ў канцы лістапада 1939 г. па выніках абследавання гісторыка-рэвалюцыйных помнікаў і музеяў у Заходняй Беларусі брыгада [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Наркамасветы БССР]] зрабіла заключэнне, што ў замку неабходна арганізаваць у музей, і ўлічваючы аддаленасць Нясвіжа ад буйных прамысловых цэнтраў, дом адпачынку з мэтай наведвання працоўнымі краіны музейнага комплексу, гэта значыць замка. Пісьменнік [[Валянцін Пятровіч Катаеў|Валянцін Катаеў]], наведаўшы ў 1939 замак і прайшоўшы разам з кіраўніком па яго залах, потым пісаў у сваіх успамінах: «''Мы моўчкі ішлі ўслед за ім і былі здзіўлены памерамі, колькасцю і багаццем панскіх пакояў. Кідалася ў вочы багацце мэблі, паркета, складзенага са мноства каштоўных гатункаў дрэва — чырвонага, чорнага, цытрынавага, масіўных паліраваных дзвярэй, велізарных люстэркаў у тонкіх пазалочаных рамках… Паляўнічая зала была высланы шкурамі мядзведзяў, ваўкоў, лісіц. На доўгіх сталах была раскладзена паляўнічая зброя; пісталеты, мушкетоны, кінжалы, сучасныя штуцары, вінтоўкі. На сценах віселі рогі аленяў, ласёў, іклы кабаноў, якія былі абцягнуты ў золата, пад імі надпісы''». Але асабліва ўразіла В. Катаева Рыцарская зала — такога ён не бачыў і ў маскоўскіх музеях. «''Шэраг рыцараў размяшчаўся ўздоўж белых сцен, ззяючы срэбрам і золатам. Стаялі рыцары-вершнікі са страусінымі пёрамі на шлемах''». У лісце [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіну]] сакратар ЦК КПБ (б) [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П. К. Панамарэнка]] зазначаў, што значэнне каштоўнасцей замка вялікае, а «''бібліятэцы прама няма цаны''». Тым не менш, рабоча-сялянская ўлада распарадзілася каштаўнасцямі па-пралетарску. Паводле пастановы ЦК КП(б)Б, замак перадалі аўтадарожнаму тэхнікуму, бібліятэку і часткова архіў (на вагу, як макулатуру, усяго каля 60 тон) перадалі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. А астатнюю частку бібліятэкі проста распрадалі праз дзяржгандаль. Паводле Пастановы ЦК КПБ(б) ад [[3 студзеня]] [[1941]], уся нясвіжская калекцыя каштоўнасцей аказалася падзеленай. У [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўную мастацкую галерэю]] ў Мінску былі перададзены 264 карціны (сярод якіх 64 партрэты Радзівілаў), слуцкія паясы, мэбля; зборы зброі і гарматы — [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускаму дзяржаўнаму музею]] і [[Беларусьфільм|кінастудыі «Савецкая Беларусь»]]<ref name="ЖББ"/>; экспанаты Паляўнічай залы — [[Белавежская пушча|Белавежскаму дзяржаўнаму запаведніку]] ў [[Беласток]]у; гарнітуры — [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнаму тэатру оперы і балета Беларусі]] і Дому працаўнікоў мастацтваў. Перадача калекцый ішла фактычна да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]], і з-за хуткага захопу немцамі Мінска эвакуіраваць яе не атрымалася. Гэтыя яшчэ не інвентарызаваныя калекцыі разам з архівам і бібліятэкай аказаліся пасля вывезенымі ў Германію. Гарматы з Нясвіжскага замка, якія захоўваліся напачатку вайны ў Мінску, і якія не паспелі эвакуіраваць, у [[1942]] былі вывезены немцамі ў Берлінскі цэйхгауз, дзе дзве з іх загінулі падчас бамбардзіровак горада ў канцы вайны{{sfn|Метельский|2011|с=140—142.}}. А ў самім замку ў гады акупацыі ў [[1941]]—[[1944]] размяшчаўся нямецкі ваенны шпіталь<ref name="ReferenceA"/>. === У пасляваенны час === [[Выява:Санаторый Нясвіж.jpg|300px|thumb|У савецкі час у палацава-паркавым комплексе знаходзіўся санаторый «Нясвіж»]] Пасля заканчэння вайны пачалася праца па пошуку і вяртанню згубленых каштоўнасцей. На чале камісіі стаяў галоўны захавальнік Паўлаўскага палаца пад [[Санкт-Пецярбург|Ленінградам]] [[Анатоль Міхайлавіч Кучумаў|A. M. Кучумаў]], дзякуючы яго кіпучай дзейнасці экспанаты, вывезеныя ў Германію, часткова былі вернуты ў СССР, а ў 1948—1960 гг. — у Мінск. Радзівілаўскі архіў паступіў у [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]], дзе складае асобны фонд (ф. 694), а радзівілаўская бібліятэка паступіла ў фундаментальную бібліятэку АН БССР. Частка мастацкай галерэі была знойдзена пашкоджанай. Аднак тагачаснае кіраўніцтва [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры БССР]] не палічыла значнымі партрэты «''прыгнятальнікаў працоўнага народа''» і ў [[1950]] перадала 63 партрэта Радзівілаў у [[Нацыянальны музей у Варшаве]]<ref name="ЖББ"/>. З 264 карцін былой Нясвіжскай галерэі цяпер на захаванні ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным мастацкім музеі Беларусі]] толькі 57 карцін. Падобны лёс мела і калекцыя гармат з Нясвіжскага замка. Хоць пасля вайны яна была вернута ў СССР, аднак у 1948 гарматы былі перададзены Польшчы і з гэтага часу захоўваюцца ў [[музей Войска Польскага|музеі Войска Польскага]] ў [[Варшава|Варшаве]]. Усяго у 1950—1960 гадах у Польшчу з музейнага фонду Беларусі было перададзена болей за 80 адзінак захоўвання<ref name="ЖББ"/><ref>Высоцкая Н. Ф. Ценности, переданные Музею истории Великой Отечественной войны в Минске Польской Народной Республикой//Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей, праблем вяртання і сумеснага выкарыстання. Юрыдычныя, навуковыя і маральныя аспекты. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі, якая адбылася ў Мінску пад эгідай UNESCO 19-20 чэрвеня 1997 г. Вяртанне-4. Мн., 1997. С. 112—133.</ref>. Пасля вайны Нясвіжскі замак доўгі час выкарыстоўваўся як санаторый. Практычна ўсе яго памяшканні падчас «''рэканструкцыі''» 1950-х гадоў былі прыстасаваны пад лячэбную ўстанову, і таму тут мала што засталося некранутым. Чарговы раз замак моцна пацярпеў у 1960-я гады, калі ў ім устанаўлівалі паравое ацяпленне, пры гэтым была знішчана большасць кафляных пячэй і камінаў XVIII—XIX стст. У 1980-я гады былі знішчаны яшчэ галандскія кафляныя панэлі XVI—XVII ст., якія захаваліся да гэтага часу, і памяць пра іх захавалася толькі на фотафіксацыі, праведзенай незадоўга да іх знішчэння. Практычна, на мяжы тысячагоддзяў у замку мала што ўцалела з таго, што нагадвала б пра слаўную гісторыю яго гаспадароў{{sfn|Метельский|2011|с=140—142.}}. == Артылерыя замка == У XVII стагоддзі артылерыя Нясвіжскага замка складала больш за 100 гармат. Да [[1733]] года іх засталося ўжо толькі 30. Тады ж у замку налічвалася 409 ружжаў і 59 «янычарак», якія былі на ўзбраенні [[Янычары|янычарскай]] харугвы нясвіжскага гарнізона{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=16.}}. [[Выява:Гарматы з Нясвіжскага замка, XVI - XVII ст..jpg|250px|thumb|Гарматы з Нясвіжскага замка, XVI—XVII ст.]] У Нясвіжы ўпершыню ў Беларусі была створана ліцейная гарматная майстэрня (''[[людвісарня]]''). Людвісарня знаходзілася ў замку побач з трохпавярховым каменным будынкам, з правага боку ад уваходу{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Ужо ў [[1576]] тут была адліта першая партыя з сямі гармат, якія стралялі двухфунтавымі ядрамі. У тым жа годзе была выраблена [[марціра]]. Дзве гарматы («два паддзелка аблозе дубовай слясарнай працы з коламі і восямі, дабра акаванымі і абрэфаванымі») былі адліты ў [[1577]]. У Нясвіжскай людвісарні ў [[1597]] была адліта серыя гармат і марцір, якім далі імёны хрысціянскіх святых: «Святы Ян», «Святы Марк», «Святы Міхась», «Святы Рафаіл», «Святы Мацей», «Святы Мікалай», «Святы Лука», «Святая Марканэза». У [[1598]] было выраблена менш гармат у сувязі з тым, што тут для Нясвіжскага і [[Мірскі замак|Мірскага замкаў]] адлівалі званы. За меладычны гук яны атрымалі назву «цымбалы». Голас гэтых «цымбалаў» гучаў на працягу 300 гадоў. Яны адбівалі кожныя 15 хвілін і кожную гадзіну. У [[1598]] пачалі вырабляць новую партыю гармат і марцір. Праца расцягнулася на некалькі гадоў. Кожнай гармаце была дадзена арыгінальная назва, якую выразалі на ствале. Так, у 1598 была адліта марціра «Кракадзіл», у [[1599]] — марціра «Саламандра» — гармата, якая страляла вогненнымі ядрамі; гарматы «Цэрбер», «[[Гідра (гармата)|Гідра]]», а таксама марціры «Святы Юры», «Святы Аляксандр», «Святы Георгій». У [[1600]] былі выраблены гарматы «Святы Крыштоф», «Бахус», «Вінаград», «Сава» («Сыч»; даўжыня 163—188 см, калібр 5—6 см), «Папугай», «Кубак», «Цырцэя». Затым пасля перапынку ў 1602 г. адлілі гармату «Мелузіна»{{sfn|Ткачёв|2002|с=150.}}. Гарматы былі багата ўпрыгожаны [[ляпніна]]й, змяшчалі выявы герба Мікалая Радзівіла Сіроткі з яго ўпамінаннем, сімвалічныя выразы, год вырабу. Найбольш вялікія гарматы «Мелузіна» і «Хімера», вырабленыя ў 1602—1603 гадах, маюць даўжыню 360 і 267 см адпаведна, калібр 9 см; яны нясуць імя майстра і месца вырабу: ''«MET GOTES HVLF GOSS MICH HERMAN MOLTZFELDT ZV NISWISCH»'' («Мелузіна»). Таксама вядомы гарматы «Паветра», «Агонь», «Вада», «Зямля», «Цмок», «Маладзік»<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}</ref>. Вырабам гармат у Нясвіжы ў канцы XVI — пачатку XVII стст. кіраваў [[Немцы|немец]] Герман Мольтцфельд. Гэты складаны і вельмі цяжкі працэс быў справай рук кваліфікаванага калектыву рамеснікаў, аснову якога складалі майстры-беларусы. Яны ўдзельнічалі ў стварэнні форм для адліўкі гармат, «даводзілі ствол», адлівалі бронзавыя ўпрыгожанні ў выглядзе лісця, вінаградных лоз, птушак, звяроў і малюнкаў святых. У дакументах сказана пра «Сцяпана злотніка», які рэзаў «літары на тытулах і чыніў, што павінна быць на дзелках». Формы для адліўкі гармат апрацоўваў рэзчык Філіп (яны зберагаліся ў Нясвіжскім замку яшчэ ў 1658 годзе). Столяр Хломада вырабляў «кол пад гарматы». Згадваюцца таксама «слесар Пётр», «гісер Герман, цэсля мірскі», кавалі. [[Выява:Гармата Гідра ў двары Нясвіжскага палаца 1930 гг.jpg|thumb|злева|300px|[[Гідра, гармата|Гармата Гідра]] ў двары Нясвіжскага палаца, 1930 гг.]] Адлітыя майстрамі гарматы былі ўзорамі ліцейнага мастацтва. Ствалы іх нагадвалі мудрагелістыя калоны, перакручаныя ствалы дрэў з аб'ёмнымі малюнкамі чыюкоў (папугаяў), соў, сямігаловых пачвар, псіных галоў і інш. Гэта надавала гарматам экзатычнасць і прывабнасць{{sfn|Ткачёв|2002|с=151—152.}}. Напрыклад, гармата «Цырк» была выканана ў выглядзе [[іанічны ордар|іанічнай]] калоны, перацягнутай шнурамі; «Гідра» — у выглядзе [[карынфскі ордар|карынфскай]] калоны, у тыльнай частцы якой адліта пяцігаловая гідра. Адна з гармат была адліта ў выглядзе пня, аплеценага вінаграднай лазой з галавой Цэрбера ля асновы{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Арыгінальныя былі і лацінскія надпісы на ствалах («''гідра: рыхтуе жалобу, хутка кране чорнай меткай''»; «''папугай: усіх забіваю, каго крывой дзюбай удараю''»; «''сава: катастрофу прадказваю кожнаму, калі хто-небудзь прыбудзе як разбуральнік''»; «''хімера: знішчаю ворага агністым горлам ззяючай хімеры''»){{sfn|Ткачёв|2002|с=151—152.}}. Апроч таго, усе гарматы былі ўпрыгожаны {{нп3|Іерусалимскі крыж|іерусалімскім крыжам|ru|Иерусалимский крест}} — знакам прыналежнасці Сіроткі да [[Ордэн Святой Труны Гасподняй Іерусалімскай|рыцараў Ордэна Труны Гасподняй]]{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Адліваць гарматы ў Нясвіжы працягвалі і ў XVII—XVIII стст., тады выраблялі жалезныя навальныя шасціфунтовыя гарматы. У [[1743]] г. была адліта серыя трохфунтовых бронзавых гармат і 12 ствалоў. Двухфунтовыя гарматы адлівалі ў [[1749]], [[1753]], [[1756]], [[1760]] і [[1762]] гг. У [[1785]] г. у прысутнасці караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] была адліта 24-фунтовая гармата, упрыгожанная сцэнамі знаходжання ў Нясвіжы караля і яго прыдворных. У той год у замку налічвалася 66 гармат{{sfn|Ткачёв|2002|с=151—152.}}. Да нашага часу захавалася пяць нясвіжскіх гармат — «Гідра», «Сава», «Папугай», «Хімера», «Цырк» — знаходзяцца ў музеі Войска Польскага ў [[Варшава|Варшаве]], яшчэ адна, «Мелузіна», — у каралеўскім музеі артылерыі ў [[Стакгольм]]е, гармата «Цэрбер» — у [[Санкт-Пецярбург]]у, у музеі артылерыі{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Артылерыя замка цікавіла польскіх даследчыкаў ужо ў першай палове XX ст., так калекцыя гармат была двойчы апісана ў манаграфічных даследаваннях польскіх вучоных<ref>Bersohn M. Dawnia zbrojwnia ksiazat Radziwillow w Nieswiezu. Warszawa, 1904.</ref><ref>Brensztejn M. Zarys dziejow ludwisarstwa na ziemiach b. Wielkiego Ksienstwa Litewskiego. Wilno, 1924.</ref>. == Паркавы комплекс == Забудова комплексу не абмяжоўвалася толькі замкам, уладальнікі Нясвіжскага замка актыўна выкарыстоўвалі асяроддзе. Так, яшчэ ў [[1585]] князь Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка меў летнюю сядзібу ''Альба'' на тэрыторыі [[Альба (паркавы комплекс)|сучаснага парку]], а яго нашчадак [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караль Радзівіл Пане Каханку]] загадвае непадалёку ад замка высякчы аграмадны (у 300 [[Гектар|га]]) лес і на яго месцы стварыць пацяшальны палацава — паркавы ансамбль<ref>{{кніга |аўтар = Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю. У. Чантурыя і інш. |частка = |загаловак = Страчаная спадчына |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Полымя |год = 1998 |том = |старонкі = 212-213 |старонак = 351 |серыя = |isbn = 985-07-0036-Х |тыраж = }}</ref> (цяпер на гэтым месцы знаходзіцца [[Альба (паркавы комплекс)|паркавы комплекс «Альба»]]). Узнікненне сучаснага паркавага комплексу звязваецца з імем [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл|Марыі дэ Кастэлян]], жонкі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Радзівіла]], пад кіраўніцтвам якой праводзіліся работы па стварэнню паркавага комплексу. Паркі пейзажнага тыпу закладзены ў [[1879]] у пойме ракі Уша, раней на іх месцы была хвалістая раўніна з ракой Ушай, пойма якой была забалочана. Паркавы комплекс быў разбіты каля водных перашкод і фартыфікацыйных збудаванняў, што акружалі замак. Павышаныя ўчасткі тэрыторыі засталіся без змен, а на нізкіх месцах былі праведзены мінімальныя гідратэхнічныя работы па рэгуляванню воднага рэжыму сажалак і асушэнню прыбярэжных балот, на асобных участках яшчэ і нівеліроўка паверхні. Па выніках археалагічных раскопак [[1997]] таўшчыня насыпнога грунту месцамі дасягала 1,4 м. [[Выява:Зажалка Дзікая.JPG|справа|thumb|злева|Дзікая сажалка аддзяляе Марысін парк ад Азярына і Плінтоўкі]] Па часе закладкі, планіроўцы і архітэктуры, падбору насаджэнняў Нясвіжскі паркавы ансамбль умоўна дзеляць на 5 частак: '''Замкавы парк''' (11 га), '''Стары парк''', або Азярын (16 га), '''Японскі парк''', або Плінтоўку (7 га); '''Новы''', або Марысін парк (22 га), і '''Англійскі парк''' (10 га). Ландшафтныя ўчасткі аб'яднаны ''Дзікай'', ''Замкавай'' і ''Бернардзінскай'' сажалкамі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. Плошча паркаў разам з вадаёмамі складала каля 100 га. Паркавы комплекс складаецца з 5 аўтаномных ландшафтных зон, кожная з якіх мае сваю завершаную кампазіцыю. Сажалкамі Замкавай і Дзікай паркі падзяляюцца на права- і левабярэжную часткі{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=374.}}. У стварэнні паркавага ансамбля вылучаецца некалькі перыядаў. Першы ахоплівае 1878-[[1905]], пачынаючы з закладкі '''''Старога парку''''' і да заканчэння работ у '''''Англійскім''''' і '''''Марысіным''''' паркавых масівах. Другі перыяд ([[1911]]—[[1914]])- стварэнне '''''Японскага парку''''' і пасадкі на Паповай горцы, трэці — уключае [[1935]]—[[1939]] і характарызуецца пасадкамі на Лебядзіным лужку ва ўрочышчы Караліна{{sfn|Чистяков|2009|}}. Галоўным садоўнікам парку ў [[1878]]—[[1912]] гг. (амаль увесь перыяд станаўлення асноўных планіровачна-прасторавых паркавых структур) быў Андрэй Пастарэмчак. Знаёмства з шэдэўрамі сусветнага садова-паркавага майстэрства (вучыўся ў [[Познань|Пазнаньскай]] школе садаводства, сталічных гарадах Еўропы і Расіі) дабратворна паўплывала на яго самабытную творчасць. Памочнікамі, а потым і прадаўжальнікамі яго справы былі Антон Кавальскі, Міхаіл і Адольф Стоцкія, Іван Цвірка, Антон Глінскі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. У [[1913]]—[[1914]] праведзены работы па паляпшэнню паркавых ландшафтаў. У парках былі пасаджаны інтрадукаваныя пароды і дэкаратыўныя формы: [[Елка еўрапейская|елка звычайная]] і [[Елка Енгельмана|Энгельмана]], лістоўніцы [[Лістоўніца Гмеліна|даурская]] і [[Лістоўніца сібірская|сібірская]], хвоі [[Хвоя веймутава|веймутава]] і [[Хвоя чорная|чорная]], [[дуб звычайны]] (форма пірамідальная), [[ліпа амерыканская]] (форма буйналістая); шмат дэкаратыўных кустоў{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=374.}}. Нясвіжскі паркавы ансамбль моцна пацярпеў у гады Айчыннай вайны. Маладыя пасадкі былі высечаны, многія дрэвы ачышчаны ад галін у ніжняй частцы, што знізіла іх дэкаратыўнасць. У пасляваенны час у парку ўстаноўлены два помнікі: паблізу таполі на Выставачнай паляне, дзе ў [[1941]] былі загублены нямецка-фашысцкімі захопнікамі мірныя жыхары Нясвіжа, і каля заходняга бастыёна замка, на брацкай магіле савецкіх воінаў, якія загінулі ў час вызвалення Нясвіжа (каля падножжа помніка гарыць вечны агонь). У [[1963]] паркавы комплекс Нясвіжа быў аб'яўлены помнікам прыроды рэспубліканскага значэння. У пачатку 1960-х гадоў пад кіраўніцтвам архітэктара Рудэнкі быў распрацаваны праект рэстаўрацыйна-аднаўленчых работ у парку, які быў рэалізаваны часткова. У [[1985]]—[[1991|91]] былі праведзены рэстаўрацыйна-аднаўленчыя работы («[[Мінскпраект]]», галоўны архітэктар М. Ф. Жлоба) па добраўпарадкаванню тэрыторыі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. === Замкавы парк, ці парк Антонія === [[Выява:Замкавы парк. Нясвіж.JPG|справа|thumb|Замкавы парк]] Уваход на тэрыторыю паркавага ансамбля пачынаецца каля старадаўніх варот, упрыгожаных гербам роду Радзівілаў «Трубы». На ім намаляваны: знак улады — [[Арлы|арол]], на грудзях якога размяшчаецца шчыт з трыма паляўнічымі ражкамі і манаграма Антонія Вільгельма Радзівіла. За варотамі адкрываецца від на Замкавую алею — дамбу даўжынёй 450 м, абсаджаную векавымі дрэвамі. Сярод насаджэнняў, якія яе атачаюць, пераважаюць [[клён вастралісты]] і [[вярба плакучая]], сустракаецца і [[вярба серабрыстая|серабрыстая]], якая выгадна вылучаецца на зялёным фоне іншых пасадак. [[Выява:Земляная дамба ў Замкавым парку.JPG|злева|thumb|Земляная дамба ў Замкавым парку]] Земляная дамба, з'явілася ў [[1870]]—[[1875]]. Да гэтага часу замак злучаўся з горадам доўгім разборным драўляным мостам, які добра бачны на гравюры Т. Макоўскага. Мост меў абароннае значэнне, але, згубіўшы гэту функцыю, быў заменены дамбай. Сама алея з'яўляецца ўжо часткай парку Антонія, названага так у гонар [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]]{{sfn|Чистяков|2009|}}. Азеляненне замкавай тэрыторыі пачалося ў пачатку 19 ст. На плане Нясвіжа [[1810]] бачна, што аб'язная дарога, што праходзіла па знешняй броўцы рова ў трох месцах абсаджана дрэвамі з двух бакоў, у чацвёртым (паўночна-ўсходнім) — з аднаго. Як адзначаў У. Сыракомля, у 1830-х гадах на адкосах рова раслі дзікія хмызнякі і зрэдку разложыстыя грушы, а ў цэнтры параднага двара знаходзілася група [[бяроза|бяроз]] і [[асіна|асін]]. На гравюры Г. Гумінскага, зробленай пазней, відаць, што дрэвы ў двары замка былі заменены кветкавай клумбай дыяметрам 15—16 м, а каля пад'езда да першага крыла пасаджаны дэкаратыўныя кусты. Цяпер парк Антонія ўключае пад'язную дамбу і тэрыторыю, якая непасрэдна прымыкае да замка. Характар пейзажу амаль не мяняецца да моста, перакінутага цераз роў да вежавых варот замка. У парку ў [[1961]] быў разбіты невялікі скверык і ўстаноўлена скульптура «Спадарожнік» у гонар першага штучнага спадарожніка Зямлі. Тут расце адзіны ў Нясвіжы экзэмпляр [[Глядычыя трохліставая|гледычыі трохліставай]]. Азеляненне прызамкавага ўчастка выконвалася на трох узроўнях: па броўцы рова, па грэбені вала і на ўнутрызамкавых дворыках. У Замкавым парку знаходзіцца вялікая колькасць экзатычных раслін. У [[1954]] па праекту архітэктара Рудэнкі ва ўнутраным дворыку замка быў разбіты сквер партэрнага тыпу. Цэнтральная частка сквера мела выгляд эліпса, а на пярэднім плане знаходзіцца калодзеж, упрыгожаны дэталямі кавальскай работы мясцовых умельцаў, і скульптура «Амур з чашай»{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. Пасля рэканструкцыі пачатку 21 стагоддзя расліннасць знікла з дворыка, застаўся толькі калодзеж. Невялічкі двор (конны, або гаспадарчы) у паўднёвай частцы замка перад былымі стайнямі, пабудаванымі ў крапасным вале, аформлены групай блакітных елак, кветкамі, а сцяна і вежа замка абвіты дзікім вінаградам. Самы маленькі замкавы двор (інтымны) размешчаны ва ўсходняй частцы, паміж палацава-замкавым комплексам і валам. Тут высаджаны [[ясень]] і [[Елка блакітная|блакітная елка]]. Крытая лесвіца ў выглядзе перголы, павітай вінаградам, вядзе на крапасны вал. На вале замка ў розны час высаджваліся кусты — махровыя формы глогу, розныя віды [[бэз]]у, [[язмін]]у. Вінаград дзявочы пяцілістковы, амурскі і культурны, актынідныя выкарыстаны ў аздабленні замкавых сцен і відавых альтанак. 3 вонкавага боку рова замак акружаны шырокай аб'язной дарогай, абсаджанай клёнам вастралістым{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. У Замкавы парк уваходзяць таксама алеі, якія атачаюць замак па беразе абароннага рова і дзве паляны. ''Тэатральная'' алея, размешчаная на поўдзень ад замка, мае выгляд паўкола. У былыя часы прыдворны тэатр у цёплую пару года даваў на ёй тэатралізаваныя пастаноўкі, і гледачы знаходзіліся на іншым боку абароннага рова. Другая паляна размешчана на ўсход ад замка і ўпрыгожана трыма дэкаратыўнымі бронзавымі вазамі на гранітных пастаментах (ўсталяваны ў 1992, скульптар Валерый Янушкевіч){{sfn|Чистяков|2009|}}. === Стары парк, або Азярын === [[Выява:Помнік М. Кастэлян.JPG|справа|thumb|Помнік заснавальніцы парку М. Кастэлян. Побач бачны рэшткі першай таполі, адзінага дрэва на месцы Старога парку. 2005 г.]] Стары парк закладзены ў 1878 на левым беразе сажалкі ''Дзікай'' на месцы базарнай плошчы, дзе раней расло толькі адно дрэва — [[Таполя канадская|канадская таполя]], на месцы якой пакладзены камень з надпісам: «''На ўсёй прасторы парку ў момант яго закладкі знаходзілася толькі гэта таполя''». У парку знаходзіцца памятны камень-валун (вядомы як камень жаданняў{{sfn|Чистяков|2009|}}) у гонар яго стваральніцы: «''У памяць 25-годдзя заснавання гэтага парку, а таксама ў знак удзячнасці за столькі гадоў працы, зробленай для ўпрыгожання замка Марыяй з Кастэлянаў княгіняй Радзівіл. Камень гэты ў 1903 паставіў яе ўдзячны муж Антон Радзівіл XIV, ардынат нясвіжскі''». [[Выява:Стары парк. Нясьвіж.JPG|злева|thumb|Адна з палян Старога парку.]] Асноўная маса дрэў была пасаджана ў канцы 19 ст., далейшая апрацоўка краявідаў вялася да 1920-х гадоў. Нягледзячы на тое, што парк Азярына фарміраваўся ў пейзажным стылі, тут шмат алей — кляновая, ліпавая, [[каштан]]авая, [[граб]]авая. Уваход у Азярыну аформлены 2 парамі пілонаў з жалезнымі варотамі і маленькім домікам садоўніка. Акрамя памятных камянёў-валуноў у гэтай частцы паркавага ансамбля некалі былі ўстаноўлены ў выглядзе арыгінальных альтанак бярозавая хатка, галандскі млын, трох'яруснае збудаванне салярыя, альтанка-шацёр у выглядзе грэнадзёрскага капелюша. [[Выява:Помнік сабаку.jpg|180px|справа|thumb|Помнік сабаку-выратавальніку.]] [[Выява:Русалка ў Нясвіжы.jpg|злева|thumb|Русалка]] Ландшафтныя кампазіцыі Старога парку будуюцца на трох паслядоўна размешчаных палянах (''Спартыўнай'', ''Цэнтральнай'' і ''Выставачнай''), якія адрозніваюцца велічынёй, формай, асветленасцю, характарам зрэзанасці контураў{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=534—535.}}. Паляны злучаны алеямі-дарожкамі і ўтвараюць своеасаблівую анфіладу зялёных залаў, у драпаванні якіх удзельнічае велізарная разнастайнасць дрэў, хмызнякоў і кветак, якія надаюць непаўторны каларыт кожнай з палян. Пачынаецца парк з анфілады залаў ''Спартыўнай паляны'', дзе некалі знаходзіўся салярый{{sfn|Варрава|2011|с=41.}}. Напачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] на паляне знаходзіўся тэнісны корт. Паляну абмяжоўваюць такія дрэвы, як бяроза, явар, клён, [[Дуб звычайны|чарэшчаты дуб]] і [[Ясакар|чорная таполя]]{{sfn|Чистяков|2009|}}. Перад ''Спартыўнай палянай'' з левага боку быў створаны штучны вадаём (напаўняўся з калодзежа-крынічкі), цяпер перасох. Захаваўся ўстаноўлены паблізу яго маленькі чатырохграннай формы камень з надпісам «Студня Ундыны»{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=534—535.}}. Яна размяшчаецца каля самага ўваходу ў парк. Студня ва ўмоўнай манеры пазначае месца крыніцы, абвеянай легендамі пра паселеную ў ім вадзяную німфу-багіню, і аформлены як выразны паркавы элемент. На валуне ў Люстраной сажалцы, куды адводзіцца вада крыніцы, усталявана скульптура русалкі. ''Спартыўная паляна'' змяняецца ''Цэнтральнай'', на якой можна ўбачыць помнік сабаку, адноўлены на ранейшым месцы пры рэканструкцыі парку. Дата на пастаменце — «''[[1896]]''» — падкрэслівае гэту пераемнасць. На грудзях высакароднай жывёлы вісіць медальён, упрыгожаны галоўным элементам фамільнага герба Радзівілаў{{sfn|Чистяков|2009|}}. Згодна з легендай, падчас палявання паранены князем [[Мядзведзі|мядзведзь]] ледзь не расправіўся са сваім крыўдзіцелем самым рашучым чынам, як раптам любімы сабака князя, паспяшаўшыся на дапамогу князю, у адказны момант сутычкі адцягнуў на сябе ўвагу раз'юшанага звера, чым выратаваў жыццё гаспадару, але пры гэтым загінуў сам. Паўстаўшы ў бронзе помнік нагадвае пра абавязкі ў адносінах да братоў меншых{{sfn|Варрава|2011|с=41—44.}}. Дэкаратыўная сажалка і калодзеж раней упрыгожвалі таксама і ''Выставачную паляну'', на якой да [[1927]] у розных па форме невялікіх павільёнах праводзіліся сезонныя выстаўкі кветак, агародніны і садавіны. Архітэктурныя збудаванні і скульптурныя кампазіцыі, якія некалі ўпрыгожвалі парк, поўнасцю страчаны{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=534—535.}}. У пачатку 1990-х гг. на тэрыторыі парку была створана ''Алея Памяці'', уздоўж якой размясціліся бронзавыя бюсты людзей, якія прысвяцілі сваё жыццё Нясвіжу і беларускай зямлі. На Алеі Памяці пастаўлены бюсты: Мікалаю К. Радзівілу Сіротку, Джавані М. Бернардоні, Т. Макоўскаму, Уладзіславу Сыракомлі, [[Якуб Колас|Якубу Коласу]], Юрыю Нясвіжскаму (Несвіжьскаму) (дарэчы, большасць гісторыкаў сумняваецца, ці меў апошні якія-небудзь адносіны да сучаснага Нясвіжа){{sfn|Варрава|2011|с=38.}}. === Новы, або Марысін парк === {{асноўны|Марысін парк}} [[Выява:Частка Марысінага парку.JPG|справа|thumb|Марысін парк]] Новы (Марысін) парк размешчаны ў левабярэжнай частцы. У кампазіцыйных вырашэннях ландшафтаў Новага парку адбіўся ўплыў [[Натуралізм (жывапіс)|натуралізму]] (намеры асобных паркавых груп павялічыліся па меры аддалення ад замку){{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=374.}}. Новы парк мае форму прамавугольніка, абмежаванага з боку поля аднарадковай пасадкай таполі канадскай позняй. Яго кампазіцыя парку найбольш поўна адлюстроўвае асаблівасці рамантычнага парка з яго павышанай эмацыянальнасцю, самотнасцю і цішынёй. Стварэнне гэтага паркавага ансамбля звязана з легендай і аб трагічным лёсе князёўны Марыі, што знайшло адлюстраванне ў пэўных паркавых сімвалах: крынічка «''Слёзы Марыі''», бронзавая скульптурная група «''[[Георгій Перамоганосец]] кап'ём паражае [[цмок|змея]]''», вада ў якой цякла з раны змея (скульптура вывезена фашыстамі ў гады [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Айчыннай вайны]]), эпітафіі і надпісы на камянях. У найбольш балоцістай частцы парку за ''Лебядзіным лугам'' сфарміравана круглая сажалка з ''Востравам кахання''{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. Ландшафтная планіроўка Новага парку пераклікаецца з планіроўкай ''Азярыны'': па меры аддалення ад замка памер паркавых груп паступова павялічваецца, асобныя курціны пераходзяць у гаі і буйныя зялёныя масівы, а на ўсходняй ускраіне — у так званы ''Рускі лес'' з мясцовых ліставых парод з рэдкімі экзотамі. Усе кампазіцыйныя элементы Марысінага парку звязвае кальцавая дарога. Да Рускага лесу вядуць [[дуб]]овая і ясеневая алеі, ад круглай сажалкі — [[Вярба|вярбовая]] і [[ліпа]]вая алеі. У [[1898]] на ўзвышшы ''Крыжовай'', або ''Цэнтральнай'' паляны Новага парку ўстаноўлены астранамічны абеліск, ад якога ў радыяльных напрамках былі пракладзены дзве ліпавыя і кляновая алеі. Паўднёвы ўваход у Марысін парк захаваўся амаль у першапачатковым выглядзе, аформлены масіўнымі калонамі і жалезнымі варотамі, брамкамі. Каля ўваходу знаходзіцца вартоўня, пабудаваная ў [[Готыка|гатычным стылі]]{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. З усходу Марысін парк завяршаўся лесам з перавагай бярозы. Тут была створана кампазіцыя «Колца Караліны», утвораная пасадкамі з елкі з вялікім валуном у цэнтры. Ад яе праз поле ішла бярозавая алея да паляўнічага павільёна — «Хаткі Караліны». Там жа мясціліся сабакарня, ферма фазанаў, збіраліся паляўнічыя, ладзіліся абеды па канчатку палявання. Вялікія памеры і аддаленасць Марысінага парку, натуралістычнасць яго пейзажаў, самотны абеліск і крыніца-грот пад назвай «Слёзы Марысі» — усё гэта рабіла парк асабліва таямнічым, агорнутым покрывам паданняў{{sfn|Варрава|2011|с=38.}}. === Англійскі парк, ці Іпадром === Англійскі парк быў закладзены ў 1898 як працяг Новага на месцы іпадрома. Тут мясціліся стайні і бегавыя пляцоўкі, якія праіснавалі да 1939. У Англійскім парку навучалі верхавой яздзе, ладзілі конныя выступленні. Тут некалі размяшчаліся альтанка ў выглядзе сядла і невялікі вадаём. Як працяг ''Марысінага парку'', Іпадром быў аформлены пасаджанымі ў шахматным парадку, адзінкавымі ці ў групах па тры, елкамі і бярозамі. Да нашых дзён захаваліся толькі асобныя дрэвы{{sfn|Варрава|2011|с=38.}}. Берагавая частка адкрытая, іншыя бакі парка закрыты суцэльнымі пасадкамі, цяпер моцна зрэджанымі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. === Японскі парк, або Плінтоўка === [[Выява:Японскі парк у Нясвіжы.JPG|справа|thumb|Японскі парк]] У пачатку 20 стагоддзя фарміраванне паркавага ансамбля ішло ў асноўным ва ўсходняй частцы, уздоўж сажалкі ''Дзікай''. Паркавай мяжой тут з'яўлялася ўсходняя дамба ў вярхоўі сажалкі. У [[1913]]—[[1914|14]] на месцы паляны ''Плінтоўка'' пад уплывам новых ідэй садовых дойлідаў [[Англія|Англіі]] Люценса, Мітчэла і Пета быў закладзены Японскі парк{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. Адметнай рысай Японскага парку былі паплавы з цецерукамі і вытанчаныя дэкаратыўныя формы, прасякнутыя ўсходнімі матывамі (напрыклад, альтанка ў выглядзе Ліхтарыка). Закладзены англійскім садоўнікам напачатку XX стагоддзя, Японскі парк застаецца ледзь не самым загадкавым аб'ектам паркавых кампазіцыі Нясвіжа, бо пра яго планіроўку амаль нічога пэўнага не вядома. На месцы Японскага саду захаваліся толькі асобныя вербы. Мяркуючы па ўсім, выгадоўваліся тут у вялікай колькасці [[касач]]ы. Кампазіцыйнай дамінантай парку была ''Папова Горка'' (знаходзіцца на паўночна-ўсходняй ускраіне парку) з размешчанай наверсе яе капліцай, якая знаходзілася на адной восі з гарадской ратушай. Трэба адзначыць, што капліцы былі абавязковым элементам сядзіб і звычайна замыкалі асноўную кампазіцыйную вось палацава-паркавага ансамбля. (Археолагі мяркуюць, што каля Паповай Горкі варта шукаць рэшткі першых драўляных пабудоў уладальнікаў замка){{sfn|Варрава|2011|с=36—37.}}. Пры планіроўцы Японскага парку меркаваліся зрабіць звілістыя вузкія сцежкі, карлікавыя дрэвы, камяні-альтанкі. Аднак задуманае было ажыццёўлена толькі часткова. Карлікавыя дрэвы выраслі і перасталі адрознівацца ад іншых. У парку было закладзена дзве алеі: вярбовая вяла на бераг сажалкі да насыпнога кургана; алея з каштана, ліпы і іншых ліставых парод злучала Плінтоўку з ''Паповай горкай''. Асноўным акцэнтам усходняй перспектывы з'яўляўся павільён паляўнічай хаткі Караліны (не захавалася) у вярхоўі сажалкі ''Дзікая''{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. == Архітэктура == Мастацкі воблік асобных частак Нясвіжскага замка, асабліва палаца і гаспадарчых памяшканняў, неаднаразова змяняўся. Палацава-замкавы ансамбль фарміраваўся паступова, ён прайшоў шлях ад комплексу, дзе пераважалі абаронныя рысы, да адкрытай рэзідэнцыі аднаго з самых магутных еўрапейскіх родаў<ref name="belta"/>. Замак размешчаны на востраве, створаным ракой Уша, ставамі і ровам. Пляцоўку 170×120 м атачаў вал, абліцаваны каменем. У яго вуглавых частках знаходзіліся бастыёны, а ў тоўшчы — памяшканні ваеннага і гаспадарчага прызначэння ([[арсенал]] і склады). Палац з васьміграннымі вуглавымі вежамі меў тры паверхі, справа ад яго таксама трохпавярховая казарма з прыбудаванай высокай дазорнай вежай, а злева — гаспадарчы корпус, дзе размяшчаліся розныя службы<ref name="belta"/>. Падыход да замка з захаду быў умацаваны трохкутным [[шанц]]ам, да якога вялі дзве пад'язныя дарогі. На галоўнай восі пры ўваходзе ў палац знаходзілася мураваная брама з разборным мостам<ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>, якая была ўрэзана ў вал і ўздымалася над брустверам на некалькі ярусаў<ref name="belta"/>. У [[1706]] г. палац і абарончыя ўмацаванні былі спалены шведамі. Палац адноўлены і перабудаваны Радзівіламі пасля [[1726]] г. па праекту архітэктара [[К. Здановіч]]а. Па яго ж праекту ў [[1740]] г. была пабудавана новая палацавая капліца. У XVIII ст. ў будаўніцтве палаца ўдзельнічалі архітэктары [[Маўрыцыа Педэці|М. Педэці]] (1748—52 гг.), [[М. Фларыяновіч]] (1775—78 гг.), [[К. Спампані]] (1778—79 гг.), А. Лоцы (1783 г.)<ref name="doylidstva_i_gistoryya">[http://szlachta.io.ua/s210125/doylidstva_i_gistoryya_nyasviju Дойлідства і гісторыя Нясвіжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131213113148/http://szlachta.io.ua/s210125/doylidstva_i_gistoryya_nyasviju |date=13 снежня 2013 }}</ref>. [[Файл:Картуш франтона.JPG|thumb|Картуш франтона]] На працягу [[XVII]] і [[XVIII|XVIII стагоддзяў]] тут былі зроблены значныя прыбудовы<ref name="belta"/>. Так мураваныя бастыёны замянілі земляныя ўмацаванні. У галоўным палацавым корпусе быў надбудаваны чацвёрты паверх цэнтральнага [[рызаліт]]у, які завяршыўся трохвугольным [[франтон]]ам з рэльефным дэкорам. Бакавыя карпусы, арыентаваны ва ўнутраны дворык, таксама часткова перабудаваны і злучаны з цэнтральным корпусам трохпавярховымі будынкамі, а з уязной брамай галерэямі. У выніку гэтых перабудоў замкнуўся перыметр двара, а сам ён набыў асіметрычны ў плане выгляд блізкі да пяцівугольніка<ref name="belta"/><ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>. У 1809 г. палац рэстаўрыраваны (арх. [[М. Цэйлік]]). Да сярэдзіны XIX ст. замкавыя валы знаходзіліся ў паўразбураным стане і больш не аднаўляліся<ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>. === Кампазіцыя === [[Файл:Нясвіжскі палац 2006 г., пачатак рэканструкцыі..jpg|180пкс|thumb|Брама з вежай]] Уваход на тэрыторыю вядзе праз перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі тунэль двух’яруснай уязной брамы, завершанай трохвугольным франтонам. З боку ўнутранага двара над уваходам узвышаецца двух’ярусная вежа, пакрытая шлемападобным купалам з галоўкай. === Галоўны корпус === [[Файл:Нясвіжскі палац.JPG|thumb|злева|Галоўны корпус]] Размешчаны на адной восі з уязной брамай і з'яўляецца цэнтрам палацавай кампазіцыі галоўны корпус, уваход у які зроблены ў выглядзе вынаснога [[тамбур]]а на шырыню рызаліта. Над тамбурам — шырокая [[тэраса]] з металічнай агароджай. Два бакавыя прамавугольныя ў плане карпусы размешчаны пад вуглом да галоўнага, з якім злучаны трохпавярховымі вуглавымі ўстаўкамі. У тарцовай частцы правага корпуса ўзвышаецца двух'ярусная шасцігранная вежа са шлемападобным дахам з ратондай. === Брама і галерэі === Брама мела наверсе гадзіннік, былі размешчаны кардэгардыя (на ніжнім ярусе) і памяшканні архіва (на верхнім). Дапаможныя карпусы абапал брамы ўключалі шэраг жылых і гаспадарчых памяшканняў, майстэрні, кухні, склепы, скарбніцы і інш. ==== Капліца ==== [[Файл:Алтар капліцы. Нясвіжскі замак.jpg|180пкс|міні|Алтар капліцы]] Тут жа знаходзілася і замкавая капліца з драўляным і фаянсавым алтаром. Скляпенні капліцы былі аздоблены малюнкамі на біблейскія сюжэты. === Інтэр'еры === [[Файл:Бальная зала Нясвіжскага замка.jpg|thumb|злева|Бальная зала]] [[Файл:Гетманская зала Нясвіжскі замак.jpg|міні|злева|Гетманская зала]] Інтэр'еры Нясвіжскага замка ўражваюць сваёй прыгажосцю і раскошай. Усяго ў замку было каля трохсот гасцінных пакояў і дванаццаць вялікіх парадных залаў. Асабліва багата былі ўпрыгожаны галерэя і 12 парадных залаў, кожная з якіх мела непаўторны мастацкі вобраз і сваю назву: Залатая, Каралеўская, Гетманская, Мармуровая, Зорная, Рыцарская, Паляўнічая і інш<ref name="belta"/>. У Бібліятэчнай зале было сабрана больш за дваццаць тысяч рукапісных і друкаваных кніжак амаль на ўсіх еўрапейскіх мовах, Партрэтную ўпрыгожвалі больш за 900 партрэтаў прадстаўнікоў Радзівілаўскай сям'і, вялікая частка з якіх была выканана прыгоннымі сялянамі. Мармуровая зала была аздоблена чорным мармурам, Залатая — пазалочанымі сценамі і столяй. Паркет ва ўсіх залах быў выкананы са ста гатункаў дрэва, што дазваляла ствараць разнародныя мазаікі і дэкаратыўныя арнаменты. Сцены вакол сходкаў і калідоры ўяўлялі сабой вялікую мастацкую галерэю. Пазалочаныя медныя балюстрады ў галоўным корпусе былі асаблівасцю не толькі ў межах Рэчы Паспалітай, але і Еўропы<ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>. [[Файл:Камінная зала Нясвіжскага замка 06.jpg|thumb|Камінная зала]] Інтэр'еры ўпрыгожвалі [[кафель]]ныя і [[фаянс]]авыя [[печ]]ы, аздобленыя ляпнінай, [[камін]]ы з металічнымі геральдычнымі выявамі, дубовыя разныя панэлі, лепка, пакрытая пазалотай на сценах і столях, дарагія люстры, люстэркі. У замку была карцінная галерэя, захоўваліся вырабы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і [[бібліятэка Радзівілаў]], якая дзякуючы шырокім культурным сувязям уладальнікаў замка камплектавалася рукапісамі і выданнямі, прывезенымі з Еўропы, кнігамі з друкарняў ВКЛ, у тым ліку і з уласных друкарняў у Нясвіжы і Брэсце<ref name="belta"/>. == У незалежнай Беларусі == [[Выява:NiasvizhCastle2.JPG|справа|thumb|злева|Нясвіжскі замак падчас рэстаўрацыі]] Пасля распаду СССР у комплексе знаходзіўся санаторый «Белмежкалгасздраўніцы», які быў зачынены ў [[2001]] годзе, пасля чаго палац быў перададзены пад апеку Міністэрства культуры [[Беларусь|Беларусі]] для правядзення ў палацы [[рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]]. Стан большасці пакояў замка характэрызаваўся як аварыйны. У жудасным стане былі падмуркі гадзіннікавай вежы, зачыненай для наведвання, скляпоў і падзямелляў. Аднак у першыя гады рэстаўрацыйныя работы ішлі вельмі павольна, яны абмежаваліся толькі некаторымі натурнымі даследаваннямі, а працы мелі характар супрацьаварыйных<ref>[http://nesvizh1223.ucoz.ru/publ/5-1-0-250 Реставрационные работы в Несвижском замке глазами реставратора] {{ref-ru}}</ref>. У ноч на 25 снежня 2002 года ў Нясвіжскім замку здарыўся пажар. На тушэнні пажару было задзейнічана ў агульнай колькасці 92 чалавека і 19 машын. Па трывозе быў падняты ўвесь асабовы склад Нясвіжскага раённага аддзела [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]]. Брандмайстры ацанілі: пажар хоць не вельмі буйны, але досыць складаны з-за нестандартнай планіроўкі будынка. Пасля ліквідацыі пажару падраздзяленні МНС усю першую палову дня 25 снежня працягвалі адпампоўваць ваду ў каміннай зале замка на плошчы прыкладна 300 кв. м<ref>[http://nesvizh1223.ucoz.ru/publ/5-1-0-23 Пожар в Несвижском замке в ночь на 25.12.2002] {{ref-ru}}</ref>. Пажарам было знішчана больш за 700 кв. м даху і перакрыццяў, у тым ліку кроквы, стойкі, вільчаковыя прагоны, пакрыццё даху над танцавальнай залай і часткова над правай часткай цэнтральнага корпуса замка, знішчаны будаўнічыя канструкцыі паддашка і дах правага крыла замка. Пасля пажару ў аварыйным стане аказаліся паддашкавыя перакрыцці паўднёвай галерэі, элементы цэнтральнай часткі, у тым ліку мастацкі роспіс столі і сцен цэнтральнай лесвіцы<ref>[http://www.zvyazda.minsk.by/second.html?r=18&p=14&archiv=09012003 Нясвіжская трагедыя]{{Недаступная спасылка}}</ref> [[File:Замак-палац у Нясьвіжы знутры.jpg|thumb|Нясвіжскі замак пасля рэстаўрацыі]] [[Файл:Г. Нясьвіж - Палацава-паркавы ансамбль DSC07386.JPG|thumb|Адноўленая ўсходняя галерэя, якая была разабрана з-за аварыйнага стану падмуркаў]] Толькі пасля пажару пачаліся работы па рэстаўрацыі палаца. Падчас рэстаўрацыі высветлілася, што з-за промахаў будаўнікоў замка, у прыватнасці, лішку дымавых хадоў у сценах, мур стаў нетрывалы; у некаторых выпадках прыйшлося разбіраць старыя сцены<ref>[http://21.by/papers?id=23646 Старая кладка на новый лад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080412020011/http://21.by/papers?id=23646 |date=12 красавіка 2008 }} {{ref-ru}}</ref>. Была разабрана трохпавярховая ўсходняя галерэя: па меркаванню спецыялістаў, што вялі рэстаўрацыю, двухметровы насыпны грунт, які складае падмурак пабудовы, не меў неабходных апорных якасцей, таму і было прынята рашэнне разабраць галерэю, а затым аднавіць яе ў ранейшым выглядзе. Увогуле, увесь ход работ выклікаў вострую крытыку спецыялістаў, па іх меркаванню «''пад выглядам рэстаўрацыі Нясвіжскага палаца можа адбыцца замена аўтэнтычных фрагментаў унікальнага помніка дойлідства новабудоўлямі''». Таксама прыводзілася меркаванне, што пры рэстаўрацыі палаца дапускаліся шматлікія парушэнні агульнапрынятых міжнародных методык, якія прадугледжваюць захаванне, а не знішчэнне аўтэнтычных элементаў архітэктурных помнікаў<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2008/03/31/ic_articles_116_156343/ В Несвижском замке реставраторы разобрали восточную галерею] {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Нясвіж. Палац Радзівілаў. Рэстаўрацыя ў 2007 годзе.jpg|thumb|злева|Раскапаныя ўмацаванні]] Першую чаргу Нясвіжскага замка павінны былі ўвесці ў строй, па плану рэканструкцыі, у [[2007]] годзе. У 2008 годзе быў здадзены ў эксплуатацыю першы пускавы комплекс (блок з трох двухпавярховых будынкаў, уязная брама з вежай, прылеглая частка ўнутранага двара і інжынерная інфраструктура — агульная плошча памяшканняў 1,2 тыс. кв. м), адкрыты залы ў памяшканнях уязной брамы і прыбрамных карпусоў, а таксама ў паўночна-ўсходняй галерэі, прысвечаныя гісторыі будаўніцтва аб'екта, фотавыстаўцы інтэр'ераў, архіву і бібліятэцы. {{Падвойная выява|права|Г. Нясьвіж - Палацава-паркавы ансамбль PICT0903.jpg|130|Niasvizh castle original dome.jpg|160|Спрэчнаму цыбулепадобнаму купалу, ўстаноўленаму ў 2004 г., першапачатковы выгляд вярнулі толькі ў 2012 г.||Цыбулепадобны купал|Адноўлены купал}} Частка замка ўведзена ў эксплуатацыю ў ліпені [[2011]] і планавалася, што цалкам рэстаўрацыя павінна быць завершана да канца [[2012]] года<ref>[http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-v-presse/185-nesvizhskiy-zamok-planiruyut-vvesti-v-ekspluataciyu-v-iyule.html Несвижский замок планируют ввести в эксплуатацию в июле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111115130659/http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-v-presse/185-nesvizhskiy-zamok-planiruyut-vvesti-v-ekspluataciyu-v-iyule.html |date=15 лістапада 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. 20 ліпеня 2012 палацавы комплекс цалкам адчыніўся пасля рэстаўрацыі<ref>[http://news.tut.by/society/300699.html Лукашенко встретился с Радзивиллами в Несвижском замке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180129004607/http://news.tut.by/society/300699.html |date=29 студзеня 2018 }} {{ref-ru}}</ref>, а ўжо да 1 кастрычніка таго ж года музей зарабіў першы мільён [[долар ЗША|долараў]] на музейна-экскурсійнай дзейнасці<ref>[http://news.tut.by/culture/319856.html Несвижский дворец заработал свой первый миллион долларов, Мирский его догоняет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180129004657/http://news.tut.by/culture/319856.html |date=29 студзеня 2018 }}{{ref-ru}}</ref>. Пасля рэстаўрацыі была адкрыта бальная, камінная, малая сталовая, гетманская залы і тэатральная зала замка. У цэлым у склад другога пускавога комплексу ўваходзяць блок з пяці трохпавярховых і адзін асобны будынак<ref name="belta">[http://news.belta.by/by/info?id=672758 Нясвіж — культурная сталіца Беларусі 2012 года]</ref>. Асноўную частку займаюць экспазіцыйныя і інтэр'ерныя залы. Прадугледжана і інфраструктура для абслугоўвання наведвальнікаў — рэстаран (размясціўся на месцы былой княжацкай кухні, тут пры правядзенні рэстаўрацыйных работ на скляпеннях і сценах знойдзены фрагменты роспісу ўсходняй тэматыкі), гасцінічныя VIP-апартаменты, гасцініца эканомкласу на 49 месцаў, буфет. Адноўлены ўязны мост, фрагменты замкавых умацаванняў XVI—XVII стагоддзяў, роў, адноўлены ўнутраны дворык, двух'ярусная [[лядоўня]], убудаваная ў земляны вал<ref name="belta"/>. У [[2012]] годзе палацава-паркавы комплекс наведала 431 тысяча чалавек, такім чынам комплекс заняў першы радок па наведваннях сярод музеяў краіны<ref>[http://news.tut.by/culture/348973.html Посещаемость белорусских музеев за последние семь лет выросла на 44 % ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305032310/http://news.tut.by/culture/348973.html |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. == Галерэя фотаздымкаў == <center><gallery> Выява:Уязная брама.JPG|Уязная брама з мастом, адным са старэйшых у Беларусі Выява:Уязная шыльда.JPG|Шыльда з датай пачатку будаўніцтва Выява:Выгляд на палац.JPG|Галоўны фасад палаца Выява:Выгляд з усходу.JPG|Знешні ўсходні бок палаца Выява:Паўднёвы бок са студняй.JPG|Унутраны паўночны бок палаца са студняй Выява:Паўночна-заходні бок з вежай.JPG|Паўночна-усходні бок палаца разам з вежай Выява:Nesvizh Castle CoA.JPG|Картуш франтона Выява:Паўночна-усходні бок.JPG|Выгляд палаца з паўночна-усходняга боку Выява:Усходняя галерэя на другім паверсе.JPG|Другі паверх заходняй галерэі Выява:Усходні бок.JPG|Від на ўязную браму і вежу Выява:Nesvizh Castle 2011.JPG|Паўднёва-заходні бастыён Выява:Паўднёва-усходні бастыён.JPG|Бастыён у паўночна-заходняй частцы замка Выява:Роў вакол замку.JPG|Роў вакол замка Выява:Частка Марысінага парку.JPG|Марысін парк Выява:Стаў Дзікі.JPG|Дзікі стаў атачаюць з абодвух бакоў Стары і Марысін паркі </gallery></center> == Планы і схемы == <center><gallery caption="" widths="220" heights="120"> Выява:Картуш франтона.JPG|Картуш франтона Выява:Прадольны разрэз.jpg|Прадольны разрэз замка Выява:Картуш чацвертага паверха.JPG|Картуш чацвёртага паверха </gallery></center> <center><gallery caption="" widths="180" heights="240"> Выява:План першага паверха.jpg|План першага паверха Выява:План другога паверха.jpg|План другога паверха Выява:План трэцяга паверха.jpg|План трэцяга паверха </gallery></center> <center><gallery caption="" widths="220" heights="220"> Выява:Галоўны фасад.jpg|Галоўны фасад Выява:Паўночна-усходні фасад.jpg|Паўночна-ўсходні фасад палаца </gallery></center> == У філатэліі і баністыцы == Цікавы факт адбыўся з адлюстраваннем Нясвіжскага замка на купюры вартасцю 100 000 рублёў. Замест радзвілаўскіх арлоў на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]] на вежах замка былі адлюстраваны [[праваслаўе|праваслаўныя]] крыжы. Вядома, што Радзівілы былі [[каталіцтва|каталікамі]], таму памылка скажае не толькі мастацкі твор Н. Орды, але і гістарычную рэчаіснасць. Гэтую памылку зрабілі спецыялісты расійскага [[Дзяржзнак]]у, якія і прынеслі афіцыйныя прабачэнні. Сама купюра выйшла ў свет [[15 ліпеня]] [[2005]] года, і на працягу 8 год памылка заставалася незаўважанай<ref>[http://news.tut.by/society/366710.html Российский Гознак извинился за православные кресты на белорусских деньгах(рус.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180117012214/http://news.tut.by/society/366710.html |date=17 студзеня 2018 }}</ref>. <center><gallery> Выява:1992. Stamp of Belarus 0008.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 1992 Выява:1998. Stamp of Belarus 0265.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 1998 File:2008. Stamp of Belarus 35-2008-11-26-blok.jpg|Нясвіжскаму замку 425 гадоў, 2008 File:2012. Stamp of Belarus 05-2012-m-907-a.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 2012 File:2012. Stamp of Belarus 05-2012-m-907.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 2012 File:17-2014-01-04-m.jpg|Аб'екты ЮНЕСКА на паштовай марцы Беларусі, 2014 Выява:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|Нясвіжскі палац на купюры ў 100 000 рублёў узору 2000 года Выява:Лицевая сторона 100руб.jpg|Нясвіжскі палац на купюры ў 100 рублёў Выява:The Radziwills' Castle. Niasvizh (silver coin)r.gif|[[Памятная манета «Замак Радзівілаў. Нясвіж»|Нясвіжскі палац]] на сярэбранай манеце 20 рублёў, 2004 </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдкалегія: А. А. Воінаў і інш. |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская энцыклапедыя |год = 1993 |том = |старонкі = |старонак = 620 |серыя = |isbn = 5-85700-078-5 |тыраж = |ref = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік }} * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш. |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год = 2011 |том = 2. Л—Я |старонкі = |старонак = 464 |серыя = |isbn = 978-985-11-0549-2 |тыраж = |ref = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2. }} * [[Вольга Дзімітрыеўна Бажэнава|''Бажэнава В. Д.'']] Радзівілаўскі Нясвіж. Роспісы касцёла Божага Цела. — Мн., 2007 * {{кніга |аўтар = Варрава А. Р. |частка = |загаловак = Жемчужины Беларуси. Мир. Несвиж. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = УП «Рифтур» |год = 2011 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 9-789856-919476 |тыраж = |ref = Варрава }} * {{кніга |аўтар = Волкаў М. |частка = |загаловак = Артылерыя Нясвіжскага замка. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Андрэй Янушкевіч |год = 2015 |том = |старонкі = |старонак = 188 |серыя = |isbn = 978-985-90346-2-6 |тыраж = |ref = }} *Волкаў М. Раскрадзены арсенал // Наша гісторыя, №2, 2018, с. 47 - 52. ISBN 2617-2305 *{{кніга |аўтар = Метельский А. А. |частка = |загаловак = Владельцы старого Несвижа. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год = 2011 |том = |старонкі = |старонак = 160 |серыя = |isbn = 978-985-11-0581-2 |тыраж = |ref = Метельский }} * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Нясвіжскага раёна. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год = 2001 |том = |старонкі = |старонак = 632 |серыя = |isbn = 985-11-0206-7 |тыраж = |ref = Памяць: Нясвіжскі раён }} * {{кніга |аўтар = Ткачёв М. А. |частка = |загаловак = Замки Беларуси. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларусь |год = 2002 |том = |старонкі = |старонак = 200 |серыя = |isbn = 985-07-0418-7 |тыраж = |ref = Ткачёв }} * {{кніга |аўтар = Чистяков В. |частка = Женские чары несвижских парков |загаловак = Директор. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = ООО «Консорциум Наука Экономика Право», № 11 (125) ноябрь |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Чистяков }} * {{кніга |аўтар = Шышыгіна-Патоцкая К. Я. |частка = |загаловак = Нясвіж і Радзівілы. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 3-е выд |месца = Мн |выдавецтва = Беларусь |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = 240 |серыя = |isbn = 978-985-01-0740-4 |тыраж = |ref = Шышыгіна-Патоцкая }} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_local/m_niasviz/%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%B0%D1%9E%D0%B3%D1%83%D1%81%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%9E_%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D1%85_%D1%83_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8F_'%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83'.html Янкоўскі Чэслаў. Станіслаў Аўгуст Панятоўскі ў гасцях у князя "Пане Каханку". Пераклад Леаніда Лаўрэша] == Спасылкі == {{Commons|Category:Niasvizh Castle Complex}} {{Сусветная спадчына|1196}} {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|610Г000466}} * [http://niasvizh.by/ Нясвіж — Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120628172149/http://niasvizh.by/ |date=28 чэрвеня 2012 }} * [http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/nesvizh-palace Нясвіжскі замак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140403090818/http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/nesvizh-palace |date=3 красавіка 2014 }} на [http://www.belarus.by/by/ афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }} * [http://www.radzima.org/be/nyasvizh/zamak-palac-radzivilau-2002.html Фатаграфіі на Radzima.org] * [http://globustut.by/nesvizh/palace_gallery.htm Фатаграфіі на Globustut.by] * [http://szlachta.io.ua/album47770 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury's Corner. Старажытнае дойлідства Нясвіжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120524163932/http://szlachta.io.ua/album47770 |date=24 мая 2012 }} * [http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-castle/ Гістарычны праект Мір-Нясвіж.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080501101419/http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-castle/ |date=1 мая 2008 }} * [http://vandrouka.by/2012/nesvizhskiy-zamok/ Вандроўка па Нясвіжскім замку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120517112053/http://vandrouka.by/2012/nesvizhskiy-zamok/ |date=17 мая 2012 }} * [http://news.tut.by/culture/307613.html Нясвіжскі замак аднавілі не так, як было раней] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120831154510/http://news.tut.by/culture/307613.html |date=31 жніўня 2012 }} * [http://news.tut.by/society/310984.html?utm_source=news-left-block&utm_medium=popular-news&utm_campaign=popular-news Нясвіжскі музей-запаведнік прэтэндуе на званне самай наведваемай славутасці ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305024944/http://news.tut.by/society/310984.html?utm_source=news-left-block&utm_medium=popular-news&utm_campaign=popular-news |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * [https://ldd.by/velo-belarus-1-7/ Несвижский замок. Велопутешествие по Беларуси на LDD.by] * [https://ldd.by/velo-belarus-1-8/ Несвижский парк. Велопутешествие по Беларуси на LDD.by] * {{Архіварта|njasvizhski-palacava-parkavy-kompleks}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сусветная спадчына ў Беларусі}} {{Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} {{Ардынаты на Нясвіжы}} {{Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж»}} {{Славутасці Нясвіжа}} {{Замкі Беларусі}} {{Выдатны артыкул|Архітэктура}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палацы-музеі]] [[Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Радзівілаў]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Нясвіжская ардынацыя]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] [[Катэгорыя:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] hir28p8zw04uplprp4bndg28ut4ogx9 Леанід Ільіч Брэжнеў 0 26394 5161377 5114309 2026-07-05T22:54:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161377 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Брэжнеў}} {{ДД}} '''Леані́д Ільі́ч Брэ́жнеў''', ({{ДН|19|12|1906|6|12|1906}}, г. Каменскае, [[Екацерынаслаўская губерня]], [[Расійская імперыя]]; зараз горад [[Кам’янскэ]], [[Днепрапятроўская вобласць]] ([[Украіна]]) — {{Датасмерці|10|11|1982}}, [[Масква]], [[СССР]]) — кіраўнік [[СССР|савецкай дзяржавы]] ў [[1964]]—[[1982]] гадах. Першы Сакратар [[ЦК КПСС]] з [[1964]] (з [[1966]] Генеральны Сакратар) і Старшыня [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] з [[1960]] па [[1964]] і з [[1977]] па [[1982]]. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1961)<ref>Званне Героя Сацыялістычнай Працы было прысвоена за ўдзел у касмічнай праграме.</ref> і [[Чатырохразовыя Героі Савецкага Саюза|чатырохкратны Герой Савецкага Саюза]] (1966<ref>У сувязі з 60-годдзем.</ref>, 1976, 1978, 1981). Лаўрэат [[Міжнародная Ленінская прэмія «За ўмацаванне міру паміж народамі»|Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаванне міру паміж народамі»]] (1973) і [[Ленінская прэмія|Ленінскай прэміі па літаратуры]] (1979). == Біяграфія == Нарадзіўся ў Каменскім [[Екацерынаслаўская губерня|Екацерынаслаўскай губерні]] (цяпер горад [[Кам’янскэ]] [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]) у сям’і Іллі Якаўлевіча Брэжнева (1874—1930) і Наталлі Дзянісаўны Мазалавай (1886—1975). Яго бацька і маці нарадзіліся і да пераезду ў Каменскае пражывалі ў с. [[Брэжнева (Курская вобласць)|Брэжнева]] (цяпер [[Курскі раён|Курскага раёна]] [[Курская вобласць|Курскай вобласці]]). Брат — Брэжнеў Якаў Ільіч (1912—1993). Сястра — Брэжнева Вера Ільінічна (1910—1997). У розных афіцыйных дакументах, уключаючы [[пашпарт]], нацыянальнасць Леаніда Брэжнева паказвалася як [[украінец]] або рускі (гл. раздзел ''«Дакументы»'' гэтага артыкула). У 1915 годзе быў прыняты ў класічную гімназію, якую скончыў у 1921 годзе. З [[1921]] года працаваў на [[Курск]]ім маслабойным заводзе. У [[1923]] годзе ўступіў у камсамол. Скончыў Курскі <!-- (Пры паступленні землеўпарадкавальны) -->каморніцка-меліярацыйны тэхнікум (1923—1927) і [[Днепрадзяржынскі металургічны інстытут]] ([[1935]]). У Днепрадзяржынску Леанід Брэжнеў жыў у сціплым двухпавярховым, на чатыры кватэры доме № 40 на праспекце Пеліна. Цяпер яго называюць «Лёнін дом». Па словах яго былых суседзяў, вельмі любіў ганяць галубоў з галубятні, якая стаяла ў двары (цяпер на яе месцы гараж). Апошні раз ён наведаў сваё радавое гняздо ў 1979 годзе, сфатаграфаваўся з яго жыхарамі на памяць<ref>[http://zador.com.ua/news.php?id=67373&cat=29 В Днепродзержинске Леонид Брежнев подчистил биографию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140912061935/http://zador.com.ua/news.php?id=67373&cat=29 |date=12 верасня 2014 }}</ref>. Пасля заканчэння ў [[1927]] годзе тэхнікума атрымаў кваліфікацыю каморніка 3-га разраду і працаваў землеўсаветнікам: некалькі месяцаў у адным з паветаў [[Курская губерня|Курскай губерні]], потым у [[Коханаўскі раён|Коханаўскім раёне]] [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] БССР (цяпер [[Талачынскі раён]])<ref>[http://sb.by/post/29433/ Бабий бунт против Брежнева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090325052627/http://sb.by/post/29433 |date=25 сакавіка 2009 }}</ref>. У 1927 годзе ажаніўся. У сакавіку таго ж <!-- 1928 --> года быў перакінуты на [[Урал]], дзе працаваў: землеўсаветнікам, загадчыкам раённым зямельным аддзелам, намеснікам старшыні Бісерцкага райвыканкама [[Уральская вобласць, РСФСР|Уральскай вобласці]] ([[1929]]—[[1930]]), намеснікам начальніка Уральскага абласнога зямельнага кіравання. У верасні [[1930]] года з’язджае і паступае ў [[Маскоўскі інстытут машынабудавання імя М. І. Калініна]], а ўвесну 1931 года пераводзіцца студэнтам на вячэрні факультэт [[Днепрадзяржынскі металургічны інстытут|Днепрадзяржынскага металургічнага інстытута]], і адначасова з вучобай працуе качагарам-слесарам на заводзе. Член [[УКП(б)]] з 24 кастрычніка 1931 года. У [[1935]]—[[1936]] гадах служыў у войску: курсант і палітрук танкавай роты ў Забайкаллі (пасёлак Пясчанка размешчаны ў 15 км на паўднёвы ўсход ад горада Чыты). Скончыў курсы матарызацыі і механізацыі Чырвонай Арміі, за што было прысвоена першае афіцэрскае званне — лейтэнант. (Пасля яго смерці з [[1982]] года Пясчанскаму танкаваму навучальнаму палку было прысвоена імя Л. І. Брэжнева). У [[1936]]—[[1937]] гадах дырэктар металургічнага тэхнікума ў Днепрадзяржынску. З 1937 інжынер на [[Дняпроўскі металургічны завод імя Ф. Э. Дзяржынскага|Дняпроўскім металургічным заводзе імя Ф. Э. Дзяржынскага]]. З мая 1937 года намеснік старшыні Днепрадзяржынскага гарвыканкама. З 1937 на працы ў партыйных органах. З [[1938]] года — загадчык аддзела Днепрапятроўскага абкама кампартыі Украіны, c [[1939]] года сакратар абкама. [[Файл:Brezhnev 1942.jpg|thumb|250px|left|[[Брыгадны камісар]] Брэжнеў (крайні справа) у [[1942]] годзе, уручае [[партбілет]]]] З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны прымае ўдзел у мабілізацыі насельніцтва ў Чырвоную Армію, займаецца эвакуацыяй прамысловасці, затым на палітычных пасадах у дзеючай арміі: намеснік начальніка палітуправы [[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвага фронту]]. Будучы брыгадным камісарам, пры скасаванні інстытуту ваенных камісараў у кастрычніку [[1942]] года замест чаканага генеральскага звання быў атэставаны палкоўнікам<ref>Предположительно причиной тому являлся донос Е. А. Айзона. См. [http://iz.com.ua/2006/12/19/stalingradskie-poxozhdenija-bravogo-politrabotnika/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101125151904/http://iz.com.ua/2006/12/19/stalingradskie-poxozhdenija-bravogo-politrabotnika |date=25 лістапада 2010 }}.</ref>. {{пачатак цытаты}} Чарнавой працы цураецца. Вайскоўскія веды вельмі слабыя. Многія пытанні вырашае як гаспадарнік, а не як [[палітработнік]]. Да людзей ставіцца не аднолькава роўна. Схільны мець любімчыкаў. {{канец цытаты|крыніца=З характарыстыкі ў асабістай справе (1942)}} З 1943 — начальнікам [[палітаддзел]]а [[18-я армія (СССР)|18-й арміі]]. Генерал-маёр ([[1943]])<ref>Біяграфія на сайце [http://www.biografii.ru/biogr_dop/breznev_l_i/breznev_l_i.htm biografii.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080219065617/http://www.biografii.ru/biogr_dop/breznev_l_i/breznev_l_i.htm |date=19 лютага 2008 }}</ref><ref>Своей карьерой Брежнев обязан 1937 года [http://www.ng.ru/style/2006-12-15/24_brezhnev.html ng.ru]</ref>. {{пачатак цытаты}}Начальнік палітаддзела 18-й арміі палкоўнік Леанід Ільіч Брэжнеў сорак разоў прыплываў на Малую Зямлю, а гэта было небяспечна, бо некаторыя суда ў дарозе падрываліся на мінах і гінулі ад прамых снарадаў і авіяцыйных бомбаў. Аднойчы сейнер, на якім плыў Брэжнеў, напароўся на міну, палкоўніка выкінула ў моры… яго падабралі матросы… {{канец цытаты|крыніца=[[Сяргей Аляксандравіч Барзенка|С. А. Барзенка]] ў артыкуле «225 дзён мужнасці і адвагі» («Праўда», [[1943]])<ref>Красная звезда, 19 декабря 2006 [http://www.redstar.ru/2006/12/19_12/4_06.html Поручение генсека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100418182435/http://www.redstar.ru/2006/12/19_12/4_06.html |date=18 красавіка 2010 }}</ref>}} <blockquote>«У адбіванні наступу немцаў актыўны ўдзел прымаў начальнік палітаддзела 18-ай арміі палкоўнік тав. Брэжнеў. Разлік аднаго станковага кулямёта (радавыя Кадыраў, Абдурзакаў, з папаўнення) разгубіўся і не адкрыў своечасова агню. Два ўзводы немцаў скарыстаўшыся гэтым, падабраліся да нашых пазіцый на кідок гранаты. Тав. Брэжнеў фізічна ўздзейнічаў на кулямётчыкаў і прымусіў іх уступіць у бой. Нясучы значныя страты, немцы адступілі, кінуўшы на поле бою некалькі параненых. Па загадзе тав. Брэжнева разлік вёў па іх прыцэльны агонь, пакуль не знішчыў».</blockquote> З чэрвеня [[1945]] года начальнік палітуправы [[4-ы Украінскі фронт|4-га Украінскага фронту]], затым — палітупраўленняў Прыкарпацкай ваеннай акругі <ref>[http://samsv.narod.ru/Okr/prikvo.html Прикарпатский ваенны акруга]</ref>, удзельнічаў у падаўленні [[бандэраўцы|бандэраўшчыны]]. Удзельнік [[Парад Перамогі|Парада Перамогі]] [[24 чэрвеня]] [[1945]] года камісарам зводнага палка 4-га Украінскага фронту. З [[30 жніўня]] [[1946]] года па лістапад [[1947]] года першы сакратар Запарожскага (прызначаны па рэкамендацыі М. С. Хрушчова), а затым Днепрапятроўскага (да 1950 года) абкамаў партыі. [[Файл:Iranbrezhnev1963.jpg|thumb|right|250px|<small>Прэзентацыйны буклет з [[паштовая марка|паштовымі маркамі]] [[Іран]]а, прысвечаных візіту Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР Л. І. Брэжнева ў Іран, лістапад [[1963]] года. Абмежаваны падарункавы тыраж для членаў савецкай дэлегацыі. Першы ў свеце малюнак Брэжнева на паштовых марках.</small>]] З лета 1950 года быў вылучаны першым сакратаром ЦК Кампартыі Малдовы, па кастрычнік 1952 года, калі на [[XIX з'езд КПСС|XIX з’ездзе партыі]] ён упершыню абіраецца членам ЦК, а на пасляз’ездаўскім пленуме ЦК абіраецца сакратаром ЦК і кандыдатам у члены [[Палітбюро ЦК КПСС|Прэзідыума ЦК партыі]], таксама член [[Сталыя камісіі пры Прэзідыуме ЦК КПСС, 1952-1953|пастаянных камісій пры Прэзідыуме ЦК]] для замежных спраў і па пытаннях абароны (у апошняй з 19.11.1952). Са [[Смерць Сталіна|смерцю Сталіна]] ў сакавіку [[1953]] года Брэжнеў вызвалены ад абедзвюх пасад і прызначаны начальнікам палітуправы Ваенна-марскога міністэрства. Па сцвярджэнні [[Млечын]]а, у тым жа месяцы адбылося аб’яднанне Ваеннага і Ваенна-Марскога Міністэрстваў для ўтварэння Міністэрства абароны, былі аб’яднаны і іх палітычныя органы, і Брэжнеў застаўся без працы<ref name=ReferenceA>{{cite web|url=http://m.tululu.ru/bread_13404_139.xhtml|title=Брежнев - Млечин Леонид, стр. 139|accessdate=2013-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130615215606/http://m.tululu.ru/bread_13404_139.xhtml|archivedate=15 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У маі Брэжнеў звярнуўся з лістом да Малянкова з просьбай накіраваць яго на працу ў партарганізацыі Украіны<ref name=ReferenceA />. Загадам міністра абароны № 01608 21 мая Брэжнеў быў вернуты ў кадры Савецкай арміі. Па дадзеных [[Павел Анатолевіч Судаплатаў|П. А. Судаплатава]]<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/sudoplatov_pa/12.html П. А. Судоплатов. Спецоперации. Лубянка и Кремль 1930—1950 годы.]</ref> і генерала [[Кірыл Сямёнавіч Маскаленка|К. С. Маскаленка]]<ref>[http://www.zagadka-prorok.ru/Biriy/Kak_prohodil/index.html Из мемуаров Москаленко.]{{Недаступная спасылка}}</ref>, сярод 10 узброеных генералаў, выкліканых у Крэмль [[26 чэрвеня]] [[1953]] года для арышту [[Лаўрэнцій Паўлавіч Берыя|Л. П. Берыі]], быў і Л. І. Брэжнеў. З 21 мая 1953 года па 27 лютага 1954 года — намеснік начальніка Галоўнага палітычнага ўпраўлення Савецкай Арміі і Ваенна-марскога флоту. Генерал-лейтэнант (4.8.1953). У [[1954]] годзе па прапанове [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М. С. Хрушчова]] пераводзіцца ў [[Казахская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Казахстан]], дзе спачатку працуе другім, а з [[1955]] года першым сакратаром ЦК кампартыі рэспублікі. Сакратар ЦК КПСС па абароннай прамысловасці ў 1956—1960 гадах, у 1956—1957 гадах кандыдат у члены Прэзідыума ЦК КПСС і з 1957 года член Прэзідыума (c 1966 — Палітбюро) ЦК КПСС. У 1960 годзе прызначаны старшынёй Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР. У 1964 годзе ўдзельнічаў у арганізацыі зрушэння [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М. С. Хрушчова]], пасля чаго ўзначальвае [[сакратарыят ЦК КПСС]]. Леанід Брэжнеў прапаноўваў [[Уладзімір Яфімавіч Сямічастны|У. Я. Сямічастнаму]], старшыні КДБ СССР у перыяд падрыхтоўкі Пленума ЦК КПСС 1964 года, фізічна пазбавіцца ад [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М. С. Хрушчова]]. Член Палітбюро, Прэзідыума ЦК КПСС (1964—1973), першы сакратар ЦК Кампартыі Украіны (1963—1972) [[Пётр Яфімавіч Шэлест]] успамінае: {{пачатак цытаты}} Я распавёў Падгорнаму, што сустракаўся ў Жалезнаводску з У. Я. Сямічастным, былым старшынёй КДБ СССР у перыяд падрыхтоўкі Пленума ЦК 1964. Сямічастны мне распавёў, што яму Брэжнеў прапаноўваў фізічна пазбавіцца ад М. С. Хрушчова, учыніўшы аварыю самалёта, аўтамабільную катастрофу, атручанне або арышт. Усё гэта Падгорны пацвердзіў і сказаў, што Сямічастным і ім усё гэтыя «варыянты» ліквідацыі Хрушчова былі адкінуты… Пра ўсё гэта калі-небудзь стане вядома! І як у гэтым святле будзе выглядаць «наш правадыр»?<ref>Пётр Шелест. «Настоящий суд истории ещё впереди». Воспоминания, дневники, документы, материалы / Под ред. Ю. Шаповала. — Киев: «Генеза», [[2004]]., С. 417.</ref>{{канец цытаты}} ==== Удзел у касмічнай праграме ==== У [[Трылогія Брэжнева|кнігах Брэжнева]], напісаных пад яго кіраўніцтвам групай журналістаў<ref>''Михаил Павлов.'' [http://www.rg-rb.de/2005/29/sek.shtml Золотое перо генсека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101225110436/http://www.rg-rb.de/2005/29/sek.shtml |date=25 снежня 2010 }} // Русская Германия. — 2005. — № 29.</ref>, яму ў якасці сакратара ЦК адводзіцца кіраўніцтва і каардынацыя касмічнай праграмы СССР з самага яе з’яўлення: так, сцвярджаецца, што ён нібыта ў [[1957]] годзе асабіста даваў указанні [[Сяргей Паўлавіч Каралёў|С. П. Каралеву]], як яму весці працы над запускам другога спадарожніка. Л. І. Брэжнеў сцвярджае, што ён асабіста выбіраў месца для касмадрома [[Байканур]] у Казахстане, вырашая спрэчку паміж прыхільнікамі будаўніцтва касмадрома ў [[Казахстан]]е і на абжытых мясцовасцях [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]], і асабіста кіраваў працамі па ўзвядзенню стартавых комплексаў. Ён пісаў: {| | {{Пачатак цытаты}} Спецыялісты добра разумелі: хутчэй, прасцей, танней было б асталявацца на [[Чорназямельскі раён|Чорных землях]]. Тут і чыгунка, і шаша, і вада, і электраэнергія, увесь раён абжыты, і і клімат не такі суровы, як у Казахстане. Так што ў каўказскага варыянту было нямала прыхільнікаў. Шмат давялося мне ў той час вывучыць дакументаў, праектаў, даведак, абмеркаваць усё гэта з вучонымі, гаспадарнікамі, інжынерамі, спецыялістамі, якім у будучыні трэба было запускаць ракетную тэхніку ў космас. Паступова абгрунтаванае рашэнне складвалася і ў мяне самога. Цэнтральны Камітэт партыі выступіла за першы варыянт — казахстанскі. …Жыццё пацвердзіла мэтазгоднасць і правільнасць такога рашэння: землі Паўночнага Каўказа захаваны для сельскай гаспадаркі, а Байканур змяніў яшчэ адзін раён краіны. Ракетны палігон патрабавалася ўвесці ў строй хутка, тэрміны былі жорсткія, а маштабы работ — велізарныя. {{Канец цытаты|крыніца=Л. И. Брежнев. Воспоминание<ref name="kosm">''Л. И. Брежнев.'' [http://www.duel.ru/200651/?51_4_1 Космический Октябрь. Главы из книги «Воспоминание»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080209154045/http://www.duel.ru/200651/?51_4_1 |date=9 лютага 2008 }} // Дуэль. — 2006. — № 51.</ref>}} |} === На чале [[Сакратарыят ЦК КПСС|сакратарыята ЦК КПСС]] === {{КПСС}} {{пачатак цытаты}} 14 кастрычніка б. г. адбыўся Пленум Цэнтральнага Камітэта КПСС. Пленум ЦК КПСС задаволіў просьбу т. Хрушчова М. С. аб вызваленні яго ад абавязкаў Першага сакратара ЦК КПСС, члена Прэзідыума ЦК КПСС і Старшыні Савета Міністраў СССР у сувязі з старэчым узростам і пагаршэннем стану здароўя. Пленум ЦК КПСС абраў Першым сакратаром ЦК КПСС т. Брэжнева Л. І. {{канец цытаты|крыніца=Информационное сообщение о Пленуме ЦК КПСС 14 октября 1964 г<ref>[http://www.hrono.info/dokum/hrushgo.html Информационное сообщение о Пленуме ЦК КПСС 14 октября 1964 г.]</ref>.}} ==== 1964—1977 гады ==== Фармальна ў 1964 годзе было абвешчана вяртанне да «ленінскіх прынцыпаў калектыўнага кіраўніцтва». Разам з Брэжневым, важную ролю ў кіраўніцтве гулялі [[Аляксандр Мікалаевіч Шалепін|А. М. Шалепін]], [[Мікалай Віктаравіч Падгорны|М. В. Падгорны]] і [[Аляксей Мікалаевіч Касыгін|А. М. Касыгін]]. {{пачатак цытаты}} Справа ў тым, што першапачаткова фігура Брэжнева як генеральнага сакратара не разглядалася як пастаянная. І ён пра гэта выдатна ведаў. {{канец цытаты|крыніца=[[Аляксандра Паўлаўна Бірукова|А. П. Бірукова]]<ref name="mk.ru">''Оксана Химич.'' [https://archive.today/20130417060337/www.mk.ru/print/articles/186060-sezd-perevernuvshiy-stalina.html Съезд, перевернувший Сталина] // [[Московский Комсомолец]]. — 2006. — № 2036. {{праверана|24|09|2010}}</ref>}} Аднак Брэжнеў у ходзе апаратнай барацьбы здолеў своечасова ліквідаваць Шалепіна і Падгорнага і расставіць на ключавыя пасады асабіста адданых яму людзей ([[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Ю. У. Андропава]], [[Мікалай Аляксандравіч Ціханаў|М. А. Ціханава]], [[Мікалай Анісімавіч Шчолакаў|М. А. Шчолакава]], [[Канстанцін Усцінавіч Чарненка|К. У. Чарненкі]], [[Сямён Кузьміч Цвігун|С. К. Цвігуна]]<ref name="Прым.">Названыя асобы працавалі ў свой час адначасова з [[Брэжнеў|Брэжневым]] у Мадавіі і Днепрапятроўску, утвараючы т. з «[[Днепрапятроўска-малдаўскі клан]]» у [[Савецкая наменклатура|наменклатуры]]</ref>. На думку вядомага даследчыка [[Савецкая наменклатура|савецкай наменклатуры]] [[Міхаіл Сяргеевіч Васленскі|М. С. Васленскага]], менавіта гэтай акалічнасцю тлумачыцца іх прызначэнне на высокія пасады ў кіраўніцтве СССР з прыходам Брэжнева на пост [[Генеральны сакратар ЦК КПСС|Генеральнага сакратара ЦК КПСС]] <ref>[https://web.archive.org/web/20120421113749/http://rosnom.narod.ru/T76.htm Михаил Восленский. «[[Наменклатура, кніга|Номенклатура]]» Глава 6])</ref>. Касыгін не быў ліквідаваны, але эканамічная палітыка, якая праводзілася ім, сістэматычна тарпедавалася Брэжневым. {{Пачатак цытаты}} Нам, людзям блізкім у той час да вышэйшага кіраўніцтва краіны, было вядома, што паміж імі існуюць пэўныя трэнні. І Брэжнеў не раз у размовах з намі, сакратарамі абкамаў, няўхвальна выказваўся аб дзейнасці ўрада. Што, маўляў, ён недастаткова добра працуе, і многія пытанні даводзіцца вырашаць у ЦК, гэта значыць падкрэсліваў недахопы ў працы Саўміна. І ўсім было зусім ясна, што гэтыя стрэлы арыентаваны ў Касыгіна.{{канец цытаты|крыніца=[[Віталь Іванавіч Варатнікоў|В. І. Варатнікоў]]<ref>''Павел Коробов.'' [http://allrus.info/main.php?ID=212791&arc_new=1 Виталий Воротников: Между Брежневым и Горбачёвым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107024240/http://allrus.info/main.php?ID=212791&arc_new=1 |date=7 лістапада 2011 }}. База данных «Современная Россия», 18 октября 2004. {{праверана|24|09|2010}}</ref>}} Да пачатку 1970-х гг. партыйны апарат паверыў у Брэжнева, разглядаючы яго як свайго стаўленіка і абаронцу сістэмы. На думку [[Рой Мядзведзеў|Роя Мядзведзева]] і Л. А. Малчанава, [[Савецкая наменклатура|партыйная наменклатура]] адпрэчвала любыя рэформы, імкнулася захаваць рэжым, які забяспечвае ёй уладу, стабільнасць і шырокія прывілеі, і менавіта ў брэжнеўскі перыяд партыйны апарат цалкам падпарадкаваў сабе дзяржаўны. Таксама, на іх думку, міністэрствы і выканкамы сталі простымі выканаўцамі рашэнняў партыйных органаў, а беспартыйныя кіраўнікі практычна зніклі<ref>''Медведев Р. А.'' Личность и эпоха. Политический портрет Л. И. Брежнева. — М., 1991. — Кн. 1.</ref><ref>''Л. А. Молчанов'' [http://bordon.ya1.ru/internet/russ/brejnev.html Л. И. Брежнев.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071228015959/http://bordon.ya1.ru/internet/russ/brejnev.html |date=28 снежня 2007 }} Энциклопедия [[Кирилл и Мефодий|Кирилла и Мефодия]]. {{праверана|24|09|2010}}</ref>. 22 студзеня 1969 года падчас урачыстай сустрэчы экіпажаў касмічных караблёў «[[Саюз-4]]» і «[[Саюз-5]]» на Л. І. Брэжнева быў здзейснены няўдалы замах. [[Малодшы лейтэнант]] Савецкай Арміі [[Віктар Іванавіч Ільін|Віктар Ільін]], пераапрануты ў чужую міліцэйскую форму, пранік да [[Баравіцкая вежа|Баравіцкай брамы]] пад выглядам ахоўніка і адкрыў агонь з двух пісталетаў па машыне, у якой, як ён меркаваў, павінен быў ехаць генеральны сакратар. На самай справе, у гэтай машыне знаходзіліся касманаўты [[Аляксей Архіпавіч Лявонаў|Лявонаў]], [[Андрыян Рыгоравіч Нікалаеў|Нікалаеў]], [[Валянціна Уладзіміраўна Церашкова|Церашкова]] і [[Георгій Цімафеевіч Берагавой|Берагавой]]. Стрэламі быў забіты кіроўца Ілля Жаркоў, некалькі чалавек паранены, перш чым матацыкліст суправаджэння збіў стралка з ног. Сам Брэжнеў ехаў у іншай машыне (а па некаторых даных, нават іншым маршрутам) і не пацярпеў. [[Файл:Leonid Brezhnev and Richard Nixon talks in 1973.png|thumb|left|З Рычардам Ніксанам, 1973]] Сустракаецца сцвярджэнне, што ў лістападзе [[1972]] года Брэжнеў перанёс інсульт з цяжкімі наступствамі. Аднак урач Брэжнева [[Яўген Іванавіч Чазаў|акадэмік Чазаў]] абвяргае гэта: {{пачатак цытаты}} У жыцці ён [Брэжнеў] толькі адзін раз, будучы першым сакратаром ЦК кампартыі Малдавіі, перанёс інфаркт міякарда. У 1957 годзе былі невялікія змены ў сэрцы, але яны насілі толькі ачаговы характар. З тых часоў у яго не было ні інфаркту, ні інсультаў<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/chazov/01.php Чазов Е. Здоровье и власть. Воспоминания «кремлёвского врача»]</ref>. {{канец цытаты}} Перад наведваннем у 1973 годзе [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынцам Філіпам]] СССР, [[Форын Офіс]] прадаставіў яму кароткія характарыстыкі асоб, з якімі яму трэба было сустрэцца. Леанід Брэжнеў там быў апісаны як «валявы чалавек, які выпраменьвае ўпэўненасць і кампетэнтнасць і не мае пры гэтым бліскучага [[інтэлект]]у. Нягледзячы на квітнеючы выгляд, перанёс некалькі сардэчных прыступаў. Любіць паляванне, футбол і кіраванне; па-англійску не гаворыць»<ref>[http://www.echo.msk.ru/inopress/434613-echo.html Радиостанция «Эхо Москвы» / Зарубежная пресса / Принц, шпионы и КГБ]</ref>. 22 сакавіка 1974 (абыходзячы званне генерал-палкоўніка) прысвоена воінскае званне генерал арміі. У 1968 Брэжнеў і яго паплечнікі прынялі рашэнне аб [[Аперацыя «Дунай»|уварванні ў Чэхаславакію]]. У сямідзесятыя гады на міжнароднай арэне адбылося частковае прымірэнне дзвюх сістэм («[[Разрадка міжнароднай напружанасці|разрадка]]»). Менавіта ў гэты час (1973) Брэжнеў атрымаў Ленінскую прэмію за ўмацаванне міру паміж народамі. Праз 2 гады Брэжневым былі падпісаны [[Заключны акт Нарады па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Хельсінкскія пагадненні]] (1 жніўня 1975), які пацвердзіў непарушнасць межаў у Еўропе<ref name="http://bse.sci-lib.com/article104049.html">[http://bse.sci-lib.com/article104049.html Совещание по безопасности и сотрудничеству в Европе] ў [[ВСЭ]]. {{праверана|24|09|2010}}</ref>. [[ФРГ]] да гэтага не прызнавала [[Патсдамскае пагадненне (1945)|Патсдамскае пагадненне]], якое змяніла межы Польшчы і Германіі, і не прызнавала наяўнасць [[ГДР]]. ФРГ фактычна нават не прызнавала анексію [[Калінінград]]а і [[Клайпеда|Клайпеды]] СССР<ref name="Платошкин Николай Николаевич. Жаркое лето 1953 года в Германии">{{кніга|спасылка=http://books.google.ru/books?id=EOa5sP-fMzwC&printsec=frontcover|аўтар=Платошкин Николай Николаевич.|загаловак= Жаркое лето 1953 года в Германии|старонкі=76|старонак=383|выдавецтва=Прайм-Еврознак|год=2004|isbn=5-94849-577-9. {{праверана|24|09|2010}}}}</ref>. Адначасова капіталістычныя краіны перайшлі ад ідэалогіі «[[стрымліванне камунізму|стрымлівання камунізму]]», прапанаванай [[Гары Трумэн]]ам, да ідэі «[[Канвергенцыя дзвюх сістэм|канвергенцыі дзвюх сістэм]]» і «мірнага суіснавання». ==== 1977—1982 гады ==== [[Файл:Leonid Brezhnev 1974.jpg|thumb|right|Леанід Ільіч Брэжнеў у 1974 годзе]] У 1978 годзе ўзнагароджаны ордэнам «Перамога», які ўручаўся толькі ў ваенны час за выдатныя заслугі ў камандаванні фронтам пры перамогах, якія забяспечылі карэнны пералом у стратэгічнай абстаноўцы (узнагароджанне было адменена ўказам М. С. Гарбачова ў 1989 годзе). Групе вядомых савецкіх журналістаў было даручана напісаць [[Трылогія Брэжнева|успаміны Брэжнева]] («Малая зямля», «Адраджэнне», «Цаліна»), закліканыя ўмацаваць яго палітычны аўтарытэт. Дзякуючы мільённым тыражом, ганарар Брэжнева склаў 179.241 рубель<ref>[https://web.archive.org/web/20050207190536/http://www.profile.ru/items/?item=10135 8-14 ноября] // Тайм-аут. — 2004. — № 41. {{праверана|24|09|2010}}</ref>. Уключыўшы мемуары генеральнага сакратара ў праграмы школ і ВНУ і зрабіўшы іх абавязковымі для «станоўчага» абмеркавання ва ўсіх працоўных калектывах, партыйныя ідэолагі дамагліся прама процілеглага выніку — Л. І. Брэжнеў стаў героем шматлікіх анекдотаў яшчэ пры сваім жыцці<ref>''Иосиф Раскин''. Энциклопедия хулиганствующего ортодокса. [http://eho.haim.ru/eho_breg.php Брежнев Леонид Ильич — «глубокочеловечный маразматик»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120415235117/http://eho.haim.ru/eho_breg.php |date=15 красавіка 2012 }}. {{праверана|24|09|2010}}</ref>. У пачатку 1976 ён перанёс [[клінічная смерць|клінічную смерць]]. Пасля гэтага ён так і не змог фізічна аднавіцца, і яго цяжкі стан і няздольнасць кіраваць краінай з кожным годам станавіліся ўсё больш яўнымі. Брэжнеў пакутаваў [[астэнія]]й (нервова-псіхічнай слабасцю) і атэрасклерозам мазгавых сасудаў. Працаваць ён мог толькі гадзіну-дзве ў суткі, пасля чаго спаў, глядзеў тэлевізар і г. д. У яго з’явілася наркатычная залежнасць ад снатворнага — [[нембутала]]у<ref name=nembutal>''Валерий Болдин, Виктор Голиков''. [https://archive.today/20130109090945/www.zavtra.ru/cgi//veil//data/zavtra/02/471/81.html Генсек Брежнев] // Завтра. — 2002. — № 48. {{праверана|24|09|2010}}</ref>. {{пачатак цытаты}} Дастаткова шпрыца — і генеральны сакратар становіцца марыянеткай у чыіх-небудзь руках. Падазраю, што менавіта медыцынскае ўмяшанне зрабіла Брэжнева пародыяй на Брэжнева… {{канец цытаты|крыніца = [[Фёдар Трафімавіч Маргун|Ф. Т. Маргун]]}} 12 снежня 1979 Брэжнеў і яго бліжэйшыя паплечнікі прынялі рашэнне аб [[Штурм палаца Аміна|ажыццяўленні дзяржаўнага перавароту ў Афганістане]] і аб [[Афганская вайна (1979—1989)|уводзе савецкіх войскаў у гэту краіну]], што стала пачаткам шматгадовага ўдзелу СССР ва ўнутрыафганскім канфлікце. {{пачатак цытаты}} … Дзядзька мой тэлефанаваў штодня Дзмітрыю Усцінаву і, ужываючы агульнапрыняты фальклорны дыялект, пытаўся: «Калі гэтая … вайна скончыцца?». Злуючыся і чырванеючы, генеральны сакратар крычаў у навушнік: «Дзіма, ты ж мне абяцаў, што гэта ненадоўга. Там жа нашы дзеці гінуць!» {{канец цытаты|крыніца=Любоў Брэжнева, пляменніца Л. І. Брэжнева<ref>[http://www.novayagazeta.ru/data/2002/83/42.html Под созвездием Ильича] // [[Новая Газета]]. — 2002. — № 83. {{праверана|24|09|2010}}</ref>}} У 1981 годзе, напярэдадні 50-годдзя знаходжання Леаніда Ільіча ў партыі, толькі для яго аднаго быў выпушчаны адліты з золата значок «50 гадоў знаходжання ў КПСС»<ref>''Евгений Евдокимов, Василий Устюжанин.'' [http://www.kp.ru/daily/22697/14211/ Леонид Ильич чуть не стал «матерью-героиней»]. «[[Камсамольская праўда]]», 19 декабря 2001. {{праверана|24|09|2010}}</ref> (для іншых ветэранаў КПСС гэты знак вырабляўся са срэбра з залачэннем<ref>''Нарышкин Б. В''. [http://www.vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=022615&page=219&format=html КПСС в революциях и решениях съездов, конференций и пленумов ЦК] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111107025504/http://www.vkpb2kpss.ru/book_view.jsp?idn=022615&page=219&format=html |date=7 лістапада 2011 }}. — 1986. — Изд. 9. — Т. 14. — С. 219. {{праверана|24|09|2010}}</ref>). 23 сакавіка 1982 г. падчас візіту Брэжнева ў [[Ташкент]], на самалётабудаўнічым заводзе на яго абрынуліся масткі, поўныя людзей. У Брэжнева была зламана ключыца (якая так і не зраслася). Пасля гэтага выпадку здароўе Брэжнева было канчаткова падарвана<ref>[http://www.cpv.ru/modules/news/article.php?storyid=7585 Как это было. Четверть века назад в Ташкенте чуть не погиб Леонид Брежнев]. Чарапавецкі інфармацыйны сайт, 23 марта 2007. {{праверана|24|09|2010}}</ref>. 7 лістапада 1982 года адбылося апошняе публічнае з’яўленне Брэжнева. Стоячы на трыбуне Маўзалею Леніна, ён на працягу некалькіх гадзін прымаў ваенны Парад на Чырвонай плошчы, аднак яго цяжкі фізічны стан кідаўся ў вочы нават на афіцыйнай здымцы. [[Смерць і пахаванне Леаніда Брэжнева|Леанід Ільіч Брэжнеў памёр]] 10 лістапада 1982 года на дзяржаўнай дачы «Зарэчча-6». Цела было выяўлена аховай у 9 гадзін раніцы. Першым на месца смерці з палітычных дзеячаў прыехаў [[Юрый Уладзіміравіч Андропаў|Ю. У. Андропаў]]. Аб смерці Брэжнева СМІ паведамілі толькі праз суткі, 11 лістапада ў 10 гадзін раніцы<ref>[https://web.archive.org/web/20111107025015/http://www.zavtra.ru/cgi/veil/data/zavtra/97/205/5_all.html Валерий Легостаев. Как умер Брежнев?]</ref><ref>''Александр Гамов, Лариса Кафтан.'' [http://kp.ru/daily/23998.3/79265/ Вопрос о том, кто будет следующим генсеком, решался над телом умершего Брежнева]. «Комсомольская правда», 08 лістапада 2007. {{праверана|24|09|2010}}</ref>. Пахаваны на [[Чырвоная плошча|Чырвонай плошчы]] ў Маскве ля [[Некропаль каля Крамлёўскай сцяны|Крамлёўскай сцяны]]. ЗША на пахаванні прадстаўлялі віцэ-прэзідэнт [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Буш-старэйшы]] і дзяржсакратар [[Джордж Шульц|Шульц]]. == Кадравая палітыка == {{main|Днепрапятроўскі клан}} На думку вядомага даследчыка [[Савецкая наменклатура|савецкай наменклатуры]] [[Міхаіл Сяргеевіч Восленскі|М. С. Восленскага]], пасля атрымання пасады [[Генеральны сакратар ЦК КПСС|Генеральнага сакратара ЦК КПСС]] Брэжнеў пачаў актыўна прасоўваць на вышэйшыя кіруючыя пасады членаў наменклатуры з ліку сваіх землякоў па Днепрапятроўскай вобласці і таварышаў па службе з Малдавіі<ref name="Nom">{{Cite web |url=http://rosnom.narod.ru/T76.htm |title=Михаил Восленский. «Номенклатура» Глава 6 |access-date=25 снежня 2012 |archive-date=21 красавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421113749/http://rosnom.narod.ru/T76.htm |url-status=dead }}</ref>. Восленскі выказвае меркаванне пра тое, што падбор кіруючых кадраў па прынцыпе асабістага знаёмства і зямляцтва быў накіраваны на ўмацаванне асабістага ўплыву Брэжнева ў шэрагах наменклатуры<ref name="Nom" />. == Сям’я == Л. І. Брэжнеў быў жанаты з [[Вікторыя Пятроўна Брэжнева|Вікторыяй Пятроўнай Брэжневай]] (народжаная Дзянісава, 1907—1995, ураджэнка [[Белгарад]]а) з 11 снежня 1927 да сваёй смерці. У іх было двое дзяцей — [[Галіна Леанідаўна Брэжнева|Галіна]] (1929—1998) і [[Юрый Леанідавіч Брэжнеў|Юрый]] (нар. 1933). Галіна Брэжнева была адзін час замужам за [[Юрый Міхайлавіч Чурбанаў|Юрыем Чурбанавым]]. == Друкаваныя працы == * «Ленинским курсом»: Речи и статьи. (В 9-ти томах, 5523 страницы) — Издательство: М.: [[Политиздат]], 1970—1982. * Воспоминания («[[Малая зямля, кніга|Малая земля]]», «[[Адраджэнне, кніга|Возрождение]]», «[[Цаліна, кніга|Целина]]»). — ж-л. «[[Новы мір, часопіс|Новый мир]]», 1978, № 2, 5, 11. * Воспоминания (Глава 1 «Жизнь по заводскому гудку». Глава 2 «Чувство Родины». Глава 3 «Малая земля». Глава 4 «Возрождение». Глава 5 «Молдавская весна». Глава 6 «Целина». Глава 7 «Космический Октябрь». Глава 8 «Слово о коммунистах»). М., [[Выдавецтва палітычнай літаратуры|ИПЛ]], 1983. == Меркаванні і ацэнкі == Па апытаннях [[Левада-Цэнтр]]а, праведзеным у красавіку [[2013]] года, Л. І. Брэжнеў названы лепшым кіраўніком Расіі. Станоўча да яго ставіцца 56 % апытаных, адмоўна ад 29 %. На другім месцы — [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіф Сталін]] (50 % станоўча, 38 % адмоўна). За ім стаяць [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай Другі]] (48 % станоўча, 21 % адмоўна) і [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіта Хрушчоў]] з 45 % прыхільнікаў і 35 % праціўнікаў<ref>http://www.levada.ru/22-05-2013/otnoshenie-rossiyan-k-glavam-rossiiskogo-gosudarstva-raznogo-vremni{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Памяць == [[Файл:Bundesarchiv B 145 Bild-F088809-0038, Berlin, East Side Gallery.jpg|thumb|200px|{{нп3|Дзмітрый Уладзіміравіч Урубель|Дзмітрый Урубель|ru|Врубель, Дмитрий Владимирович}}. «{{нп3|Госпадзе! Дапамажы мне выжыць сярод гэтай смяротнай любові||ru|Господи! Помоги мне выжить среди этой смертной любви}}» на [[Берлінская сцяна|Берлінскай сцяне]] (1989)]] У горадзе [[Днепрадзяржынск]]у, дзе нарадзіўся і правёў маладыя гады Л. І. Брэжнеў, на плошчы Вызваліцеляў (былой Кастрычніцкай) знаходзіцца бюст генеральнага сакратара ЦК КПСС, усталяваны ў 1976 годзе, як і належала ў СССР, на радзіме двойчы героя Савецкага Саюза. На будынку Днепрадзяржынскага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта па праспекце Пеліна, у якім з 1931 па 1935 гады вучыўся Л. І. Брэжнеў, устаноўлена мемарыяльная дошка з адпаведным тэкстам і барэльефам генеральнага сакратара. Пасля смерці генеральнага сакратара Заводскі раён Днепрадзяржынска быў перайменаваны ў Брэжнеўскі, але ў 90-х гадах яму зноў была вернута назва Завадскі. Да стагоддзя з дня нараджэння Л. І. Брэжнева ў гарадскім савеце разглядалася пытанне аб прысваенні гарадскому парку культуры і адпачынку яго імя, аднак гэта рашэнне так і не было прынята. З 1982 года імя Брэжнева ў [[Днепрапятроўск]]у насілі адна з плошчаў у цэнтры горада, [[Нацыянальная металургічная акадэмія Украіны|металургічны інстытут]], а таксама вытворчае аб’яднанне [[Паўднёвы машынабудаўнічы завод Паўднёвы машынабудаўнічы завод»]] (усе найменні адменены ў канцы 1980-х гадоў). [[25 студзеня]] [[2012]] года сесія гарсавета назвала імем Брэжнева вуліцу<ref>[http://ukranews.com/ru/news/ukraine/2012/01/25/62555].</ref>. У [[1982]] у горад [[Набярэжныя Чалны]] ([[Татарская АССР]]), дзе быў пабудаваны [[КамАЗ]], быў перайменаваны ў Брэжнеў. У [[1988]] годзе гораду вярнулі ранейшую назву. У 2007 годзе ў горадзе пачала сваё вяшчанне радыёстанцыя «[[Брэжнеў FM]]», у Набярэжных Чаўнах і бліжэйшых раёнах [[Татарстан]]а яе можна пачуць на 90,9 [[МГц]]. У 1982—1988 гадах [[Чаромушкінскі раён]] [[Масква|Масквы]] называўся Брэжнеўскім. У мэтах ушанавання памяці Леаніда Ільіча ЦК КПСС, Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР і Савет Міністраў СССР 18 лістапада 1982 г. прысвоілі аднаму з ваенна-палітычных вучылішчаў яго імя. [[Свярдлоўскае вышэйшае ваенна-палітычнае танка-артылерыйскае вучылішча]] насіла імя Брэжнева ўсяго 6 гадоў. У красавіку 1988 года гэты ўказ быў адменены і вучылішчу вярнулі ранейшую назву. 6 верасня 2004 года ў [[Наварасійск]]у адкрыты помнік Л. І. Брэжневу на скрыжаванні вуліц Саветаў і Наварасійскай Рэспублікі. Аўтар помніка — краснадарскі скульптар Мікалай Бугаёў. Наварасійскія ўлады адзначаюць, што Леанід Ільіч у свой час вельмі шмат зрабіў для горада, порта, параходства. Скульптар адлюстраваў маладога, энергічнага генеральнага сакратара, які нібыта ідзе па горадзе ў касцюме, без узнагарод, з плашчом, перакінутым за спіну. Рабочая назва скульптуры — «Чалавек, які ідзе па горадзе»<ref>''В. Гвоздев.'' [http://tribuna-ua.narod.ru/brezhnev.htm Помнят ли о Брежневе в его родном городе?]. {{праверана|24|09|2010}}</ref>. Раней, у [[2002]] годзе, у Наварасійску абмяркоўвалася пытанне аб прысваенні адной з вуліц горада імя Брэжнева<ref>[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?docsID=937635&print=true В Новороссийске появится улица Брежнева] // [[Коммерсантъ]], 05 кастрычніка 2002. {{праверана|24|09|2010}}</ref>. == Узнагароды == Герой Сацыялістычнай Працы ([[1961]]), 4 разы Герой Савецкага Саюза (1966, 1978, 1978, 1981). [[Маршал Савецкага Саюза]] (1976). Лаўрэат Міжнароднай Ленінскай прэміі «За ўмацаванне міру паміж народамі» ([[1973]]), Ленінскай прэміі за кнігі «Малая зямля», «Адраджэнне» і «Цаліна», за барацьбу за мір (1979). Узнагароджаны залатым медалём Міру імя Жаліё-Кюры ([[1975]]), міжнароднай прэміяй «Залаты Меркурый» за захаванне міру і развіццё супрацоўніцтва (1980). {{зноскі}} {{Кіраўнікі СССР}} {{Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР}} {{Маршалы Савецкага Саюза}} {{Кавалеры ордэна «Перамога»}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брэжнеў Леанід Ільіч}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Ленінскай прэміі]] [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Генеральныя сакратары ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Маршалы Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Чатырохразова Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бургаса]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары ЦК КП Казахстана]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 9-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] ohfq42yobqju9z2fuuevj8y6sf4qcun Лескавац 0 26543 5161399 5000496 2026-07-06T02:35:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161399 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Лескавац |арыгінальная назва = {{lang-sr|Лесковац}} |краіна = Сербія |герб = Grb Leskovca.jpg |сцяг = FLAG Leskovac.gif |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg = 42|lat_min = 59|lat_sec = 53 |lon_deg = 21|lon_min = 56|lon_sec = 46 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |плошча = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 156 252 чал. |год перапісу = 2002 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнохороним = |гадзінны пояс = +1 |DST = ёсць |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.cityofleskovac.org |мова сайта = sr }} '''Ле́скавац''' ({{lang-sr|Лесковац}}) — горад на поўдні [[Сербія|Сербіі]]. Размешчаны на левым беразе ракі [[Рака Паўднёвая Морава|Паўднёвая Морава]], за 230 км ад [[Бялград]]а. Першымі людзьмі, якія пасяліліся на месцы сённяшняга горада былі [[дарданцы]]. У VII—VIII ст. сюды прыйшлі [[славяне]]. Як пасяленне згадваецца ў XIV ст., тады гэта сяло ў [[Першае Балгарскае царства|Балгарыі]]. Падчас асманскай экспансіі на Балканы, горад захоплены туркамі, пад уладай якіх пратрываў каля V ст. Паводле берлінскага дагавора (1878), адышоў да Сербіі. Сёння горад культурны цэнтр Сербіі, тут захавалася шмат старажытнасцей, якія прывабліваюць турыстаў з усяго свету. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Мая Мількавіч]] (нар. 1988) — сербская баскетбалістка. == Спасылкі == {{Commons|выгляд=thumb|Leskovac}} * [http://www.gradleskovac.org Званична презентација града Лесковца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230111033424/http://www.gradleskovac.org/ |date=11 студзеня 2023 }} * [http://www.gradleskovac.net Веб портал града Лесковца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130725014859/http://www.gradleskovac.net/ |date=25 ліпеня 2013 }} * [http://www.usluznicentar.com Услужни центар Општине Лесковац] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130624213539/http://usluznicentar.com/ |date=24 чэрвеня 2013 }} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Сербіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Сербіі]] iq0qb5fqogdafn9r9dw27ivonpo946p Сцяг Беларусі 0 27918 5161433 5160960 2026-07-06T06:40:25Z M.L.Bot 261 афармленне, дэвф 5161433 wikitext text/x-wiki {{Пра|дзяржаўны сцяг [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд з 1995 г|дзяржаўны сцяг [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд 1991—1995 гг.|Бела-чырвона-белы сцяг}} {{Картка:Сцяг |назва = Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь |суб'ект = [[Беларусь]] |ключ = |раён = |рэгіён = |краіна = |выява = Flag of Belarus.svg |подпіс = |заснаваны = {{fd|7|06|1995}} <sub>(арыгінальны дызайн з арнаментам)</sub><ref name="geraldika1">{{cite web|url=http://geraldika.ru/symbols/9223 |title=Указ Президента Республики Беларусь Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь &#124; Геральдика.ру |publisher=Geraldika.ru |access-date=2012-08-15}}</ref><br/>{{fd|10|02|2012}} <sub>(дызайн з таўсцейшым малюнкам арнаменту, які выкарыстоўваецца зараз)</sub><ref name='stb911-2008'/> |прапорцыя = 1:2<ref name='stb911-2008'/> |дызайн = Гарызантальны [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] бікалор у суадносінах 2:1, з чырвоным арнаментам на белай вертыкальнай паласе |выява2 = Flag of Belarus (1991-1995).svg |подпіс2 = [[Бела-чырвона-белы сцяг]]<br>{{fd|19|09|1991}} — {{fd|7|06|1995}} |выява3 = Flag of Belarus (1995-2012).svg |подпіс3 = Сцяг, які прынялі па выніках [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 года]].<br>{{fd|7|06|1995}}{{efn|Дата Указа Прэзідэнта № 214. Некалькі дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] на чале з [[Іван Ціцянкоў|Іванам Ціцянковым]] змянілі сцяг на рэзідэнцыі прэзідэнта яшчэ 16 мая 1995 года (раней за абвяшчэння вынікаў рэферэндуму і набыцця імі законнай моцы). [[Сцяг Беларусі#Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга|Пры гэтым правамоцны дзяржаўны сцяг разарвалі на кавалкі, на якіх распісаліся некаторыя з гэтых асоб]].}} — {{fd|10|02|2012}} |прапорцыя3 = 1:2 }} '''Дзяржа́ўны сцяг Рэспу́блікі Белару́сь''', дапушчальны варыянт '''Дзяржаўны флаг Рэспублікі Беларусь''' — [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] [[сцяг]] з [[Белы колер|белым]] і чырвоным [[арнамент]]ным малюнкам каля дрэўка. Сучасны дызайн уведзены ў 2012 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] і адаптаваны з агульным выглядам сцяга, зацверджаным паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндума 1995 года]]. Дзяржаўны сцяг, зацверджаны ў 1995 годзе, гэта мадыфікацыя сцяга [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] [[Сцяг Беларускай ССР|узору 1951 года]] аўтарства [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалая Гусева]], які выкарыстоўваўся калі краіна была адной з рэспублік [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Зменамі, унесенымі ў сцяг савецкай эпохі, былі: выдаленне знакаў [[камунізм]]у ([[Серп і молат|сярпа, молата]] і чырвонай зоркі) і «пераварочванне» колераў арнаменту з белага на чырвоным да чырвонага на белым. Гэтая канструкцыя замяніла гістарычны [[бела-чырвона-белы сцяг]], які выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] у 1918 годзе, перш чым Беларусь стала [[Спіс саюзных рэспублік СССР|адной з савецкіх рэспублік]], і быў вернуты пасля аднаўлення незалежнасці ў 1991 годзе. Бела-чырвона-белы сцяг надалей выкарыстоўваецца нацыянальна скіраванай часткай грамадства Беларусі, шэрагам грамадскіх арганізацый, у тым лику ў акцыях пратэсту супраць рэжыму Аляксандра Лукашэнкі, а таксама [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]]. == Кампазіцыя == [[Файл:Flag of Belarus (construction sheet).svg|thumb|300px|Будова беларускага дзяржаўнага сцяга.]] Асноўная будова дзяржаўнага сцяга Беларусі была ўпершыню апісана ва Указе Прэзідэнта № 214 ад 7 чэрвеня 1995 года. Сцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча, якое складаецца з дзвюх гарызантальных палос: чырвоная верхняя паласа пакрывае дзве траціны вышыні сцяга, а зялёная ніжняя паласа пакрывае адну ніжнюю траціну. Вертыкальны арнамент (чырвоны на белым), які займае адну дзявятую частку даўжыні сцяга, змяшчаецца вертыкальна каля флагштока. Суадносіны шырыні да даўжыні сцяга — 1:2<ref name="geraldika1"/>. Сцяг не вельмі адрозніваецца ад сцяга Беларускай ССР, акрамя выдалення сярпа, молата і зоркі і перамены чырвонага колера на белы ў арнаменце<ref name="presby">[http://president.gov.by/en/press10664.html «Нацыянальныя сімвалы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170216203116/http://president.gov.by/ru/simvolika_ru |date=16 лютага 2017 }} Старонка на афіцыйным сайце Прэзідэнта Беларусі</ref>. Прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] патлумачыў, што чырвоны азначае свабоду і ахвяры продкаў беларусаў у барацьбе за незалежнасць, а зялёны сімвалізуе жыццё<ref>{{cite web |url=http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |title=Глава государства Александр Лукашенко поздравил соотечественников с Днём Государственного герба и Государственного флага Республики Беларусь. |date=9 мая 2010 |website=Белорусские новости |access-date=8 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515113910/http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |archive-date=15 мая 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|title=Рекомендации по использованию государственной символики в учреждениях образования|publisher=Министерство образованния Республики Беларусь|access-date=7 чэрвеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912133104/http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|archive-date=12 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. Ёсць і іншае тлумачэнне: чырвоны колер сімвалізуе штандары беларускіх палкоў у пераможнай [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] з [[Крыжакі|крыжакамі]], колер сцягоў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|беларускіх партызанскіх брыгад]], а зялёны — надзею, [[Вясна|вясну]] і адраджэнне, [[лес|лясы]] і палі. Беларускі арнамент — старажытную культуру народа, духоўнае багацце, адзінства<ref>{{cite web |url=http://33tura.ru/belarus-flag |title=Флаг БЕЛАРУСИ - история, значение, цвета, фото |date=9 мая 2010 |access-date=13 верасня 2014 |archive-date=5 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705031534/http://33tura.ru/belarus-flag |url-status=dead }}</ref>. У 2008 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь быў апублікаваны ўказ «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь». У ім прыведзены тэхнічныя характарыстыкі дзяржаўнага сцяга, напрыклад, падрабязная інфармацыя аб колерах і арнаменце. Арнамент на дзяржаўным сцягу да 2012 года займаў {{Дроб|1|12}} частку шырыні сцяга, і знаходзіўся пасярэдзіне белага поля, якое займала {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна. У 2014 годзе чырвоны ўзор быў пашыраны на ўсё белае поле і стаў займаць {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна<ref name='stb911-2008'/>. === Колеры === Колеры нацыянальнага сцяга рэгулююцца ў адпаведнасці з «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь» і пералічаны ў CIE D65<ref name='stb911-2008'>{{cite web|url=http://www.tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|title=СТБ 911–2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь. Тэхнічныя характарыстыкі.|access-date=2010-08-05|year=2008|publisher=Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь|language=руская|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825154619/http://tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|archive-date=25 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref>. {| class="wikitable" style="width:80%;" |+Стандартны колер ўзору Дзяржаўнага сцяга<ref name='stb911-2008'/> |- ! rowspan=2 | Колер ! colspan=2 | Колеравыя каардынаты ! rowspan=2 | ''Y''<sub>10</sub> |- ! ''x''<sub>10</sub> !! ''y''<sub>10</sub> |- ! Чырвоны || 0.553 ± 0.010 || 0.318 ± 0.010 ||14.8 ± 1.0 |- ! Зялёны || 0.297 ± 0.010 || 0.481 ± 0.010 ||29.6 ± 1.0 |} === Арнамент === [[Файл:Belarus flag pattern.svg|thumb|Арнамент на дзяржаўным сцягу Беларусі.]] Традыцыйны для Беларусі арнамент, выкананы ў 1917 годзе [[Матрона Маркевіч|Матронай Маркевіч]], адлюстроўваецца на левым баку сцяга, як гэта было раней на сцягу 1951 года<ref name="flagi24"/>. Падобныя ўзоры часам выкарыстоўваюцца ў тканых вырабах, такіх як народнае адзенне, ручнікі (выкарыстоўваюцца ў штодзённым ужытку і ва ўрачыстых мерапрыемствах: рэлігійныя службы, пахавальныя абрады, {{нп3|хлеб-соль|хлеб-соль|ru|Хлеб-соль}} і інш.)<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Textile.html «Belarusian Textiles»] і [http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Belarusian_rushnik.htm «Belarusian Ruchnik»] pages on the Virtual Guide to Belarus website</ref>. == Выкарыстанне сцяга == [[Файл:Belarusian flag Minsk (cropped).jpg|thumb|Сцяг лунае над [[Будынак Мінгарвыканкама|адміністрацыйным будынкам]] у [[Мінск]]у]] [[Файл:Paddy wagon with flag and covered license plate (Minsk, Belarus).jpg|міні|«[[Аўтазак]]» у Мінску з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь. Жнівень 2020]] [[Файл:Belarusian soldier with a flag during protests.jpg|thumb|Салдат з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам падчас пратэстаў 2020 года ў Мінску]] Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь падымаецца або ўстанаўліваецца: * на будынку [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна, за выключэннем выпадкаў, калі ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь на будынку рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь падымаецца дублікат [[Штандар Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|штандара (сцяга) Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]; * на будынку [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь і на будынку [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь — пастаянна; * на будынку [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна; * на будынках органаў [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]] і іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных [[Урад Рэспублікі Беларусь|Ураду Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, органаў [[пракуратура Рэспублікі Беларусь|пракуратуры Рэспублікі Беларусь]], устаноў [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў — пастаянна, а на будынках, у якіх праводзяцца пасяджэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, — на час правядзення пасяджэнняў; * на будынках і (або) тэрыторыях [[пасольства|дыпламатычных прадстаўніцтваў]] (уключаючы рэзідэнцыі кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў), консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі [[міжнароднае права|міжнароднага права]], правіламі [[дыпламатычны пратакол|дыпламатычнага пратакола]], законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках кіраўнікоў дзяржаў, урадаў і парламентаў, якія прыбылі з афіцыйнымі або працоўнымі візітамі ў Рэспубліку Беларусь, у выпадку, калі іх суправаджае афіцыйная асоба, якая прадстаўляе Рэспубліку Беларусь; * на марскіх суднах і суднах рачнога флоту, зарэгістраваных у Рэспубліцы Беларусь, — на [[флагшток]]у або [[гафель|гафелі]]; * на транспартных сродках кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў, консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права, правіламі дыпламатычнага пратакола, законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках, марскіх суднах (на топе пярэдняй мачты або на сігнальнай мачце) і іншых сродках перамяшчэння, на якіх у якасці афіцыйных асоб знаходзяцца [[Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] або асобы, якія выконваюць іх абавязкі, — у выпадку знаходжання гэтых асоб у службовых камандзіроўках за мяжой, кіраўнік дэлегацыі, накіраванай ва ўстаноўленым парадку [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам Рэспублікі Беларусь]] або [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь]], пасол, кіраўнік консульскай установы Рэспублікі Беларусь, пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях або кіраўнік ці прадстаўнік спецыяльнай місіі Рэспублікі Беларусь — са згоды гэтых асоб; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзіцца галасаванне, — у дні [[выбары|выбараў]] і [[рэферэндум]]аў; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзяцца рэспубліканскія сходы, — у дні правядзення такіх сходаў; * у аб’яднаннях, злучэннях і воінскіх часцях [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, — у адпаведнасці з агульнавайсковымі статутамі Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь; * у пунктах пропуску праз [[Дзяржаўная мяжа Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь]], на памежных заставах, пагранічных пасадах, у іншых падраздзяленнях органаў [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь]], якія нясуць службу па ахове Дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Беларусь; * на спартыўных арэнах — у час правядзення чэмпіянатаў і пяршынстваў Рэспублікі Беларусь, міжнародных спартыўных спаборніцтваў з удзелам нацыянальных зборных каманд і падчас ўзнагароджання беларускіх спартсменаў — пераможцаў міжнародных спаборніцтваў; * у службовых кабінетах [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], Старшыні [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, Старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]], Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь і кіраўнікоў іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь, кіраўнікоў рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных Ураду Рэспублікі Беларусь, суддзяў [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь, пракурораў абласцей, горада [[Мінск]]а, раёнаў (гарадоў) і прыраўнаваных да іх пракурораў, старшынь абласных, горада Мінска і міжраённых камітэтаў дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, Старшыні Праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], начальнікаў галоўных упраўленняў па абласцях і горадзе Мінску, кіраўнікоў аддзяленняў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь у гарадах, старшынь мясцовых Саветаў дэпутатаў, кіраўнікоў мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, іншых дзяржаўных арганізацый, камандзіраў аб’яднанняў, злучэнняў, воінскіх часцей Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях пасяджэнняў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, у залах судовых пасяджэнняў агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях воінскіх часцей, памяшканнях органаў запісу актаў грамадзянскага стану, памяшканнях урачыстай рэгістрацыі нараджэння і шлюбу, памяшканнях дзяржаўных натарыяльных кантор, памяшканнях дзяржаўных навуковых арганізацый і ўстаноў адукацыі, іншых дзяржаўных арганізацый, памяшканнях, у якіх дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, дэпутаты мясцовых Саветаў дэпутатаў пастаянна прымаюць выбаршчыкаў; * на іншых аб’ектах у адпаведнасці з заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь», Артыкул 5.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь можа выкарыстоўвацца падчас дзяржаўных свят і святочных дзён, а таксама пры ўрачыстых мерапрыемствах, якія праводзяцца дзяржаўнымі органамі і іншымі арганізацыямі, грамадзянамі падчас народных, працоўных, сямейных свят і ў іншыя памятныя даты, у тым ліку і без выкарыстання дрэўка (флагштока), пры забеспячэнні неабходнай павагі да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь, выраблены ў настольным варыянце, можа быць устаноўлены ў памяшканнях, якія выкарыстоўваюцца арганізацыямі і грамадзянамі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. === Цяперашняе становішча === З канца 2020 года чырвона-зялёныя сцягі Рэспублікі Беларусь пачалі вывешваць не толькі над будынкамі рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання ці падчас святаў, але і над адміністрацыйнымі будынкамі, турмамі і [[аўтазак]]амі, заводамі і ўніверсітэтамі, крамамі, шпіталямі, канторамі дзяржаўных і прыватных прадпрыемстваў і ўстаноў, высотнымі будынкамі, жылымі дамамі, што прычынілася росту антаганізму да дзяржаўнай сімволікі<ref>[https://euroradio.fm/ru/ispolkomy-bolnicy-leshozy-i-tyurmy-massovo-zakupayut-flagi Исполкомы, больницы, лесхозы и тюрьмы массово закупают флаги]</ref>. З прычыны выкарыстання чырвона-зялёнага сцяга для відэа з допытамі затрыманых на яго фоне, над будынкамі турмаў і над [[Аўтазак|аўтазакамі]], ён стаў ператварацца ў вачах грамадзян з нейтральнага сімвала ў сімвал сілавых акцый<ref>[https://www.dw.com/ru/krasno-zelenyj-flag-chto-nuzhno-znat-o-gossimvole-belarusi/a-56870904 Красно-зеленый флаг: что нужно знать о госсимволе Беларуси]</ref>. === Наверша дрэўка сцяга === [[Файл:Belarusian white-red-white flag finial.svg|міні|162x162пкс|Наверша дрэўка для бела-чырвона-белага сцяга.]] Для [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белага сцяга]] на дрэўку выкарыстоўвалася наверша (металічнае ўпрыгажэнне на флагштоку) ромбападобнай формы з уключаным ў яго шасціканцовым крыжам з беларускага варыянта [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|title=Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 11 декабря 1991 года № 1302-XII «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=www.pravo.kulichki.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619075855/http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|archive-date=19 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> (патрыяршы крыж з дзвюма перакладзінамі, які паводле формы вядомы ў Беларусі найперш як [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]). [[Файл:Belarusian flag finial.svg|thumb|65px|Наканечнік дрэўка сцяга]] Паводле ўказа прэзідэнта Лукашэнкі 1995 года, дзяржаўны сцяг павінен вывешвацца на кіі, пафарбаваным у залацісты ([[Охра|вохравы]]) колер<ref name="geraldika1" />. У іншых частках пратакола ўказана, што наверша мае ромбападобную форму і пафарбавана ў жоўты колер. У наверша ўключана пяціканцовая зорка, падобная да зоркі з [[Герб Беларусі|дзяржаўнага герба]]<ref name="geraldika1" />. Такая форма наверша з’яўляецца працягам традыцый савецкага сцяга<ref>{{артыкул |аўтар=Еремеев Б. |загаловак=Гордо реют боевые стяги! |спасылка=http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |выданне=Российское военное обозрение |тып=Часопіс |месца=М. |выдавецтва=Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі |год=верасень 2007 |выпуск=44 |нумар=9 |мова=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807134928/http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |archive-date=7 жніўня 2019 }}</ref>. Да 2004 года навершы выкарыстоўваліся толькі пры правядзенні цырымоній і іншых ўрачыстых мерапрыемстваў<ref name="Decree214">{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 7 июня 1995 года № 214 «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=Bankzakonov.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202112123/http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|archive-date=2 снежня 2018|url-status=dead}}</ref>, пасля 2004 года таксама сталі ўсталёўвацца ў службовых кабінетах буйных беларускіх дзяржаўных службоўцаў (прэзідэнта, старшыні Палаты Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, прэм’ер-міністра, старшынь Канстытуцыйнага, Вярхоўнага і Вышэйшага Гаспадарчага Судоў і інш.). === Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга === Крымінальнай адказнасці за здзек з дзяржаўных сімвалаў Рэспублікі Беларусь (у прыватнасці, са сцяга) прысвечаны артыкул 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]]. У ім гаворыцца, што здзек са сцяга цягне за сабой грамадскія работы, або штрафы, або папраўчыя работы на тэрмін да двух гадоў, або арышт на тэрмін да трох месяцаў, або абмежаванне волі на тэрмін да аднаго года<ref>{{cite web|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=HK9900275|title=Уголовный кодекс Республики Беларусь от 9 июня 1999 года № 275-З|publisher=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907091126/http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=hk9900275|archive-date=7 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>. Першы выпадак здзеку з дзяржаўнага сцяга Беларусі, які меў шырокі грамадскі рэзананс, быў выкананы тагачасным кіраўніком справамі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Іван Іванавіч Ціцянкоў|Іванам Іванавічам Ціцянковым]]: 16 мая 1995 года (праз 2 дні па [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуме 1995 года, на які выносілася пытанне пра змену дзяржаўных сімвалаў]]) Ціцянкоў зняў з [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|будынка Рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[бела-чырвона-белы сцяг]] (тым часам вынікі рэферэндуму не набылі законнай моцы і сцяг яшчэ быў дзяржаўным), парваў яго на кавалкі, паставіўшы на кожным свой аўтограф і час з датай, пасля чаго ўзняў над Рэзідэнцыяй чырвона-зялёны сцяг, які застаецца дзяржаўным да сённяшняга дня<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=73316 Ціцянкоў рве бел-чырвона-белы сцяг — архіўнае відэа.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref name="nv-online.info">[http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/Аляксандр-Малчанаў-і-Андрэй-Мікалаеўскі-—-за-кратамі.htm?tpl=127 «Чаму мяне адносяць да ворагаў народа, а Ціцянкова — не?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150926222930/http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%94-%D0%B7%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%96.htm?tpl=127 |date=26 верасня 2015 }} Артыкул на сайце газеты «[[Народная Воля (1995)|Народная Воля]]».</ref>. Падчас крымінальнай справы Ціцянкоў абараняўся, сцвярджаючы, што рабіў гэта без злых намераў, але «каб былі сувеніры на памяць», у выніку чаго быў апраўданы<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/795541.html Іван Ціцянкоў мяркуе, што рэфэрэндум 1995 году пра мову і сымболіку быў «правільны».] Артыкул на сайце [[Радыё Свабодная Еўропа|радыё «Свабода»]].</ref>. Здзекі з дзяржаўнага сцяга не з’яўляюцца ў сучаснай Беларусі рэдкасцю: нягледзячы на суровае пакаранне, асобныя прадстаўнікі апазіцыі, а таксама проста хуліганы даволі часта ажыццяўляюць гэтае злачынства. 15 сакавіка 1997 года ў [[Дзень Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь|дзень Канстытуцыі]] падчас шэсця дэманстрантыі сарвалі са слупоў дзясяткі дзяржаўных сцягоў, пасля чаго былі распачаты крымінальныя справы супраць некалькіх удзельнікаў акцыі, але да суда яны не дайшлі, бо былі спынены на стадыі следства<ref name="nv-online.info"/>. 21 ліпеня 1999 года непаўналетняя Надзея Грачуха на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы Мінска]] ў знак пратэсту супраць улады спаліла дзяржаўны сцяг, у выніку чаго суд пакараў яе штрафам<ref name="nv-online.info" />. Актывіст апазіцыйнай грамадскай кампаніі «[[Гавары праўду]]» Павел Вінаградаў двойчы зневажаў дзяржаўны сцяг: аднойчы ў 2007 годзе, а потым 19 снежня 2010 года (ён сарваў яго з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь#Будынак|будынка Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] і кінуў пад ногі дэманстрантаў падчас масавых пратэстаў пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў]]). Вінаградаў быў пакараны толькі за эпізод 2007 года, бо ў 2010—2011 гадах паралельна праходзіў абвінавачваным па яшчэ адной крымінальнай справе, таму для здзеку са сцяга скончыўся тэрмін даўніныі<ref>[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html Яшчэ пяць удзельнікаў Плошчы асудзілі на зняволенне.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231029115830/https://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html |date=29 кастрычніка 2023 }} Артыкул на сайце [[БелСат|тэлеканала «БелСат»]].</ref>. 10 ліпеня 2011 года дзевятнаццацігадовы [[пралетарыят|рабочы]] з [[Маларыта|Маларыты]] разам са сваім знаёмым сарваў дзяржаўны сцяг з будынка мясцовай дзіцячай музычнай школы, пасля чаго 20 ліпеня 2011 года спаліў яго на вогнішчы ў лясным масіве, размешчаным каля горада, зняўшы свае дзеянні на [[мабільны тэлефон]]. [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міліцыя]] знайшла злачынца па трох здымках, выкладзеных ім у [[інтэрнэт]]. 25 жніўня 2011 года па гэтым факце распачата крымінальная справа<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=59198 19-гадовы юнак спаліў у Маларыце дзяржаўны сцяг.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref>[http://euroradio.fm/report/u-malarytse-yunak-spaliw-dzyarzhawny-stsyag-i-vyklaw-fota-w-internetse-50683 У Маларыце юнак спаліў дзяржаўны сцяг і выклаў фота ў інтэрнэце.] Артыкул на сайце [[Еўрарадыё|радыё «Еўрарадыё»]].</ref>. == Гісторыя == {| class="wikitable" !colspan="4"|'''Дзяржаўныя сцягі Беларусі ў XX—XXI стст.''' |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Выява'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Назва дзяржавы'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Час'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Апісанне'''</center> |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | 1918—1919 | Палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, з трох роўных гарызантальных палос — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1919 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[ЛітБел]] | 1919—1920 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1920—1927 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR (1927-1937).svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1927—1937 | Чырвонае або пунцовае палотнішча, у верхнім вугле якога ля тронка змяшчаюцца залатыя літары «БССР» або надпіс «Беларуская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=100px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1937).svg|1937-1940|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1937—1951 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 з выявай у яго верхнім вугле, ля тронка залатых сярпа і молата і над імі — чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам, а ўнізе сярпа і молата залатыя літары — БССР |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | {{nowrap|1951—1991}} | Палотнішча з дзвюх гарызантальна размешчаных палос: верхняй чырвонага колеру і ніжняй зялёнага колеру ў адносінах 2/3:1/3 з выявай у верхнім левым вугле чырвонай паласы залатых сярпа і молата і над імі чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам. Ля трока вертыкальна размяшчаецца арнамент белага колеру на чырвоным полі, які складае {{Дроб|1|9}} даўжыні сцяга |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1991—1995 | Палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1995—2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus.svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | з 2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |} === Бела-чырвона-белы сцяг === {{main|Бела-чырвона-белы сцяг}} [[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]] Былы сцяг выкарыстоўваўся ў [[1918]] годзе, неафіцыйна ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] да [[1939]] года, а таксама ў перыяд з [[19 верасня]] [[1991]] г. па [[5 чэрвеня]] [[1995]] г.]] Сцяг, які быў афіцыйным ў перыяд з 19 верасня 1991 года па 5 чэрвеня 1995 года, першапачаткова выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] (сакавік—снежань 1918 г.)<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&pg=PA264&lpg=PA264&dq=Belarus+flag+1991&source=bl&ots=R9nm7a0hjS&sig=nLYa_a_SwtFmMrUc2nwf-BcmdTs&hl=en&sa=X&ei=6YA5UJzuMOa42wX4yoBY&ved=0CDoQ6AEwAg#v=onepage&q=Belarus%20flag%201991&f=false |title=Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark&nbsp;— Grigoriĭ Viktorovich Ioffe&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. Аўтарам сцяга лічаць [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Сцяпанавіча Дуж-Душэўскага]], але гэтым выкарыстанне сцяга бела-чырвона-белых колераў беларусамі вядома і раней<ref>{{cite web |url=http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |title=Наша Ніва |publisher=nashaniva.by |access-date=2012-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226180506/http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |archive-date=26 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Чырвоны і белы колеры традыцыйна выкарыстоўваліся ў дзяржаўнай геральдыцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Такія ж колеры на традыцыйным для беларускіх земляў гербе «[[Пагоня]]», белы вершнік на чырвоным фоне<ref>{{cite book |last= Wilson |first= Andrew |author-link=Эндру Уілсан |url=https://books.google.com/books?id=jZJntMQtkSYC&pg=PA174&lpg=PA174&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=s19aFP8mWz&sig=8hdINzuXWg5g4_ukvSl2SrL9zbw&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |year= 2021 |title=Belarus. The last European Dictatorship (new edition) |location=New Haven, London: |publisher={{нп3|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |page= <!-- or pages= -->384 |isbn=978-0-300-25921-6 }}</ref>. Успрыняцце гэтага сцяга як нацыянальнага можна патлумачыць яго адпаведнасцю колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце — [[Чырвоны колер|чырвоныя]] элементы на [[Белы колер|белай]] аснове называюць самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім [[Арнамент|арнаменце]]. [[Файл:Dzien Voli Minsk 20180325 171606.jpg|thumb|Святкавання стагоддзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі ў Мінску з бела-чырвона-белымі сцягамі.]] Бела-чырвона-белая сімволіка актыўна ўжывалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Шаланда|2019|с=6}}. У 1909—1912 гадах стужкі гэтых колераў ужываліся студэнтамі-беларусамі ў [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. У 1909—1917 гадах ім карысталіся некаторыя беларускія дэмакратычныя і незалежніцкія арганізацыі. У 1916 годзе бела-чырвона-белы сцяг мела арганізацыя «[[Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі]]» пад кіраўніцтвам [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года бела-чырвона-белым сцягам усё часцей карысталіся як сцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 года значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сцяга ўжо прадаваліся ў [[Мінск]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. 5 жніўня 1917 года на 1-й сесіі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый]] у Мінску было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы войска Расійскай імперыі мусяць насіць бела-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрознення{{sfn|Турук|1921|с=95}}. Пад бела-чырвона-белымі сцягамі праходзілі з’езды беларускіх вайскоўцаў на франтах, у прыватнасці з’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (кастрычнік 1917){{Sfn|Варлыга|1964|с=142}}. 7 снежня 1917 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі<ref>Ляшко М. [https://nn.by/?c=ar&i=201664 На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 11 снежня 2017 г.</ref> ў Мінску адкрыўся [[Першы Усебеларускі з’езд]], 18 снежня а 3-й гадзіне ночы разагнаны бальшавікамі. Па разгоне Усебеларускага з’езда бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся яго [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда|Выканаўчым камітэтам]], а потым [[Рада БНР|Радай БНР]], адпаведна стаўшы сцягам Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918—1919 гадах. Бела-чырвона-белы сцяг дагэтуль выкарыстоўваецца [[Рада БНР|ўрадам БНР]] у выгнанні. Паміж 1921 і 1939 гадамі бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся беларускім нацыянальным рухам ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (частка [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]]): як палітычнымі арганізацыямі, такімі як [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]] або [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]]; гэтак і непалітычнымі арганізацыямі, як [[Таварыства беларускай школы]]<ref>{{be icon}}[http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm Андрэй Вашкевіч. Нашы сьцягі над Заходняй // Arche, № 4 (55)&nbsp;— 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071020013758/http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm |date=20 кастрычніка 2007 }}</ref>. Сцяг таксама выкарыстоўваўся [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускім асобным батальёнам]] у арміі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў заходнебеларускія землі]] і далучэння Заходня Беларусі да БССР у 1939 годзе сцяг быў забаронены савецкай адміністрацыяй<ref name="narod1">{{cite web|url=http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm|title=Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан|publisher=Pahonia-plakat.narod.ru|access-date=2012-08-26}}</ref>. Таксама сцяг выкарыстоўвала беларуская супольнасць Чэхаславакіі і Латвіі. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў]] беларускія нацыянальныя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|колы, якія супрацоўнічалі з нацыстамі]], карысталіся бела-чырвона-белым сцягам неафіцыйна, і беспаспяхова дамагаліся ад нямецкіх уладаў афіцыйнага прызнання нацыянальнай сімволікі. Прызнання не было да апошніх дзён акупацыі, пра што сведчыць распараджэнне [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях]] ад 14 чэрвеня 1944 года{{sfn|Цітоў|1999|с=156}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сцяг выкарыстоўваўся [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]] на захадзе і невялікімі групамі антысавецкага супраціўлення ў самой Беларусі. У канцы 1980-х гадоў сцяг зноў пачалі выкарыстоўваць як сімвал [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальнага адраджэння]] і [[Перабудова|дэмакратычных перамен]] у Беларусі. Гэты сцяг стаў дзяржаўным сімвалам Беларусі пасля аднаўлення яе незалежнасці ў 1991 годзе<ref name="narod1" />. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|міні|«[[Марш за свабоду]]» ў Мінску 16 жніўня 2020 года]] Пасля 1995 года [[бела-чырвона-белы сцяг]] выкарыстоўваецца як сімвал апазіцыі да рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], найперш у акцыях пратэсту пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006]] і [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]] гадоў, у масавых акцыях на святкаванні [[Дзень Волі|Дня Волі]], а таксама падчас мемарыяльных шэсцяў «[[Дзяды]]» і «[[Чарнобыльскі шлях]]». Сцяг афіцыйна не забаранілі для агульнага карыстання, але ён разглядаецца ўладамі як «незарэгістраваны сімвал». Гэта азначае, што дэманстрацыя яго палітычнымі актывістамі або аматарамі [[спорт]]у можа прывесці да арышту і канфіскацыі сцягоў<ref>{{cite web|url=http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=38706 |title=Polskie Radio Esperanto&nbsp;— Затрыманьні на рыцарскім фэсьце |publisher=.polskieradio.pl |access-date=2012-06-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=X5he5x2382IC&pg=PA2773&lpg=PA2773&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=M6OIC33STx&sig=vDTHMf3flUNC1yYvaUwv7LsImEk&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CEYQ6AEwBA#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Congressional Record&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. У пачатку 2010 года палітычны актывіст [[Сяргей Аляксандравіч Каваленка|Сяргей Каваленка]] быў затрыманы за размяшчэнне бела-чырвона-белага сцяга на вяршыні ёлкі на цэнтральнай плошчы [[Віцебск]]а. Каваленка быў асуджаны на тры гады пазбаўлення волі ўмоўна<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=Rn8f02dV8_AC&pg=PA407&lpg=PA407&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=toG4tx4HMc&sig=nDjUKv_bGPVUJeI3PYYRZpbbYrk&hl=en&sa=X&ei=p4I5UO7kMcmA2wX0rYGgCw&ved=0CEIQ6AEwAzgK#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=World Report 2011 - Human Rights Watch&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] адмовіла ў прызнані бела-чырвона белага сцяга гісторыка-культурнай каштоўнасцю, у адрозненне ад [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://news.open.by/country/20039|title=Минкульт отказался признать бело-красно-белый флаг историко-культурной ценностью|publisher=Интернет-портал Open.by|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211175051/http://news.open.by/country/20039|archive-date=11 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. === Першыя савецкія сцягі === Да 1951 года выкарыстоўваліся некалькі розных сцягоў. Самы ранні сцяг быў просты чырвоны. Ён выкарыстоўваўся ў 1919 годзе ў перыяд існавання [[Літбел ССР|літоўска-беларускай ССР]]. Пасля ўтварэння Беларускай ССР быў дададзены надпіс «[[ССРБ]]» залацістым колерам у верхнім правым вугле. Гэтая канструкцыя была створана на падставе першай Канстытуцыі Беларускай ССР<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 Статья 32, Конституция Социалистической Советской Республики Белоруссии (1919)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628031612/http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Далейшыя змены сцяга былі замацаваныя ў Канстытуцыі 1927 года, дзе літары былі заменены на «[[БССР]]», але агульны выгляд застаўся тым жа<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 Статья 75, Конституция (Основной закон) Белорусской Социалистической Советской Республики. (1927)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628081725/http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Будова сцяга ў чарговы раз была зменена ў 1937 годзе, калі серп, молат і чырвоная зорка былі размешчаны па-над літарамі. Нарматыў таксама ўпершыню афіцыйна ўсталяваў суадносіны сцяга — 1:2<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 Статья 120, Белорусской Советской Социалистической Республики (1937)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140627215518/http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 |date=27 чэрвеня 2014 }}&nbsp;— Национальный правовой портал Республики Беларусь «Pravo.by».</ref>. Гэты сцяг заставаўся ва ўжытку да прыняцця ў 1951 годзе новага сцяга. === Сцяг Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1951 года === {{main|Сцяг Беларускай ССР}} [[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]][[Сцяг Беларускай ССР]] з [[1951]] года па [[1991]] год.]] Сцяг [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] быў прыняты указам 25 снежня 1951 года<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 о государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 О государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума ВС БССР аб дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Сцяг быў трохі зменены ў 1956 годзе, калі да чырвонай зоркі былі дададзеныя залатыя серп і молат. Характарыстыкі сцяга былі устаноўленыя ў артыкуле 120 Канстытуцыі Беларускай ССР і былі вельмі падобныя да цяперашняга беларускага сцяга. Сцяг меў суадносіны даўжыні да шырыні 1:2, гэтак жа, як [[Сцяг СССР|сцяг Савецкага Саюза]] і сцягі іншых чатырнаццаці саюзных рэспублік<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб зацвярджэнні Палажэння аб Дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Асноўная частка сцяга была [[Чырвоны колер|чырвонай]] (сімвалізавала [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыю]]), а астатняя — [[Зялёны колер|зялёнай]] (азначала беларускія [[Лес|лясы]]). Белы арнамент знаходзіўся на чырвоным фоне (падобны арнамент часта выкарыстоўваецца на беларускіх нацыянальных строях). У верхнім вугле сцяга ў чырвонай частцы былі дададзеныя залатыя [[серп]] і [[молат]] з чырвонаю зоркаю, размешчанай над імі і акрэсленай золатам. Молат сімвалізаваў [[пралетарыят]], а серп — [[сялянства]] (у адпаведнасці з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] ідэалогіяй гэтыя два знакі разам сімвалізавалі супрацоўніцтва паміж двума сацыяльнымі класамі). Чырвоная зорка жа і дагэтуль звычайна выкарыстоўваецца камуністычнымі партыямі. Яна значыць пяць асноўных (на думку камуністаў) сацыяльных груп: [[пралетарыят]], [[моладзь]], [[сялянства]], [[армія|вайскоўцаў]], [[навука|навукоўцаў]]; пяць вядомых кантынентаў; пяць пальцаў рукі працоўнага. Молат, серп і зорка часам не адлюстроўваліся на адваротным баку сцяга. Мэта ўвядзення асобнага сцяга для БССР была наступнай: Беларуская ССР разам з Савецкім Саюзам і [[УССР]] у 1945 годзе сталі аднымі з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], таму ім былі патрэбныя розныя сцягі. Распрацоўшчыкам сцяга быў [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалай Гусеў]]<ref name="flagi24">Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. С. 24.</ref>. === Гісторыя зацвярджэння на рэферэндуме 1995 года === {{main|Рэферэндум у Беларусі (1995)}} [[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|thumb|Сцяг, прыняты паводле вынікаў рэферэндуму [[1995]] года. Трохі зменены ў [[2012]] годзе.]] Пасля атрымання [[Беларусь|Беларуссю]] незалежнасці ад [[СССР]] у 1991 годзе дзяржаўным сцягам быў абвешчаны гістарычны нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. Рэферэндум, дзе прапанавалася прыняць новыя дзяржаўныя сімвалы, адбыўся 14 мая 1995 года. [[Яўка выбаршчыкаў]] склала 64,7 %. Новы сцяг быў ухвалены большасцю ў суадносінах 3:1 (75,1 % да 24,9 %). Астатнія тры пытанні таксама былі падтрыманыя выбаршчыкамі<ref>{{cite web |url=http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720220048/http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-date=20 ліпеня 2011 |title=ЦИК РБ::Республиканский референдум 14 мая 1995 года |publisher=Web.archive.org |date=2011-07-20 |access-date=2012-08-15 |url-status=dead }}</ref>. Спосаб правядзення рэферэндуму, а таксама законнасць апытання па нацыянальных сімвалах на рэферэндуме раз’юшана крытыкаваліся апазіцыяй і [[нацыяналізм|нацыянальна]] скіраванай часткай беларускага грамадства<ref>{{cite web|author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,BLR,,469f38691e,0.html |title=Refworld &#124; Chronology for Poles in Belarus |publisher=UNHCR |access-date=2012-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC&pg=PA117&lpg=PA117&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=8bMiJ8N4tq&sig=m7HAwniZ5xIEC3objnCRYWW2-ao&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CDkQ6AEwAQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups&nbsp;— James Minahan&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Калі ўлічыць яўку ў 64 %, то ў параўнанні з агульнай колькасцю выбаршчыкаў (насельніцтва з правам голасу) толькі 48,7 % выказаліся за прыняцце мадыфікаванай савецкай сімволікі<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=EMCYfOSaLSgC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=DobPIdSU9R&sig=9B4wVKTsKshi78pRR3kDq592OgI&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CGsQ6AEwCQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=Belarus: A Denationalized Nation&nbsp;— David Marples&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Апазіцыйныя партыі, а таксама шэраг грамадскіх арганізацый лічаць, што рэферэндум праваліўся і прызнанне яго вынікаў супярэчыць закону, але паводле беларускага заканадаўства для прызнання вынікаў рэферэндуму дастаткова простая большасць галасоў<ref>{{cite web |url=http://pravo.by/world_of_law/text.asp?RN=hk0000370#&Article=121 |title=Выбарчы кодэкс Рэспублікі Беларусь. Раздзел 24, артыкул 121 |publisher=pravo.by |access-date=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Гаворачы пра ўдалыя для яго вынікі рэферэндуму, прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] сказаў, што вяртанне сцяга ў савецкім стылі прынесла нацыі пачуццё маладосці і прыемных успамінаў<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=r_0rT6V_OV4C&pg=PA222&lpg=PA222&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=ldXsDVr7jT&sig=90vnMZgZODpl-tgyHpUHafeOEXs&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CFgQ6AEwBw#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Nationalisms Today&nbsp;— Tomasz Kamusella, Krzysztof Jaskułowski&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |date=2009-06-15 |access-date=2012-08-26}}</ref>. == Адказнасць за знявагу над сцягам == [[Знявага над сцягам|Знявага над Дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь]] з’яўляецца злачынствам, якое згодна з артыкулам 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Беларусі]] «караецца грамадскімі работамі, або штрафам, або папраўчымі работамі на тэрмін да 2 гадоў, або арыштам, або абмежаваннем волі на тэрмін да 1 года»<ref>{{cite web|url = https://kodeksy-by.com/ugolovnyj_kodeks_rb/370.htm|title = Уголовный Кодекс Республики Беларусь. Статья. 370. Надругательство над государственными символами|publisher = Kodeksy-by.com|language = ru |access-date =2020-12-28}}</ref>. Згодна з артыкулам 8 Закона «Аб дзяржаўных сімвалах Рэспублікі Беларусь» ад 5 ліпеня 2004 года № 301-З «выява Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь можа быць выкарыстана ў дэкаратыўных мэтах у якасці дзяржаўнага і нацыянальнага сімвала такім чынам, каб пры гэтым не была праяўлена непавага да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Не дапускаецца размяшчэнне на Дзяржаўным сцягу Рэспублікі Беларусь надпісаў і графічных малюнкаў незалежна ад спосабу іх нанясення»<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2/1050|title = Закон Республики Беларусь 5 июля 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»|publisher = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|language = ru|access-date = 2020-12-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20220105111012/https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2%2F1050|archive-date = 5 студзеня 2022|url-status = dead}}</ref>. == Звязаныя сцягі == [[Файл:Flag of the President of Belarus.svg|thumb|Штандар прэзідэнта.]] З моманту ўвядзення сцяга ў 1995 годзе на яго аснове былі зроблены некалькі дадатковых сцягоў, прынятыя дзяржаўнымі органамі. Прэзідэнцкі штандар, які выкарыстоўваецца з 1997 года, быў прыняты ўказам пад назвай «Аб Штандарце Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь». Штандар выглядае наступным чынам: дзяржаўны сцяг з даданнем беларускага дзяржаўнага герба ў залатым і чырвоным колерах. Суадносіны бакоў штандара (5:6) адрозніваюцца ад дзяржаўнага сцяга, таму штандар амаль квадратны. Ён выкарыстоўваецца на будынках і на транспартных сродках, каб пазначыць прысутнасць прэзідэнта<ref>{{ru icon}} [http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P39700217 Указ Президента Республики Беларусь 27 марта 1997 г. № 217] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120910065538/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P39700217&p2=%7BNRPA%7D |date=10 верасня 2012 }}</ref>. У 2001 годзе прэзідэнт Лукашэнка выдаў указ пра стварэнні сцяга [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сіл Беларусі]]. Сцяг (суадносіны — 1:1,7) мае нацыянальны арнамент па сваёй даўжыні. На пярэдняй частцы сцяга знаходзіцца беларускі герб з надпісам «УЗБРОЕНЫЯ СІЛЫ» (вышэй) і «РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ» (ніжэй); тэкст напісаны залацістым колерам. На адваротным баку сцяга цэнтр утрымлівае сімвал узброеных сіл, а іменна чырвоную зорку, вакол яе [[вянок]] з [[дуб]]а і [[лаўр]]а. Над сімвалам знаходзіцца фраза «ЗА НАШУ РАДЗІМУ», а ніжэй — поўная назва вайсковай часткі<ref>{{ru icon}} [http://www.vexillographia.ru/belarus/army.htm «Флаги армии Беларуси»] на сайце Vexillographia.ru.</ref>. == Плошча Дзяржаўнага Сцяга == {{асноўны артыкул|Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)}} [[Файл:Belarus Flagpole.jpg|thumb|[[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|Плошча Дзяржаўнага Сцяга]].]] У [[Мінск]]у ёсць [[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|плошча]], названая ў гонар Дзяржаўнага Сцяга<ref>[http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ Аб прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска. Рашэнні 26-га склікання № 359/25/26 — 20 верасня 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151004084144/http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ |date=4 кастрычніка 2015 }}</ref>. Яна знаходзіцца на перакрыжаванні [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|пр. Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вул. Арлоўскай]] насупраць [[БелЭкспа|Нацыянальнага выставачнага цэнтра «БелЭкспа»]] і дапаўняе архітэктурна-паркавы ансамбль, створаны з Палаца Незалежнасці, выставачнага цэнтра і парка Перамогі. Пад размяшчэнне плошчы разглядаліся таксама пляцоўкі каля [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] і на ўездзе ў горад<ref name="ctv.by">[http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki Президент Беларуси внес свой вклад в реконструкцию Площади Флага в Минске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925233231/http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki |date=25 верасня 2013 }}</ref>. Плошча адкрыта 2 ліпеня 2013 года. === Флагшток === Да пачатку рэканструкцыі тэрыторыі на гэтым месцы размяшчалася бетонная стэла з гадзіннікам і постаццю бога гандлю [[Меркурый (міфалогія)|Меркурыя]], якая была заменена на велізарны [[флагшток]] з нержавеючай сталі для Дзяржаўнага Сцяга Рэспублікі Беларусь. Дыяметр флагштока складае 30 сантыметраў уверсе і паўтара метра ля падножжа. Вышыня — 70 метраў, верхавіна флагштока з надыходам цемры міргае, выконваючы ролю гарадскога [[маяк]]а, а таксама падсвечваецца пражэктарамі<ref name="ctv.by"/>. Плошча самога сцяга, выкананага са спецыяльнай воданепранікальнай і невыгаральнай тканіны, складае 100 м² і важыць 25 кг. Палатно сцяга ўздымаецца і апускаецца як аўтаматычна, гэтак і з дапамогай дыстанцыйнага кіравання<ref name="ctv.by"/>. == У філатэліі == <center><gallery> File:Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg File:1995. Stamp of Belarus 0108.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0154.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0205.jpg File:1997. Stamp of Belarus 0232.jpg File:2011. Stamp of Belarus 17-2011-06-23-bl.jpg File:2011. Stamp of Belarus 29-2011-09-19-bl.jpg File:15-2013-04-18- Марка Беларусі.jpg File:Russiabelorussia1500rub1996scott6348.jpg File:Stamp of Kyrgyzstan rss 1.jpg File:Stamps of Tajikistan, 026-06.jpg File:1125 (Dziaržaŭny ściah Respubliki Biełaruś).jpg File:1127 (Dziaržaŭnyja simvały Respubliki Biełaruś).jpg </gallery></center> == Падобныя сцягі == {| class="wikitable" |- bgcolor=#EEEEEE align="center" | height=130px width=190px |[[Файл:Flag of Madagascar.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Oman (bordered).svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of the Chechen Republic.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|border|150пкс]] |- align="center" |Сцяг [[Мадагаскар]]а |Сцяг [[Аман]]а |Сцяг [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]] |Сцяг [[Чачня|Чачні]] |Сцяг [[Татарстан]]а |} == Гл. таксама == * [[Герб Беларусі]] * [[Бела-чырвона-белы сцяг]] * [[Чырвона-зялёны сцяг]] * [[Чырвоны сцяг БССР]] * [[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сцяг дзяржа́ўны Рэспу́блікі Белару́сь||316}} * {{h|Басаў, Куркоў|1994|''Басаў А. Н., Куркоў І. М.'' Сцягі Беларусі ўчора і сёння / А. Н. Басаў. — Мн.: «Полымя», 1994.}} * {{h|Варлыга|1964|''Варлыга А.'' Усебеларускі Кангрэс у Менску 18—31 (5—18 ст.ст.) сьнежня 1917 г. (Успаміны дэлегата Кангрэсу) // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 3 (9), 1964. С. 142.}} * {{h|Турук|1921|''[[Фёдар Турук|Турук Ф.]]'' Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994.}} * {{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * {{h|Шаланда|2019|''[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]]'' Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 3—10.}} * {{крыніцы/ЭГБ|1|Беларуская нацыянальная сімволіка|[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]]|391—393}} * {{крыніцы/Гербы і сцягі Беларусі 2006}}. * ''Адамушко В. И., Елинская М. М.'' Современная геральдика Беларуси. — 2-е изд. — Минск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2014. — 536 с. — ISBN 978-985-11-0786-1.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }} {{Сцягі славянскіх дзяржаў}} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Геаграфія|Беларусь}} [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Сцягі Беларусі]] 9jxpxfzbrj8f9ddfhjw42igofvx28i0 5161435 5161433 2026-07-06T06:42:27Z M.L.Bot 261 5161435 wikitext text/x-wiki {{Пра|дзяржаўны сцяг [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд з 1995 г|дзяржаўны сцяг [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд 1991—1995 гг.|Бела-чырвона-белы сцяг}} {{Картка:Сцяг |назва = Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь |суб'ект = [[Беларусь]] |ключ = |раён = |рэгіён = |краіна = |выява = Flag of Belarus.svg |подпіс = |заснаваны = {{fd|7|06|1995}} <sub>(арыгінальны дызайн з арнаментам)</sub><ref name="geraldika1">{{cite web|url=http://geraldika.ru/symbols/9223 |title=Указ Президента Республики Беларусь Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь &#124; Геральдика.ру |publisher=Geraldika.ru |access-date=2012-08-15}}</ref><br/>{{fd|10|02|2012}} <sub>(дызайн з таўсцейшым малюнкам арнаменту, які выкарыстоўваецца зараз)</sub><ref name='stb911-2008'/> |прапорцыя = 1:2<ref name='stb911-2008'/> |дызайн = Гарызантальны [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] бікалор у суадносінах 2:1, з чырвоным арнаментам на белай вертыкальнай паласе |выява2 = Flag of Belarus (1991-1995).svg |подпіс2 = [[Бела-чырвона-белы сцяг]]<br>{{fd|19|09|1991}} — {{fd|7|06|1995}} |выява3 = Flag of Belarus (1995-2012).svg |подпіс3 = Сцяг, які прынялі па выніках [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 года]].<br>{{fd|7|06|1995}}{{efn|Дата Указа Прэзідэнта № 214. Некалькі дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] на чале з [[Іван Ціцянкоў|Іванам Ціцянковым]] змянілі сцяг на рэзідэнцыі прэзідэнта яшчэ 16 мая 1995 года (раней за абвяшчэння вынікаў рэферэндуму і набыцця імі законнай моцы). [[Сцяг Беларусі#Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга|Пры гэтым правамоцны дзяржаўны сцяг разарвалі на кавалкі, на якіх распісаліся некаторыя з гэтых асоб]].}} — {{fd|10|02|2012}} |прапорцыя3 = 1:2 }} '''Дзяржа́ўны сцяг Рэспу́блікі Белару́сь''', дапушчальны варыянт '''Дзяржаўны флаг Рэспублікі Беларусь''' — [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] [[сцяг]] з [[Белы колер|бела]]-чырвоным [[арнамент]]ным рысункам уздоўж дрэўка. Сучасны дызайн уведзены ў 2012 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] і адаптаваны з агульным выглядам сцяга, зацверджаным паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндума 1995 года]]. Дзяржаўны сцяг, зацверджаны ў 1995 годзе, гэта мадыфікацыя сцяга [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] [[Сцяг Беларускай ССР|узору 1951 года]] аўтарства [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалая Гусева]], які выкарыстоўваўся калі краіна была адной з рэспублік [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Зменамі, унесенымі ў сцяг савецкай эпохі, былі: выдаленне знакаў [[камунізм]]у ([[Серп і молат|сярпа, молата]] і чырвонай зоркі) і «пераварочванне» колераў арнаменту з белага на чырвоным да чырвонага на белым. Гэтая канструкцыя замяніла гістарычны [[бела-чырвона-белы сцяг]], які выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] у 1918 годзе, перш чым Беларусь стала [[Спіс саюзных рэспублік СССР|адной з савецкіх рэспублік]], і быў вернуты пасля аднаўлення незалежнасці ў 1991 годзе. Бела-чырвона-белы сцяг надалей выкарыстоўваецца нацыянальна скіраванай часткай грамадства Беларусі, шэрагам грамадскіх арганізацый, у тым лику ў акцыях пратэсту супраць рэжыму Аляксандра Лукашэнкі, а таксама [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]]. == Кампазіцыя == [[Файл:Flag of Belarus (construction sheet).svg|thumb|300px|Будова беларускага дзяржаўнага сцяга.]] Асноўная будова дзяржаўнага сцяга Беларусі была ўпершыню апісана ва Указе Прэзідэнта № 214 ад 7 чэрвеня 1995 года. Сцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча, якое складаецца з дзвюх гарызантальных палос: чырвоная верхняя паласа пакрывае дзве траціны вышыні сцяга, а зялёная ніжняя паласа пакрывае адну ніжнюю траціну. Вертыкальны арнамент (чырвоны на белым), які займае адну дзявятую частку даўжыні сцяга, змяшчаецца вертыкальна каля флагштока. Суадносіны шырыні да даўжыні сцяга — 1:2<ref name="geraldika1"/>. Сцяг не вельмі адрозніваецца ад сцяга Беларускай ССР, акрамя выдалення сярпа, молата і зоркі і перамены чырвонага колера на белы ў арнаменце<ref name="presby">[http://president.gov.by/en/press10664.html «Нацыянальныя сімвалы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170216203116/http://president.gov.by/ru/simvolika_ru |date=16 лютага 2017 }} Старонка на афіцыйным сайце Прэзідэнта Беларусі</ref>. Прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] патлумачыў, што чырвоны азначае свабоду і ахвяры продкаў беларусаў у барацьбе за незалежнасць, а зялёны сімвалізуе жыццё<ref>{{cite web |url=http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |title=Глава государства Александр Лукашенко поздравил соотечественников с Днём Государственного герба и Государственного флага Республики Беларусь. |date=9 мая 2010 |website=Белорусские новости |access-date=8 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515113910/http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |archive-date=15 мая 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|title=Рекомендации по использованию государственной символики в учреждениях образования|publisher=Министерство образованния Республики Беларусь|access-date=7 чэрвеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912133104/http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|archive-date=12 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. Ёсць і іншае тлумачэнне: чырвоны колер сімвалізуе штандары беларускіх палкоў у пераможнай [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] з [[Крыжакі|крыжакамі]], колер сцягоў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|беларускіх партызанскіх брыгад]], а зялёны — надзею, [[Вясна|вясну]] і адраджэнне, [[лес|лясы]] і палі. Беларускі арнамент — старажытную культуру народа, духоўнае багацце, адзінства<ref>{{cite web |url=http://33tura.ru/belarus-flag |title=Флаг БЕЛАРУСИ - история, значение, цвета, фото |date=9 мая 2010 |access-date=13 верасня 2014 |archive-date=5 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705031534/http://33tura.ru/belarus-flag |url-status=dead }}</ref>. У 2008 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь быў апублікаваны ўказ «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь». У ім прыведзены тэхнічныя характарыстыкі дзяржаўнага сцяга, напрыклад, падрабязная інфармацыя аб колерах і арнаменце. Арнамент на дзяржаўным сцягу да 2012 года займаў {{Дроб|1|12}} частку шырыні сцяга, і знаходзіўся пасярэдзіне белага поля, якое займала {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна. У 2014 годзе чырвоны ўзор быў пашыраны на ўсё белае поле і стаў займаць {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна<ref name='stb911-2008'/>. === Колеры === Колеры нацыянальнага сцяга рэгулююцца ў адпаведнасці з «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь» і пералічаны ў CIE D65<ref name='stb911-2008'>{{cite web|url=http://www.tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|title=СТБ 911–2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь. Тэхнічныя характарыстыкі.|access-date=2010-08-05|year=2008|publisher=Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь|language=руская|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825154619/http://tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|archive-date=25 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref>. {| class="wikitable" style="width:80%;" |+Стандартны колер ўзору Дзяржаўнага сцяга<ref name='stb911-2008'/> |- ! rowspan=2 | Колер ! colspan=2 | Колеравыя каардынаты ! rowspan=2 | ''Y''<sub>10</sub> |- ! ''x''<sub>10</sub> !! ''y''<sub>10</sub> |- ! Чырвоны || 0.553 ± 0.010 || 0.318 ± 0.010 ||14.8 ± 1.0 |- ! Зялёны || 0.297 ± 0.010 || 0.481 ± 0.010 ||29.6 ± 1.0 |} === Арнамент === [[Файл:Belarus flag pattern.svg|thumb|Арнамент на дзяржаўным сцягу Беларусі.]] Традыцыйны для Беларусі арнамент, выкананы ў 1917 годзе [[Матрона Маркевіч|Матронай Маркевіч]], адлюстроўваецца на левым баку сцяга, як гэта было раней на сцягу 1951 года<ref name="flagi24"/>. Падобныя ўзоры часам выкарыстоўваюцца ў тканых вырабах, такіх як народнае адзенне, ручнікі (выкарыстоўваюцца ў штодзённым ужытку і ва ўрачыстых мерапрыемствах: рэлігійныя службы, пахавальныя абрады, {{нп3|хлеб-соль|хлеб-соль|ru|Хлеб-соль}} і інш.)<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Textile.html «Belarusian Textiles»] і [http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Belarusian_rushnik.htm «Belarusian Ruchnik»] pages on the Virtual Guide to Belarus website</ref>. == Выкарыстанне сцяга == [[Файл:Belarusian flag Minsk (cropped).jpg|thumb|Сцяг лунае над [[Будынак Мінгарвыканкама|адміністрацыйным будынкам]] у [[Мінск]]у]] [[Файл:Paddy wagon with flag and covered license plate (Minsk, Belarus).jpg|міні|«[[Аўтазак]]» у Мінску з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь. Жнівень 2020]] [[Файл:Belarusian soldier with a flag during protests.jpg|thumb|Салдат з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам падчас пратэстаў 2020 года ў Мінску]] Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь падымаецца або ўстанаўліваецца: * на будынку [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна, за выключэннем выпадкаў, калі ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь на будынку рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь падымаецца дублікат [[Штандар Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|штандара (сцяга) Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]; * на будынку [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь і на будынку [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь — пастаянна; * на будынку [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна; * на будынках органаў [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]] і іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных [[Урад Рэспублікі Беларусь|Ураду Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, органаў [[пракуратура Рэспублікі Беларусь|пракуратуры Рэспублікі Беларусь]], устаноў [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў — пастаянна, а на будынках, у якіх праводзяцца пасяджэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, — на час правядзення пасяджэнняў; * на будынках і (або) тэрыторыях [[пасольства|дыпламатычных прадстаўніцтваў]] (уключаючы рэзідэнцыі кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў), консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі [[міжнароднае права|міжнароднага права]], правіламі [[дыпламатычны пратакол|дыпламатычнага пратакола]], законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках кіраўнікоў дзяржаў, урадаў і парламентаў, якія прыбылі з афіцыйнымі або працоўнымі візітамі ў Рэспубліку Беларусь, у выпадку, калі іх суправаджае афіцыйная асоба, якая прадстаўляе Рэспубліку Беларусь; * на марскіх суднах і суднах рачнога флоту, зарэгістраваных у Рэспубліцы Беларусь, — на [[флагшток]]у або [[гафель|гафелі]]; * на транспартных сродках кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў, консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права, правіламі дыпламатычнага пратакола, законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках, марскіх суднах (на топе пярэдняй мачты або на сігнальнай мачце) і іншых сродках перамяшчэння, на якіх у якасці афіцыйных асоб знаходзяцца [[Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] або асобы, якія выконваюць іх абавязкі, — у выпадку знаходжання гэтых асоб у службовых камандзіроўках за мяжой, кіраўнік дэлегацыі, накіраванай ва ўстаноўленым парадку [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам Рэспублікі Беларусь]] або [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь]], пасол, кіраўнік консульскай установы Рэспублікі Беларусь, пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях або кіраўнік ці прадстаўнік спецыяльнай місіі Рэспублікі Беларусь — са згоды гэтых асоб; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзіцца галасаванне, — у дні [[выбары|выбараў]] і [[рэферэндум]]аў; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзяцца рэспубліканскія сходы, — у дні правядзення такіх сходаў; * у аб’яднаннях, злучэннях і воінскіх часцях [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, — у адпаведнасці з агульнавайсковымі статутамі Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь; * у пунктах пропуску праз [[Дзяржаўная мяжа Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь]], на памежных заставах, пагранічных пасадах, у іншых падраздзяленнях органаў [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь]], якія нясуць службу па ахове Дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Беларусь; * на спартыўных арэнах — у час правядзення чэмпіянатаў і пяршынстваў Рэспублікі Беларусь, міжнародных спартыўных спаборніцтваў з удзелам нацыянальных зборных каманд і падчас ўзнагароджання беларускіх спартсменаў — пераможцаў міжнародных спаборніцтваў; * у службовых кабінетах [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], Старшыні [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, Старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]], Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь і кіраўнікоў іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь, кіраўнікоў рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных Ураду Рэспублікі Беларусь, суддзяў [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь, пракурораў абласцей, горада [[Мінск]]а, раёнаў (гарадоў) і прыраўнаваных да іх пракурораў, старшынь абласных, горада Мінска і міжраённых камітэтаў дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, Старшыні Праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], начальнікаў галоўных упраўленняў па абласцях і горадзе Мінску, кіраўнікоў аддзяленняў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь у гарадах, старшынь мясцовых Саветаў дэпутатаў, кіраўнікоў мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, іншых дзяржаўных арганізацый, камандзіраў аб’яднанняў, злучэнняў, воінскіх часцей Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях пасяджэнняў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, у залах судовых пасяджэнняў агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях воінскіх часцей, памяшканнях органаў запісу актаў грамадзянскага стану, памяшканнях урачыстай рэгістрацыі нараджэння і шлюбу, памяшканнях дзяржаўных натарыяльных кантор, памяшканнях дзяржаўных навуковых арганізацый і ўстаноў адукацыі, іншых дзяржаўных арганізацый, памяшканнях, у якіх дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, дэпутаты мясцовых Саветаў дэпутатаў пастаянна прымаюць выбаршчыкаў; * на іншых аб’ектах у адпаведнасці з заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь», Артыкул 5.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь можа выкарыстоўвацца падчас дзяржаўных свят і святочных дзён, а таксама пры ўрачыстых мерапрыемствах, якія праводзяцца дзяржаўнымі органамі і іншымі арганізацыямі, грамадзянамі падчас народных, працоўных, сямейных свят і ў іншыя памятныя даты, у тым ліку і без выкарыстання дрэўка (флагштока), пры забеспячэнні неабходнай павагі да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь, выраблены ў настольным варыянце, можа быць устаноўлены ў памяшканнях, якія выкарыстоўваюцца арганізацыямі і грамадзянамі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. === Цяперашняе становішча === З канца 2020 года чырвона-зялёныя сцягі Рэспублікі Беларусь пачалі вывешваць не толькі над будынкамі рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання ці падчас святаў, але і над адміністрацыйнымі будынкамі, турмамі і [[аўтазак]]амі, заводамі і ўніверсітэтамі, крамамі, шпіталямі, канторамі дзяржаўных і прыватных прадпрыемстваў і ўстаноў, высотнымі будынкамі, жылымі дамамі, што прычынілася росту антаганізму да дзяржаўнай сімволікі<ref>[https://euroradio.fm/ru/ispolkomy-bolnicy-leshozy-i-tyurmy-massovo-zakupayut-flagi Исполкомы, больницы, лесхозы и тюрьмы массово закупают флаги]</ref>. З прычыны выкарыстання чырвона-зялёнага сцяга для відэа з допытамі затрыманых на яго фоне, над будынкамі турмаў і над [[Аўтазак|аўтазакамі]], ён стаў ператварацца ў вачах грамадзян з нейтральнага сімвала ў сімвал сілавых акцый<ref>[https://www.dw.com/ru/krasno-zelenyj-flag-chto-nuzhno-znat-o-gossimvole-belarusi/a-56870904 Красно-зеленый флаг: что нужно знать о госсимволе Беларуси]</ref>. === Наверша дрэўка сцяга === [[Файл:Belarusian white-red-white flag finial.svg|міні|162x162пкс|Наверша дрэўка для бела-чырвона-белага сцяга.]] Для [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белага сцяга]] на дрэўку выкарыстоўвалася наверша (металічнае ўпрыгажэнне на флагштоку) ромбападобнай формы з уключаным ў яго шасціканцовым крыжам з беларускага варыянта [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|title=Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 11 декабря 1991 года № 1302-XII «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=www.pravo.kulichki.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619075855/http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|archive-date=19 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> (патрыяршы крыж з дзвюма перакладзінамі, які паводле формы вядомы ў Беларусі найперш як [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]). [[Файл:Belarusian flag finial.svg|thumb|65px|Наканечнік дрэўка сцяга]] Паводле ўказа прэзідэнта Лукашэнкі 1995 года, дзяржаўны сцяг павінен вывешвацца на кіі, пафарбаваным у залацісты ([[Охра|вохравы]]) колер<ref name="geraldika1" />. У іншых частках пратакола ўказана, што наверша мае ромбападобную форму і пафарбавана ў жоўты колер. У наверша ўключана пяціканцовая зорка, падобная да зоркі з [[Герб Беларусі|дзяржаўнага герба]]<ref name="geraldika1" />. Такая форма наверша з’яўляецца працягам традыцый савецкага сцяга<ref>{{артыкул |аўтар=Еремеев Б. |загаловак=Гордо реют боевые стяги! |спасылка=http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |выданне=Российское военное обозрение |тып=Часопіс |месца=М. |выдавецтва=Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі |год=верасень 2007 |выпуск=44 |нумар=9 |мова=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807134928/http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |archive-date=7 жніўня 2019 }}</ref>. Да 2004 года навершы выкарыстоўваліся толькі пры правядзенні цырымоній і іншых ўрачыстых мерапрыемстваў<ref name="Decree214">{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 7 июня 1995 года № 214 «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=Bankzakonov.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202112123/http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|archive-date=2 снежня 2018|url-status=dead}}</ref>, пасля 2004 года таксама сталі ўсталёўвацца ў службовых кабінетах буйных беларускіх дзяржаўных службоўцаў (прэзідэнта, старшыні Палаты Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, прэм’ер-міністра, старшынь Канстытуцыйнага, Вярхоўнага і Вышэйшага Гаспадарчага Судоў і інш.). === Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга === Крымінальнай адказнасці за здзек з дзяржаўных сімвалаў Рэспублікі Беларусь (у прыватнасці, са сцяга) прысвечаны артыкул 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]]. У ім гаворыцца, што здзек са сцяга цягне за сабой грамадскія работы, або штрафы, або папраўчыя работы на тэрмін да двух гадоў, або арышт на тэрмін да трох месяцаў, або абмежаванне волі на тэрмін да аднаго года<ref>{{cite web|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=HK9900275|title=Уголовный кодекс Республики Беларусь от 9 июня 1999 года № 275-З|publisher=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907091126/http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=hk9900275|archive-date=7 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>. Першы выпадак здзеку з дзяржаўнага сцяга Беларусі, які меў шырокі грамадскі рэзананс, быў выкананы тагачасным кіраўніком справамі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Іван Іванавіч Ціцянкоў|Іванам Іванавічам Ціцянковым]]: 16 мая 1995 года (праз 2 дні па [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуме 1995 года, на які выносілася пытанне пра змену дзяржаўных сімвалаў]]) Ціцянкоў зняў з [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|будынка Рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[бела-чырвона-белы сцяг]] (тым часам вынікі рэферэндуму не набылі законнай моцы і сцяг яшчэ быў дзяржаўным), парваў яго на кавалкі, паставіўшы на кожным свой аўтограф і час з датай, пасля чаго ўзняў над Рэзідэнцыяй чырвона-зялёны сцяг, які застаецца дзяржаўным да сённяшняга дня<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=73316 Ціцянкоў рве бел-чырвона-белы сцяг — архіўнае відэа.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref name="nv-online.info">[http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/Аляксандр-Малчанаў-і-Андрэй-Мікалаеўскі-—-за-кратамі.htm?tpl=127 «Чаму мяне адносяць да ворагаў народа, а Ціцянкова — не?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150926222930/http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%94-%D0%B7%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%96.htm?tpl=127 |date=26 верасня 2015 }} Артыкул на сайце газеты «[[Народная Воля (1995)|Народная Воля]]».</ref>. Падчас крымінальнай справы Ціцянкоў абараняўся, сцвярджаючы, што рабіў гэта без злых намераў, але «каб былі сувеніры на памяць», у выніку чаго быў апраўданы<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/795541.html Іван Ціцянкоў мяркуе, што рэфэрэндум 1995 году пра мову і сымболіку быў «правільны».] Артыкул на сайце [[Радыё Свабодная Еўропа|радыё «Свабода»]].</ref>. Здзекі з дзяржаўнага сцяга не з’яўляюцца ў сучаснай Беларусі рэдкасцю: нягледзячы на суровае пакаранне, асобныя прадстаўнікі апазіцыі, а таксама проста хуліганы даволі часта ажыццяўляюць гэтае злачынства. 15 сакавіка 1997 года ў [[Дзень Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь|дзень Канстытуцыі]] падчас шэсця дэманстрантыі сарвалі са слупоў дзясяткі дзяржаўных сцягоў, пасля чаго былі распачаты крымінальныя справы супраць некалькіх удзельнікаў акцыі, але да суда яны не дайшлі, бо былі спынены на стадыі следства<ref name="nv-online.info"/>. 21 ліпеня 1999 года непаўналетняя Надзея Грачуха на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы Мінска]] ў знак пратэсту супраць улады спаліла дзяржаўны сцяг, у выніку чаго суд пакараў яе штрафам<ref name="nv-online.info" />. Актывіст апазіцыйнай грамадскай кампаніі «[[Гавары праўду]]» Павел Вінаградаў двойчы зневажаў дзяржаўны сцяг: аднойчы ў 2007 годзе, а потым 19 снежня 2010 года (ён сарваў яго з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь#Будынак|будынка Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] і кінуў пад ногі дэманстрантаў падчас масавых пратэстаў пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў]]). Вінаградаў быў пакараны толькі за эпізод 2007 года, бо ў 2010—2011 гадах паралельна праходзіў абвінавачваным па яшчэ адной крымінальнай справе, таму для здзеку са сцяга скончыўся тэрмін даўніныі<ref>[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html Яшчэ пяць удзельнікаў Плошчы асудзілі на зняволенне.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231029115830/https://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html |date=29 кастрычніка 2023 }} Артыкул на сайце [[БелСат|тэлеканала «БелСат»]].</ref>. 10 ліпеня 2011 года дзевятнаццацігадовы [[пралетарыят|рабочы]] з [[Маларыта|Маларыты]] разам са сваім знаёмым сарваў дзяржаўны сцяг з будынка мясцовай дзіцячай музычнай школы, пасля чаго 20 ліпеня 2011 года спаліў яго на вогнішчы ў лясным масіве, размешчаным каля горада, зняўшы свае дзеянні на [[мабільны тэлефон]]. [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міліцыя]] знайшла злачынца па трох здымках, выкладзеных ім у [[інтэрнэт]]. 25 жніўня 2011 года па гэтым факце распачата крымінальная справа<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=59198 19-гадовы юнак спаліў у Маларыце дзяржаўны сцяг.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref>[http://euroradio.fm/report/u-malarytse-yunak-spaliw-dzyarzhawny-stsyag-i-vyklaw-fota-w-internetse-50683 У Маларыце юнак спаліў дзяржаўны сцяг і выклаў фота ў інтэрнэце.] Артыкул на сайце [[Еўрарадыё|радыё «Еўрарадыё»]].</ref>. == Гісторыя == {| class="wikitable" !colspan="4"|'''Дзяржаўныя сцягі Беларусі ў XX—XXI стст.''' |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Выява'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Назва дзяржавы'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Час'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Апісанне'''</center> |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | 1918—1919 | Палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, з трох роўных гарызантальных палос — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1919 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[ЛітБел]] | 1919—1920 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1920—1927 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR (1927-1937).svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1927—1937 | Чырвонае або пунцовае палотнішча, у верхнім вугле якога ля тронка змяшчаюцца залатыя літары «БССР» або надпіс «Беларуская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=100px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1937).svg|1937-1940|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1937—1951 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 з выявай у яго верхнім вугле, ля тронка залатых сярпа і молата і над імі — чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам, а ўнізе сярпа і молата залатыя літары — БССР |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | {{nowrap|1951—1991}} | Палотнішча з дзвюх гарызантальна размешчаных палос: верхняй чырвонага колеру і ніжняй зялёнага колеру ў адносінах 2/3:1/3 з выявай у верхнім левым вугле чырвонай паласы залатых сярпа і молата і над імі чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам. Ля трока вертыкальна размяшчаецца арнамент белага колеру на чырвоным полі, які складае {{Дроб|1|9}} даўжыні сцяга |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1991—1995 | Палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1995—2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus.svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | з 2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |} === Бела-чырвона-белы сцяг === {{main|Бела-чырвона-белы сцяг}} [[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]] Былы сцяг выкарыстоўваўся ў [[1918]] годзе, неафіцыйна ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] да [[1939]] года, а таксама ў перыяд з [[19 верасня]] [[1991]] г. па [[5 чэрвеня]] [[1995]] г.]] Сцяг, які быў афіцыйным ў перыяд з 19 верасня 1991 года па 5 чэрвеня 1995 года, першапачаткова выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] (сакавік—снежань 1918 г.)<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&pg=PA264&lpg=PA264&dq=Belarus+flag+1991&source=bl&ots=R9nm7a0hjS&sig=nLYa_a_SwtFmMrUc2nwf-BcmdTs&hl=en&sa=X&ei=6YA5UJzuMOa42wX4yoBY&ved=0CDoQ6AEwAg#v=onepage&q=Belarus%20flag%201991&f=false |title=Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark&nbsp;— Grigoriĭ Viktorovich Ioffe&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. Аўтарам сцяга лічаць [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Сцяпанавіча Дуж-Душэўскага]], але гэтым выкарыстанне сцяга бела-чырвона-белых колераў беларусамі вядома і раней<ref>{{cite web |url=http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |title=Наша Ніва |publisher=nashaniva.by |access-date=2012-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226180506/http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |archive-date=26 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Чырвоны і белы колеры традыцыйна выкарыстоўваліся ў дзяржаўнай геральдыцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Такія ж колеры на традыцыйным для беларускіх земляў гербе «[[Пагоня]]», белы вершнік на чырвоным фоне<ref>{{cite book |last= Wilson |first= Andrew |author-link=Эндру Уілсан |url=https://books.google.com/books?id=jZJntMQtkSYC&pg=PA174&lpg=PA174&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=s19aFP8mWz&sig=8hdINzuXWg5g4_ukvSl2SrL9zbw&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |year= 2021 |title=Belarus. The last European Dictatorship (new edition) |location=New Haven, London: |publisher={{нп3|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |page= <!-- or pages= -->384 |isbn=978-0-300-25921-6 }}</ref>. Успрыняцце гэтага сцяга як нацыянальнага можна патлумачыць яго адпаведнасцю колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце — [[Чырвоны колер|чырвоныя]] элементы на [[Белы колер|белай]] аснове называюць самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім [[Арнамент|арнаменце]]. [[Файл:Dzien Voli Minsk 20180325 171606.jpg|thumb|Святкавання стагоддзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі ў Мінску з бела-чырвона-белымі сцягамі.]] Бела-чырвона-белая сімволіка актыўна ўжывалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Шаланда|2019|с=6}}. У 1909—1912 гадах стужкі гэтых колераў ужываліся студэнтамі-беларусамі ў [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. У 1909—1917 гадах ім карысталіся некаторыя беларускія дэмакратычныя і незалежніцкія арганізацыі. У 1916 годзе бела-чырвона-белы сцяг мела арганізацыя «[[Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі]]» пад кіраўніцтвам [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года бела-чырвона-белым сцягам усё часцей карысталіся як сцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 года значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сцяга ўжо прадаваліся ў [[Мінск]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. 5 жніўня 1917 года на 1-й сесіі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый]] у Мінску было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы войска Расійскай імперыі мусяць насіць бела-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрознення{{sfn|Турук|1921|с=95}}. Пад бела-чырвона-белымі сцягамі праходзілі з’езды беларускіх вайскоўцаў на франтах, у прыватнасці з’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (кастрычнік 1917){{Sfn|Варлыга|1964|с=142}}. 7 снежня 1917 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі<ref>Ляшко М. [https://nn.by/?c=ar&i=201664 На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 11 снежня 2017 г.</ref> ў Мінску адкрыўся [[Першы Усебеларускі з’езд]], 18 снежня а 3-й гадзіне ночы разагнаны бальшавікамі. Па разгоне Усебеларускага з’езда бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся яго [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда|Выканаўчым камітэтам]], а потым [[Рада БНР|Радай БНР]], адпаведна стаўшы сцягам Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918—1919 гадах. Бела-чырвона-белы сцяг дагэтуль выкарыстоўваецца [[Рада БНР|ўрадам БНР]] у выгнанні. Паміж 1921 і 1939 гадамі бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся беларускім нацыянальным рухам ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (частка [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]]): як палітычнымі арганізацыямі, такімі як [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]] або [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]]; гэтак і непалітычнымі арганізацыямі, як [[Таварыства беларускай школы]]<ref>{{be icon}}[http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm Андрэй Вашкевіч. Нашы сьцягі над Заходняй // Arche, № 4 (55)&nbsp;— 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071020013758/http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm |date=20 кастрычніка 2007 }}</ref>. Сцяг таксама выкарыстоўваўся [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускім асобным батальёнам]] у арміі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў заходнебеларускія землі]] і далучэння Заходня Беларусі да БССР у 1939 годзе сцяг быў забаронены савецкай адміністрацыяй<ref name="narod1">{{cite web|url=http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm|title=Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан|publisher=Pahonia-plakat.narod.ru|access-date=2012-08-26}}</ref>. Таксама сцяг выкарыстоўвала беларуская супольнасць Чэхаславакіі і Латвіі. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў]] беларускія нацыянальныя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|колы, якія супрацоўнічалі з нацыстамі]], карысталіся бела-чырвона-белым сцягам неафіцыйна, і беспаспяхова дамагаліся ад нямецкіх уладаў афіцыйнага прызнання нацыянальнай сімволікі. Прызнання не было да апошніх дзён акупацыі, пра што сведчыць распараджэнне [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях]] ад 14 чэрвеня 1944 года{{sfn|Цітоў|1999|с=156}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сцяг выкарыстоўваўся [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]] на захадзе і невялікімі групамі антысавецкага супраціўлення ў самой Беларусі. У канцы 1980-х гадоў сцяг зноў пачалі выкарыстоўваць як сімвал [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальнага адраджэння]] і [[Перабудова|дэмакратычных перамен]] у Беларусі. Гэты сцяг стаў дзяржаўным сімвалам Беларусі пасля аднаўлення яе незалежнасці ў 1991 годзе<ref name="narod1" />. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|міні|«[[Марш за свабоду]]» ў Мінску 16 жніўня 2020 года]] Пасля 1995 года [[бела-чырвона-белы сцяг]] выкарыстоўваецца як сімвал апазіцыі да рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], найперш у акцыях пратэсту пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006]] і [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]] гадоў, у масавых акцыях на святкаванні [[Дзень Волі|Дня Волі]], а таксама падчас мемарыяльных шэсцяў «[[Дзяды]]» і «[[Чарнобыльскі шлях]]». Сцяг афіцыйна не забаранілі для агульнага карыстання, але ён разглядаецца ўладамі як «незарэгістраваны сімвал». Гэта азначае, што дэманстрацыя яго палітычнымі актывістамі або аматарамі [[спорт]]у можа прывесці да арышту і канфіскацыі сцягоў<ref>{{cite web|url=http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=38706 |title=Polskie Radio Esperanto&nbsp;— Затрыманьні на рыцарскім фэсьце |publisher=.polskieradio.pl |access-date=2012-06-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=X5he5x2382IC&pg=PA2773&lpg=PA2773&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=M6OIC33STx&sig=vDTHMf3flUNC1yYvaUwv7LsImEk&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CEYQ6AEwBA#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Congressional Record&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. У пачатку 2010 года палітычны актывіст [[Сяргей Аляксандравіч Каваленка|Сяргей Каваленка]] быў затрыманы за размяшчэнне бела-чырвона-белага сцяга на вяршыні ёлкі на цэнтральнай плошчы [[Віцебск]]а. Каваленка быў асуджаны на тры гады пазбаўлення волі ўмоўна<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=Rn8f02dV8_AC&pg=PA407&lpg=PA407&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=toG4tx4HMc&sig=nDjUKv_bGPVUJeI3PYYRZpbbYrk&hl=en&sa=X&ei=p4I5UO7kMcmA2wX0rYGgCw&ved=0CEIQ6AEwAzgK#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=World Report 2011 - Human Rights Watch&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] адмовіла ў прызнані бела-чырвона белага сцяга гісторыка-культурнай каштоўнасцю, у адрозненне ад [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://news.open.by/country/20039|title=Минкульт отказался признать бело-красно-белый флаг историко-культурной ценностью|publisher=Интернет-портал Open.by|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211175051/http://news.open.by/country/20039|archive-date=11 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. === Першыя савецкія сцягі === Да 1951 года выкарыстоўваліся некалькі розных сцягоў. Самы ранні сцяг быў просты чырвоны. Ён выкарыстоўваўся ў 1919 годзе ў перыяд існавання [[Літбел ССР|літоўска-беларускай ССР]]. Пасля ўтварэння Беларускай ССР быў дададзены надпіс «[[ССРБ]]» залацістым колерам у верхнім правым вугле. Гэтая канструкцыя была створана на падставе першай Канстытуцыі Беларускай ССР<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 Статья 32, Конституция Социалистической Советской Республики Белоруссии (1919)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628031612/http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Далейшыя змены сцяга былі замацаваныя ў Канстытуцыі 1927 года, дзе літары былі заменены на «[[БССР]]», але агульны выгляд застаўся тым жа<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 Статья 75, Конституция (Основной закон) Белорусской Социалистической Советской Республики. (1927)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628081725/http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Будова сцяга ў чарговы раз была зменена ў 1937 годзе, калі серп, молат і чырвоная зорка былі размешчаны па-над літарамі. Нарматыў таксама ўпершыню афіцыйна ўсталяваў суадносіны сцяга — 1:2<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 Статья 120, Белорусской Советской Социалистической Республики (1937)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140627215518/http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 |date=27 чэрвеня 2014 }}&nbsp;— Национальный правовой портал Республики Беларусь «Pravo.by».</ref>. Гэты сцяг заставаўся ва ўжытку да прыняцця ў 1951 годзе новага сцяга. === Сцяг Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1951 года === {{main|Сцяг Беларускай ССР}} [[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]][[Сцяг Беларускай ССР]] з [[1951]] года па [[1991]] год.]] Сцяг [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] быў прыняты указам 25 снежня 1951 года<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 о государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 О государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума ВС БССР аб дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Сцяг быў трохі зменены ў 1956 годзе, калі да чырвонай зоркі былі дададзеныя залатыя серп і молат. Характарыстыкі сцяга былі устаноўленыя ў артыкуле 120 Канстытуцыі Беларускай ССР і былі вельмі падобныя да цяперашняга беларускага сцяга. Сцяг меў суадносіны даўжыні да шырыні 1:2, гэтак жа, як [[Сцяг СССР|сцяг Савецкага Саюза]] і сцягі іншых чатырнаццаці саюзных рэспублік<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб зацвярджэнні Палажэння аб Дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Асноўная частка сцяга была [[Чырвоны колер|чырвонай]] (сімвалізавала [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыю]]), а астатняя — [[Зялёны колер|зялёнай]] (азначала беларускія [[Лес|лясы]]). Белы арнамент знаходзіўся на чырвоным фоне (падобны арнамент часта выкарыстоўваецца на беларускіх нацыянальных строях). У верхнім вугле сцяга ў чырвонай частцы былі дададзеныя залатыя [[серп]] і [[молат]] з чырвонаю зоркаю, размешчанай над імі і акрэсленай золатам. Молат сімвалізаваў [[пралетарыят]], а серп — [[сялянства]] (у адпаведнасці з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] ідэалогіяй гэтыя два знакі разам сімвалізавалі супрацоўніцтва паміж двума сацыяльнымі класамі). Чырвоная зорка жа і дагэтуль звычайна выкарыстоўваецца камуністычнымі партыямі. Яна значыць пяць асноўных (на думку камуністаў) сацыяльных груп: [[пралетарыят]], [[моладзь]], [[сялянства]], [[армія|вайскоўцаў]], [[навука|навукоўцаў]]; пяць вядомых кантынентаў; пяць пальцаў рукі працоўнага. Молат, серп і зорка часам не адлюстроўваліся на адваротным баку сцяга. Мэта ўвядзення асобнага сцяга для БССР была наступнай: Беларуская ССР разам з Савецкім Саюзам і [[УССР]] у 1945 годзе сталі аднымі з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], таму ім былі патрэбныя розныя сцягі. Распрацоўшчыкам сцяга быў [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалай Гусеў]]<ref name="flagi24">Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. С. 24.</ref>. === Гісторыя зацвярджэння на рэферэндуме 1995 года === {{main|Рэферэндум у Беларусі (1995)}} [[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|thumb|Сцяг, прыняты паводле вынікаў рэферэндуму [[1995]] года. Трохі зменены ў [[2012]] годзе.]] Пасля атрымання [[Беларусь|Беларуссю]] незалежнасці ад [[СССР]] у 1991 годзе дзяржаўным сцягам быў абвешчаны гістарычны нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. Рэферэндум, дзе прапанавалася прыняць новыя дзяржаўныя сімвалы, адбыўся 14 мая 1995 года. [[Яўка выбаршчыкаў]] склала 64,7 %. Новы сцяг быў ухвалены большасцю ў суадносінах 3:1 (75,1 % да 24,9 %). Астатнія тры пытанні таксама былі падтрыманыя выбаршчыкамі<ref>{{cite web |url=http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720220048/http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-date=20 ліпеня 2011 |title=ЦИК РБ::Республиканский референдум 14 мая 1995 года |publisher=Web.archive.org |date=2011-07-20 |access-date=2012-08-15 |url-status=dead }}</ref>. Спосаб правядзення рэферэндуму, а таксама законнасць апытання па нацыянальных сімвалах на рэферэндуме раз’юшана крытыкаваліся апазіцыяй і [[нацыяналізм|нацыянальна]] скіраванай часткай беларускага грамадства<ref>{{cite web|author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,BLR,,469f38691e,0.html |title=Refworld &#124; Chronology for Poles in Belarus |publisher=UNHCR |access-date=2012-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC&pg=PA117&lpg=PA117&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=8bMiJ8N4tq&sig=m7HAwniZ5xIEC3objnCRYWW2-ao&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CDkQ6AEwAQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups&nbsp;— James Minahan&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Калі ўлічыць яўку ў 64 %, то ў параўнанні з агульнай колькасцю выбаршчыкаў (насельніцтва з правам голасу) толькі 48,7 % выказаліся за прыняцце мадыфікаванай савецкай сімволікі<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=EMCYfOSaLSgC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=DobPIdSU9R&sig=9B4wVKTsKshi78pRR3kDq592OgI&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CGsQ6AEwCQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=Belarus: A Denationalized Nation&nbsp;— David Marples&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Апазіцыйныя партыі, а таксама шэраг грамадскіх арганізацый лічаць, што рэферэндум праваліўся і прызнанне яго вынікаў супярэчыць закону, але паводле беларускага заканадаўства для прызнання вынікаў рэферэндуму дастаткова простая большасць галасоў<ref>{{cite web |url=http://pravo.by/world_of_law/text.asp?RN=hk0000370#&Article=121 |title=Выбарчы кодэкс Рэспублікі Беларусь. Раздзел 24, артыкул 121 |publisher=pravo.by |access-date=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Гаворачы пра ўдалыя для яго вынікі рэферэндуму, прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] сказаў, што вяртанне сцяга ў савецкім стылі прынесла нацыі пачуццё маладосці і прыемных успамінаў<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=r_0rT6V_OV4C&pg=PA222&lpg=PA222&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=ldXsDVr7jT&sig=90vnMZgZODpl-tgyHpUHafeOEXs&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CFgQ6AEwBw#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Nationalisms Today&nbsp;— Tomasz Kamusella, Krzysztof Jaskułowski&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |date=2009-06-15 |access-date=2012-08-26}}</ref>. == Адказнасць за знявагу над сцягам == [[Знявага над сцягам|Знявага над Дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь]] з’яўляецца злачынствам, якое згодна з артыкулам 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Беларусі]] «караецца грамадскімі работамі, або штрафам, або папраўчымі работамі на тэрмін да 2 гадоў, або арыштам, або абмежаваннем волі на тэрмін да 1 года»<ref>{{cite web|url = https://kodeksy-by.com/ugolovnyj_kodeks_rb/370.htm|title = Уголовный Кодекс Республики Беларусь. Статья. 370. Надругательство над государственными символами|publisher = Kodeksy-by.com|language = ru |access-date =2020-12-28}}</ref>. Згодна з артыкулам 8 Закона «Аб дзяржаўных сімвалах Рэспублікі Беларусь» ад 5 ліпеня 2004 года № 301-З «выява Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь можа быць выкарыстана ў дэкаратыўных мэтах у якасці дзяржаўнага і нацыянальнага сімвала такім чынам, каб пры гэтым не была праяўлена непавага да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Не дапускаецца размяшчэнне на Дзяржаўным сцягу Рэспублікі Беларусь надпісаў і графічных малюнкаў незалежна ад спосабу іх нанясення»<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2/1050|title = Закон Республики Беларусь 5 июля 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»|publisher = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|language = ru|access-date = 2020-12-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20220105111012/https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2%2F1050|archive-date = 5 студзеня 2022|url-status = dead}}</ref>. == Звязаныя сцягі == [[Файл:Flag of the President of Belarus.svg|thumb|Штандар прэзідэнта.]] З моманту ўвядзення сцяга ў 1995 годзе на яго аснове былі зроблены некалькі дадатковых сцягоў, прынятыя дзяржаўнымі органамі. Прэзідэнцкі штандар, які выкарыстоўваецца з 1997 года, быў прыняты ўказам пад назвай «Аб Штандарце Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь». Штандар выглядае наступным чынам: дзяржаўны сцяг з даданнем беларускага дзяржаўнага герба ў залатым і чырвоным колерах. Суадносіны бакоў штандара (5:6) адрозніваюцца ад дзяржаўнага сцяга, таму штандар амаль квадратны. Ён выкарыстоўваецца на будынках і на транспартных сродках, каб пазначыць прысутнасць прэзідэнта<ref>{{ru icon}} [http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P39700217 Указ Президента Республики Беларусь 27 марта 1997 г. № 217] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120910065538/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P39700217&p2=%7BNRPA%7D |date=10 верасня 2012 }}</ref>. У 2001 годзе прэзідэнт Лукашэнка выдаў указ пра стварэнні сцяга [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сіл Беларусі]]. Сцяг (суадносіны — 1:1,7) мае нацыянальны арнамент па сваёй даўжыні. На пярэдняй частцы сцяга знаходзіцца беларускі герб з надпісам «УЗБРОЕНЫЯ СІЛЫ» (вышэй) і «РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ» (ніжэй); тэкст напісаны залацістым колерам. На адваротным баку сцяга цэнтр утрымлівае сімвал узброеных сіл, а іменна чырвоную зорку, вакол яе [[вянок]] з [[дуб]]а і [[лаўр]]а. Над сімвалам знаходзіцца фраза «ЗА НАШУ РАДЗІМУ», а ніжэй — поўная назва вайсковай часткі<ref>{{ru icon}} [http://www.vexillographia.ru/belarus/army.htm «Флаги армии Беларуси»] на сайце Vexillographia.ru.</ref>. == Плошча Дзяржаўнага Сцяга == {{асноўны артыкул|Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)}} [[Файл:Belarus Flagpole.jpg|thumb|[[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|Плошча Дзяржаўнага Сцяга]].]] У [[Мінск]]у ёсць [[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|плошча]], названая ў гонар Дзяржаўнага Сцяга<ref>[http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ Аб прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска. Рашэнні 26-га склікання № 359/25/26 — 20 верасня 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151004084144/http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ |date=4 кастрычніка 2015 }}</ref>. Яна знаходзіцца на перакрыжаванні [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|пр. Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вул. Арлоўскай]] насупраць [[БелЭкспа|Нацыянальнага выставачнага цэнтра «БелЭкспа»]] і дапаўняе архітэктурна-паркавы ансамбль, створаны з Палаца Незалежнасці, выставачнага цэнтра і парка Перамогі. Пад размяшчэнне плошчы разглядаліся таксама пляцоўкі каля [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] і на ўездзе ў горад<ref name="ctv.by">[http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki Президент Беларуси внес свой вклад в реконструкцию Площади Флага в Минске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925233231/http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki |date=25 верасня 2013 }}</ref>. Плошча адкрыта 2 ліпеня 2013 года. === Флагшток === Да пачатку рэканструкцыі тэрыторыі на гэтым месцы размяшчалася бетонная стэла з гадзіннікам і постаццю бога гандлю [[Меркурый (міфалогія)|Меркурыя]], якая была заменена на велізарны [[флагшток]] з нержавеючай сталі для Дзяржаўнага Сцяга Рэспублікі Беларусь. Дыяметр флагштока складае 30 сантыметраў уверсе і паўтара метра ля падножжа. Вышыня — 70 метраў, верхавіна флагштока з надыходам цемры міргае, выконваючы ролю гарадскога [[маяк]]а, а таксама падсвечваецца пражэктарамі<ref name="ctv.by"/>. Плошча самога сцяга, выкананага са спецыяльнай воданепранікальнай і невыгаральнай тканіны, складае 100 м² і важыць 25 кг. Палатно сцяга ўздымаецца і апускаецца як аўтаматычна, гэтак і з дапамогай дыстанцыйнага кіравання<ref name="ctv.by"/>. == У філатэліі == <center><gallery> File:Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg File:1995. Stamp of Belarus 0108.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0154.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0205.jpg File:1997. Stamp of Belarus 0232.jpg File:2011. Stamp of Belarus 17-2011-06-23-bl.jpg File:2011. Stamp of Belarus 29-2011-09-19-bl.jpg File:15-2013-04-18- Марка Беларусі.jpg File:Russiabelorussia1500rub1996scott6348.jpg File:Stamp of Kyrgyzstan rss 1.jpg File:Stamps of Tajikistan, 026-06.jpg File:1125 (Dziaržaŭny ściah Respubliki Biełaruś).jpg File:1127 (Dziaržaŭnyja simvały Respubliki Biełaruś).jpg </gallery></center> == Падобныя сцягі == {| class="wikitable" |- bgcolor=#EEEEEE align="center" | height=130px width=190px |[[Файл:Flag of Madagascar.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Oman (bordered).svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of the Chechen Republic.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|border|150пкс]] |- align="center" |Сцяг [[Мадагаскар]]а |Сцяг [[Аман]]а |Сцяг [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]] |Сцяг [[Чачня|Чачні]] |Сцяг [[Татарстан]]а |} == Гл. таксама == * [[Герб Беларусі]] * [[Бела-чырвона-белы сцяг]] * [[Чырвона-зялёны сцяг]] * [[Чырвоны сцяг БССР]] * [[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сцяг дзяржа́ўны Рэспу́блікі Белару́сь||316}} * {{h|Басаў, Куркоў|1994|''Басаў А. Н., Куркоў І. М.'' Сцягі Беларусі ўчора і сёння / А. Н. Басаў. — Мн.: «Полымя», 1994.}} * {{h|Варлыга|1964|''Варлыга А.'' Усебеларускі Кангрэс у Менску 18—31 (5—18 ст.ст.) сьнежня 1917 г. (Успаміны дэлегата Кангрэсу) // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 3 (9), 1964. С. 142.}} * {{h|Турук|1921|''[[Фёдар Турук|Турук Ф.]]'' Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994.}} * {{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * {{h|Шаланда|2019|''[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]]'' Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 3—10.}} * {{крыніцы/ЭГБ|1|Беларуская нацыянальная сімволіка|[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]]|391—393}} * {{крыніцы/Гербы і сцягі Беларусі 2006}}. * ''Адамушко В. И., Елинская М. М.'' Современная геральдика Беларуси. — 2-е изд. — Минск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2014. — 536 с. — ISBN 978-985-11-0786-1.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }} {{Сцягі славянскіх дзяржаў}} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Геаграфія|Беларусь}} [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Сцягі Беларусі]] ns3lrk2y2918mxty63jsojl9s1zt18z 5161436 5161435 2026-07-06T06:48:25Z M.L.Bot 261 5161436 wikitext text/x-wiki {{Пра|дзяржаўны сцяг Беларусі з 1995 года|дзяржаўны сцяг Беларусі ў 1991—1995 гадах|Бела-чырвона-белы сцяг}} {{Картка:Сцяг |назва = Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь |суб'ект = [[Беларусь]] |ключ = |раён = |рэгіён = |краіна = |выява = Flag of Belarus.svg |подпіс = |заснаваны = {{fd|7|06|1995}} <sub>(арыгінальны дызайн з арнаментам)</sub><ref name="geraldika1">{{cite web|url=http://geraldika.ru/symbols/9223 |title=Указ Президента Республики Беларусь Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь &#124; Геральдика.ру |publisher=Geraldika.ru |access-date=2012-08-15}}</ref><br/>{{fd|10|02|2012}} <sub>(дызайн з таўсцейшым малюнкам арнаменту, які выкарыстоўваецца зараз)</sub><ref name='stb911-2008'/> |прапорцыя = 1:2<ref name='stb911-2008'/> |дызайн = Гарызантальны [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] бікалор у суадносінах 2:1, з чырвоным арнаментам на белай вертыкальнай паласе |выява2 = Flag of Belarus (1991-1995).svg |подпіс2 = [[Бела-чырвона-белы сцяг]]<br>{{fd|19|09|1991}} — {{fd|7|06|1995}} |выява3 = Flag of Belarus (1995-2012).svg |подпіс3 = Сцяг, які прынялі па выніках [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 года]].<br>{{fd|7|06|1995}}{{efn|Дата Указа Прэзідэнта № 214. Некалькі дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] на чале з [[Іван Ціцянкоў|Іванам Ціцянковым]] змянілі сцяг на рэзідэнцыі прэзідэнта яшчэ 16 мая 1995 года (раней за абвяшчэння вынікаў рэферэндуму і набыцця імі законнай моцы). [[Сцяг Беларусі#Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга|Пры гэтым правамоцны дзяржаўны сцяг разарвалі на кавалкі, на якіх распісаліся некаторыя з гэтых асоб]].}} — {{fd|10|02|2012}} |прапорцыя3 = 1:2 }} '''Дзяржа́ўны сцяг Рэспу́блікі Белару́сь''', дапушчальны варыянт '''Дзяржаўны флаг Рэспублікі Беларусь''' — [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] [[сцяг]] з [[Белы колер|бела]]-чырвоным [[арнамент]]ным рысункам уздоўж дрэўка. Сучасны дызайн уведзены ў 2012 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] і адаптаваны з агульным выглядам сцяга, зацверджаным паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндума 1995 года]]. Дзяржаўны сцяг, зацверджаны ў 1995 годзе, гэта мадыфікацыя сцяга [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] [[Сцяг Беларускай ССР|узору 1951 года]] аўтарства [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалая Гусева]], які выкарыстоўваўся калі краіна была адной з рэспублік [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Зменамі, унесенымі ў сцяг савецкай эпохі, былі: выдаленне знакаў [[камунізм]]у ([[Серп і молат|сярпа, молата]] і чырвонай зоркі) і «пераварочванне» колераў арнаменту з белага на чырвоным да чырвонага на белым. Гэтая канструкцыя замяніла гістарычны [[бела-чырвона-белы сцяг]], які выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] у 1918 годзе, перш чым Беларусь стала [[Спіс саюзных рэспублік СССР|адной з савецкіх рэспублік]], і быў вернуты пасля аднаўлення незалежнасці ў 1991 годзе. Бела-чырвона-белы сцяг надалей выкарыстоўваецца нацыянальна скіраванай часткай грамадства Беларусі, шэрагам грамадскіх арганізацый, у тым лику ў акцыях пратэсту супраць рэжыму Аляксандра Лукашэнкі, а таксама [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]]. == Кампазіцыя == [[Файл:Flag of Belarus (construction sheet).svg|thumb|300px|Будова беларускага дзяржаўнага сцяга.]] Асноўная будова дзяржаўнага сцяга Беларусі была ўпершыню апісана ва Указе Прэзідэнта № 214 ад 7 чэрвеня 1995 года. Сцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча, якое складаецца з дзвюх гарызантальных палос: чырвоная верхняя паласа пакрывае дзве траціны вышыні сцяга, а зялёная ніжняя паласа пакрывае адну ніжнюю траціну. Вертыкальны арнамент (чырвоны на белым), які займае адну дзявятую частку даўжыні сцяга, змяшчаецца вертыкальна каля флагштока. Суадносіны шырыні да даўжыні сцяга — 1:2<ref name="geraldika1"/>. Сцяг не вельмі адрозніваецца ад сцяга Беларускай ССР, акрамя выдалення сярпа, молата і зоркі і перамены чырвонага колера на белы ў арнаменце<ref name="presby">[http://president.gov.by/en/press10664.html «Нацыянальныя сімвалы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170216203116/http://president.gov.by/ru/simvolika_ru |date=16 лютага 2017 }} Старонка на афіцыйным сайце Прэзідэнта Беларусі</ref>. Прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] патлумачыў, што чырвоны азначае свабоду і ахвяры продкаў беларусаў у барацьбе за незалежнасць, а зялёны сімвалізуе жыццё<ref>{{cite web |url=http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |title=Глава государства Александр Лукашенко поздравил соотечественников с Днём Государственного герба и Государственного флага Республики Беларусь. |date=9 мая 2010 |website=Белорусские новости |access-date=8 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515113910/http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |archive-date=15 мая 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|title=Рекомендации по использованию государственной символики в учреждениях образования|publisher=Министерство образованния Республики Беларусь|access-date=7 чэрвеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912133104/http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|archive-date=12 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. Ёсць і іншае тлумачэнне: чырвоны колер сімвалізуе штандары беларускіх палкоў у пераможнай [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] з [[Крыжакі|крыжакамі]], колер сцягоў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|беларускіх партызанскіх брыгад]], а зялёны — надзею, [[Вясна|вясну]] і адраджэнне, [[лес|лясы]] і палі. Беларускі арнамент — старажытную культуру народа, духоўнае багацце, адзінства<ref>{{cite web |url=http://33tura.ru/belarus-flag |title=Флаг БЕЛАРУСИ - история, значение, цвета, фото |date=9 мая 2010 |access-date=13 верасня 2014 |archive-date=5 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705031534/http://33tura.ru/belarus-flag |url-status=dead }}</ref>. У 2008 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь быў апублікаваны ўказ «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь». У ім прыведзены тэхнічныя характарыстыкі дзяржаўнага сцяга, напрыклад, падрабязная інфармацыя аб колерах і арнаменце. Арнамент на дзяржаўным сцягу да 2012 года займаў {{Дроб|1|12}} частку шырыні сцяга, і знаходзіўся пасярэдзіне белага поля, якое займала {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна. У 2014 годзе чырвоны ўзор быў пашыраны на ўсё белае поле і стаў займаць {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна<ref name='stb911-2008'/>. === Колеры === Колеры нацыянальнага сцяга рэгулююцца ў адпаведнасці з «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь» і пералічаны ў CIE D65<ref name='stb911-2008'>{{cite web|url=http://www.tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|title=СТБ 911–2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь. Тэхнічныя характарыстыкі.|access-date=2010-08-05|year=2008|publisher=Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь|language=руская|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825154619/http://tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|archive-date=25 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref>. {| class="wikitable" style="width:80%;" |+Стандартны колер ўзору Дзяржаўнага сцяга<ref name='stb911-2008'/> |- ! rowspan=2 | Колер ! colspan=2 | Колеравыя каардынаты ! rowspan=2 | ''Y''<sub>10</sub> |- ! ''x''<sub>10</sub> !! ''y''<sub>10</sub> |- ! Чырвоны || 0.553 ± 0.010 || 0.318 ± 0.010 ||14.8 ± 1.0 |- ! Зялёны || 0.297 ± 0.010 || 0.481 ± 0.010 ||29.6 ± 1.0 |} === Арнамент === [[Файл:Belarus flag pattern.svg|thumb|Арнамент на дзяржаўным сцягу Беларусі.]] Традыцыйны для Беларусі арнамент, выкананы ў 1917 годзе [[Матрона Маркевіч|Матронай Маркевіч]], адлюстроўваецца на левым баку сцяга, як гэта было раней на сцягу 1951 года<ref name="flagi24"/>. Падобныя ўзоры часам выкарыстоўваюцца ў тканых вырабах, такіх як народнае адзенне, ручнікі (выкарыстоўваюцца ў штодзённым ужытку і ва ўрачыстых мерапрыемствах: рэлігійныя службы, пахавальныя абрады, {{нп3|хлеб-соль|хлеб-соль|ru|Хлеб-соль}} і інш.)<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Textile.html «Belarusian Textiles»] і [http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Belarusian_rushnik.htm «Belarusian Ruchnik»] pages on the Virtual Guide to Belarus website</ref>. == Выкарыстанне сцяга == [[Файл:Belarusian flag Minsk (cropped).jpg|thumb|Сцяг лунае над [[Будынак Мінгарвыканкама|адміністрацыйным будынкам]] у [[Мінск]]у]] [[Файл:Paddy wagon with flag and covered license plate (Minsk, Belarus).jpg|міні|«[[Аўтазак]]» у Мінску з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь. Жнівень 2020]] [[Файл:Belarusian soldier with a flag during protests.jpg|thumb|Салдат з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам падчас пратэстаў 2020 года ў Мінску]] Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь падымаецца або ўстанаўліваецца: * на будынку [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна, за выключэннем выпадкаў, калі ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь на будынку рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь падымаецца дублікат [[Штандар Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|штандара (сцяга) Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]; * на будынку [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь і на будынку [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь — пастаянна; * на будынку [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна; * на будынках органаў [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]] і іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных [[Урад Рэспублікі Беларусь|Ураду Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, органаў [[пракуратура Рэспублікі Беларусь|пракуратуры Рэспублікі Беларусь]], устаноў [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў — пастаянна, а на будынках, у якіх праводзяцца пасяджэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, — на час правядзення пасяджэнняў; * на будынках і (або) тэрыторыях [[пасольства|дыпламатычных прадстаўніцтваў]] (уключаючы рэзідэнцыі кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў), консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі [[міжнароднае права|міжнароднага права]], правіламі [[дыпламатычны пратакол|дыпламатычнага пратакола]], законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках кіраўнікоў дзяржаў, урадаў і парламентаў, якія прыбылі з афіцыйнымі або працоўнымі візітамі ў Рэспубліку Беларусь, у выпадку, калі іх суправаджае афіцыйная асоба, якая прадстаўляе Рэспубліку Беларусь; * на марскіх суднах і суднах рачнога флоту, зарэгістраваных у Рэспубліцы Беларусь, — на [[флагшток]]у або [[гафель|гафелі]]; * на транспартных сродках кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў, консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права, правіламі дыпламатычнага пратакола, законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках, марскіх суднах (на топе пярэдняй мачты або на сігнальнай мачце) і іншых сродках перамяшчэння, на якіх у якасці афіцыйных асоб знаходзяцца [[Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] або асобы, якія выконваюць іх абавязкі, — у выпадку знаходжання гэтых асоб у службовых камандзіроўках за мяжой, кіраўнік дэлегацыі, накіраванай ва ўстаноўленым парадку [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам Рэспублікі Беларусь]] або [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь]], пасол, кіраўнік консульскай установы Рэспублікі Беларусь, пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях або кіраўнік ці прадстаўнік спецыяльнай місіі Рэспублікі Беларусь — са згоды гэтых асоб; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзіцца галасаванне, — у дні [[выбары|выбараў]] і [[рэферэндум]]аў; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзяцца рэспубліканскія сходы, — у дні правядзення такіх сходаў; * у аб’яднаннях, злучэннях і воінскіх часцях [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, — у адпаведнасці з агульнавайсковымі статутамі Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь; * у пунктах пропуску праз [[Дзяржаўная мяжа Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь]], на памежных заставах, пагранічных пасадах, у іншых падраздзяленнях органаў [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь]], якія нясуць службу па ахове Дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Беларусь; * на спартыўных арэнах — у час правядзення чэмпіянатаў і пяршынстваў Рэспублікі Беларусь, міжнародных спартыўных спаборніцтваў з удзелам нацыянальных зборных каманд і падчас ўзнагароджання беларускіх спартсменаў — пераможцаў міжнародных спаборніцтваў; * у службовых кабінетах [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], Старшыні [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, Старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]], Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь і кіраўнікоў іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь, кіраўнікоў рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных Ураду Рэспублікі Беларусь, суддзяў [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь, пракурораў абласцей, горада [[Мінск]]а, раёнаў (гарадоў) і прыраўнаваных да іх пракурораў, старшынь абласных, горада Мінска і міжраённых камітэтаў дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, Старшыні Праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], начальнікаў галоўных упраўленняў па абласцях і горадзе Мінску, кіраўнікоў аддзяленняў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь у гарадах, старшынь мясцовых Саветаў дэпутатаў, кіраўнікоў мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, іншых дзяржаўных арганізацый, камандзіраў аб’яднанняў, злучэнняў, воінскіх часцей Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях пасяджэнняў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, у залах судовых пасяджэнняў агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях воінскіх часцей, памяшканнях органаў запісу актаў грамадзянскага стану, памяшканнях урачыстай рэгістрацыі нараджэння і шлюбу, памяшканнях дзяржаўных натарыяльных кантор, памяшканнях дзяржаўных навуковых арганізацый і ўстаноў адукацыі, іншых дзяржаўных арганізацый, памяшканнях, у якіх дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, дэпутаты мясцовых Саветаў дэпутатаў пастаянна прымаюць выбаршчыкаў; * на іншых аб’ектах у адпаведнасці з заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь», Артыкул 5.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь можа выкарыстоўвацца падчас дзяржаўных свят і святочных дзён, а таксама пры ўрачыстых мерапрыемствах, якія праводзяцца дзяржаўнымі органамі і іншымі арганізацыямі, грамадзянамі падчас народных, працоўных, сямейных свят і ў іншыя памятныя даты, у тым ліку і без выкарыстання дрэўка (флагштока), пры забеспячэнні неабходнай павагі да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь, выраблены ў настольным варыянце, можа быць устаноўлены ў памяшканнях, якія выкарыстоўваюцца арганізацыямі і грамадзянамі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. === Цяперашняе становішча === З канца 2020 года чырвона-зялёныя сцягі Рэспублікі Беларусь пачалі вывешваць не толькі над будынкамі рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання ці падчас святаў, але і над адміністрацыйнымі будынкамі, турмамі і [[аўтазак]]амі, заводамі і ўніверсітэтамі, крамамі, шпіталямі, канторамі дзяржаўных і прыватных прадпрыемстваў і ўстаноў, высотнымі будынкамі, жылымі дамамі, што прычынілася росту антаганізму да дзяржаўнай сімволікі<ref>[https://euroradio.fm/ru/ispolkomy-bolnicy-leshozy-i-tyurmy-massovo-zakupayut-flagi Исполкомы, больницы, лесхозы и тюрьмы массово закупают флаги]</ref>. З прычыны выкарыстання чырвона-зялёнага сцяга для відэа з допытамі затрыманых на яго фоне, над будынкамі турмаў і над [[Аўтазак|аўтазакамі]], ён стаў ператварацца ў вачах грамадзян з нейтральнага сімвала ў сімвал сілавых акцый<ref>[https://www.dw.com/ru/krasno-zelenyj-flag-chto-nuzhno-znat-o-gossimvole-belarusi/a-56870904 Красно-зеленый флаг: что нужно знать о госсимволе Беларуси]</ref>. === Наверша дрэўка сцяга === [[Файл:Belarusian white-red-white flag finial.svg|міні|162x162пкс|Наверша дрэўка для бела-чырвона-белага сцяга.]] Для [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белага сцяга]] на дрэўку выкарыстоўвалася наверша (металічнае ўпрыгажэнне на флагштоку) ромбападобнай формы з уключаным ў яго шасціканцовым крыжам з беларускага варыянта [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|title=Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 11 декабря 1991 года № 1302-XII «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=www.pravo.kulichki.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619075855/http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|archive-date=19 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> (патрыяршы крыж з дзвюма перакладзінамі, які паводле формы вядомы ў Беларусі найперш як [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]). [[Файл:Belarusian flag finial.svg|thumb|65px|Наканечнік дрэўка сцяга]] Паводле ўказа прэзідэнта Лукашэнкі 1995 года, дзяржаўны сцяг павінен вывешвацца на кіі, пафарбаваным у залацісты ([[Охра|вохравы]]) колер<ref name="geraldika1" />. У іншых частках пратакола ўказана, што наверша мае ромбападобную форму і пафарбавана ў жоўты колер. У наверша ўключана пяціканцовая зорка, падобная да зоркі з [[Герб Беларусі|дзяржаўнага герба]]<ref name="geraldika1" />. Такая форма наверша з’яўляецца працягам традыцый савецкага сцяга<ref>{{артыкул |аўтар=Еремеев Б. |загаловак=Гордо реют боевые стяги! |спасылка=http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |выданне=Российское военное обозрение |тып=Часопіс |месца=М. |выдавецтва=Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі |год=верасень 2007 |выпуск=44 |нумар=9 |мова=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807134928/http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |archive-date=7 жніўня 2019 }}</ref>. Да 2004 года навершы выкарыстоўваліся толькі пры правядзенні цырымоній і іншых ўрачыстых мерапрыемстваў<ref name="Decree214">{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 7 июня 1995 года № 214 «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=Bankzakonov.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202112123/http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|archive-date=2 снежня 2018|url-status=dead}}</ref>, пасля 2004 года таксама сталі ўсталёўвацца ў службовых кабінетах буйных беларускіх дзяржаўных службоўцаў (прэзідэнта, старшыні Палаты Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, прэм’ер-міністра, старшынь Канстытуцыйнага, Вярхоўнага і Вышэйшага Гаспадарчага Судоў і інш.). === Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга === Крымінальнай адказнасці за здзек з дзяржаўных сімвалаў Рэспублікі Беларусь (у прыватнасці, са сцяга) прысвечаны артыкул 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]]. У ім гаворыцца, што здзек са сцяга цягне за сабой грамадскія работы, або штрафы, або папраўчыя работы на тэрмін да двух гадоў, або арышт на тэрмін да трох месяцаў, або абмежаванне волі на тэрмін да аднаго года<ref>{{cite web|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=HK9900275|title=Уголовный кодекс Республики Беларусь от 9 июня 1999 года № 275-З|publisher=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907091126/http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=hk9900275|archive-date=7 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>. Першы выпадак здзеку з дзяржаўнага сцяга Беларусі, які меў шырокі грамадскі рэзананс, быў выкананы тагачасным кіраўніком справамі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Іван Іванавіч Ціцянкоў|Іванам Іванавічам Ціцянковым]]: 16 мая 1995 года (праз 2 дні па [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуме 1995 года, на які выносілася пытанне пра змену дзяржаўных сімвалаў]]) Ціцянкоў зняў з [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|будынка Рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[бела-чырвона-белы сцяг]] (тым часам вынікі рэферэндуму не набылі законнай моцы і сцяг яшчэ быў дзяржаўным), парваў яго на кавалкі, паставіўшы на кожным свой аўтограф і час з датай, пасля чаго ўзняў над Рэзідэнцыяй чырвона-зялёны сцяг, які застаецца дзяржаўным да сённяшняга дня<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=73316 Ціцянкоў рве бел-чырвона-белы сцяг — архіўнае відэа.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref name="nv-online.info">[http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/Аляксандр-Малчанаў-і-Андрэй-Мікалаеўскі-—-за-кратамі.htm?tpl=127 «Чаму мяне адносяць да ворагаў народа, а Ціцянкова — не?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150926222930/http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%94-%D0%B7%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%96.htm?tpl=127 |date=26 верасня 2015 }} Артыкул на сайце газеты «[[Народная Воля (1995)|Народная Воля]]».</ref>. Падчас крымінальнай справы Ціцянкоў абараняўся, сцвярджаючы, што рабіў гэта без злых намераў, але «каб былі сувеніры на памяць», у выніку чаго быў апраўданы<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/795541.html Іван Ціцянкоў мяркуе, што рэфэрэндум 1995 году пра мову і сымболіку быў «правільны».] Артыкул на сайце [[Радыё Свабодная Еўропа|радыё «Свабода»]].</ref>. Здзекі з дзяржаўнага сцяга не з’яўляюцца ў сучаснай Беларусі рэдкасцю: нягледзячы на суровае пакаранне, асобныя прадстаўнікі апазіцыі, а таксама проста хуліганы даволі часта ажыццяўляюць гэтае злачынства. 15 сакавіка 1997 года ў [[Дзень Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь|дзень Канстытуцыі]] падчас шэсця дэманстрантыі сарвалі са слупоў дзясяткі дзяржаўных сцягоў, пасля чаго былі распачаты крымінальныя справы супраць некалькіх удзельнікаў акцыі, але да суда яны не дайшлі, бо былі спынены на стадыі следства<ref name="nv-online.info"/>. 21 ліпеня 1999 года непаўналетняя Надзея Грачуха на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы Мінска]] ў знак пратэсту супраць улады спаліла дзяржаўны сцяг, у выніку чаго суд пакараў яе штрафам<ref name="nv-online.info" />. Актывіст апазіцыйнай грамадскай кампаніі «[[Гавары праўду]]» Павел Вінаградаў двойчы зневажаў дзяржаўны сцяг: аднойчы ў 2007 годзе, а потым 19 снежня 2010 года (ён сарваў яго з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь#Будынак|будынка Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] і кінуў пад ногі дэманстрантаў падчас масавых пратэстаў пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў]]). Вінаградаў быў пакараны толькі за эпізод 2007 года, бо ў 2010—2011 гадах паралельна праходзіў абвінавачваным па яшчэ адной крымінальнай справе, таму для здзеку са сцяга скончыўся тэрмін даўніныі<ref>[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html Яшчэ пяць удзельнікаў Плошчы асудзілі на зняволенне.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231029115830/https://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html |date=29 кастрычніка 2023 }} Артыкул на сайце [[БелСат|тэлеканала «БелСат»]].</ref>. 10 ліпеня 2011 года дзевятнаццацігадовы [[пралетарыят|рабочы]] з [[Маларыта|Маларыты]] разам са сваім знаёмым сарваў дзяржаўны сцяг з будынка мясцовай дзіцячай музычнай школы, пасля чаго 20 ліпеня 2011 года спаліў яго на вогнішчы ў лясным масіве, размешчаным каля горада, зняўшы свае дзеянні на [[мабільны тэлефон]]. [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міліцыя]] знайшла злачынца па трох здымках, выкладзеных ім у [[інтэрнэт]]. 25 жніўня 2011 года па гэтым факце распачата крымінальная справа<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=59198 19-гадовы юнак спаліў у Маларыце дзяржаўны сцяг.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref>[http://euroradio.fm/report/u-malarytse-yunak-spaliw-dzyarzhawny-stsyag-i-vyklaw-fota-w-internetse-50683 У Маларыце юнак спаліў дзяржаўны сцяг і выклаў фота ў інтэрнэце.] Артыкул на сайце [[Еўрарадыё|радыё «Еўрарадыё»]].</ref>. == Гісторыя == {| class="wikitable" !colspan="4"|'''Дзяржаўныя сцягі Беларусі ў XX—XXI стст.''' |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Выява'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Назва дзяржавы'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Час'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Апісанне'''</center> |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | 1918—1919 | Палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, з трох роўных гарызантальных палос — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1919 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[ЛітБел]] | 1919—1920 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1920—1927 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR (1927-1937).svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1927—1937 | Чырвонае або пунцовае палотнішча, у верхнім вугле якога ля тронка змяшчаюцца залатыя літары «БССР» або надпіс «Беларуская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=100px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1937).svg|1937-1940|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1937—1951 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 з выявай у яго верхнім вугле, ля тронка залатых сярпа і молата і над імі — чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам, а ўнізе сярпа і молата залатыя літары — БССР |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | {{nowrap|1951—1991}} | Палотнішча з дзвюх гарызантальна размешчаных палос: верхняй чырвонага колеру і ніжняй зялёнага колеру ў адносінах 2/3:1/3 з выявай у верхнім левым вугле чырвонай паласы залатых сярпа і молата і над імі чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам. Ля трока вертыкальна размяшчаецца арнамент белага колеру на чырвоным полі, які складае {{Дроб|1|9}} даўжыні сцяга |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1991—1995 | Палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1995—2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus.svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | з 2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |} === Бела-чырвона-белы сцяг === {{main|Бела-чырвона-белы сцяг}} [[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]] Былы сцяг выкарыстоўваўся ў [[1918]] годзе, неафіцыйна ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] да [[1939]] года, а таксама ў перыяд з [[19 верасня]] [[1991]] г. па [[5 чэрвеня]] [[1995]] г.]] Сцяг, які быў афіцыйным ў перыяд з 19 верасня 1991 года па 5 чэрвеня 1995 года, першапачаткова выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] (сакавік—снежань 1918 г.)<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&pg=PA264&lpg=PA264&dq=Belarus+flag+1991&source=bl&ots=R9nm7a0hjS&sig=nLYa_a_SwtFmMrUc2nwf-BcmdTs&hl=en&sa=X&ei=6YA5UJzuMOa42wX4yoBY&ved=0CDoQ6AEwAg#v=onepage&q=Belarus%20flag%201991&f=false |title=Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark&nbsp;— Grigoriĭ Viktorovich Ioffe&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. Аўтарам сцяга лічаць [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Сцяпанавіча Дуж-Душэўскага]], але гэтым выкарыстанне сцяга бела-чырвона-белых колераў беларусамі вядома і раней<ref>{{cite web |url=http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |title=Наша Ніва |publisher=nashaniva.by |access-date=2012-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226180506/http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |archive-date=26 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Чырвоны і белы колеры традыцыйна выкарыстоўваліся ў дзяржаўнай геральдыцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Такія ж колеры на традыцыйным для беларускіх земляў гербе «[[Пагоня]]», белы вершнік на чырвоным фоне<ref>{{cite book |last= Wilson |first= Andrew |author-link=Эндру Уілсан |url=https://books.google.com/books?id=jZJntMQtkSYC&pg=PA174&lpg=PA174&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=s19aFP8mWz&sig=8hdINzuXWg5g4_ukvSl2SrL9zbw&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |year= 2021 |title=Belarus. The last European Dictatorship (new edition) |location=New Haven, London: |publisher={{нп3|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |page= <!-- or pages= -->384 |isbn=978-0-300-25921-6 }}</ref>. Успрыняцце гэтага сцяга як нацыянальнага можна патлумачыць яго адпаведнасцю колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце — [[Чырвоны колер|чырвоныя]] элементы на [[Белы колер|белай]] аснове называюць самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім [[Арнамент|арнаменце]]. [[Файл:Dzien Voli Minsk 20180325 171606.jpg|thumb|Святкавання стагоддзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі ў Мінску з бела-чырвона-белымі сцягамі.]] Бела-чырвона-белая сімволіка актыўна ўжывалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Шаланда|2019|с=6}}. У 1909—1912 гадах стужкі гэтых колераў ужываліся студэнтамі-беларусамі ў [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. У 1909—1917 гадах ім карысталіся некаторыя беларускія дэмакратычныя і незалежніцкія арганізацыі. У 1916 годзе бела-чырвона-белы сцяг мела арганізацыя «[[Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі]]» пад кіраўніцтвам [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года бела-чырвона-белым сцягам усё часцей карысталіся як сцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 года значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сцяга ўжо прадаваліся ў [[Мінск]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. 5 жніўня 1917 года на 1-й сесіі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый]] у Мінску было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы войска Расійскай імперыі мусяць насіць бела-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрознення{{sfn|Турук|1921|с=95}}. Пад бела-чырвона-белымі сцягамі праходзілі з’езды беларускіх вайскоўцаў на франтах, у прыватнасці з’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (кастрычнік 1917){{Sfn|Варлыга|1964|с=142}}. 7 снежня 1917 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі<ref>Ляшко М. [https://nn.by/?c=ar&i=201664 На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 11 снежня 2017 г.</ref> ў Мінску адкрыўся [[Першы Усебеларускі з’езд]], 18 снежня а 3-й гадзіне ночы разагнаны бальшавікамі. Па разгоне Усебеларускага з’езда бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся яго [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда|Выканаўчым камітэтам]], а потым [[Рада БНР|Радай БНР]], адпаведна стаўшы сцягам Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918—1919 гадах. Бела-чырвона-белы сцяг дагэтуль выкарыстоўваецца [[Рада БНР|ўрадам БНР]] у выгнанні. Паміж 1921 і 1939 гадамі бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся беларускім нацыянальным рухам ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (частка [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]]): як палітычнымі арганізацыямі, такімі як [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]] або [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]]; гэтак і непалітычнымі арганізацыямі, як [[Таварыства беларускай школы]]<ref>{{be icon}}[http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm Андрэй Вашкевіч. Нашы сьцягі над Заходняй // Arche, № 4 (55)&nbsp;— 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071020013758/http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm |date=20 кастрычніка 2007 }}</ref>. Сцяг таксама выкарыстоўваўся [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускім асобным батальёнам]] у арміі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў заходнебеларускія землі]] і далучэння Заходня Беларусі да БССР у 1939 годзе сцяг быў забаронены савецкай адміністрацыяй<ref name="narod1">{{cite web|url=http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm|title=Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан|publisher=Pahonia-plakat.narod.ru|access-date=2012-08-26}}</ref>. Таксама сцяг выкарыстоўвала беларуская супольнасць Чэхаславакіі і Латвіі. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў]] беларускія нацыянальныя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|колы, якія супрацоўнічалі з нацыстамі]], карысталіся бела-чырвона-белым сцягам неафіцыйна, і беспаспяхова дамагаліся ад нямецкіх уладаў афіцыйнага прызнання нацыянальнай сімволікі. Прызнання не было да апошніх дзён акупацыі, пра што сведчыць распараджэнне [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях]] ад 14 чэрвеня 1944 года{{sfn|Цітоў|1999|с=156}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сцяг выкарыстоўваўся [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]] на захадзе і невялікімі групамі антысавецкага супраціўлення ў самой Беларусі. У канцы 1980-х гадоў сцяг зноў пачалі выкарыстоўваць як сімвал [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальнага адраджэння]] і [[Перабудова|дэмакратычных перамен]] у Беларусі. Гэты сцяг стаў дзяржаўным сімвалам Беларусі пасля аднаўлення яе незалежнасці ў 1991 годзе<ref name="narod1" />. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|міні|«[[Марш за свабоду]]» ў Мінску 16 жніўня 2020 года]] Пасля 1995 года [[бела-чырвона-белы сцяг]] выкарыстоўваецца як сімвал апазіцыі да рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], найперш у акцыях пратэсту пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006]] і [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]] гадоў, у масавых акцыях на святкаванні [[Дзень Волі|Дня Волі]], а таксама падчас мемарыяльных шэсцяў «[[Дзяды]]» і «[[Чарнобыльскі шлях]]». Сцяг афіцыйна не забаранілі для агульнага карыстання, але ён разглядаецца ўладамі як «незарэгістраваны сімвал». Гэта азначае, што дэманстрацыя яго палітычнымі актывістамі або аматарамі [[спорт]]у можа прывесці да арышту і канфіскацыі сцягоў<ref>{{cite web|url=http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=38706 |title=Polskie Radio Esperanto&nbsp;— Затрыманьні на рыцарскім фэсьце |publisher=.polskieradio.pl |access-date=2012-06-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=X5he5x2382IC&pg=PA2773&lpg=PA2773&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=M6OIC33STx&sig=vDTHMf3flUNC1yYvaUwv7LsImEk&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CEYQ6AEwBA#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Congressional Record&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. У пачатку 2010 года палітычны актывіст [[Сяргей Аляксандравіч Каваленка|Сяргей Каваленка]] быў затрыманы за размяшчэнне бела-чырвона-белага сцяга на вяршыні ёлкі на цэнтральнай плошчы [[Віцебск]]а. Каваленка быў асуджаны на тры гады пазбаўлення волі ўмоўна<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=Rn8f02dV8_AC&pg=PA407&lpg=PA407&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=toG4tx4HMc&sig=nDjUKv_bGPVUJeI3PYYRZpbbYrk&hl=en&sa=X&ei=p4I5UO7kMcmA2wX0rYGgCw&ved=0CEIQ6AEwAzgK#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=World Report 2011 - Human Rights Watch&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] адмовіла ў прызнані бела-чырвона белага сцяга гісторыка-культурнай каштоўнасцю, у адрозненне ад [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://news.open.by/country/20039|title=Минкульт отказался признать бело-красно-белый флаг историко-культурной ценностью|publisher=Интернет-портал Open.by|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211175051/http://news.open.by/country/20039|archive-date=11 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. === Першыя савецкія сцягі === Да 1951 года выкарыстоўваліся некалькі розных сцягоў. Самы ранні сцяг быў просты чырвоны. Ён выкарыстоўваўся ў 1919 годзе ў перыяд існавання [[Літбел ССР|літоўска-беларускай ССР]]. Пасля ўтварэння Беларускай ССР быў дададзены надпіс «[[ССРБ]]» залацістым колерам у верхнім правым вугле. Гэтая канструкцыя была створана на падставе першай Канстытуцыі Беларускай ССР<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 Статья 32, Конституция Социалистической Советской Республики Белоруссии (1919)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628031612/http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Далейшыя змены сцяга былі замацаваныя ў Канстытуцыі 1927 года, дзе літары былі заменены на «[[БССР]]», але агульны выгляд застаўся тым жа<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 Статья 75, Конституция (Основной закон) Белорусской Социалистической Советской Республики. (1927)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628081725/http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Будова сцяга ў чарговы раз была зменена ў 1937 годзе, калі серп, молат і чырвоная зорка былі размешчаны па-над літарамі. Нарматыў таксама ўпершыню афіцыйна ўсталяваў суадносіны сцяга — 1:2<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 Статья 120, Белорусской Советской Социалистической Республики (1937)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140627215518/http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 |date=27 чэрвеня 2014 }}&nbsp;— Национальный правовой портал Республики Беларусь «Pravo.by».</ref>. Гэты сцяг заставаўся ва ўжытку да прыняцця ў 1951 годзе новага сцяга. === Сцяг Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1951 года === {{main|Сцяг Беларускай ССР}} [[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]][[Сцяг Беларускай ССР]] з [[1951]] года па [[1991]] год.]] Сцяг [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] быў прыняты указам 25 снежня 1951 года<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 о государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 О государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума ВС БССР аб дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Сцяг быў трохі зменены ў 1956 годзе, калі да чырвонай зоркі былі дададзеныя залатыя серп і молат. Характарыстыкі сцяга былі устаноўленыя ў артыкуле 120 Канстытуцыі Беларускай ССР і былі вельмі падобныя да цяперашняга беларускага сцяга. Сцяг меў суадносіны даўжыні да шырыні 1:2, гэтак жа, як [[Сцяг СССР|сцяг Савецкага Саюза]] і сцягі іншых чатырнаццаці саюзных рэспублік<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб зацвярджэнні Палажэння аб Дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Асноўная частка сцяга была [[Чырвоны колер|чырвонай]] (сімвалізавала [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыю]]), а астатняя — [[Зялёны колер|зялёнай]] (азначала беларускія [[Лес|лясы]]). Белы арнамент знаходзіўся на чырвоным фоне (падобны арнамент часта выкарыстоўваецца на беларускіх нацыянальных строях). У верхнім вугле сцяга ў чырвонай частцы былі дададзеныя залатыя [[серп]] і [[молат]] з чырвонаю зоркаю, размешчанай над імі і акрэсленай золатам. Молат сімвалізаваў [[пралетарыят]], а серп — [[сялянства]] (у адпаведнасці з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] ідэалогіяй гэтыя два знакі разам сімвалізавалі супрацоўніцтва паміж двума сацыяльнымі класамі). Чырвоная зорка жа і дагэтуль звычайна выкарыстоўваецца камуністычнымі партыямі. Яна значыць пяць асноўных (на думку камуністаў) сацыяльных груп: [[пралетарыят]], [[моладзь]], [[сялянства]], [[армія|вайскоўцаў]], [[навука|навукоўцаў]]; пяць вядомых кантынентаў; пяць пальцаў рукі працоўнага. Молат, серп і зорка часам не адлюстроўваліся на адваротным баку сцяга. Мэта ўвядзення асобнага сцяга для БССР была наступнай: Беларуская ССР разам з Савецкім Саюзам і [[УССР]] у 1945 годзе сталі аднымі з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], таму ім былі патрэбныя розныя сцягі. Распрацоўшчыкам сцяга быў [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалай Гусеў]]<ref name="flagi24">Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. С. 24.</ref>. === Гісторыя зацвярджэння на рэферэндуме 1995 года === {{main|Рэферэндум у Беларусі (1995)}} [[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|thumb|Сцяг, прыняты паводле вынікаў рэферэндуму [[1995]] года. Трохі зменены ў [[2012]] годзе.]] Пасля атрымання [[Беларусь|Беларуссю]] незалежнасці ад [[СССР]] у 1991 годзе дзяржаўным сцягам быў абвешчаны гістарычны нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. Рэферэндум, дзе прапанавалася прыняць новыя дзяржаўныя сімвалы, адбыўся 14 мая 1995 года. [[Яўка выбаршчыкаў]] склала 64,7 %. Новы сцяг быў ухвалены большасцю ў суадносінах 3:1 (75,1 % да 24,9 %). Астатнія тры пытанні таксама былі падтрыманыя выбаршчыкамі<ref>{{cite web |url=http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720220048/http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-date=20 ліпеня 2011 |title=ЦИК РБ::Республиканский референдум 14 мая 1995 года |publisher=Web.archive.org |date=2011-07-20 |access-date=2012-08-15 |url-status=dead }}</ref>. Спосаб правядзення рэферэндуму, а таксама законнасць апытання па нацыянальных сімвалах на рэферэндуме раз’юшана крытыкаваліся апазіцыяй і [[нацыяналізм|нацыянальна]] скіраванай часткай беларускага грамадства<ref>{{cite web|author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,BLR,,469f38691e,0.html |title=Refworld &#124; Chronology for Poles in Belarus |publisher=UNHCR |access-date=2012-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC&pg=PA117&lpg=PA117&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=8bMiJ8N4tq&sig=m7HAwniZ5xIEC3objnCRYWW2-ao&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CDkQ6AEwAQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups&nbsp;— James Minahan&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Калі ўлічыць яўку ў 64 %, то ў параўнанні з агульнай колькасцю выбаршчыкаў (насельніцтва з правам голасу) толькі 48,7 % выказаліся за прыняцце мадыфікаванай савецкай сімволікі<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=EMCYfOSaLSgC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=DobPIdSU9R&sig=9B4wVKTsKshi78pRR3kDq592OgI&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CGsQ6AEwCQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=Belarus: A Denationalized Nation&nbsp;— David Marples&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Апазіцыйныя партыі, а таксама шэраг грамадскіх арганізацый лічаць, што рэферэндум праваліўся і прызнанне яго вынікаў супярэчыць закону, але паводле беларускага заканадаўства для прызнання вынікаў рэферэндуму дастаткова простая большасць галасоў<ref>{{cite web |url=http://pravo.by/world_of_law/text.asp?RN=hk0000370#&Article=121 |title=Выбарчы кодэкс Рэспублікі Беларусь. Раздзел 24, артыкул 121 |publisher=pravo.by |access-date=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Гаворачы пра ўдалыя для яго вынікі рэферэндуму, прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] сказаў, што вяртанне сцяга ў савецкім стылі прынесла нацыі пачуццё маладосці і прыемных успамінаў<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=r_0rT6V_OV4C&pg=PA222&lpg=PA222&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=ldXsDVr7jT&sig=90vnMZgZODpl-tgyHpUHafeOEXs&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CFgQ6AEwBw#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Nationalisms Today&nbsp;— Tomasz Kamusella, Krzysztof Jaskułowski&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |date=2009-06-15 |access-date=2012-08-26}}</ref>. == Адказнасць за знявагу над сцягам == [[Знявага над сцягам|Знявага над Дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь]] з’яўляецца злачынствам, якое згодна з артыкулам 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Беларусі]] «караецца грамадскімі работамі, або штрафам, або папраўчымі работамі на тэрмін да 2 гадоў, або арыштам, або абмежаваннем волі на тэрмін да 1 года»<ref>{{cite web|url = https://kodeksy-by.com/ugolovnyj_kodeks_rb/370.htm|title = Уголовный Кодекс Республики Беларусь. Статья. 370. Надругательство над государственными символами|publisher = Kodeksy-by.com|language = ru |access-date =2020-12-28}}</ref>. Згодна з артыкулам 8 Закона «Аб дзяржаўных сімвалах Рэспублікі Беларусь» ад 5 ліпеня 2004 года № 301-З «выява Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь можа быць выкарыстана ў дэкаратыўных мэтах у якасці дзяржаўнага і нацыянальнага сімвала такім чынам, каб пры гэтым не была праяўлена непавага да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Не дапускаецца размяшчэнне на Дзяржаўным сцягу Рэспублікі Беларусь надпісаў і графічных малюнкаў незалежна ад спосабу іх нанясення»<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2/1050|title = Закон Республики Беларусь 5 июля 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»|publisher = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|language = ru|access-date = 2020-12-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20220105111012/https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2%2F1050|archive-date = 5 студзеня 2022|url-status = dead}}</ref>. == Звязаныя сцягі == [[Файл:Flag of the President of Belarus.svg|thumb|Штандар прэзідэнта.]] З моманту ўвядзення сцяга ў 1995 годзе на яго аснове былі зроблены некалькі дадатковых сцягоў, прынятыя дзяржаўнымі органамі. Прэзідэнцкі штандар, які выкарыстоўваецца з 1997 года, быў прыняты ўказам пад назвай «Аб Штандарце Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь». Штандар выглядае наступным чынам: дзяржаўны сцяг з даданнем беларускага дзяржаўнага герба ў залатым і чырвоным колерах. Суадносіны бакоў штандара (5:6) адрозніваюцца ад дзяржаўнага сцяга, таму штандар амаль квадратны. Ён выкарыстоўваецца на будынках і на транспартных сродках, каб пазначыць прысутнасць прэзідэнта<ref>{{ru icon}} [http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P39700217 Указ Президента Республики Беларусь 27 марта 1997 г. № 217] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120910065538/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P39700217&p2=%7BNRPA%7D |date=10 верасня 2012 }}</ref>. У 2001 годзе прэзідэнт Лукашэнка выдаў указ пра стварэнні сцяга [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сіл Беларусі]]. Сцяг (суадносіны — 1:1,7) мае нацыянальны арнамент па сваёй даўжыні. На пярэдняй частцы сцяга знаходзіцца беларускі герб з надпісам «УЗБРОЕНЫЯ СІЛЫ» (вышэй) і «РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ» (ніжэй); тэкст напісаны залацістым колерам. На адваротным баку сцяга цэнтр утрымлівае сімвал узброеных сіл, а іменна чырвоную зорку, вакол яе [[вянок]] з [[дуб]]а і [[лаўр]]а. Над сімвалам знаходзіцца фраза «ЗА НАШУ РАДЗІМУ», а ніжэй — поўная назва вайсковай часткі<ref>{{ru icon}} [http://www.vexillographia.ru/belarus/army.htm «Флаги армии Беларуси»] на сайце Vexillographia.ru.</ref>. == Плошча Дзяржаўнага Сцяга == {{асноўны артыкул|Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)}} [[Файл:Belarus Flagpole.jpg|thumb|[[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|Плошча Дзяржаўнага Сцяга]].]] У [[Мінск]]у ёсць [[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|плошча]], названая ў гонар Дзяржаўнага Сцяга<ref>[http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ Аб прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска. Рашэнні 26-га склікання № 359/25/26 — 20 верасня 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151004084144/http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ |date=4 кастрычніка 2015 }}</ref>. Яна знаходзіцца на перакрыжаванні [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|пр. Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вул. Арлоўскай]] насупраць [[БелЭкспа|Нацыянальнага выставачнага цэнтра «БелЭкспа»]] і дапаўняе архітэктурна-паркавы ансамбль, створаны з Палаца Незалежнасці, выставачнага цэнтра і парка Перамогі. Пад размяшчэнне плошчы разглядаліся таксама пляцоўкі каля [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] і на ўездзе ў горад<ref name="ctv.by">[http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki Президент Беларуси внес свой вклад в реконструкцию Площади Флага в Минске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925233231/http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki |date=25 верасня 2013 }}</ref>. Плошча адкрыта 2 ліпеня 2013 года. === Флагшток === Да пачатку рэканструкцыі тэрыторыі на гэтым месцы размяшчалася бетонная стэла з гадзіннікам і постаццю бога гандлю [[Меркурый (міфалогія)|Меркурыя]], якая была заменена на велізарны [[флагшток]] з нержавеючай сталі для Дзяржаўнага Сцяга Рэспублікі Беларусь. Дыяметр флагштока складае 30 сантыметраў уверсе і паўтара метра ля падножжа. Вышыня — 70 метраў, верхавіна флагштока з надыходам цемры міргае, выконваючы ролю гарадскога [[маяк]]а, а таксама падсвечваецца пражэктарамі<ref name="ctv.by"/>. Плошча самога сцяга, выкананага са спецыяльнай воданепранікальнай і невыгаральнай тканіны, складае 100 м² і важыць 25 кг. Палатно сцяга ўздымаецца і апускаецца як аўтаматычна, гэтак і з дапамогай дыстанцыйнага кіравання<ref name="ctv.by"/>. == У філатэліі == <center><gallery> File:Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg File:1995. Stamp of Belarus 0108.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0154.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0205.jpg File:1997. Stamp of Belarus 0232.jpg File:2011. Stamp of Belarus 17-2011-06-23-bl.jpg File:2011. Stamp of Belarus 29-2011-09-19-bl.jpg File:15-2013-04-18- Марка Беларусі.jpg File:Russiabelorussia1500rub1996scott6348.jpg File:Stamp of Kyrgyzstan rss 1.jpg File:Stamps of Tajikistan, 026-06.jpg File:1125 (Dziaržaŭny ściah Respubliki Biełaruś).jpg File:1127 (Dziaržaŭnyja simvały Respubliki Biełaruś).jpg </gallery></center> == Падобныя сцягі == {| class="wikitable" |- bgcolor=#EEEEEE align="center" | height=130px width=190px |[[Файл:Flag of Madagascar.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Oman (bordered).svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of the Chechen Republic.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|border|150пкс]] |- align="center" |Сцяг [[Мадагаскар]]а |Сцяг [[Аман]]а |Сцяг [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]] |Сцяг [[Чачня|Чачні]] |Сцяг [[Татарстан]]а |} == Гл. таксама == * [[Герб Беларусі]] * [[Бела-чырвона-белы сцяг]] * [[Чырвона-зялёны сцяг]] * [[Чырвоны сцяг БССР]] * [[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сцяг дзяржа́ўны Рэспу́блікі Белару́сь||316}} * {{h|Басаў, Куркоў|1994|''Басаў А. Н., Куркоў І. М.'' Сцягі Беларусі ўчора і сёння / А. Н. Басаў. — Мн.: «Полымя», 1994.}} * {{h|Варлыга|1964|''Варлыга А.'' Усебеларускі Кангрэс у Менску 18—31 (5—18 ст.ст.) сьнежня 1917 г. (Успаміны дэлегата Кангрэсу) // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 3 (9), 1964. С. 142.}} * {{h|Турук|1921|''[[Фёдар Турук|Турук Ф.]]'' Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994.}} * {{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * {{h|Шаланда|2019|''[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]]'' Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 3—10.}} * {{крыніцы/ЭГБ|1|Беларуская нацыянальная сімволіка|[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]]|391—393}} * {{крыніцы/Гербы і сцягі Беларусі 2006}}. * ''Адамушко В. И., Елинская М. М.'' Современная геральдика Беларуси. — 2-е изд. — Минск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2014. — 536 с. — ISBN 978-985-11-0786-1.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }} {{Сцягі славянскіх дзяржаў}} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Геаграфія|Беларусь}} [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Сцягі Беларусі]] elgewlncqxh224lgcngquqmsbf1yrwt 5161437 5161436 2026-07-06T06:50:03Z M.L.Bot 261 5161437 wikitext text/x-wiki {{Пра|дзяржаўны сцяг Беларусі з 1995 года|дзяржаўны сцяг Беларусі ў 1991—1995 гадах|Бела-чырвона-белы сцяг}} {{Картка:Сцяг |назва = Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь |суб'ект = [[Беларусь]] |ключ = |раён = |рэгіён = |краіна = |выява = Flag of Belarus.svg |подпіс = |заснаваны = {{fd|7|06|1995}} <sub>(арыгінальны дызайн з арнаментам)</sub><ref name="geraldika1">{{cite web|url=http://geraldika.ru/symbols/9223 |title=Указ Президента Республики Беларусь Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь &#124; Геральдика.ру |publisher=Geraldika.ru |access-date=2012-08-15}}</ref><br/>{{fd|10|02|2012}} <sub>(дызайн з таўсцейшым рысункам арнаменту, які выкарыстоўваюць цяпер)</sub><ref name='stb911-2008'/> |прапорцыя = 1:2<ref name='stb911-2008'/> |дызайн = Гарызантальны [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] бікалор у суадносінах 2:1, з чырвоным арнаментам на белай вертыкальнай паласе |выява2 = Flag of Belarus (1991-1995).svg |подпіс2 = [[Бела-чырвона-белы сцяг]]<br>{{fd|19|09|1991}} — {{fd|7|06|1995}} |выява3 = Flag of Belarus (1995-2012).svg |подпіс3 = Сцяг, які прынялі па выніках [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 года]].<br>{{fd|7|06|1995}}{{efn|Дата Указа Прэзідэнта № 214. Некалькі дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] на чале з [[Іван Ціцянкоў|Іванам Ціцянковым]] змянілі сцяг на рэзідэнцыі прэзідэнта яшчэ 16 мая 1995 года (раней за абвяшчэння вынікаў рэферэндуму і набыцця імі законнай моцы). [[Сцяг Беларусі#Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга|Пры гэтым правамоцны дзяржаўны сцяг разарвалі на кавалкі, на якіх распісаліся некаторыя з гэтых асоб]].}} — {{fd|10|02|2012}} |прапорцыя3 = 1:2 }} '''Дзяржа́ўны сцяг Рэспу́блікі Белару́сь''', дапушчальны варыянт '''Дзяржаўны флаг Рэспублікі Беларусь''' — [[Чырвоны колер|чырвона]]-[[Зялёны колер|зялёны]] [[сцяг]] з [[Белы колер|бела]]-чырвоным [[арнамент]]ным рысункам уздоўж дрэўка. Сучасны дызайн уведзены ў 2012 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] і адаптаваны з агульным выглядам сцяга, зацверджаным паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндума 1995 года]]. Дзяржаўны сцяг, зацверджаны ў 1995 годзе, гэта мадыфікацыя сцяга [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] [[Сцяг Беларускай ССР|узору 1951 года]] аўтарства [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалая Гусева]], які выкарыстоўваўся калі краіна была адной з рэспублік [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Зменамі, унесенымі ў сцяг савецкай эпохі, былі: выдаленне знакаў [[камунізм]]у ([[Серп і молат|сярпа, молата]] і чырвонай зоркі) і «пераварочванне» колераў арнаменту з белага на чырвоным да чырвонага на белым. Гэтая канструкцыя замяніла гістарычны [[бела-чырвона-белы сцяг]], які выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] у 1918 годзе, перш чым Беларусь стала [[Спіс саюзных рэспублік СССР|адной з савецкіх рэспублік]], і быў вернуты пасля аднаўлення незалежнасці ў 1991 годзе. Бела-чырвона-белы сцяг надалей выкарыстоўваецца нацыянальна скіраванай часткай грамадства Беларусі, шэрагам грамадскіх арганізацый, у тым лику ў акцыях пратэсту супраць рэжыму Аляксандра Лукашэнкі, а таксама [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]]. == Кампазіцыя == [[Файл:Flag of Belarus (construction sheet).svg|thumb|300px|Будова беларускага дзяржаўнага сцяга.]] Асноўная будова дзяржаўнага сцяга Беларусі была ўпершыню апісана ва Указе Прэзідэнта № 214 ад 7 чэрвеня 1995 года. Сцяг уяўляе сабой прамавугольнае палотнішча, якое складаецца з дзвюх гарызантальных палос: чырвоная верхняя паласа пакрывае дзве траціны вышыні сцяга, а зялёная ніжняя паласа пакрывае адну ніжнюю траціну. Вертыкальны арнамент (чырвоны на белым), які займае адну дзявятую частку даўжыні сцяга, змяшчаецца вертыкальна каля флагштока. Суадносіны шырыні да даўжыні сцяга — 1:2<ref name="geraldika1"/>. Сцяг не вельмі адрозніваецца ад сцяга Беларускай ССР, акрамя выдалення сярпа, молата і зоркі і перамены чырвонага колера на белы ў арнаменце<ref name="presby">[http://president.gov.by/en/press10664.html «Нацыянальныя сімвалы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170216203116/http://president.gov.by/ru/simvolika_ru |date=16 лютага 2017 }} Старонка на афіцыйным сайце Прэзідэнта Беларусі</ref>. Прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] патлумачыў, што чырвоны азначае свабоду і ахвяры продкаў беларусаў у барацьбе за незалежнасць, а зялёны сімвалізуе жыццё<ref>{{cite web |url=http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |title=Глава государства Александр Лукашенко поздравил соотечественников с Днём Государственного герба и Государственного флага Республики Беларусь. |date=9 мая 2010 |website=Белорусские новости |access-date=8 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515113910/http://belarus-news.ru/top-novosti/glava-gosudarstva-aleksandr-lukashenko-pozdravil-sootechestvennikov-s-dnem-gosudarstvennogo-gerba-i-gosudarstvennogo-flaga-respubliki-belarus/ |archive-date=15 мая 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|title=Рекомендации по использованию государственной символики в учреждениях образования|publisher=Министерство образованния Республики Беларусь|access-date=7 чэрвеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140912133104/http://edu.gov.by/sm.aspx?guid=779283|archive-date=12 верасня 2014|url-status=dead}}</ref>. Ёсць і іншае тлумачэнне: чырвоны колер сімвалізуе штандары беларускіх палкоў у пераможнай [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] з [[Крыжакі|крыжакамі]], колер сцягоў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і [[Партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|беларускіх партызанскіх брыгад]], а зялёны — надзею, [[Вясна|вясну]] і адраджэнне, [[лес|лясы]] і палі. Беларускі арнамент — старажытную культуру народа, духоўнае багацце, адзінства<ref>{{cite web |url=http://33tura.ru/belarus-flag |title=Флаг БЕЛАРУСИ - история, значение, цвета, фото |date=9 мая 2010 |access-date=13 верасня 2014 |archive-date=5 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705031534/http://33tura.ru/belarus-flag |url-status=dead }}</ref>. У 2008 годзе Дзяржаўным камітэтам па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь быў апублікаваны ўказ «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь». У ім прыведзены тэхнічныя характарыстыкі дзяржаўнага сцяга, напрыклад, падрабязная інфармацыя аб колерах і арнаменце. Арнамент на дзяржаўным сцягу да 2012 года займаў {{Дроб|1|12}} частку шырыні сцяга, і знаходзіўся пасярэдзіне белага поля, якое займала {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна. У 2014 годзе чырвоны ўзор быў пашыраны на ўсё белае поле і стаў займаць {{Дроб|1|9}} частку ўсяго палатна<ref name='stb911-2008'/>. === Колеры === Колеры нацыянальнага сцяга рэгулююцца ў адпаведнасці з «СТБ 911—2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь» і пералічаны ў CIE D65<ref name='stb911-2008'>{{cite web|url=http://www.tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|title=СТБ 911–2008: Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь. Тэхнічныя характарыстыкі.|access-date=2010-08-05|year=2008|publisher=Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь|language=руская|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825154619/http://tnpa.by/#!/DocumentCard/209010/306420|archive-date=25 жніўня 2019|url-status=dead}}</ref>. {| class="wikitable" style="width:80%;" |+Стандартны колер ўзору Дзяржаўнага сцяга<ref name='stb911-2008'/> |- ! rowspan=2 | Колер ! colspan=2 | Колеравыя каардынаты ! rowspan=2 | ''Y''<sub>10</sub> |- ! ''x''<sub>10</sub> !! ''y''<sub>10</sub> |- ! Чырвоны || 0.553 ± 0.010 || 0.318 ± 0.010 ||14.8 ± 1.0 |- ! Зялёны || 0.297 ± 0.010 || 0.481 ± 0.010 ||29.6 ± 1.0 |} === Арнамент === [[Файл:Belarus flag pattern.svg|thumb|Арнамент на дзяржаўным сцягу Беларусі.]] Традыцыйны для Беларусі арнамент, выкананы ў 1917 годзе [[Матрона Маркевіч|Матронай Маркевіч]], адлюстроўваецца на левым баку сцяга, як гэта было раней на сцягу 1951 года<ref name="flagi24"/>. Падобныя ўзоры часам выкарыстоўваюцца ў тканых вырабах, такіх як народнае адзенне, ручнікі (выкарыстоўваюцца ў штодзённым ужытку і ва ўрачыстых мерапрыемствах: рэлігійныя службы, пахавальныя абрады, {{нп3|хлеб-соль|хлеб-соль|ru|Хлеб-соль}} і інш.)<ref>[http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Textile.html «Belarusian Textiles»] і [http://www.belarusguide.com/culture1/visual_arts/Belarusian_rushnik.htm «Belarusian Ruchnik»] pages on the Virtual Guide to Belarus website</ref>. == Выкарыстанне сцяга == [[Файл:Belarusian flag Minsk (cropped).jpg|thumb|Сцяг лунае над [[Будынак Мінгарвыканкама|адміністрацыйным будынкам]] у [[Мінск]]у]] [[Файл:Paddy wagon with flag and covered license plate (Minsk, Belarus).jpg|міні|«[[Аўтазак]]» у Мінску з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь. Жнівень 2020]] [[Файл:Belarusian soldier with a flag during protests.jpg|thumb|Салдат з чырвона-зялёным дзяржаўным сцягам падчас пратэстаў 2020 года ў Мінску]] Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь падымаецца або ўстанаўліваецца: * на будынку [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна, за выключэннем выпадкаў, калі ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь на будынку рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь падымаецца дублікат [[Штандар Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|штандара (сцяга) Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]; * на будынку [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь і на будынку [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь — пастаянна; * на будынку [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] — пастаянна; * на будынках органаў [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]] і іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных [[Урад Рэспублікі Беларусь|Ураду Рэспублікі Беларусь]], — пастаянна; * на будынках [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, органаў [[пракуратура Рэспублікі Беларусь|пракуратуры Рэспублікі Беларусь]], устаноў [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў — пастаянна, а на будынках, у якіх праводзяцца пасяджэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, — на час правядзення пасяджэнняў; * на будынках і (або) тэрыторыях [[пасольства|дыпламатычных прадстаўніцтваў]] (уключаючы рэзідэнцыі кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў), консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі [[міжнароднае права|міжнароднага права]], правіламі [[дыпламатычны пратакол|дыпламатычнага пратакола]], законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках кіраўнікоў дзяржаў, урадаў і парламентаў, якія прыбылі з афіцыйнымі або працоўнымі візітамі ў Рэспубліку Беларусь, у выпадку, калі іх суправаджае афіцыйная асоба, якая прадстаўляе Рэспубліку Беларусь; * на марскіх суднах і суднах рачнога флоту, зарэгістраваных у Рэспубліцы Беларусь, — на [[флагшток]]у або [[гафель|гафелі]]; * на транспартных сродках кіраўнікоў дыпламатычных прадстаўніцтваў, консульскіх устаноў, прадстаўніцтваў Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях, а таксама спецыяльных місій Рэспублікі Беларусь — у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права, правіламі дыпламатычнага пратакола, законамі, правіламі і звычаямі дзяржавы знаходжання; * на транспартных сродках, марскіх суднах (на топе пярэдняй мачты або на сігнальнай мачце) і іншых сродках перамяшчэння, на якіх у якасці афіцыйных асоб знаходзяцца [[Старшыня Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Старшыня Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] або асобы, якія выконваюць іх абавязкі, — у выпадку знаходжання гэтых асоб у службовых камандзіроўках за мяжой, кіраўнік дэлегацыі, накіраванай ва ўстаноўленым парадку [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам Рэспублікі Беларусь]] або [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь]], пасол, кіраўнік консульскай установы Рэспублікі Беларусь, пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь пры міжнародных арганізацыях або кіраўнік ці прадстаўнік спецыяльнай місіі Рэспублікі Беларусь — са згоды гэтых асоб; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзіцца галасаванне, — у дні [[выбары|выбараў]] і [[рэферэндум]]аў; * на будынках і ў памяшканнях, у якіх праводзяцца рэспубліканскія сходы, — у дні правядзення такіх сходаў; * у аб’яднаннях, злучэннях і воінскіх часцях [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, — у адпаведнасці з агульнавайсковымі статутамі Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь; * у пунктах пропуску праз [[Дзяржаўная мяжа Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь]], на памежных заставах, пагранічных пасадах, у іншых падраздзяленнях органаў [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь]], якія нясуць службу па ахове Дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Беларусь; * на спартыўных арэнах — у час правядзення чэмпіянатаў і пяршынстваў Рэспублікі Беларусь, міжнародных спартыўных спаборніцтваў з удзелам нацыянальных зборных каманд і падчас ўзнагароджання беларускіх спартсменаў — пераможцаў міжнародных спаборніцтваў; * у службовых кабінетах [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], Старшыні [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, Старшыні [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу]] Рэспублікі Беларусь, [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]], Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь і кіраўнікоў іншых дзяржаўных органаў, падпарадкаваных Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь, кіраўнікоў рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных Ураду Рэспублікі Беларусь, суддзяў [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь, пракурораў абласцей, горада [[Мінск]]а, раёнаў (гарадоў) і прыраўнаваных да іх пракурораў, старшынь абласных, горада Мінска і міжраённых камітэтаў дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, Старшыні Праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]], начальнікаў галоўных упраўленняў па абласцях і горадзе Мінску, кіраўнікоў аддзяленняў Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь у гарадах, старшынь мясцовых Саветаў дэпутатаў, кіраўнікоў мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, іншых дзяржаўных арганізацый, камандзіраў аб’яднанняў, злучэнняў, воінскіх часцей Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў, якія ствараюцца ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях пасяджэнняў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь, мясцовых Саветаў дэпутатаў, мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, у залах судовых пасяджэнняў агульных і гаспадарчых судоў Рэспублікі Беларусь, у памяшканнях воінскіх часцей, памяшканнях органаў запісу актаў грамадзянскага стану, памяшканнях урачыстай рэгістрацыі нараджэння і шлюбу, памяшканнях дзяржаўных натарыяльных кантор, памяшканнях дзяржаўных навуковых арганізацый і ўстаноў адукацыі, іншых дзяржаўных арганізацый, памяшканнях, у якіх дэпутаты Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, дэпутаты мясцовых Саветаў дэпутатаў пастаянна прымаюць выбаршчыкаў; * на іншых аб’ектах у адпаведнасці з заканадаўчымі актамі Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь», Артыкул 5.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь можа выкарыстоўвацца падчас дзяржаўных свят і святочных дзён, а таксама пры ўрачыстых мерапрыемствах, якія праводзяцца дзяржаўнымі органамі і іншымі арганізацыямі, грамадзянамі падчас народных, працоўных, сямейных свят і ў іншыя памятныя даты, у тым ліку і без выкарыстання дрэўка (флагштока), пры забеспячэнні неабходнай павагі да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Дзяржаўны сцяг Рэспублікі Беларусь, выраблены ў настольным варыянце, можа быць устаноўлены ў памяшканнях, якія выкарыстоўваюцца арганізацыямі і грамадзянамі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. === Цяперашняе становішча === З канца 2020 года чырвона-зялёныя сцягі Рэспублікі Беларусь пачалі вывешваць не толькі над будынкамі рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання ці падчас святаў, але і над адміністрацыйнымі будынкамі, турмамі і [[аўтазак]]амі, заводамі і ўніверсітэтамі, крамамі, шпіталямі, канторамі дзяржаўных і прыватных прадпрыемстваў і ўстаноў, высотнымі будынкамі, жылымі дамамі, што прычынілася росту антаганізму да дзяржаўнай сімволікі<ref>[https://euroradio.fm/ru/ispolkomy-bolnicy-leshozy-i-tyurmy-massovo-zakupayut-flagi Исполкомы, больницы, лесхозы и тюрьмы массово закупают флаги]</ref>. З прычыны выкарыстання чырвона-зялёнага сцяга для відэа з допытамі затрыманых на яго фоне, над будынкамі турмаў і над [[Аўтазак|аўтазакамі]], ён стаў ператварацца ў вачах грамадзян з нейтральнага сімвала ў сімвал сілавых акцый<ref>[https://www.dw.com/ru/krasno-zelenyj-flag-chto-nuzhno-znat-o-gossimvole-belarusi/a-56870904 Красно-зеленый флаг: что нужно знать о госсимволе Беларуси]</ref>. === Наверша дрэўка сцяга === [[Файл:Belarusian white-red-white flag finial.svg|міні|162x162пкс|Наверша дрэўка для бела-чырвона-белага сцяга.]] Для [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белага сцяга]] на дрэўку выкарыстоўвалася наверша (металічнае ўпрыгажэнне на флагштоку) ромбападобнай формы з уключаным ў яго шасціканцовым крыжам з беларускага варыянта [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|title=Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 11 декабря 1991 года № 1302-XII «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=www.pravo.kulichki.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619075855/http://pravo.kulichki.com/zak/year1991/doc46869.htm|archive-date=19 чэрвеня 2018|url-status=dead}}</ref> (патрыяршы крыж з дзвюма перакладзінамі, які паводле формы вядомы ў Беларусі найперш як [[Крыж Ефрасінні Полацкай]]). [[Файл:Belarusian flag finial.svg|thumb|65px|Наканечнік дрэўка сцяга]] Паводле ўказа прэзідэнта Лукашэнкі 1995 года, дзяржаўны сцяг павінен вывешвацца на кіі, пафарбаваным у залацісты ([[Охра|вохравы]]) колер<ref name="geraldika1" />. У іншых частках пратакола ўказана, што наверша мае ромбападобную форму і пафарбавана ў жоўты колер. У наверша ўключана пяціканцовая зорка, падобная да зоркі з [[Герб Беларусі|дзяржаўнага герба]]<ref name="geraldika1" />. Такая форма наверша з’яўляецца працягам традыцый савецкага сцяга<ref>{{артыкул |аўтар=Еремеев Б. |загаловак=Гордо реют боевые стяги! |спасылка=http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |выданне=Российское военное обозрение |тып=Часопіс |месца=М. |выдавецтва=Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі |год=верасень 2007 |выпуск=44 |нумар=9 |мова=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807134928/http://www.grinchevskiy.ru/rvo/092007/gordo-rejut-boevie-stjagi.php |archive-date=7 жніўня 2019 }}</ref>. Да 2004 года навершы выкарыстоўваліся толькі пры правядзенні цырымоній і іншых ўрачыстых мерапрыемстваў<ref name="Decree214">{{cite web|url=http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 7 июня 1995 года № 214 «Об утверждении Положения о Государственном флаге Республики Беларусь»|publisher=Bankzakonov.com|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202112123/http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time7/lavz6913.htm|archive-date=2 снежня 2018|url-status=dead}}</ref>, пасля 2004 года таксама сталі ўсталёўвацца ў службовых кабінетах буйных беларускіх дзяржаўных службоўцаў (прэзідэнта, старшыні Палаты Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь, прэм’ер-міністра, старшынь Канстытуцыйнага, Вярхоўнага і Вышэйшага Гаспадарчага Судоў і інш.). === Крымінальная адказнасць за здзек са сцяга === Крымінальнай адказнасці за здзек з дзяржаўных сімвалаў Рэспублікі Беларусь (у прыватнасці, са сцяга) прысвечаны артыкул 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]]. У ім гаворыцца, што здзек са сцяга цягне за сабой грамадскія работы, або штрафы, або папраўчыя работы на тэрмін да двух гадоў, або арышт на тэрмін да трох месяцаў, або абмежаванне волі на тэрмін да аднаго года<ref>{{cite web|url=http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=HK9900275|title=Уголовный кодекс Республики Беларусь от 9 июня 1999 года № 275-З|publisher=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110907091126/http://www.pravo.by/WEBNPA/text.asp?RN=hk9900275|archive-date=7 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>. Першы выпадак здзеку з дзяржаўнага сцяга Беларусі, які меў шырокі грамадскі рэзананс, быў выкананы тагачасным кіраўніком справамі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь [[Іван Іванавіч Ціцянкоў|Іванам Іванавічам Ціцянковым]]: 16 мая 1995 года (праз 2 дні па [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуме 1995 года, на які выносілася пытанне пра змену дзяржаўных сімвалаў]]) Ціцянкоў зняў з [[Рэзідэнцыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|будынка Рэзідэнцыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[бела-чырвона-белы сцяг]] (тым часам вынікі рэферэндуму не набылі законнай моцы і сцяг яшчэ быў дзяржаўным), парваў яго на кавалкі, паставіўшы на кожным свой аўтограф і час з датай, пасля чаго ўзняў над Рэзідэнцыяй чырвона-зялёны сцяг, які застаецца дзяржаўным да сённяшняга дня<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=73316 Ціцянкоў рве бел-чырвона-белы сцяг — архіўнае відэа.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref name="nv-online.info">[http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/Аляксандр-Малчанаў-і-Андрэй-Мікалаеўскі-—-за-кратамі.htm?tpl=127 «Чаму мяне адносяць да ворагаў народа, а Ціцянкова — не?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150926222930/http://www.nv-online.info/by/224/printed/38374/%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%9E-%D1%96-%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D1%8D%D0%B9-%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%94-%D0%B7%D0%B0-%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%96.htm?tpl=127 |date=26 верасня 2015 }} Артыкул на сайце газеты «[[Народная Воля (1995)|Народная Воля]]».</ref>. Падчас крымінальнай справы Ціцянкоў абараняўся, сцвярджаючы, што рабіў гэта без злых намераў, але «каб былі сувеніры на памяць», у выніку чаго быў апраўданы<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/795541.html Іван Ціцянкоў мяркуе, што рэфэрэндум 1995 году пра мову і сымболіку быў «правільны».] Артыкул на сайце [[Радыё Свабодная Еўропа|радыё «Свабода»]].</ref>. Здзекі з дзяржаўнага сцяга не з’яўляюцца ў сучаснай Беларусі рэдкасцю: нягледзячы на суровае пакаранне, асобныя прадстаўнікі апазіцыі, а таксама проста хуліганы даволі часта ажыццяўляюць гэтае злачынства. 15 сакавіка 1997 года ў [[Дзень Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь|дзень Канстытуцыі]] падчас шэсця дэманстрантыі сарвалі са слупоў дзясяткі дзяржаўных сцягоў, пасля чаго былі распачаты крымінальныя справы супраць некалькіх удзельнікаў акцыі, але да суда яны не дайшлі, бо былі спынены на стадыі следства<ref name="nv-online.info"/>. 21 ліпеня 1999 года непаўналетняя Надзея Грачуха на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы Мінска]] ў знак пратэсту супраць улады спаліла дзяржаўны сцяг, у выніку чаго суд пакараў яе штрафам<ref name="nv-online.info" />. Актывіст апазіцыйнай грамадскай кампаніі «[[Гавары праўду]]» Павел Вінаградаў двойчы зневажаў дзяржаўны сцяг: аднойчы ў 2007 годзе, а потым 19 снежня 2010 года (ён сарваў яго з [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь#Будынак|будынка Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] і кінуў пад ногі дэманстрантаў падчас масавых пратэстаў пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў]]). Вінаградаў быў пакараны толькі за эпізод 2007 года, бо ў 2010—2011 гадах паралельна праходзіў абвінавачваным па яшчэ адной крымінальнай справе, таму для здзеку са сцяга скончыўся тэрмін даўніныі<ref>[http://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html Яшчэ пяць удзельнікаў Плошчы асудзілі на зняволенне.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231029115830/https://belsat.eu/be/wiadomosci/a,2711,iashche-piats-udzielnikau-ploshchy-asudzili-na-zniavoliennie.html |date=29 кастрычніка 2023 }} Артыкул на сайце [[БелСат|тэлеканала «БелСат»]].</ref>. 10 ліпеня 2011 года дзевятнаццацігадовы [[пралетарыят|рабочы]] з [[Маларыта|Маларыты]] разам са сваім знаёмым сарваў дзяржаўны сцяг з будынка мясцовай дзіцячай музычнай школы, пасля чаго 20 ліпеня 2011 года спаліў яго на вогнішчы ў лясным масіве, размешчаным каля горада, зняўшы свае дзеянні на [[мабільны тэлефон]]. [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міліцыя]] знайшла злачынца па трох здымках, выкладзеных ім у [[інтэрнэт]]. 25 жніўня 2011 года па гэтым факце распачата крымінальная справа<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=59198 19-гадовы юнак спаліў у Маларыце дзяржаўны сцяг.] Артыкул на сайце газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]».</ref><ref>[http://euroradio.fm/report/u-malarytse-yunak-spaliw-dzyarzhawny-stsyag-i-vyklaw-fota-w-internetse-50683 У Маларыце юнак спаліў дзяржаўны сцяг і выклаў фота ў інтэрнэце.] Артыкул на сайце [[Еўрарадыё|радыё «Еўрарадыё»]].</ref>. == Гісторыя == {| class="wikitable" !colspan="4"|'''Дзяржаўныя сцягі Беларусі ў XX—XXI стст.''' |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Выява'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Назва дзяржавы'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Час'''</center> | bgcolor={{Колер|Беларусь}}| <center>'''Апісанне'''</center> |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | 1918—1919 | Палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2, з трох роўных гарызантальных палос — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1919 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[ЛітБел]] | 1919—1920 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1919).svg|100пкс]]</center> | [[ССРБ]] | 1920—1927 | Прамавугольнае чырвонае (пунцовае) палотнішча з залатымі літарамі ў верхнім вугле ля тронка ''ССРБ'' або надпісам «Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусь» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR (1927-1937).svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1927—1937 | Чырвонае або пунцовае палотнішча, у верхнім вугле якога ля тронка змяшчаюцца залатыя літары «БССР» або надпіс «Беларуская Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка» |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=100px width=140px|<center>[[Файл:Flag of the Byelorussian SSR (1937).svg|1937-1940|100пкс]]</center> | [[БССР]] | 1937—1951 | Чырвонае палотнішча з суадносінамі бакоў 1:2 з выявай у яго верхнім вугле, ля тронка залатых сярпа і молата і над імі — чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам, а ўнізе сярпа і молата залатыя літары — БССР |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|100пкс]]</center> | [[БССР]] | {{nowrap|1951—1991}} | Палотнішча з дзвюх гарызантальна размешчаных палос: верхняй чырвонага колеру і ніжняй зялёнага колеру ў адносінах 2/3:1/3 з выявай у верхнім левым вугле чырвонай паласы залатых сярпа і молата і над імі чырвонай пяціканцовай зоркі, аблямаванай залатым шлякам. Ля трока вертыкальна размяшчаецца арнамент белага колеру на чырвоным полі, які складае {{Дроб|1|9}} даўжыні сцяга |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1991—1995 | Палотнішча памерамі 1:2, з трох роўных гарызантальных палосаў — дзвюх белых і адной чырвонай між імі |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | 1995—2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |- | bgcolor={{Колер|Беларусь}} height=90px width=140px|<center>[[Файл:Flag of Belarus.svg|border|100пкс]]</center> | [[Рэспубліка Беларусь]] | з 2012 | Палотнішча памерамі 1:2, падзеленае гарызантальна на чырвоную і зялёную палосы ў прапорцыі адпаведна 2:1. Уздоўж тронка размяшчаецца арнамент, чырвоны на белым фоне. |} === Бела-чырвона-белы сцяг === {{main|Бела-чырвона-белы сцяг}} [[Файл:Flag_of_Belarus_(1918,_1991-1995).svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]] Былы сцяг выкарыстоўваўся ў [[1918]] годзе, неафіцыйна ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] да [[1939]] года, а таксама ў перыяд з [[19 верасня]] [[1991]] г. па [[5 чэрвеня]] [[1995]] г.]] Сцяг, які быў афіцыйным ў перыяд з 19 верасня 1991 года па 5 чэрвеня 1995 года, першапачаткова выкарыстоўваўся [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікай]] (сакавік—снежань 1918 г.)<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=00B6wxgftH8C&pg=PA264&lpg=PA264&dq=Belarus+flag+1991&source=bl&ots=R9nm7a0hjS&sig=nLYa_a_SwtFmMrUc2nwf-BcmdTs&hl=en&sa=X&ei=6YA5UJzuMOa42wX4yoBY&ved=0CDoQ6AEwAg#v=onepage&q=Belarus%20flag%201991&f=false |title=Understanding Belarus and How Western Foreign Policy Misses the Mark&nbsp;— Grigoriĭ Viktorovich Ioffe&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. Аўтарам сцяга лічаць [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Сцяпанавіча Дуж-Душэўскага]], але гэтым выкарыстанне сцяга бела-чырвона-белых колераў беларусамі вядома і раней<ref>{{cite web |url=http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |title=Наша Ніва |publisher=nashaniva.by |access-date=2012-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226180506/http://www.nashaniva.by/1998/06/14.htm |archive-date=26 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Чырвоны і белы колеры традыцыйна выкарыстоўваліся ў дзяржаўнай геральдыцы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Такія ж колеры на традыцыйным для беларускіх земляў гербе «[[Пагоня]]», белы вершнік на чырвоным фоне<ref>{{cite book |last= Wilson |first= Andrew |author-link=Эндру Уілсан |url=https://books.google.com/books?id=jZJntMQtkSYC&pg=PA174&lpg=PA174&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=s19aFP8mWz&sig=8hdINzuXWg5g4_ukvSl2SrL9zbw&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&redir_esc=y#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |year= 2021 |title=Belarus. The last European Dictatorship (new edition) |location=New Haven, London: |publisher={{нп3|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |page= <!-- or pages= -->384 |isbn=978-0-300-25921-6 }}</ref>. Успрыняцце гэтага сцяга як нацыянальнага можна патлумачыць яго адпаведнасцю колеравай гаме ў народнай традыцыі і мастацкім гусце — [[Чырвоны колер|чырвоныя]] элементы на [[Белы колер|белай]] аснове называюць самым распаўсюджаным спалучэннем у беларускім [[Арнамент|арнаменце]]. [[Файл:Dzien Voli Minsk 20180325 171606.jpg|thumb|Святкавання стагоддзя абвяшчэння незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі ў Мінску з бела-чырвона-белымі сцягамі.]] Бела-чырвона-белая сімволіка актыўна ўжывалася беларускім нацыянальным рухам канца XIX — пачатку XX стагоддзяў{{sfn|Шаланда|2019|с=6}}. У 1909—1912 гадах стужкі гэтых колераў ужываліся студэнтамі-беларусамі ў [[Санкт-Пецярбург]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. У 1909—1917 гадах ім карысталіся некаторыя беларускія дэмакратычныя і незалежніцкія арганізацыі. У 1916 годзе бела-чырвона-белы сцяг мела арганізацыя «[[Сувязь незалежнасці і непадзельнасці Беларусі]]» пад кіраўніцтвам [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. Пасля Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года бела-чырвона-белым сцягам усё часцей карысталіся як сцягам беларусаў наогул. У сакавіку 1917 года значкі з малюнкам бел-чырвона-белага сцяга ўжо прадаваліся ў [[Мінск]]у{{sfn|Басаў, Куркоў|1994|с=19}}. 5 жніўня 1917 года на 1-й сесіі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый]] у Мінску было пастаноўлена, што ўсе вайскоўцы-беларусы войска Расійскай імперыі мусяць насіць бела-чырвона-белую стужку як дадатковы знак адрознення{{sfn|Турук|1921|с=95}}. Пад бела-чырвона-белымі сцягамі праходзілі з’езды беларускіх вайскоўцаў на франтах, у прыватнасці з’езд беларусаў-вайскоўцаў Паўночнага фронту ў Віцебску (кастрычнік 1917){{Sfn|Варлыга|1964|с=142}}. 7 снежня 1917 года пад бела-чырвона-белымі сцягамі<ref>Ляшко М. [https://nn.by/?c=ar&i=201664 На АНТ расказалі пра Першы Усебеларускі з’езд, але абрэзалі бела-чырвона-белы сцяг], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 11 снежня 2017 г.</ref> ў Мінску адкрыўся [[Першы Усебеларускі з’езд]], 18 снежня а 3-й гадзіне ночы разагнаны бальшавікамі. Па разгоне Усебеларускага з’езда бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся яго [[Выканаўчы камітэт Рады Усебеларускага з’езда|Выканаўчым камітэтам]], а потым [[Рада БНР|Радай БНР]], адпаведна стаўшы сцягам Беларускай Народнай Рэспублікі ў 1918—1919 гадах. Бела-чырвона-белы сцяг дагэтуль выкарыстоўваецца [[Рада БНР|ўрадам БНР]] у выгнанні. Паміж 1921 і 1939 гадамі бела-чырвона-белы сцяг выкарыстоўваўся беларускім нацыянальным рухам ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (частка [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Міжваеннай Польшчы]]): як палітычнымі арганізацыямі, такімі як [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]] або [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]]; гэтак і непалітычнымі арганізацыямі, як [[Таварыства беларускай школы]]<ref>{{be icon}}[http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm Андрэй Вашкевіч. Нашы сьцягі над Заходняй // Arche, № 4 (55)&nbsp;— 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071020013758/http://arche.bymedia.net/2007-04/vaskievic704.htm |date=20 кастрычніка 2007 }}</ref>. Сцяг таксама выкарыстоўваўся [[Беларускі асобны батальён у складзе арміі Літвы|Беларускім асобным батальёнам]] у арміі [[Літва|Літоўскай Рэспублікі]]. Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай Арміі ў заходнебеларускія землі]] і далучэння Заходня Беларусі да БССР у 1939 годзе сцяг быў забаронены савецкай адміністрацыяй<ref name="narod1">{{cite web|url=http://pahonia-plakat.narod.ru/bielaruskaja_simvolika.htm|title=Пытаньне дзяржаўнай сымболікі ў Беларусі: гісторыя і сучасны стан|publisher=Pahonia-plakat.narod.ru|access-date=2012-08-26}}</ref>. Таксама сцяг выкарыстоўвала беларуская супольнасць Чэхаславакіі і Латвіі. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі 1941—1944 гадоў]] беларускія нацыянальныя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|колы, якія супрацоўнічалі з нацыстамі]], карысталіся бела-чырвона-белым сцягам неафіцыйна, і беспаспяхова дамагаліся ад нямецкіх уладаў афіцыйнага прызнання нацыянальнай сімволікі. Прызнання не было да апошніх дзён акупацыі, пра што сведчыць распараджэнне [[Імперскае міністэрства акупаваных усходніх тэрыторый|Рэйхсміністра па акупаваных усходніх тэрыторыях]] ад 14 чэрвеня 1944 года{{sfn|Цітоў|1999|с=156}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] сцяг выкарыстоўваўся [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспарай]] на захадзе і невялікімі групамі антысавецкага супраціўлення ў самой Беларусі. У канцы 1980-х гадоў сцяг зноў пачалі выкарыстоўваць як сімвал [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|нацыянальнага адраджэння]] і [[Перабудова|дэмакратычных перамен]] у Беларусі. Гэты сцяг стаў дзяржаўным сімвалам Беларусі пасля аднаўлення яе незалежнасці ў 1991 годзе<ref name="narod1" />. [[Файл:Protest actions in Minsk (Belarus) near Stella, August 16.jpg|міні|«[[Марш за свабоду]]» ў Мінску 16 жніўня 2020 года]] Пасля 1995 года [[бела-чырвона-белы сцяг]] выкарыстоўваецца як сімвал апазіцыі да рэжыму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], найперш у акцыях пратэсту пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006]] і [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]] гадоў, у масавых акцыях на святкаванні [[Дзень Волі|Дня Волі]], а таксама падчас мемарыяльных шэсцяў «[[Дзяды]]» і «[[Чарнобыльскі шлях]]». Сцяг афіцыйна не забаранілі для агульнага карыстання, але ён разглядаецца ўладамі як «незарэгістраваны сімвал». Гэта азначае, што дэманстрацыя яго палітычнымі актывістамі або аматарамі [[спорт]]у можа прывесці да арышту і канфіскацыі сцягоў<ref>{{cite web|url=http://www2.polskieradio.pl/eo/dokument.aspx?iid=38706 |title=Polskie Radio Esperanto&nbsp;— Затрыманьні на рыцарскім фэсьце |publisher=.polskieradio.pl |access-date=2012-06-28}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=X5he5x2382IC&pg=PA2773&lpg=PA2773&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=M6OIC33STx&sig=vDTHMf3flUNC1yYvaUwv7LsImEk&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CEYQ6AEwBA#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Congressional Record&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. У пачатку 2010 года палітычны актывіст [[Сяргей Аляксандравіч Каваленка|Сяргей Каваленка]] быў затрыманы за размяшчэнне бела-чырвона-белага сцяга на вяршыні ёлкі на цэнтральнай плошчы [[Віцебск]]а. Каваленка быў асуджаны на тры гады пазбаўлення волі ўмоўна<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=Rn8f02dV8_AC&pg=PA407&lpg=PA407&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=toG4tx4HMc&sig=nDjUKv_bGPVUJeI3PYYRZpbbYrk&hl=en&sa=X&ei=p4I5UO7kMcmA2wX0rYGgCw&ved=0CEIQ6AEwAzgK#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=World Report 2011 - Human Rights Watch&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-26}}</ref>. [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] адмовіла ў прызнані бела-чырвона белага сцяга гісторыка-культурнай каштоўнасцю, у адрозненне ад [[Пагоня|герба «Пагоня»]]<ref>{{cite web|url=http://news.open.by/country/20039|title=Минкульт отказался признать бело-красно-белый флаг историко-культурной ценностью|publisher=Интернет-портал Open.by|access-date=2010-08-08|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100211175051/http://news.open.by/country/20039|archive-date=11 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. === Першыя савецкія сцягі === Да 1951 года выкарыстоўваліся некалькі розных сцягоў. Самы ранні сцяг быў просты чырвоны. Ён выкарыстоўваўся ў 1919 годзе ў перыяд існавання [[Літбел ССР|літоўска-беларускай ССР]]. Пасля ўтварэння Беларускай ССР быў дададзены надпіс «[[ССРБ]]» залацістым колерам у верхнім правым вугле. Гэтая канструкцыя была створана на падставе першай Канстытуцыі Беларускай ССР<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 Статья 32, Конституция Социалистической Советской Республики Белоруссии (1919)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628031612/http://pravo.by/main.aspx?guid=2041 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Далейшыя змены сцяга былі замацаваныя ў Канстытуцыі 1927 года, дзе літары былі заменены на «[[БССР]]», але агульны выгляд застаўся тым жа<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 Статья 75, Конституция (Основной закон) Белорусской Социалистической Советской Республики. (1927)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140628081725/http://pravo.by/main.aspx?guid=2051 |date=28 чэрвеня 2014 }}. Pravo.by.</ref>. Будова сцяга ў чарговы раз была зменена ў 1937 годзе, калі серп, молат і чырвоная зорка былі размешчаны па-над літарамі. Нарматыў таксама ўпершыню афіцыйна ўсталяваў суадносіны сцяга — 1:2<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 Статья 120, Белорусской Советской Социалистической Республики (1937)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140627215518/http://pravo.by/main.aspx?guid=2061 |date=27 чэрвеня 2014 }}&nbsp;— Национальный правовой портал Республики Беларусь «Pravo.by».</ref>. Гэты сцяг заставаўся ва ўжытку да прыняцця ў 1951 годзе новага сцяга. === Сцяг Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі 1951 года === {{main|Сцяг Беларускай ССР}} [[Файл:Flag of Byelorussian SSR.svg|thumb|[[Файл:FIAV 111000.svg|20px]][[Сцяг Беларускай ССР]] з [[1951]] года па [[1991]] год.]] Сцяг [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі]] быў прыняты указам 25 снежня 1951 года<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 о государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 25.12.1951 О государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума ВС БССР аб дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Сцяг быў трохі зменены ў 1956 годзе, калі да чырвонай зоркі былі дададзеныя залатыя серп і молат. Характарыстыкі сцяга былі устаноўленыя ў артыкуле 120 Канстытуцыі Беларускай ССР і былі вельмі падобныя да цяперашняга беларускага сцяга. Сцяг меў суадносіны даўжыні да шырыні 1:2, гэтак жа, як [[Сцяг СССР|сцяг Савецкага Саюза]] і сцягі іншых чатырнаццаці саюзных рэспублік<ref>[[Файл:Wikisource-logo.svg|16x16px|alt=|link=]] [[:s:ru:Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР|Указ Президиума ВС БССР от 8.05.1956 об утверждении Положения о Государственном флаге Белорусской ССР]] {{ru icon}} на ''Рускіх [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]]'' («Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб зацвярджэнні Палажэння аб Дзяржаўным сцягу Беларускай ССР»)</ref>. Асноўная частка сцяга была [[Чырвоны колер|чырвонай]] (сімвалізавала [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыю]]), а астатняя — [[Зялёны колер|зялёнай]] (азначала беларускія [[Лес|лясы]]). Белы арнамент знаходзіўся на чырвоным фоне (падобны арнамент часта выкарыстоўваецца на беларускіх нацыянальных строях). У верхнім вугле сцяга ў чырвонай частцы былі дададзеныя залатыя [[серп]] і [[молат]] з чырвонаю зоркаю, размешчанай над імі і акрэсленай золатам. Молат сімвалізаваў [[пралетарыят]], а серп — [[сялянства]] (у адпаведнасці з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] ідэалогіяй гэтыя два знакі разам сімвалізавалі супрацоўніцтва паміж двума сацыяльнымі класамі). Чырвоная зорка жа і дагэтуль звычайна выкарыстоўваецца камуністычнымі партыямі. Яна значыць пяць асноўных (на думку камуністаў) сацыяльных груп: [[пралетарыят]], [[моладзь]], [[сялянства]], [[армія|вайскоўцаў]], [[навука|навукоўцаў]]; пяць вядомых кантынентаў; пяць пальцаў рукі працоўнага. Молат, серп і зорка часам не адлюстроўваліся на адваротным баку сцяга. Мэта ўвядзення асобнага сцяга для БССР была наступнай: Беларуская ССР разам з Савецкім Саюзам і [[УССР]] у 1945 годзе сталі аднымі з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], таму ім былі патрэбныя розныя сцягі. Распрацоўшчыкам сцяга быў [[Мікалай Іванавіч Гусеў|Мікалай Гусеў]]<ref name="flagi24">Басаў А. Н., Куркоў І. М. Флагі Беларусі ўчора і сёння / Пер. А. Н. Найдовіч. — Мн.: Полымя, 1994. С. 24.</ref>. === Гісторыя зацвярджэння на рэферэндуме 1995 года === {{main|Рэферэндум у Беларусі (1995)}} [[Файл:Flag of Belarus (1995-2012).svg|thumb|Сцяг, прыняты паводле вынікаў рэферэндуму [[1995]] года. Трохі зменены ў [[2012]] годзе.]] Пасля атрымання [[Беларусь|Беларуссю]] незалежнасці ад [[СССР]] у 1991 годзе дзяржаўным сцягам быў абвешчаны гістарычны нацыянальны [[бела-чырвона-белы сцяг]]. Рэферэндум, дзе прапанавалася прыняць новыя дзяржаўныя сімвалы, адбыўся 14 мая 1995 года. [[Яўка выбаршчыкаў]] склала 64,7 %. Новы сцяг быў ухвалены большасцю ў суадносінах 3:1 (75,1 % да 24,9 %). Астатнія тры пытанні таксама былі падтрыманыя выбаршчыкамі<ref>{{cite web |url=http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720220048/http://www.rec.gov.by/refer/ref1995resdoc.html |archive-date=20 ліпеня 2011 |title=ЦИК РБ::Республиканский референдум 14 мая 1995 года |publisher=Web.archive.org |date=2011-07-20 |access-date=2012-08-15 |url-status=dead }}</ref>. Спосаб правядзення рэферэндуму, а таксама законнасць апытання па нацыянальных сімвалах на рэферэндуме раз’юшана крытыкаваліся апазіцыяй і [[нацыяналізм|нацыянальна]] скіраванай часткай беларускага грамадства<ref>{{cite web|author=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,CHRON,BLR,,469f38691e,0.html |title=Refworld &#124; Chronology for Poles in Belarus |publisher=UNHCR |access-date=2012-08-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC&pg=PA117&lpg=PA117&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=8bMiJ8N4tq&sig=m7HAwniZ5xIEC3objnCRYWW2-ao&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CDkQ6AEwAQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups&nbsp;— James Minahan&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Калі ўлічыць яўку ў 64 %, то ў параўнанні з агульнай колькасцю выбаршчыкаў (насельніцтва з правам голасу) толькі 48,7 % выказаліся за прыняцце мадыфікаванай савецкай сімволікі<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=EMCYfOSaLSgC&pg=PA75&lpg=PA75&dq=Belarus+flag+1995+opposition&source=bl&ots=DobPIdSU9R&sig=9B4wVKTsKshi78pRR3kDq592OgI&hl=en&sa=X&ei=PwMsUKCNK8bc2AXwyoDAAw&ved=0CGsQ6AEwCQ#v=onepage&q=Belarus%20flag%201995%20opposition&f=false |title=Belarus: A Denationalized Nation&nbsp;— David Marples&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |access-date=2012-08-15}}</ref>. Апазіцыйныя партыі, а таксама шэраг грамадскіх арганізацый лічаць, што рэферэндум праваліўся і прызнанне яго вынікаў супярэчыць закону, але паводле беларускага заканадаўства для прызнання вынікаў рэферэндуму дастаткова простая большасць галасоў<ref>{{cite web |url=http://pravo.by/world_of_law/text.asp?RN=hk0000370#&Article=121 |title=Выбарчы кодэкс Рэспублікі Беларусь. Раздзел 24, артыкул 121 |publisher=pravo.by |access-date=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Гаворачы пра ўдалыя для яго вынікі рэферэндуму, прэзідэнт [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнка]] сказаў, што вяртанне сцяга ў савецкім стылі прынесла нацыі пачуццё маладосці і прыемных успамінаў<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/books?id=r_0rT6V_OV4C&pg=PA222&lpg=PA222&dq=Belarusian+flag&source=bl&ots=ldXsDVr7jT&sig=90vnMZgZODpl-tgyHpUHafeOEXs&hl=en&sa=X&ei=VYI5UJX3F8GzyQGC4oCIBA&sqi=2&ved=0CFgQ6AEwBw#v=onepage&q=Belarusian%20flag&f=false |title=Nationalisms Today&nbsp;— Tomasz Kamusella, Krzysztof Jaskułowski&nbsp;— Google Books |publisher=Books.google.com |date=2009-06-15 |access-date=2012-08-26}}</ref>. == Адказнасць за знявагу над сцягам == [[Знявага над сцягам|Знявага над Дзяржаўным сцягам Рэспублікі Беларусь]] з’яўляецца злачынствам, якое згодна з артыкулам 370 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Беларусі]] «караецца грамадскімі работамі, або штрафам, або папраўчымі работамі на тэрмін да 2 гадоў, або арыштам, або абмежаваннем волі на тэрмін да 1 года»<ref>{{cite web|url = https://kodeksy-by.com/ugolovnyj_kodeks_rb/370.htm|title = Уголовный Кодекс Республики Беларусь. Статья. 370. Надругательство над государственными символами|publisher = Kodeksy-by.com|language = ru |access-date =2020-12-28}}</ref>. Згодна з артыкулам 8 Закона «Аб дзяржаўных сімвалах Рэспублікі Беларусь» ад 5 ліпеня 2004 года № 301-З «выява Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь можа быць выкарыстана ў дэкаратыўных мэтах у якасці дзяржаўнага і нацыянальнага сімвала такім чынам, каб пры гэтым не была праяўлена непавага да Дзяржаўнага сцяга Рэспублікі Беларусь. Не дапускаецца размяшчэнне на Дзяржаўным сцягу Рэспублікі Беларусь надпісаў і графічных малюнкаў незалежна ад спосабу іх нанясення»<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2/1050|title = Закон Республики Беларусь 5 июля 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»|publisher = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь|language = ru|access-date = 2020-12-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20220105111012/https://pravo.by/document/?guid=3871&p2=2%2F1050|archive-date = 5 студзеня 2022|url-status = dead}}</ref>. == Звязаныя сцягі == [[Файл:Flag of the President of Belarus.svg|thumb|Штандар прэзідэнта.]] З моманту ўвядзення сцяга ў 1995 годзе на яго аснове былі зроблены некалькі дадатковых сцягоў, прынятыя дзяржаўнымі органамі. Прэзідэнцкі штандар, які выкарыстоўваецца з 1997 года, быў прыняты ўказам пад назвай «Аб Штандарце Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь». Штандар выглядае наступным чынам: дзяржаўны сцяг з даданнем беларускага дзяржаўнага герба ў залатым і чырвоным колерах. Суадносіны бакоў штандара (5:6) адрозніваюцца ад дзяржаўнага сцяга, таму штандар амаль квадратны. Ён выкарыстоўваецца на будынках і на транспартных сродках, каб пазначыць прысутнасць прэзідэнта<ref>{{ru icon}} [http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P39700217 Указ Президента Республики Беларусь 27 марта 1997 г. № 217] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120910065538/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=P39700217&p2=%7BNRPA%7D |date=10 верасня 2012 }}</ref>. У 2001 годзе прэзідэнт Лукашэнка выдаў указ пра стварэнні сцяга [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сіл Беларусі]]. Сцяг (суадносіны — 1:1,7) мае нацыянальны арнамент па сваёй даўжыні. На пярэдняй частцы сцяга знаходзіцца беларускі герб з надпісам «УЗБРОЕНЫЯ СІЛЫ» (вышэй) і «РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ» (ніжэй); тэкст напісаны залацістым колерам. На адваротным баку сцяга цэнтр утрымлівае сімвал узброеных сіл, а іменна чырвоную зорку, вакол яе [[вянок]] з [[дуб]]а і [[лаўр]]а. Над сімвалам знаходзіцца фраза «ЗА НАШУ РАДЗІМУ», а ніжэй — поўная назва вайсковай часткі<ref>{{ru icon}} [http://www.vexillographia.ru/belarus/army.htm «Флаги армии Беларуси»] на сайце Vexillographia.ru.</ref>. == Плошча Дзяржаўнага Сцяга == {{асноўны артыкул|Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)}} [[Файл:Belarus Flagpole.jpg|thumb|[[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|Плошча Дзяржаўнага Сцяга]].]] У [[Мінск]]у ёсць [[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|плошча]], названая ў гонар Дзяржаўнага Сцяга<ref>[http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ Аб прысваенні найменняў састаўным часткам г. Мінска. Рашэнні 26-га склікання № 359/25/26 — 20 верасня 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151004084144/http://minsk.gov.by/ru/normdoc/3535/ |date=4 кастрычніка 2015 }}</ref>. Яна знаходзіцца на перакрыжаванні [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|пр. Пераможцаў]] і [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вул. Арлоўскай]] насупраць [[БелЭкспа|Нацыянальнага выставачнага цэнтра «БелЭкспа»]] і дапаўняе архітэктурна-паркавы ансамбль, створаны з Палаца Незалежнасці, выставачнага цэнтра і парка Перамогі. Пад размяшчэнне плошчы разглядаліся таксама пляцоўкі каля [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] і на ўездзе ў горад<ref name="ctv.by">[http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki Президент Беларуси внес свой вклад в реконструкцию Площади Флага в Минске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925233231/http://www.ctv.by/na-respublikanskiy-subbotnik-vyshli-aleksandr-lukashenko-i-chinovniki |date=25 верасня 2013 }}</ref>. Плошча адкрыта 2 ліпеня 2013 года. === Флагшток === Да пачатку рэканструкцыі тэрыторыі на гэтым месцы размяшчалася бетонная стэла з гадзіннікам і постаццю бога гандлю [[Меркурый (міфалогія)|Меркурыя]], якая была заменена на велізарны [[флагшток]] з нержавеючай сталі для Дзяржаўнага Сцяга Рэспублікі Беларусь. Дыяметр флагштока складае 30 сантыметраў уверсе і паўтара метра ля падножжа. Вышыня — 70 метраў, верхавіна флагштока з надыходам цемры міргае, выконваючы ролю гарадскога [[маяк]]а, а таксама падсвечваецца пражэктарамі<ref name="ctv.by"/>. Плошча самога сцяга, выкананага са спецыяльнай воданепранікальнай і невыгаральнай тканіны, складае 100 м² і важыць 25 кг. Палатно сцяга ўздымаецца і апускаецца як аўтаматычна, гэтак і з дапамогай дыстанцыйнага кіравання<ref name="ctv.by"/>. == У філатэліі == <center><gallery> File:Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg File:1995. Stamp of Belarus 0108.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0154.jpg File:1996. Stamp of Belarus 0205.jpg File:1997. Stamp of Belarus 0232.jpg File:2011. Stamp of Belarus 17-2011-06-23-bl.jpg File:2011. Stamp of Belarus 29-2011-09-19-bl.jpg File:15-2013-04-18- Марка Беларусі.jpg File:Russiabelorussia1500rub1996scott6348.jpg File:Stamp of Kyrgyzstan rss 1.jpg File:Stamps of Tajikistan, 026-06.jpg File:1125 (Dziaržaŭny ściah Respubliki Biełaruś).jpg File:1127 (Dziaržaŭnyja simvały Respubliki Biełaruś).jpg </gallery></center> == Падобныя сцягі == {| class="wikitable" |- bgcolor=#EEEEEE align="center" | height=130px width=190px |[[Файл:Flag of Madagascar.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Oman (bordered).svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Lithuanian SSR.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of the Chechen Republic.svg|border|150пкс]] | height=130px width=190px|[[Файл:Flag of Tatarstan.svg|border|150пкс]] |- align="center" |Сцяг [[Мадагаскар]]а |Сцяг [[Аман]]а |Сцяг [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]] |Сцяг [[Чачня|Чачні]] |Сцяг [[Татарстан]]а |} == Гл. таксама == * [[Герб Беларусі]] * [[Бела-чырвона-белы сцяг]] * [[Чырвона-зялёны сцяг]] * [[Чырвоны сцяг БССР]] * [[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сцяг дзяржа́ўны Рэспу́блікі Белару́сь||316}} * {{h|Басаў, Куркоў|1994|''Басаў А. Н., Куркоў І. М.'' Сцягі Беларусі ўчора і сёння / А. Н. Басаў. — Мн.: «Полымя», 1994.}} * {{h|Варлыга|1964|''Варлыга А.'' Усебеларускі Кангрэс у Менску 18—31 (5—18 ст.ст.) сьнежня 1917 г. (Успаміны дэлегата Кангрэсу) // Запісы Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва. № 3 (9), 1964. С. 142.}} * {{h|Турук|1921|''[[Фёдар Турук|Турук Ф.]]'' Белорусское движение. Очерк истории национального и революционного движения белоруссов. — Москва: Государственное издательство, 1921; Мн.: Картографическая фабрика Белгеодезии, 1994.}} * {{Крыніцы/Сфрагістыка і геральдыка Беларусі (1999)}} * {{h|Шаланда|2019|''[[Аляксей Шаланда|Шаланда А.]]'' Кароткі нарыс гісторыі беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволікі // Герольд Litherland. № 21, 2019. С. 3—10.}} * {{крыніцы/ЭГБ|1|Беларуская нацыянальная сімволіка|[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]]|391—393}} * {{крыніцы/Гербы і сцягі Беларусі 2006}}. * ''Адамушко В. И., Елинская М. М.'' Современная геральдика Беларуси. — 2-е изд. — Минск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2014. — 536 с. — ISBN 978-985-11-0786-1.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2={NRPA} Закон Рэспублікі Беларусь 5 ліпеня 2004 г. № 301-З «О государственных символах Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304205357/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=H10400301&p2=%7BNRPA%7D |date=4 сакавіка 2016 }} {{Сцягі славянскіх дзяржаў}} {{Еўропа па тэмах|Сцяг|Сцягі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Геаграфія|Беларусь}} [[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Сцягі Беларусі]] a227vzl5xolkvjxfe1w34jvgjab2vf1 Лелюкі 0 30399 5161392 5159376 2026-07-06T01:34:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161392 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Лелюкі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat=53.8792598247528 |long=25.9210395812988 |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 53|lat_sec = 59 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 03|lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Іўеўскі |сельсавет = Лелюкінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1595 |паштовы індэкс = 231365 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242994911 }} '''Лелюкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Lieliuki}}, {{lang-ru|Лелюки}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910r0030367&q_id=4791978|title=Решение Ивьевского районного Совета депутатов от 27 января 2010 года № 125 "О преобразовании некоторых населенных пунктов района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лелюкінскі сельсавет|Лелюкінскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 16 км на паўднёвы ўсход ад [[Іўе|Іўя]]<ref name="БЭ9">{{Крыніцы/БелЭн|9к}}</ref>, за 164 км ад [[Гродна]]<ref name="БЭ9" />, за 22 км ад чыгуначнай станцыі [[Юрацішкі (станцыя)|Юрацішкі]]<ref name="БЭ9" />, за 120 км ад [[Мінск]]а{{крыніца?}}. == Насельніцтва == * 1999 год — 387 жыхароў, 138 двароў<ref name="БЭ9" />. == Культура == === Нематэрыяльная спадчына === * Мастацкія практыкі саломапляцення Гродзенскай вобласці — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|43БК000135}}. == Памятныя мясціны == * Помнік землякам, загінулым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9|Лепікава}} — С. 196. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лелюкінскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лелюкінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іўеўскага раёна]] mkv4gbuyh699xxtepopvrhw26agk3dh Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч 0 31391 5161363 5137451 2026-07-05T21:50:17Z Bk1949 50943 5161363 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Паўловіч}} {{пісьменнік}} '''Сяргей Канстанцінавіч Паўло́віч'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ДН|25|9|1875|13}}, в. [[Восаўцы (Драгічынскі раён)|Восаўцы]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскі павет]], [[Гродзенская губерня]], цяпер {{МН|Драгічынскі раён|у Драгічынскім раёне|}}, [[Брэсцкая вобласць]] — {{ДС|16|9|1940}}, {{МС|Вільня|у Вільнюсе|}}; Псеўданім: ''Паляшук'') — беларускі [[педагог]], [[публіцыст]], грамадскі і культурны дзеяч. == Біяграфія == З духоўнага саслоўя. Скончыў праваслаўную [[Літоўская духоўная семінарыя|Віленскую духоўную семінарыю]], [[Кіеўская духоўная акадэмія|Кіеўскую духоўную акадэмію]] (1899). Працаваў у царкоўных установах, у 1909—1913 гадах выкладчыкам мужчынскай 4-класнай настаўніцкай семінарыі, рэальнага вучылішча Іопшынай, прыватнай жаночай гімназіі Анісімавай у [[Рагачоў|Рагачове]] Магілёўскай губерні (1909—1912), у 1913—1918 гадах інспектарам народных школ Ваўкавыскага павета Гродзенскай губерні. З пачатку 1920-х гадоў жыў у Вільні. Член [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускага навуковага таварыства]]; адзін з кіраўнікоў [[Таварыства беларускай школы]]. У 1925—1928 гадах [[настаўнік]] і дырэктар [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. Прапагандаваў ідэі працоўнай школы. Аўтар беларускіх школьных падручнікаў і вучэбных дапаможнікаў. Актыўна выступаў супраць паланізацыі. Крытыкаваў прымусовае ўвядзенне ў беларускіх школах [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкі]] (брашура «Некалькі ўваг аб беларускім „Лемантары“ Ст. Любіч-Маеўскага», 1929), але сам таксама карыстаўся лацінкай (буквар «Zasieúki», 1937). Выдаў першы ў найноўшай гісторыі беларускамоўны праваслаўны малітваслоў. Арыштоўваўся польскімі ўладамі ў 1930 і 1933 гадах. У 1937 годзе буквар Паўловіча «Zasieúki» канфіскаваны польскай паліцыяй. У 1937 годзе выдаваў (або рэдагаваў{{sfn|Беларусь|1995}}) часопіс для дзяцей «Снапок». У публіцыстыцы (найперш на старонках часопісу «Беларускі летапіс») шмат увагі надаваў пытанням самаадукацыі і хатняга выхавання, культурна-асветнай рабоце, рэлігійнай адукацыі. == Бібліяграфія == * Свяшчэнная гісторыя Старога Завету. — Вільня, 1926; * Пазашкольная асвета. Культурна-асветная праца ў гуртках ТБШ. — Вільня, 1928; * Пішы самадзейна: Развіццё навыку самастойнага пісьма. Ч. 1. — Вільня, 1928; * Метадычныя ўвагі да пасобніка «Пішы самадзейна». — Вільня, 1929; * Свяшчэнная гісторыя Новага Завету. — Вільня, 1936; * Першыя зерняткі. — Вільня, 1936. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="2"> Файл:Галоўная ўправа ТБШ.jpg|300px|thumb|Галоўная ўправа ТБШ (1932). С. Паўловіч у першым радзе другі справа. File:Grave of Siarhiej Paulovic at the St. Euphrosyne Cemetery (Vilnius, Lithuania).jpg|thumb|Магіла Сяргея Паўловіча на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}}{{зноскі}} == Літаратура == * ''Аляксандр Горны''. [https://www.academia.edu/resource/work/145143092 Сяргей Паўловіч (1875—1940): старонкі жыцця і дзейнасці] // Беларускі гістарычны часопіс. № 9, 2005. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя праваслаўныя святары|2|}} ** Антология педагогической мысли Белорусской ССР. М., 1986 ** Памятная книжка Могилевской губернии. ** Народная адукацыя і педагагічная навука ў Беларусі (1917—1945). Мн., 1993 ** ''Вабішчэвіч А.'' Каб жыць пад сваім небам: Навукова-педагагічная спадчына Сяргея Паўловіча // Голас Радзімы. 1996, 19, 26 снеж. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Паўло́віч Сяргей Канстанцінавіч|569}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5|}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://library.by/portalus/modules/belarus/print.php?subaction=showfull&id=1045495554&archive=refhis1126089824&start_from=&ucat=1& Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч — беларускі багаслоў, педагог, перакладчык] * [https://bis.nlb.by/by/documents/130293 ''Марына Шырокава'' Сяргей Паўловіч як асветнік і перакладчык] // Сайт прыхода [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Свята-Петра-Паўлаўскага сабора]] горада Мінска {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўловіч Сяргей Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Публіцысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Публіцысты СССР]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] 4hs6ws7u1gi654hdjvqj7f5ukjd96ps Кіеўскі метрапалітэн 0 44549 5161242 5152395 2026-07-05T13:23:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161242 wikitext text/x-wiki {{Метро | Назва = Кіеўскі метрапалітэн | Лагатып =[[Image:Kyiv Metro logo 2015.svg|100px|Эмблема Кіеўскага метрапалітэна]] | Краіна = {{UKR}} | Горад = [[Кіеў]] | Адкрыт = [[6 лістапада]] [[1960 год у гісторыі метрапалітэна|1960]] | Даўжыня = 67,4 км | Станцыі = 52 | Лініі = 3 | Пасажыры = 1,381 млн ([[2014]]) | Пасажыры1 = 484,6 млн ([[2016]])<ref>[http://www.metro.kyiv.ua/node/5426 За мінулы год сталічная падземка перавезла амаль 485 000 000 пасажыраў]</ref> | Схема ліній =[[Выява:Kiev metro route map be-x-old.svg|mini|300px]] | сайт = [http://www.metro.kyiv.ua/ metro.kyiv.ua] }} '''Кі́еўскі метрапалітэ́н''' ({{lang-uk|Київський метрополітен}}) — адзін з відаў грамадскага транспарту [[Кіеў|украінскай сталіцы]], выдатны архітэктурны твор, пабудаваны як адзіны манументальны комплекс пад зямлёй і на паверхні. Кіеўскі метрапалітэн з’яўляецца шматпрофільным прадпрыемствам, гэта сучасны складаны інжынерны комплекс. У яго складзе 11 эксплуатацыйных службаў, 3 электрадэпо, вагонарамонтны завод, дырэкцыя будаўніцтва метрапалітэна. Станцыя [[Арсенальная (станцыя метро)|Арсенальная]] [[Святошынска-Броварская лінія|Святошынска-Броварскай лініі]] з’яўляецца самай глыбокай у свеце (ад паверхні зямлі да платформы 105,5 метраў). У савецкі час метрапалітэн насіў імя [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]]<ref name=":0">http://geo.ladimir.kiev.ua/pq/dic/g--K/a--METROPOLITEN_IMENI_V._I._LENINA</ref><ref>{{Cite web |url=http://tf1.mosfont.ru/photo/02/64/08/264083.jpg |title=Архіўная копія |access-date=26 ліпеня 2012 |archive-date=1 жніўня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130801032959/http://tf1.mosfont.ru/photo/02/64/08/264083.jpg |url-status=dead }}</ref>, але сёння ля метро гэта не пазначана. У 1981 годзе ўзнагароджаны [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]]<ref name=":0" />. == Гісторыя == === У складзе СССР === Будаўніцтва пачалося ў 1949 годзе<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.metropoliten.kiev.ua/hist.php?lang=1 |accessdate=27 снежня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511193706/http://metropoliten.kiev.ua/hist.php?lang=1 |archivedate=11 мая 2012 |url-status=dead }}</ref>. У першую чаргу будаўніцтва ўвайшлі станцыі [[Вакзальная (станцыя метро, Кіеў)|Вакзальная]], [[Універсітэт (станцыя метро, Кіеў)|Універсітэт]], [[Хрэшчатык (станцыя метро, Кіеў)|Хрэшчатык]], [[Арсенальная (станцыя метро)|Арсенальная]], [[Дняпро (станцыя метро)|Дняпро]]<ref>http://www.metro.kyiv.ua/?q=node/110</ref>. Адкрыццё адбылося 6 лістапада 1960 года. Участак [[Святошынска-Броварская лінія|першай лініі]] складаў 5,2 км са станцыямі ад [[Вакзальная (станцыя метро, Кіеў)|Вакзальная]] да [[Дняпро (станцыя метро)|Дняпро]]<ref>http://kievpress.livejournal.com/8570.html</ref>. Лінія абслугоўвалася трохвагоннымі цягнікамі з вагонамі тыпу Д вытворчасці Мыцішчынскага машынабудаўнічага завода. Часовае дэпо было ля станцыі [[Дняпро (станцыя метро)|Дняпро]]. [[Файл:Метро (Киев) 2018.jpg|thumb|Станцыя [[Галасіеўская (станцыя метро, Кіеў)|Галасіеўская]]]] Другая пускавая чарга была адчынена ў 1963 годзе, у яе склад увайшлі дзве станцыі — [[Політэхнічны інстытут (станцыя метро)|Політэхнічны інстытут]] і [[Шуляўская (станцыя метро)|Шуляўская]]. У 1965 годзе адкрыццё новых трох станцый [[Гідрапарк (станцыя метро)|Гідрапарк]], [[Левабярэжная (станцыя метро)|Левабярэжная]] і [[Дарныця (станцыя метро)|Дарныця]], з імі [[Мост Метро]], [[Русанаўскі мост]] і [[Дарныця (электрадэпо)|дэпо Дарныця]]. Акрамя таго, на станцыі [[Хрэшчатык (станцыя метро, Кіеў)|Хрэшчатык]] адчынілі выхад да [[Інстытуцкая вуліца (Кіеў)|вуліцы Інстытуцкай]], які пачалі будаваць у 1960 годзе. У тым жа годзе пачаліся пастаўкі новых вагонаў тыпу Е<ref name=":1">{{Cite web |url=http://www.nuclear-attack.com/139.php |title=Архіўная копія |access-date=27 снежня 2016 |archive-date=12 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212205749/http://www.nuclear-attack.com/139.php |url-status=dead }}</ref>. У 1968 метро зноў павялічылася — адчынена станцыя [[Чарнігаўская (станцыя метро)|Чарнігаўская]] з абаротным тупіком, у якім быў першы пункт тэхнічнага абслугоўвання цягнікоў. У 1971 годзе запушчаны ў эксплуатацыю тры станцыі — [[Берасцейская (станцыя метро, Кіеў)|Берасцейская]], [[Ніўкі (станцыя метро)|Ніўкі]], [[Святошын (станцыя метро)|Святошына]]. Пачатак будаўніцтва [[Абалонска-Тэрэмкоўская лінія|Абалонска-Тэрэмкоўскай лініі]]<ref>http://81412.livejournal.com/1962.html</ref>. З 1972 года ўсе цягнікі сталі пяцівагоннымі. У 1973—1974 гадах Кіеўскае метро пачало атрымліваць вагоны тыпу Ема-502\ЕМ-501<ref name=":1" />. У 1976 годзе адбылося адкрыццё [[Абалонска-Тэрэмкоўская лінія|другой лініі]], якая складалася з трох станцый — [[Майдан Нэзалэжнасці (станцыя метро)|Майдан Нэзалэжнасці]], [[Паштовая плошча (станцыя метро)|Паштовая плошча]], [[Кантрактовая Плошча (станцыя метро, Кіеў)|Кантрактовая плошча]], з перасадачным вузлом Майдан Нэзалэжнасці — Хрэшчатык. Нягледзячы на тое, што [[5 снежня]] 1979 года была адчынена станцыя [[Лісова (станцыя метро)|Піянерская]], за якую быў перанесены пункт тэхнічнага абслугоўвання, асноўнае будаўніцтва працягвалася на другой лініі: 19 снежня 1980 года пачалі працу тры новыя станцыі на поўначы лініі — [[Тараса Шаўчэнкі (станцыя метро, Кіеў)|Тараса Шаўчэнкі]], [[Пачайна (станцыя метро)|Пачайна]], [[Абалонь (станцыя метро)|Абалонь]]. У пачатку 1981 года адчыніліся станцыі [[Плошча Украінскіх Герояў (станцыя метро)|Плошча Украінскіх Герояў]] і [[Алімпійская (станцыя метро, Кіеў)|Алімпійская]] на поўдні лініі. Пачатак будаўніцтва [[Сырэцка-Пячэрская лінія (Кіеў)|трэцяй лініі]]. 6 лістапада 1982 года пачынаюць працу [[Мінская (станцыя метро, Кіеў)|Мінская]] і [[Герояў Дняпра (станцыя метро, Кіеў)|Герояў Дняпра]] — самыя паўночныя станцыі другой лініі. [[30 снежня]] [[1984]] пачынаюць сваю працу станцыі [[Палац Украіна (станцыя метро, Кіеў)|Палац Украіна]] і [[Лыбідская (станцыя метро)|Лыбідская]]. [[6 лістапада]] 1987 года спецыяльна для злучэння першай лініі з трэцяй паміж станцыямі Хрэшчатык і Універсітэт пабудавана станцыя [[Тэатральная (станцыя метро, Кіеў)|Тэатральная]]. [[19 сакавіка]] 1988 годзе за станцыяй [[Герояў Дняпра (станцыя метро, Кіеў)|Герояў Дняпра]] адчынена новае [[Абалонь (электрадэпо)|дэпо Абалонь]], якое пачало абслугоўваць [[Абалонска-Тэрэмкоўская лінія|Абалонска-Тэрэмкоўскую лінію]]. [[31 снежня]] 1989 года пачала працу [[Сырэцка-Пячэрская лінія (Кіеў)|Сырэцка-Пячэрская лінія]] даўжынёй 2,1 км, якая складалася са станцый [[Залаці Варота (станцыя метро)|Залатыя Вароты]], [[Палац Спорту (станцыя метро, Кіеў)|Палац Спорту]] і [[Клоўска (станцыя метро)|Клоўска]], першыя дзве перасадачныя, але да 30 красавіка 1990 года выхад са станцыі [[Залаці Варота (станцыя метро)|Залатыя Вароты]] быў толькі праз станцыю [[Тэатральная (станцыя метро, Кіеў)|Тэатральная]], і толькі 1 мая 1990 года ў станцыі Залатыя Вароты з’явіўся свой асобны выхад да [[Уладзімірская вуліца (Кіеў)|вуліцы Уладзімірскай]]. === У часы незалежнасці === Нягледзячы на цяжкія эканамічныя ўмовы пасля распаду [[СССР]], будаўніцтва метро ішло хуткімі тэмпамі. Так, 31 снежня 1991 года пабудаваны станцыі [[Пэчэрска (станцыя метро)|Пячэрская]], [[Звірынэцька (станцыя метро)|Звірынэцька]], [[Выдубычы (станцыя метро)|Выдубічы]], але прыступілі да працы толькі апошнія дзве, станцыя Пячэрская была закансервавана<ref>http://www.metro.kyiv.ua/?q=node/184</ref>. 30 снежня 1992 пабудаваны станцыі [[Славутыч (станцыя метро)|Славутыч]] і [[Асакаркы (станцыя метро)|Асакаркі]], разам са станцыямі адкрылі і [[Паўднёвы мост (Кіеў)|Паўднёвы мост]]. Між станцыяй Выдубічы і мастом зрабілі зачын для станцыі [[Тэлічка (станцыя метро)|Тэлічка]]. 28 снежня 1994 года ўведзены ў эксплуатацыю станцыі [[Пазнякы (станцыя метро)|Пазнякі]] і [[Харкаўская (станцыя метро)|Харкаўская]]. 30 снежня 1996 года трэцяя лінія пашырылася станцыямі з іншага боку, гэта былі станцыі [[Львоўская Брама (станцыя метро)|Львоўская брама]] і [[Лук’яніўска (станцыя метро)|Лук’янаўская]], але станцыя Львоўская брама так і не пачала працаваць праз недахоп грошаў і адсутнасці комплекснага рашэння па рэканструкцыі Львоўскай плошчы, да якой павінен весці выхад са станцыі<ref>http://www.metro.kyiv.ua/?q=node/371</ref>. Акрамя таго, у тым жа годзе у дэпо Абалонь пачалі пастаўляць вагоны апошняй мадыфікацыі 81-717.5М/714.5М. 27 снежня 1997 года адбылося адкрыццё станцыі-даўгабуда — [[Пэчэрска (станцыя метро)|Пячэрская]]. 30 сакавіка 2000 года адчыніла дзверы станцыя [[Дарагажычы (станцыя метро)|Дарагажычы]], разам з ёй была пабудавана і станцыя [[Гэрцэна (станцыя метро)|Герцэна]], але яна і сёння не працуе. ==== Пачатак XXI стагоддзя ==== 24 мая 2003 года першая лінія падоўжылася на заходнім кірунку на дзве станцыі: [[Жытомірская (станцыя метро)|Жытомірская]] і [[Акадэммістэчка (станцыя метро)|Акадэммістэчка]]. У 2004 годзе [[Сырэцка-Пячэрская лінія (Кіеў)|Сырэцка-Пячэрская лінія]] пашырылася станцыяй [[Сырэць (станцыя метро)|Сырэц]], а праз год станцыяй [[Барыспільска (станцыя метро)|Барыспальская]], а ў 2006 годзе між станцыямі Барыспальская і Харкаўская ўведзена ў эксплуатацыю станцыя [[Вырлыця (станцыя метро)|Вырліца]]. 23 жніўня 2007 года на [[Сырэцка-Пячэрская лінія (Кіеў)|Сырэцка-Пячэрскай лініі]] адчынена дэпо Харкаўская, якое знаходзіцца ў лесе за станцыяй [[Чэрвоні Хуцір (станцыя метро)|Чырвоны Хутар]], якая пачала будавацца ў 2005 годзе, а пачала працу толькі ў маі 2008 года. На сённяшні дзень з’яўляецца канцавой у Барыспальскім накірунку. У 2010 годзе Кіеўскі метрапалітэн святкаваў сваё 50-годдзе, і ў канцы года адчынілі дзверы тры новыя станцыі другой лініі на паўднёва-заходнім кірунку, гэта станцыі [[Дэміеўская (станцыя метро, Кіеў)|Дэміеўская]], [[Галасіеўская (станцыя метро, Кіеў)|Галасіеўская]], [[Васількоўская (станцыя метро, Кіеў)|Васількоўская]]. Роўна праз год адчынілі юбілейную 50-ю станцыю — [[Выставачны Цэнтр (станцыя метро, Кіеў)|Выставачны Цэнтр]]<ref>https://kyiv.pravda.com.ua/news/4e8182808e3fc/</ref>. 25 кастрычніка 2012 адбылося адкрыццё станцыі [[Іпадром (станцыя метро, Кіеў)|Іпадром]]. 6 лістапада 2013 года адбылося адкрыццё станцыі [[Тэрэмкы (станцыя метро)|Тэрэмкы]]<ref>https://www.unian.ua/kyiv/849266-u-kievi-vidkrito-novu-stantsiyu-metro-teremki.html</ref>. === Перайменаванне станцый === * [[Майдан Нэзалэжнасці (станцыя метро)|Плошча Незалежнасці]], да 1977 года — Плошча Калініна ''({{lang-uk|Площа Калініна}})'', да 1991 — Плошча Кастрычніцкай Рэвалюцыі ({{lang-uk|Площа Жовтневої революції}}) * [[Святошын (станцыя метро)|Святошын]], да 1991 — Святошына ({{lang-uk|Святошино}}) * [[Шуляўская (станцыя метро)|Шуляўская]], да 1993 — Завод Бальшавік ({{lang-uk|Завод «Більшовик»}}) * [[Чарнігаўская (станцыя метро)|Чарнігаўская]], да 1993 — Камсамольская ({{lang-uk|Комсомольська}}) * [[Берасцейская (станцыя метро, Кіеў)|Берасцейская]], да 1993 — Кастрычніцкая ({{lang-uk|Жовтнева}}) * [[Кантрактова Плошча (станцыя метро, Кіеў)|Кантрактовая плошча]], да 1990 — Чырвоная плошча ({{lang-uk|Червона площа}}) * [[Лісова (станцыя метро)|Лісова]], да 1993 — Піянерская ({{lang-uk|Піонерська}}) * [[Абалонь (станцыя метро)|Абалонь]], да 1993 — Праспект Карнейчука ({{lang-uk|Проспект Корнійчука}}) * [[Палац Украіна (станцыя метро, Кіеў)|Палац Украіна]], да 1993 — Чырвонаармейская ({{lang-uk|Червоноармійська}}) * [[Лыбідская (станцыя метро)|Лыбідская]], да 1993 — Дзяржынская ({{lang-uk|Дзержинська}}) * [[Тэатральная (станцыя метро, Кіеў)|Тэатральная]], да 1993 — Ленінская ({{lang-uk|Ленінська}}) * [[Клоўска (станцыя метро)|Клоўская]], да 1993 — Мечнікава ({{lang-uk|Мечникова}}) * [[Алімпійская (станцыя метро, Кіеў)|Алімпійская]], да 2011 — Рэспубліканскі Стадыён ({{lang-uk|Республіканський стадіон}}) * [[Пачайна (станцыя метро)|Пачайна]], да 2018 — Пэтрыўка ({{lang-uk|Петрівка}}) * [[Плошча Украінскіх Герояў (станцыя метро)|Плошча Украінскіх Герояў]], да 2022 — Плошча Льва Талстога ({{lang-uk|Площа Льва Толстого}}) * [[Звірынэцька (станцыя метро)|Звірынэцька]], да 2023 — Дружбы Народаў ({{lang-uk|Дружби Народів}}) == Кіеўскі метрапалітэн сёння == {| |{{Абалонска-Тэрэмкоўская лінія}} |{{Святошынска-Броварская лінія}} |{{Сырэцка-Пячэрская лінія}} |} Станам на 2020 год у Кіеўскім метрапалітэне 3 дзеючыя лініі, эксплуатацыйная даўжыня якіх прыблізна 67,4 км. Да паслуг пасажыраў — 52 станцыі з трыма падземнымі перасадачнымі вузламі ў цэнтры горада. Лініі метрапалітэна праходзяць праз усе 10 раёнаў Кіева. * Першая лінія, [[Святошынска-Броварская лінія|Святошынска-Броварская]], гісторыя якой пачынаецца ад [[6 лістапада]] [[1960 год у гісторыі метрапалітэна|1960]] года, працягласць 22,6 км (з якіх 6,7 км — наземны адрэзак) і 18 станцый. Наземны адрэзак мае 2 маставыя пераходы — праз раку [[Дняпро]] і Русаніўскі праліў і 2 шляхаправоды. * Другая лінія, [[Абалонска-Тэрэмкоўская лінія|Абалонска-Тэрэмкоўская]], першы адрэзак якой быў уведзены ў эксплуатацыю [[16 снежня]] [[1976 год у гісторыі метрапалітэна|1976]] года, працягласць 20,9 км і 18 станцый. * Трэцяя лінія, [[Сырэцка-Пячэрская лінія (Кіеў)|Сырэцка-Пячэрская]], першы адрэзак якой быў уведзены ў эксплуатацыю [[31 снежня]] [[1989 год у гісторыі метрапалітэна|1989]] года, працягласць 23,9 км і 16 станцый. Агульны парк дэпо — 814 вагонаў. Будуецца ўчастак ад станцыі [[Сырэць (станцыя метро)|Сырэць]], з будучымі станцыямі [[Мастыцкая (станцыя метро)|Мастыцкая]] і [[Праспект Праўды (станцыя метро)|Праспект Праўды]]. Пасажыраў метрапалітэна абслугоўваюць 122 [[эскалатар]]ы, якія дзейнічаюць на 25 станцыях. Энергетычная сістэма падземкі ўключае разгалінаваную кабельную сетку, 52 тока-паніжальныя падстанцыі, 2 токавыя падстанцыі, 14 трансфарматарных падстанцый. Кіраванне імі ажыццяўляецца з аўтаматызаваных дыспетчарскіх пунктаў. == Перспектывы == Па генеральным плане Кіева да 2025 года<ref>https://archive.today/20120715073946/kievgenplan.grad.gov.ua/images/17_Reyka_osnovn1X1-A3_100_000.jpg</ref>, распрацаваным у 2011 годзе, плануецца будаўніцтва новай лініі метро з жылога масіва [[Выгураўшчына-Траешчына|Траешчына]] да аэрапорта Кіеў, [[Сырэцка-Пячэрская лінія (Кіеў)|Сырэцка-Пячэрскую лінію]] плануецца працягнуць да жылога масіва [[Вінаградар (Кіеў)|Вінаградар]]. Акрамя таго, прадугледжана будаўніцтва [[Абалонска-Тэрэмкоўская лінія|Абалонска-Тэрэмкоўскай лініі]] за станцыю [[Тэрэмкы (станцыя метро)|Тэрэмкы]].<!-- == Даты == * [[5 лістапада]] [[1963 год у гісторыі метрапалітэна|1963 года]] адкрыты станцыі «Політэхнічны інстытут» і "Завод «Бальшавік». Колькасць станцый узрасла да сямі.--> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Kyiv Metro|выгляд=міні}} * [http://www.metro.kyiv.ua/ Афіцыйная старонка Кіеўскага мэтрапалітэна] * [http://www.metropoliten.kiev.ua/ Старонка пра Кіеўскі мэтрапалітэн] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070814002622/http://www.metropoliten.kiev.ua/ |date=14 жніўня 2007 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Лініі кіеўскага метро}} {{Метрапалітэны Украіны}} [[Катэгорыя:Кіеўскі метрапалітэн| ]] ns5lo69j2inurz5s9smp74v1gkl5id6 Вуліца Леніна (Мінск) 0 44828 5161346 4692612 2026-07-05T19:33:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161346 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Вуліца Леніна}} {{Вуліца Мінска |назва = |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі раён]] <br>[[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] |на карце = |выява = Lenin street Minsk 5.jpg |памер = |тлумачэнне = Вуліца Леніна ўзімку |назва ў гонар = [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]] |былыя назвы = Лошыцкая, Францысканская, Губернатарская, Маркса, Ленінская |працягласць = |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = |рух = |індэкс = |тэлефоны = |метро = {{minskmetro|2}} [[Першамайская (станцыя метро, Мінск)|Першамайская]]<br>{{minskmetro|2}} [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|Купалаўская]]<br>{{minskmetro|1}} [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]] |аўтобус = 1, 69, 127 |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = 1055, 1056, 1086, 1186 |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = * бюст С. Грыцаўца * бюст [[Жан Анры Дзюнан|А. Дзюнана]] |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры =[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Вуліца Леніна''', ранейшыя назвы '''Лошыцкая''', '''Францысканская''', '''Губернатарская''', '''Карла Маркса''', '''Ленінская''' — магістральная вуліца ў [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскім]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёнах]] [[Мінск]]а ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] да [[Вуліца Аранская (Мінск)|вуліцы Аранскай]]. Названая ў гонар [[Уладзімір Ленін|Уладзіміра Леніна]]. На вуліцы размяшчаецца [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] (№ 20), [[міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] (№ 19), 3-я гарадская клінічная бальніца імя Клумава (№ 30-32). == Агульныя звесткі == [[Файл:Miensk, Franciškanskaja-Vysoki Rynak. Менск, Францішканская-Высокі Рынак (1912-15).jpg|злева|thumb|Вуліца Губернатарская, 1910]] У XVI—XVII стст. называлася Лошыцкай, потым, у XVIII—XIX стст. — Францысканскай. З сярэдзіны XIX ст. і да 1919 года вуліца насіла назву Губернатарская. У дарэвалюцыйны перыяд яна з'яўлялася адной з самых ажыўленых і прэстыжных у горадзе: тут размяшчаліся шматлікія гасцініцы ([[Еўропа (гасцініца, Мінск)|«Еўропа»]], [[Швейцарыя (гасцініца, Мінск)|«Швейцарыя»]], [[Маскоўская (гасцініца, Мінск)|«Маскоўская»]]), друкарні і рэдакцыі газет («[[Минский листок]]», «[[Голос провинции]]», «[[Минское эхо]]»), кніжныя і ювелірныя магазіны, а таксама [[Губернскае ўпраўленне (Мінск)|Губернскае ўпраўленне]], ад якога вуліца і атрымала сваю назву{{sfn|Шибеко|1990|с=239, 298, 317, 332}}. У 1919—1922 гадах вуліца называлася імя [[Карл Маркс|Карла Маркса]], у 1922—1945 — Ленінскай, а з 1945 — [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]]{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. Працягласць вуліцы каля 2,5 км; раней працягласць складала 950 метраў (да [[Вуліца Ульянаўская (Мінск)|вуліцы Ульянаўскай]]). Нумарацыя дамоў пачынаецца ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|Плошчы Свабоды]]. Тэрыторыя забудоўвалася з XVI стагоддзя, але практычна ўсе сучасныя будынкі — першых паваенных гадоў{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. У 1948—1950 гадах у цэнтральнай частцы вуліцы ўладкаваны бульвар{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. Праходзіць ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] як працяг [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекта Пераможцаў]] на паўднёвы ўсход. Перасякае [[Вуліца Рэвалюцыйная (Мінск)|Рэвалюцыйную]] і [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|Інтэрнацыянальную]] вуліцы на плошчы Свабоды, затым — [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцу Карла Маркса]], [[Вуліца Кірава (Мінск)|вуліцу Кірава]], [[Вуліца Ульянаўская (Мінск)|вуліцу Ульянаўскую]], [[Вуліца Смаленская (Мінск)|вуліцу Смаленскую]], і заканчваецца развязкай з [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскім праспектам]] і вуліцай Аранскай. Працяг — [[Вуліца Трасцянецкая (Мінск)|вуліца Трасцянецкая]]. На розных участках вуліца мае ад адной да трох палос у кожны бок. Да 1980-х гадоў вуліца завяршалася скрыжаваннем з вуліцай Ульянаўскай{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}, пасля быў пабудаваны мост праз [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] і працяг вуліцы, што дазволіла звязаць цэнтр горада з Партызанскім праспектам. Да пачатку 2000-х у канцы вуліцы дзейнічалі аднаўзроўневы чыгуначны пераезд з ажыўленым Аршанскім (Маскоўскім) кірункам беларускай чыгункі і скрыжаванне з Партызанскім праспектам. У наш час пабудаваны чыгуначны мост і двухузроўневая аўтамабільная развязка. [[Файл:Вул. Леніна ў Мінску.jpg|міні|злева|Перспектыва вуліцы ў бок плошчы Свабоды]] Забудова вуліцы паваенная, за выключэннем карпусоў 3-й гарадской бальніцы. Дамы 4, 5, 6 і 8 пабудаваныя ў 1952—1956 гадах (архітэктар Г. Заборскі), дом 18 у 1949—1951 гадах (архітэктары [[Авель Пінхусавіч Брэгман|А. Брэгман]], [[М. Драздоў]], [[Г. Заборскі]], [[У. Кароль]], [[У. Вараксін]]){{sfn|Шамрук|2007|с=147}}. == Бульвар == [[Файл:Бульвар па вул. Леніна.jpg|міні|Бульвар па вуліцы Леніна]] Бульвар на вуліцы Леніна ад вуліцы [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|Інтэрнацыянальнай]] да вуліцы [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|Карла Маркса]] быў зроблены на аснове Генеральнага плана горада Мінска 1946 года. Аўтарамі агульнага вырашэння былі архітэктары [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Н. Трахтэнберг]] і [[Георгій Арцёмавіч Парсаданаў|Г. Парсаданаў]], аўтар праекта азелянення вуліцы Леніна архітэктар [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]]; аўтар рашоткі агароджы бульвара — архітэктар Шміт; у 1949 годзе архітэктаркай [[Р. Абразцова]]й быў зроблены праект добраўпарадкавання бульвара. Да 1952 года рэканструкцыя вуліцы Леніна скончана, вуліца была пашырана амаль у два разы адносна першапачатковай шырыні, быў зроблены бульвар{{sfn|ДСГКК|2009|}}. У 2002 годзе ўключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 До 1930 в Минске не было ни одного городского бульвара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100614104426/http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 |date=14 чэрвеня 2010 }}</ref>. 3 ліпеня 2003 была скончана рэканструкцыя бульвара ([[Армен Сяргеевіч Сардараў|А. Сардараў]]). Былі створаны два невялікія фантаны са скульптурамі, заменены старыя і хворыя дрэвы ліпавай алеі, а таксама асфальт на ўзорыстую плітку<ref>[http://news.tut.by/society/18322.html Бульвар на улице Ленина в Минске будет реконструирован] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305041105/http://news.tut.by/society/18322.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. У маі 2010 года на рагу з [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцай Карла Маркса]] пастаўлены [[помнік Анры Дзюнану (Мінск)|помнік Анры Дзюнану]], заснавальніку [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]]. == Гістарычная забудова == Да Другой сусветнай вайны вуліца мела шчыльную гістарычную забудову, якая была практычна цалкам знішчана. Сярод найбольш значных згубленых аб'ектаў: * [[Францысканскі кляштар (Мінск)]] * [[Кляштар марыявітак (Мінск)|Кляштар марыявітак («дом марыявітак»)]], заснаваны ў 1771 годзе ініцыятывай і коштам [[Кунегунда Рушчыц|Кунегунды Рушчыц]]{{sfn|Шпилевский|1992|с=}}. Пры кляштары працавала школа, дзе сёстры-марыявіткі навучалі мовам, кіраванню дамашняй гаспадаркай, [[Арыфметыка|арыфметыцы]]{{sfn|Памяць. Мінск|2001|с=553}}. * [[Дом Поляка (Мінск)|Дом Поляка]] (Губернатарская, 1) — знаходзіўся на месцы сучаснага гатэля «Еўропа». Тут размяшчалася шыкоўная [[Еўропа (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Еўропа»]], кніжны магазін і [[Бібліятэка-чытальня В. Фрумкіна|бібліятэка-чытальня]] [[В. Фрумкін|В. Фрумкіна]]{{sfn|Шибеко|1990|с=317}}. * [[Дамы Дваржэца (Мінск)|Дамы Дваржэца]] (Губернатарская, 32) — комплекс будынкаў, у якіх у розныя гады размяшчаліся друкарня [[Х. Я. Дворжац|Х. Я. Дворжаца]] (выдавала паэму [[Гапон (паэма)|«Гапон»]] [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]] і [[Минские губернские ведомости|«Минские губернские ведомости»]]), рэдакцыі газет [[Минский листок (1886)|«Минский листок»]] і [[Голос провинции (газета)|«Голос провинции»]], а таксама зубалячэбная амбулаторыя і [[Мінская зубатэхнічная школа|зубатэхнічная школа]]{{sfn|Шибеко|1990|с=264, 298, 310}}. * [[Дом Рэйман (Мінск)|Дом Рэйман]] (Губернатарская, 21) — у будынку знаходзілася [[Мінская жаночая ўрадавая гімназія|жаночая ўрадавая гімназія]], заснаваная ў 1881 годзе. Тут выкладалі музыку, танцы, рукадзелле і іншыя дысцыпліны{{sfn|Шибеко|1990|с=281, 284}}. * [[Дом Карказовіча (Мінск)|Дом Карказовіча]] (Губернатарская, 34) — тут размяшчалася паштова-тэлеграфная кантора, тэлефонная станцыя (з 1890 года) і хуткая дапамога{{sfn|Шибеко|1990|с=240, 310}}. * [[Швейцарыя (гасцініца, Мінск)|Гасцініца «Швейцарыя»]] (Губернатарская, 11) — размяшчалася ў [[Дом Маляўскага (Мінск)|доме Маляўскага]]. Мела 18 нумароў і славілася сваім рэстаранам з жывой музыкай{{sfn|Шибеко|1990|с=332}}. * [[Вікторыя (парфюмерная фабрыка, Мінск)|Фабрыка «Вікторыя»]] (Губернатарская, 16) — мылаварна-парфюмернае прадпрыемства [[І. Данішэўскі|І. Данішэўскага]], якое вырабляла туалетнае мыла і духі{{sfn|Шибеко|1990|с=271-272}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] |арыгінал = |спасылка = |адказны = склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = БЕЛТА |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 684 |isbn = 978-985-6828-35-8 |тыраж = |ref = ДСГКК }} * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Мінск|Ленина улица|214—215}} * {{h|Шамрук|2007|''Шамрук А. С.'' Архитектура Беларуси XX — начала XXI века. — Минск: Белорусская наука, 2007.}} * {{h|Шпилевский|1992|[[Павел Шпілеўскі|Шпилевский П. М.]] Путешествие по Полесью и белорусскому краю. Мн., 1992.}} * {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1}} * {{кніга |аўтар=[[Захар Васілевіч Шыбека|Шибеко З. В.]], Шибеко С. Ф. |загаловак=Минск: Страницы жизни дореволюционного города |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=352 |isbn=5-345-00131-6 |ref=Шибеко}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Мінск)| ]] [[Катэгорыя:Вуліцы Беларусі, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] mb51deg4okxnojq4f7pxfcnli4604fu 5161348 5161346 2026-07-05T19:34:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гістарычная забудова */ 5161348 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Вуліца Леніна}} {{Вуліца Мінска |назва = |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі раён]] <br>[[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] |на карце = |выява = Lenin street Minsk 5.jpg |памер = |тлумачэнне = Вуліца Леніна ўзімку |назва ў гонар = [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]] |былыя назвы = Лошыцкая, Францысканская, Губернатарская, Маркса, Ленінская |працягласць = |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = |рух = |індэкс = |тэлефоны = |метро = {{minskmetro|2}} [[Першамайская (станцыя метро, Мінск)|Першамайская]]<br>{{minskmetro|2}} [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|Купалаўская]]<br>{{minskmetro|1}} [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]] |аўтобус = 1, 69, 127 |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = 1055, 1056, 1086, 1186 |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = * бюст С. Грыцаўца * бюст [[Жан Анры Дзюнан|А. Дзюнана]] |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры =[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Вуліца Леніна''', ранейшыя назвы '''Лошыцкая''', '''Францысканская''', '''Губернатарская''', '''Карла Маркса''', '''Ленінская''' — магістральная вуліца ў [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскім]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёнах]] [[Мінск]]а ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] да [[Вуліца Аранская (Мінск)|вуліцы Аранскай]]. Названая ў гонар [[Уладзімір Ленін|Уладзіміра Леніна]]. На вуліцы размяшчаецца [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] (№ 20), [[міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] (№ 19), 3-я гарадская клінічная бальніца імя Клумава (№ 30-32). == Агульныя звесткі == [[Файл:Miensk, Franciškanskaja-Vysoki Rynak. Менск, Францішканская-Высокі Рынак (1912-15).jpg|злева|thumb|Вуліца Губернатарская, 1910]] У XVI—XVII стст. называлася Лошыцкай, потым, у XVIII—XIX стст. — Францысканскай. З сярэдзіны XIX ст. і да 1919 года вуліца насіла назву Губернатарская. У дарэвалюцыйны перыяд яна з'яўлялася адной з самых ажыўленых і прэстыжных у горадзе: тут размяшчаліся шматлікія гасцініцы ([[Еўропа (гасцініца, Мінск)|«Еўропа»]], [[Швейцарыя (гасцініца, Мінск)|«Швейцарыя»]], [[Маскоўская (гасцініца, Мінск)|«Маскоўская»]]), друкарні і рэдакцыі газет («[[Минский листок]]», «[[Голос провинции]]», «[[Минское эхо]]»), кніжныя і ювелірныя магазіны, а таксама [[Губернскае ўпраўленне (Мінск)|Губернскае ўпраўленне]], ад якога вуліца і атрымала сваю назву{{sfn|Шибеко|1990|с=239, 298, 317, 332}}. У 1919—1922 гадах вуліца называлася імя [[Карл Маркс|Карла Маркса]], у 1922—1945 — Ленінскай, а з 1945 — [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]]{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. Працягласць вуліцы каля 2,5 км; раней працягласць складала 950 метраў (да [[Вуліца Ульянаўская (Мінск)|вуліцы Ульянаўскай]]). Нумарацыя дамоў пачынаецца ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|Плошчы Свабоды]]. Тэрыторыя забудоўвалася з XVI стагоддзя, але практычна ўсе сучасныя будынкі — першых паваенных гадоў{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. У 1948—1950 гадах у цэнтральнай частцы вуліцы ўладкаваны бульвар{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. Праходзіць ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] як працяг [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекта Пераможцаў]] на паўднёвы ўсход. Перасякае [[Вуліца Рэвалюцыйная (Мінск)|Рэвалюцыйную]] і [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|Інтэрнацыянальную]] вуліцы на плошчы Свабоды, затым — [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцу Карла Маркса]], [[Вуліца Кірава (Мінск)|вуліцу Кірава]], [[Вуліца Ульянаўская (Мінск)|вуліцу Ульянаўскую]], [[Вуліца Смаленская (Мінск)|вуліцу Смаленскую]], і заканчваецца развязкай з [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскім праспектам]] і вуліцай Аранскай. Працяг — [[Вуліца Трасцянецкая (Мінск)|вуліца Трасцянецкая]]. На розных участках вуліца мае ад адной да трох палос у кожны бок. Да 1980-х гадоў вуліца завяршалася скрыжаваннем з вуліцай Ульянаўскай{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}, пасля быў пабудаваны мост праз [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] і працяг вуліцы, што дазволіла звязаць цэнтр горада з Партызанскім праспектам. Да пачатку 2000-х у канцы вуліцы дзейнічалі аднаўзроўневы чыгуначны пераезд з ажыўленым Аршанскім (Маскоўскім) кірункам беларускай чыгункі і скрыжаванне з Партызанскім праспектам. У наш час пабудаваны чыгуначны мост і двухузроўневая аўтамабільная развязка. [[Файл:Вул. Леніна ў Мінску.jpg|міні|злева|Перспектыва вуліцы ў бок плошчы Свабоды]] Забудова вуліцы паваенная, за выключэннем карпусоў 3-й гарадской бальніцы. Дамы 4, 5, 6 і 8 пабудаваныя ў 1952—1956 гадах (архітэктар Г. Заборскі), дом 18 у 1949—1951 гадах (архітэктары [[Авель Пінхусавіч Брэгман|А. Брэгман]], [[М. Драздоў]], [[Г. Заборскі]], [[У. Кароль]], [[У. Вараксін]]){{sfn|Шамрук|2007|с=147}}. == Бульвар == [[Файл:Бульвар па вул. Леніна.jpg|міні|Бульвар па вуліцы Леніна]] Бульвар на вуліцы Леніна ад вуліцы [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|Інтэрнацыянальнай]] да вуліцы [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|Карла Маркса]] быў зроблены на аснове Генеральнага плана горада Мінска 1946 года. Аўтарамі агульнага вырашэння былі архітэктары [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Н. Трахтэнберг]] і [[Георгій Арцёмавіч Парсаданаў|Г. Парсаданаў]], аўтар праекта азелянення вуліцы Леніна архітэктар [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]]; аўтар рашоткі агароджы бульвара — архітэктар Шміт; у 1949 годзе архітэктаркай [[Р. Абразцова]]й быў зроблены праект добраўпарадкавання бульвара. Да 1952 года рэканструкцыя вуліцы Леніна скончана, вуліца была пашырана амаль у два разы адносна першапачатковай шырыні, быў зроблены бульвар{{sfn|ДСГКК|2009|}}. У 2002 годзе ўключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 До 1930 в Минске не было ни одного городского бульвара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100614104426/http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 |date=14 чэрвеня 2010 }}</ref>. 3 ліпеня 2003 была скончана рэканструкцыя бульвара ([[Армен Сяргеевіч Сардараў|А. Сардараў]]). Былі створаны два невялікія фантаны са скульптурамі, заменены старыя і хворыя дрэвы ліпавай алеі, а таксама асфальт на ўзорыстую плітку<ref>[http://news.tut.by/society/18322.html Бульвар на улице Ленина в Минске будет реконструирован] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305041105/http://news.tut.by/society/18322.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. У маі 2010 года на рагу з [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцай Карла Маркса]] пастаўлены [[помнік Анры Дзюнану (Мінск)|помнік Анры Дзюнану]], заснавальніку [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]]. == Гістарычная забудова == Да Другой сусветнай вайны вуліца мела шчыльную гістарычную забудову, якая была практычна цалкам знішчана. Сярод найбольш значных згубленых аб'ектаў: * [[Францысканскі кляштар (Мінск)]] * [[Кляштар марыявітак (Мінск)|Кляштар марыявітак («дом марыявітак»)]], заснаваны ў 1771 годзе ініцыятывай і коштам [[Кунегунда Рушчыц|Кунегунды Рушчыц]]{{sfn|Шпилевский|1992|с=}}. Пры кляштары працавала школа, дзе сёстры-марыявіткі навучалі мовам, кіраванню дамашняй гаспадаркай, [[Арыфметыка|арыфметыцы]]{{sfn|Памяць. Мінск|2001|с=553}}. * [[Дом Поляка (Мінск)|Дом Поляка]] (Губернатарская, 1) — знаходзіўся на месцы сучаснага гатэля «Еўропа». Тут размяшчалася шыкоўная [[Еўропа (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Еўропа»]], кніжны магазін і [[Бібліятэка-чытальня В. Фрумкіна|бібліятэка-чытальня]] [[В. Фрумкін|В. Фрумкіна]]{{sfn|Шибеко|1990|с=317}}. * [[Дамы Дворжаца (Мінск)|Дамы Дворжаца]] (Губернатарская, 32) — комплекс будынкаў, у якіх у розныя гады размяшчаліся друкарня [[Х. Я. Дворжац|Х. Я. Дворжаца]] (выдавала паэму [[Гапон (паэма)|«Гапон»]] [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]] і [[Минские губернские ведомости|«Минские губернские ведомости»]]), рэдакцыі газет [[Минский листок (1886)|«Минский листок»]] і [[Голос провинции (газета)|«Голос провинции»]], а таксама зубалячэбная амбулаторыя і [[Мінская зубатэхнічная школа|зубатэхнічная школа]]{{sfn|Шибеко|1990|с=264, 298, 310}}. * [[Дом Рэйман (Мінск)|Дом Рэйман]] (Губернатарская, 21) — у будынку знаходзілася [[Мінская жаночая ўрадавая гімназія|жаночая ўрадавая гімназія]], заснаваная ў 1881 годзе. Тут выкладалі музыку, танцы, рукадзелле і іншыя дысцыпліны{{sfn|Шибеко|1990|с=281, 284}}. * [[Дом Карказовіча (Мінск)|Дом Карказовіча]] (Губернатарская, 34) — тут размяшчалася паштова-тэлеграфная кантора, тэлефонная станцыя (з 1890 года) і хуткая дапамога{{sfn|Шибеко|1990|с=240, 310}}. * [[Швейцарыя (гасцініца, Мінск)|Гасцініца «Швейцарыя»]] (Губернатарская, 11) — размяшчалася ў [[Дом Маляўскага (Мінск)|доме Маляўскага]]. Мела 18 нумароў і славілася сваім рэстаранам з жывой музыкай{{sfn|Шибеко|1990|с=332}}. * [[Вікторыя (парфюмерная фабрыка, Мінск)|Фабрыка «Вікторыя»]] (Губернатарская, 16) — мылаварна-парфюмернае прадпрыемства [[І. Данішэўскі|І. Данішэўскага]], якое вырабляла туалетнае мыла і духі{{sfn|Шибеко|1990|с=271-272}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] |арыгінал = |спасылка = |адказны = склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = БЕЛТА |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 684 |isbn = 978-985-6828-35-8 |тыраж = |ref = ДСГКК }} * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Мінск|Ленина улица|214—215}} * {{h|Шамрук|2007|''Шамрук А. С.'' Архитектура Беларуси XX — начала XXI века. — Минск: Белорусская наука, 2007.}} * {{h|Шпилевский|1992|[[Павел Шпілеўскі|Шпилевский П. М.]] Путешествие по Полесью и белорусскому краю. Мн., 1992.}} * {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1}} * {{кніга |аўтар=[[Захар Васілевіч Шыбека|Шибеко З. В.]], Шибеко С. Ф. |загаловак=Минск: Страницы жизни дореволюционного города |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=352 |isbn=5-345-00131-6 |ref=Шибеко}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Мінск)| ]] [[Катэгорыя:Вуліцы Беларусі, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] f914r1eimnroe12qudakrxq8mz21yk2 5161372 5161348 2026-07-05T22:33:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гістарычная забудова */ 5161372 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Вуліца Леніна}} {{Вуліца Мінска |назва = |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі раён]] <br>[[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] |на карце = |выява = Lenin street Minsk 5.jpg |памер = |тлумачэнне = Вуліца Леніна ўзімку |назва ў гонар = [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]] |былыя назвы = Лошыцкая, Францысканская, Губернатарская, Маркса, Ленінская |працягласць = |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = |рух = |індэкс = |тэлефоны = |метро = {{minskmetro|2}} [[Першамайская (станцыя метро, Мінск)|Першамайская]]<br>{{minskmetro|2}} [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|Купалаўская]]<br>{{minskmetro|1}} [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]] |аўтобус = 1, 69, 127 |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = 1055, 1056, 1086, 1186 |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = * бюст С. Грыцаўца * бюст [[Жан Анры Дзюнан|А. Дзюнана]] |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры =[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Вуліца Леніна''', ранейшыя назвы '''Лошыцкая''', '''Францысканская''', '''Губернатарская''', '''Карла Маркса''', '''Ленінская''' — магістральная вуліца ў [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскім]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёнах]] [[Мінск]]а ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] да [[Вуліца Аранская (Мінск)|вуліцы Аранскай]]. Названая ў гонар [[Уладзімір Ленін|Уладзіміра Леніна]]. На вуліцы размяшчаецца [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] (№ 20), [[міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] (№ 19), 3-я гарадская клінічная бальніца імя Клумава (№ 30-32). == Агульныя звесткі == [[Файл:Miensk, Franciškanskaja-Vysoki Rynak. Менск, Францішканская-Высокі Рынак (1912-15).jpg|злева|thumb|Вуліца Губернатарская, 1910]] У XVI—XVII стст. называлася Лошыцкай, потым, у XVIII—XIX стст. — Францысканскай. З сярэдзіны XIX ст. і да 1919 года вуліца насіла назву Губернатарская. У дарэвалюцыйны перыяд яна з'яўлялася адной з самых ажыўленых і прэстыжных у горадзе: тут размяшчаліся шматлікія гасцініцы ([[Еўропа (гасцініца, Мінск)|«Еўропа»]], [[Швейцарыя (гасцініца, Мінск)|«Швейцарыя»]], [[Маскоўская (гасцініца, Мінск)|«Маскоўская»]]), друкарні і рэдакцыі газет («[[Минский листок]]», «[[Голос провинции]]», «[[Минское эхо]]»), кніжныя і ювелірныя магазіны, а таксама [[Губернскае ўпраўленне (Мінск)|Губернскае ўпраўленне]], ад якога вуліца і атрымала сваю назву{{sfn|Шибеко|1990|с=239, 298, 317, 332}}. У 1919—1922 гадах вуліца называлася імя [[Карл Маркс|Карла Маркса]], у 1922—1945 — Ленінскай, а з 1945 — [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]]{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. Працягласць вуліцы каля 2,5 км; раней працягласць складала 950 метраў (да [[Вуліца Ульянаўская (Мінск)|вуліцы Ульянаўскай]]). Нумарацыя дамоў пачынаецца ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|Плошчы Свабоды]]. Тэрыторыя забудоўвалася з XVI стагоддзя, але практычна ўсе сучасныя будынкі — першых паваенных гадоў{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. У 1948—1950 гадах у цэнтральнай частцы вуліцы ўладкаваны бульвар{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. Праходзіць ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] як працяг [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекта Пераможцаў]] на паўднёвы ўсход. Перасякае [[Вуліца Рэвалюцыйная (Мінск)|Рэвалюцыйную]] і [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|Інтэрнацыянальную]] вуліцы на плошчы Свабоды, затым — [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцу Карла Маркса]], [[Вуліца Кірава (Мінск)|вуліцу Кірава]], [[Вуліца Ульянаўская (Мінск)|вуліцу Ульянаўскую]], [[Вуліца Смаленская (Мінск)|вуліцу Смаленскую]], і заканчваецца развязкай з [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскім праспектам]] і вуліцай Аранскай. Працяг — [[Вуліца Трасцянецкая (Мінск)|вуліца Трасцянецкая]]. На розных участках вуліца мае ад адной да трох палос у кожны бок. Да 1980-х гадоў вуліца завяршалася скрыжаваннем з вуліцай Ульянаўскай{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}, пасля быў пабудаваны мост праз [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] і працяг вуліцы, што дазволіла звязаць цэнтр горада з Партызанскім праспектам. Да пачатку 2000-х у канцы вуліцы дзейнічалі аднаўзроўневы чыгуначны пераезд з ажыўленым Аршанскім (Маскоўскім) кірункам беларускай чыгункі і скрыжаванне з Партызанскім праспектам. У наш час пабудаваны чыгуначны мост і двухузроўневая аўтамабільная развязка. [[Файл:Вул. Леніна ў Мінску.jpg|міні|злева|Перспектыва вуліцы ў бок плошчы Свабоды]] Забудова вуліцы паваенная, за выключэннем карпусоў 3-й гарадской бальніцы. Дамы 4, 5, 6 і 8 пабудаваныя ў 1952—1956 гадах (архітэктар Г. Заборскі), дом 18 у 1949—1951 гадах (архітэктары [[Авель Пінхусавіч Брэгман|А. Брэгман]], [[М. Драздоў]], [[Г. Заборскі]], [[У. Кароль]], [[У. Вараксін]]){{sfn|Шамрук|2007|с=147}}. == Бульвар == [[Файл:Бульвар па вул. Леніна.jpg|міні|Бульвар па вуліцы Леніна]] Бульвар на вуліцы Леніна ад вуліцы [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|Інтэрнацыянальнай]] да вуліцы [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|Карла Маркса]] быў зроблены на аснове Генеральнага плана горада Мінска 1946 года. Аўтарамі агульнага вырашэння былі архітэктары [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Н. Трахтэнберг]] і [[Георгій Арцёмавіч Парсаданаў|Г. Парсаданаў]], аўтар праекта азелянення вуліцы Леніна архітэктар [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]]; аўтар рашоткі агароджы бульвара — архітэктар Шміт; у 1949 годзе архітэктаркай [[Р. Абразцова]]й быў зроблены праект добраўпарадкавання бульвара. Да 1952 года рэканструкцыя вуліцы Леніна скончана, вуліца была пашырана амаль у два разы адносна першапачатковай шырыні, быў зроблены бульвар{{sfn|ДСГКК|2009|}}. У 2002 годзе ўключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 До 1930 в Минске не было ни одного городского бульвара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100614104426/http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 |date=14 чэрвеня 2010 }}</ref>. 3 ліпеня 2003 была скончана рэканструкцыя бульвара ([[Армен Сяргеевіч Сардараў|А. Сардараў]]). Былі створаны два невялікія фантаны са скульптурамі, заменены старыя і хворыя дрэвы ліпавай алеі, а таксама асфальт на ўзорыстую плітку<ref>[http://news.tut.by/society/18322.html Бульвар на улице Ленина в Минске будет реконструирован] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305041105/http://news.tut.by/society/18322.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. У маі 2010 года на рагу з [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцай Карла Маркса]] пастаўлены [[помнік Анры Дзюнану (Мінск)|помнік Анры Дзюнану]], заснавальніку [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]]. == Гістарычная забудова == Да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вуліца мела шчыльную гістарычную забудову, якая была практычна цалкам знішчана. Напачатку вуліцы, з боку Саборнай плошчы, гістарычна размяшчаліся комплексы [[Францысканскі кляштар (Мінск)|францысканскага кляштара]] і [[Кляштар марыявітак (Мінск)|кляштара марыявітак,]]<nowiki/>заснаванага ў 1771 годзе [[Кунегунда Рушчыц|Кунегундай Рушчыц]] (пры ім працавала школа){{sfn|Шпилевский|1992|с=}}{{sfn|Памяць. Мінск|2001|с=553}}. У дарэвалюцыйны час на Губернатарскай вуліцы знаходзілася вялікая колькасць гасцініц, магазінаў і адміністрацыйных будынкаў. Згодна з гістарычнай нумарацыяй, тут размяшчаліся: * Дом Поляка (Губернатарская, 1) — знаходзіўся на месцы сучаснага гатэля «Еўропа». Тут працавала шыкоўная [[Еўропа (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Еўропа»]], а таксама кніжны магазін і [[Бібліятэка-чытальня В. Фрумкіна|бібліятэка-чытальня]] В. Фрумкіна{{sfn|Шибеко|1990|с=317}}. * Дом Тапаза (Губернатарская, 5) — у будынку працаваў фірмовы магазін А. Г. Гурвіча{{sfn|Шибеко|1990|с=317}}. * [[Мінская гарадская ўправа|Будынак Гарадской управы]] (Губернатарская, 7/1) — знаходзіўся на рагу з гістарычнай [[Юр'еўская вуліца (Мінск)|Юр'еўскай вуліцай]]. Тут размяшчаліся гарадская ўправа, [[Мінская гарадская дума|гарадская дума]], [[Першая паліцэйская часць Мінска|першая паліцэйская частка]] і гарадскі сіроцкі суд{{sfn|Шибеко|1990|с=240}}. * Дом Браўдэ (Губернатарская, 8) — у доме дзейнічала банкірская кантора Сафіі Браўдэ{{sfn|Шибеко|1990|с=280}}. * Дом Анцэліёвіча (былы Ярохава) (Губернатарская, 10) — тут знаходзіўся магазін яраслаўскага палатна і тэхнічная кантора С. А. Анцэліёвіча{{sfn|Шибеко|1990|с=320, 325}}. * Дом Маляўскага (Губернатарская, 11) — у будынку працавала [[Швейцарыя (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Швейцарыя»]] І. Х. Розіна на 18 нумароў з вядомым у горадзе рэстаранам{{sfn|Шибеко|1990|с=332}}. * Дом Боршча (Губернатарская, 13) — тут размяшчаўся буйны ўніверсальны магазін братоў К. і Н. Боршчаў, а таксама спецыяльная майстэрня дамскіх убораў{{sfn|Шибеко|1990|с=318, 334}}. * Дом Курлянда (Губернатарская, 15) — будынак займала [[Маскоўская (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Маскоўская»]] Я. М. Гурвіча (14 нумароў). Таксама тут дзейнічаў «[[Біяскоп (кінематограф)|біяскоп]]» — адзін з першых кінематаграфічных апаратаў горада{{sfn|Шибеко|1990|с=202, 332}}. * Дом Этынгера (Губернатарская, 16) — у доме размяшчаліся мылаварны завод І. Данішэўскага і парфюмерная [[Вікторыя (парфюмерная фабрыка, Мінск)|фабрыка «Вікторыя»]]{{sfn|Шибеко|1990|с=271—272}}. * Дом Кугеля (Губернатарская, 18) — будынак, у якім працаваў англійскі магазін тканін{{sfn|Шибеко|1990|с=320}}. * Дом Ракаўшчыкаў (Губернатарская, 19) — тут дзейнічала друкарня І. Каплана і размяшчаўся рэнкавы склеп{{sfn|Шибеко|1990|с=265, 320}}. * Дом Поляка (Губернатарская, 20) — другі дом з такой назвай на вуліцы. У ім знаходзілася банкірская кантора купца 1-й гільдыі М. Е. Поляка, друкарня І. і В. Тасьманаў, рэдакцыя газеты [[Минское эхо (газета)|«Минское эхо»]] і пераплётная майстэрня Біндлера{{sfn|Шибеко|1990|с=265, 280, 297, 334}}. * Дом Рэйман (Губернатарская, 21) — з 1881 года ў будынку размяшчалася [[Мінская жаночая ўрадавая гімназія|жаночая ўрадавая гімназія]], дзе выкладалі музыку, танцы і рукадзелле{{sfn|Шибеко|1990|с=281, 284}}. * Дом Стэфановіча (Губернатарская, 22) — тут працаваў ювелірны магазін І. М. Ізгура{{sfn|Шибеко|1990|с=320}}. * Дом Стронгіна (Губернатарская, 24) — у доме размяшчалася рэдакцыя газеты [[Голос провинции (газета)|«Голос провинции»]]{{sfn|Шибеко|1990|с=298}}. * Дом Мунвеза (Губернатарская, 30) — будынак займала [[Гранд Атэль (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Гранд Атэль»]] Х. М. Майзельса (8 нумароў){{sfn|Шибеко|1990|с=320}}. * Дамы Дворжаца (Губернатарская, 32) — буйны комплекс будынкаў, які ўмяшчаў друкарню Х. Я. Дворжаца (тут друкаваліся паэма [[Гапон (паэма)|«Гапон»]] [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]] і [[Минские губернские ведомости|«Минские губернские ведомости»]]), рэдакцыі газет [[Минский листок (1886)|«Минский листок»]] і [[Минская газета-копейка|«Минская газета-копейка»]], зубалячэбную амбулаторыю, [[Мінская зубатэхнічная школа|зубатэхнічную школу]] і кавярню М. І. Якаўлева{{sfn|Шибеко|1990|с=264, 284, 298, 310, 320}}. * Дом Карказовіча (Губернатарская, 34) — тут размяшчаліся цэнтральная [[Мінская паштова-тэлеграфная кантора|паштова-тэлеграфная кантора]], гарадская [[Мінская тэлефонная станцыя|тэлефонная станцыя]] (з 1890 года) і станцыя хуткай дапамогі{{sfn|Шибеко|1990|с=240, 310}}. * Дом Стругача (Губернатарская, 70) — у канцы вуліцы працаваў вядомы пецярбургскі гадзіннікавы майстар А. Лейзероўскі{{sfn|Шибеко|1990|с=334}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] |арыгінал = |спасылка = |адказны = склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = БЕЛТА |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 684 |isbn = 978-985-6828-35-8 |тыраж = |ref = ДСГКК }} * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Мінск|Ленина улица|214—215}} * {{h|Шамрук|2007|''Шамрук А. С.'' Архитектура Беларуси XX — начала XXI века. — Минск: Белорусская наука, 2007.}} * {{h|Шпилевский|1992|[[Павел Шпілеўскі|Шпилевский П. М.]] Путешествие по Полесью и белорусскому краю. Мн., 1992.}} * {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1}} * {{кніга |аўтар=[[Захар Васілевіч Шыбека|Шибеко З. В.]], Шибеко С. Ф. |загаловак=Минск: Страницы жизни дореволюционного города |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=352 |isbn=5-345-00131-6 |ref=Шибеко}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Мінск)| ]] [[Катэгорыя:Вуліцы Беларусі, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] jqu8i3jzvbzuw6c14z17pk48l8jc1uo 5161423 5161372 2026-07-06T05:53:21Z M.L.Bot 261 5161423 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Вуліца Леніна}} {{Вуліца Мінска |назва = |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі раён]] <br>[[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] |на карце = |выява = Lenin street Minsk 5.jpg |памер = |тлумачэнне = Вуліца Леніна ўзімку |назва ў гонар = [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]] |былыя назвы = Лошыцкая, Францысканская, Губернатарская, Маркса, Ленінская |працягласць = |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = |рух = |індэкс = |тэлефоны = |метро = {{minskmetro|2}} [[Першамайская (станцыя метро, Мінск)|Першамайская]]<br>{{minskmetro|2}} [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|Купалаўская]]<br>{{minskmetro|1}} [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]] |аўтобус = 1, 69, 127 |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = 1055, 1056, 1086, 1186 |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = * бюст С. Грыцаўца * бюст [[Жан Анры Дзюнан|А. Дзюнана]] |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры =[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Вуліца Леніна''', ранейшыя назвы '''Лошыцкая''', '''Францысканская''', '''Губернатарская''', '''Карла Маркса''', '''Ленінская''' — магістральная вуліца ў [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскім]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёнах]] [[Мінск]]а ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] да [[Вуліца Аранская (Мінск)|вуліцы Аранскай]]. Названая ў гонар [[Уладзімір Ленін|Уладзіміра Леніна]]. На вуліцы размяшчаецца [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] (№ 20), [[міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] (№ 19), 3-я гарадская клінічная бальніца імя Клумава (№ 30-32). == Агульныя звесткі == [[Файл:Miensk, Franciškanskaja-Vysoki Rynak. Менск, Францішканская-Высокі Рынак (1912-15).jpg|злева|thumb|Вуліца Губернатарская, 1910]] У XVI—XVII стст. называлася Лошыцкай, потым, у XVIII—XIX стст. — Францысканскай. З сярэдзіны XIX ст. і да 1919 года вуліца насіла назву Губернатарская. У дарэвалюцыйны перыяд яна з’яўлялася адной з самых ажыўленых і прэстыжных у горадзе: тут размяшчаліся шматлікія гасцініцы («[[Еўропа (гасцініца, Мінск)|Еўропа]]», «[[Швейцарыя (гасцініца, Мінск)|Швейцарыя]]», «[[Маскоўская (гасцініца, Мінск)|Маскоўская]]»), друкарні і рэдакцыі газет («[[Минский листок]]», «[[Голос провинции]]», «[[Минское эхо]]»), кніжныя і ювелірныя магазіны, а таксама [[Губернскае ўпраўленне (Мінск)|Губернскае ўпраўленне]], ад якога вуліца і атрымала сваю назву{{sfn|Шибеко|1990|с=239, 298, 317, 332}}. У 1919—1922 гадах вуліца называлася імя [[Карл Маркс|Карла Маркса]], у 1922—1945 — Ленінскай, а з 1945 — [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]]{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. Працягласць вуліцы каля 2,5 км; раней працягласць складала 950 метраў (да [[Вуліца Ульянаўская (Мінск)|вуліцы Ульянаўскай]]). Нумарацыя дамоў пачынаецца ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|Плошчы Свабоды]]. Тэрыторыя забудоўвалася з XVI стагоддзя, але практычна ўсе сучасныя будынкі — першых паваенных гадоў{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. У 1948—1950 гадах у цэнтральнай частцы вуліцы ўладкаваны бульвар{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. Праходзіць ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] як працяг [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекта Пераможцаў]] на паўднёвы ўсход. Перасякае [[Вуліца Рэвалюцыйная (Мінск)|Рэвалюцыйную]] і [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|Інтэрнацыянальную]] вуліцы на плошчы Свабоды, затым — [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцу Карла Маркса]], [[Вуліца Кірава (Мінск)|вуліцу Кірава]], [[Вуліца Ульянаўская (Мінск)|вуліцу Ульянаўскую]], [[Вуліца Смаленская (Мінск)|вуліцу Смаленскую]], і заканчваецца развязкай з [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскім праспектам]] і вуліцай Аранскай. Працяг — [[Вуліца Трасцянецкая (Мінск)|вуліца Трасцянецкая]]. На розных участках вуліца мае ад адной да трох палос у кожны бок. Да 1980-х гадоў вуліца завяршалася скрыжаваннем з вуліцай Ульянаўскай{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}, пасля быў пабудаваны мост праз [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] і працяг вуліцы, што дазволіла звязаць цэнтр горада з Партызанскім праспектам. Да пачатку 2000-х у канцы вуліцы дзейнічалі аднаўзроўневы чыгуначны пераезд з ажыўленым Аршанскім (Маскоўскім) кірункам беларускай чыгункі і скрыжаванне з Партызанскім праспектам. У наш час пабудаваны чыгуначны мост і двухузроўневая аўтамабільная развязка. [[Файл:Вул. Леніна ў Мінску.jpg|міні|злева|Перспектыва вуліцы ў бок плошчы Свабоды]] Забудова вуліцы паваенная, за выключэннем карпусоў 3-й гарадской бальніцы. Дамы 4, 5, 6 і 8 пабудаваныя ў 1952—1956 гадах (архітэктар Г. Заборскі), дом 18 у 1949—1951 гадах (архітэктары [[Авель Пінхусавіч Брэгман|А. Брэгман]], [[М. Драздоў]], [[Г. Заборскі]], [[У. Кароль]], [[У. Вараксін]]){{sfn|Шамрук|2007|с=147}}. == Бульвар == [[Файл:Бульвар па вул. Леніна.jpg|міні|Бульвар па вуліцы Леніна]] Бульвар на вуліцы Леніна ад вуліцы [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|Інтэрнацыянальнай]] да вуліцы [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|Карла Маркса]] быў зроблены на аснове Генеральнага плана горада Мінска 1946 года. Аўтарамі агульнага вырашэння былі архітэктары [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Н. Трахтэнберг]] і [[Георгій Арцёмавіч Парсаданаў|Г. Парсаданаў]], аўтар праекта азелянення вуліцы Леніна архітэктар [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]]; аўтар рашоткі агароджы бульвара — архітэктар Шміт; у 1949 годзе архітэктаркай [[Р. Абразцова]]й быў зроблены праект добраўпарадкавання бульвара. Да 1952 года рэканструкцыя вуліцы Леніна скончана, вуліца была пашырана амаль у два разы адносна першапачатковай шырыні, быў зроблены бульвар{{sfn|ДСГКК|2009|}}. У 2002 годзе ўключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 До 1930 в Минске не было ни одного городского бульвара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100614104426/http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 |date=14 чэрвеня 2010 }}</ref>. 3 ліпеня 2003 была скончана рэканструкцыя бульвара ([[Армен Сяргеевіч Сардараў|А. Сардараў]]). Былі створаны два невялікія фантаны са скульптурамі, заменены старыя і хворыя дрэвы ліпавай алеі, а таксама асфальт на ўзорыстую плітку<ref>[http://news.tut.by/society/18322.html Бульвар на улице Ленина в Минске будет реконструирован] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305041105/http://news.tut.by/society/18322.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. У маі 2010 года на рагу з [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцай Карла Маркса]] пастаўлены [[помнік Анры Дзюнану (Мінск)|помнік Анры Дзюнану]], заснавальніку [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]]. == Гістарычная забудова == Да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вуліца мела шчыльную гістарычную забудову, якая была практычна цалкам знішчана. Напачатку вуліцы, з боку Саборнай плошчы, гістарычна размяшчаліся комплексы [[Францысканскі кляштар (Мінск)|францысканскага кляштара]] і [[Кляштар марыявітак (Мінск)|кляштара марыявітак]], заснаванага ў 1771 годзе [[Кунегунда Рушчыц|Кунегундай Рушчыц]] (пры ім дзейнічала школа){{sfn|Шпилевский|1992|с=}}{{sfn|Памяць. Мінск|2001|с=553}}. У дарэвалюцыйны час на Губернатарскай вуліцы знаходзілася вялікая колькасць гасцініц, магазінаў і адміністрацыйных будынкаў. Згодна з гістарычнай нумарацыяй, тут размяшчаліся: * Дом Поляка (Губернатарская, 1) — знаходзіўся на месцы сучаснага гатэля «Еўропа». Тут працавала шыкоўная [[Еўропа (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Еўропа»]], а таксама кніжны магазін і [[Бібліятэка-чытальня В. Фрумкіна|бібліятэка-чытальня]] В. Фрумкіна{{sfn|Шибеко|1990|с=317}}. * Дом Тапаза (Губернатарская, 5) — у будынку працаваў фірмовы магазін А. Г. Гурвіча{{sfn|Шибеко|1990|с=317}}. * [[Мінская гарадская ўправа|Будынак Гарадской управы]] (Губернатарская, 7/1) — знаходзіўся на рагу з гістарычнай [[Юр'еўская вуліца (Мінск)|Юр’еўскай вуліцай]]. Тут размяшчаліся гарадская ўправа, [[Мінская гарадская дума|гарадская дума]], [[Першая паліцэйская часць Мінска|першая паліцэйская частка]] і гарадскі сіроцкі суд{{sfn|Шибеко|1990|с=240}}. * Дом Браўдэ (Губернатарская, 8) — у доме дзейнічала банкірская кантора Сафіі Браўдэ{{sfn|Шибеко|1990|с=280}}. * Дом Анцэліёвіча (былы Ярохава) (Губернатарская, 10) — тут знаходзіўся магазін яраслаўскага палатна і тэхнічная кантора С. А. Анцэліёвіча{{sfn|Шибеко|1990|с=320, 325}}. * Дом Маляўскага (Губернатарская, 11) — у будынку працавала [[Швейцарыя (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Швейцарыя»]] І. Х. Розіна на 18 нумароў з вядомым у горадзе рэстаранам{{sfn|Шибеко|1990|с=332}}. * Дом Боршча (Губернатарская, 13) — тут размяшчаўся буйны ўніверсальны магазін братоў К. і Н. Боршчаў, а таксама спецыяльная майстэрня дамскіх убораў{{sfn|Шибеко|1990|с=318, 334}}. * Дом Курлянда (Губернатарская, 15) — будынак займала [[Маскоўская (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Маскоўская»]] Я. М. Гурвіча (14 нумароў). Таксама тут дзейнічаў «[[Біяскоп (кінематограф)|біяскоп]]» — адзін з першых кінематаграфічных апаратаў горада{{sfn|Шибеко|1990|с=202, 332}}. * Дом Этынгера (Губернатарская, 16) — у доме размяшчаліся мылаварны завод І. Данішэўскага і парфюмерная [[Вікторыя (парфюмерная фабрыка, Мінск)|фабрыка «Вікторыя»]]{{sfn|Шибеко|1990|с=271—272}}. * Дом Кугеля (Губернатарская, 18) — будынак, у якім працаваў англійскі магазін тканін{{sfn|Шибеко|1990|с=320}}. * Дом Ракаўшчыкаў (Губернатарская, 19) — тут дзейнічала друкарня І. Каплана і размяшчаўся рэнкавы склеп{{sfn|Шибеко|1990|с=265, 320}}. * Дом Поляка (Губернатарская, 20) — другі дом з такой назвай на вуліцы. У ім знаходзілася банкірская кантора купца 1-й гільдыі М. Е. Поляка, друкарня І. і В. Тасьманаў, рэдакцыя газеты «[[Минское эхо (газета)|Минское эхо]]» і пераплётная майстэрня Біндлера{{sfn|Шибеко|1990|с=265, 280, 297, 334}}. * Дом Рэйман (Губернатарская, 21) — з 1881 года ў будынку размяшчалася [[Мінская жаночая ўрадавая гімназія|жаночая ўрадавая гімназія]], дзе выкладалі музыку, танцы і рукадзелле{{sfn|Шибеко|1990|с=281, 284}}. * Дом Стэфановіча (Губернатарская, 22) — тут працаваў ювелірны магазін І. М. Ізгура{{sfn|Шибеко|1990|с=320}}. * Дом Стронгіна (Губернатарская, 24) — у доме размяшчалася рэдакцыя газеты «[[Голос провинции (газета)|Голос провинции]]»{{sfn|Шибеко|1990|с=298}}. * Дом Мунвеза (Губернатарская, 30) — будынак займала [[Гранд Атэль (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Гранд Атэль»]] Х. М. Майзельса (8 нумароў){{sfn|Шибеко|1990|с=320}}. * Дамы Дворжаца (Губернатарская, 32) — буйны комплекс будынкаў, які ўмяшчаў друкарню Х. Я. Дворжаца (тут друкаваліся паэма «[[Гапон (паэма)|Гапон]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]] і «[[Минские губернские ведомости]]»), рэдакцыі газет «[[Минский листок (1886)|Минский листок]]» і «[[Минская газета-копейка]]», зубалячэбную амбулаторыю, [[Мінская зубатэхнічная школа|зубатэхнічную школу]] і кавярню М. І. Якаўлева{{sfn|Шибеко|1990|с=264, 284, 298, 310, 320}}. * Дом Карказовіча (Губернатарская, 34) — тут размяшчаліся цэнтральная [[Мінская паштова-тэлеграфная кантора|паштова-тэлеграфная кантора]], гарадская [[Мінская тэлефонная станцыя|тэлефонная станцыя]] (з 1890 года) і станцыя хуткай дапамогі{{sfn|Шибеко|1990|с=240, 310}}. * Дом Стругача (Губернатарская, 70) — у канцы вуліцы працаваў вядомы пецярбургскі гадзіннікавы майстар А. Лейзероўскі{{sfn|Шибеко|1990|с=334}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] |арыгінал = |спасылка = |адказны = склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = БЕЛТА |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 684 |isbn = 978-985-6828-35-8 |тыраж = |ref = ДСГКК }} * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Мінск|Ленина улица|214—215}} * {{h|Шамрук|2007|''Шамрук А. С.'' Архитектура Беларуси XX — начала XXI века. — Минск: Белорусская наука, 2007.}} * {{h|Шпилевский|1992|[[Павел Шпілеўскі|Шпилевский П. М.]] Путешествие по Полесью и белорусскому краю. Мн., 1992.}} * {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1}} * {{кніга |аўтар=[[Захар Васілевіч Шыбека|Шибеко З. В.]], Шибеко С. Ф. |загаловак=Минск: Страницы жизни дореволюционного города |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=352 |isbn=5-345-00131-6 |ref=Шибеко}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Мінск)| ]] [[Катэгорыя:Вуліцы Беларусі, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] 2jgepv8fr7ukypcdprc3dtoxqthhd4p 5161441 5161423 2026-07-06T06:55:14Z M.L.Bot 261 /* Гістарычная забудова */ 5161441 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Вуліца Леніна}} {{Вуліца Мінска |назва = |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі раён]] <br>[[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] |на карце = |выява = Lenin street Minsk 5.jpg |памер = |тлумачэнне = Вуліца Леніна ўзімку |назва ў гонар = [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]] |былыя назвы = Лошыцкая, Францысканская, Губернатарская, Маркса, Ленінская |працягласць = |насельніцтва = |каардынаты п = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты = <!-- {{Coord}} --> |каардынаты к = <!-- {{Coord}} --> |пакрыцце = |рух = |індэкс = |тэлефоны = |метро = {{minskmetro|2}} [[Першамайская (станцыя метро, Мінск)|Першамайская]]<br>{{minskmetro|2}} [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|Купалаўская]]<br>{{minskmetro|1}} [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]] |аўтобус = 1, 69, 127 |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = 1055, 1056, 1086, 1186 |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = * бюст С. Грыцаўца * бюст [[Жан Анры Дзюнан|А. Дзюнана]] |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры =[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Вуліца Леніна''', ранейшыя назвы '''Лошыцкая''', '''Францысканская''', '''Губернатарская''', '''Карла Маркса''', '''Ленінская''' — магістральная вуліца ў [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскім]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёнах]] [[Мінск]]а ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] да [[Вуліца Аранская (Мінск)|вуліцы Аранскай]]. Названая ў гонар [[Уладзімір Ленін|Уладзіміра Леніна]]. На вуліцы размяшчаецца [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] (№ 20), [[міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] (№ 19), 3-я гарадская клінічная бальніца імя Клумава (№ 30-32). == Агульныя звесткі == [[Файл:Miensk, Franciškanskaja-Vysoki Rynak. Менск, Францішканская-Высокі Рынак (1912-15).jpg|злева|thumb|Вуліца Губернатарская, 1910]] У XVI—XVII стст. называлася Лошыцкай, потым, у XVIII—XIX стст. — Францысканскай. З сярэдзіны XIX ст. і да 1919 года вуліца насіла назву Губернатарская. У дарэвалюцыйны перыяд яна з’яўлялася адной з самых ажыўленых і прэстыжных у горадзе: тут размяшчаліся шматлікія гасцініцы («[[Еўропа (гасцініца, Мінск)|Еўропа]]», «[[Швейцарыя (гасцініца, Мінск)|Швейцарыя]]», «[[Маскоўская (гасцініца, Мінск)|Маскоўская]]»), друкарні і рэдакцыі газет («[[Минский листок]]», «[[Голос провинции]]», «[[Минское эхо]]»), кніжныя і ювелірныя магазіны, а таксама [[Губернскае ўпраўленне (Мінск)|Губернскае ўпраўленне]], ад якога вуліца і атрымала сваю назву{{sfn|Шибеко|1990|с=239, 298, 317, 332}}. У 1919—1922 гадах вуліца называлася імя [[Карл Маркс|Карла Маркса]], у 1922—1945 — Ленінскай, а з 1945 — [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]]{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. Працягласць вуліцы каля 2,5 км; раней працягласць складала 950 метраў (да [[Вуліца Ульянаўская (Мінск)|вуліцы Ульянаўскай]]). Нумарацыя дамоў пачынаецца ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|Плошчы Свабоды]]. Тэрыторыя забудоўвалася з XVI стагоддзя, але практычна ўсе сучасныя будынкі — першых паваенных гадоў{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. У 1948—1950 гадах у цэнтральнай частцы вуліцы ўладкаваны бульвар{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}. Праходзіць ад [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]] як працяг [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекта Пераможцаў]] на паўднёвы ўсход. Перасякае [[Вуліца Рэвалюцыйная (Мінск)|Рэвалюцыйную]] і [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|Інтэрнацыянальную]] вуліцы на плошчы Свабоды, затым — [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцу Карла Маркса]], [[Вуліца Кірава (Мінск)|вуліцу Кірава]], [[Вуліца Ульянаўская (Мінск)|вуліцу Ульянаўскую]], [[Вуліца Смаленская (Мінск)|вуліцу Смаленскую]], і заканчваецца развязкай з [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскім праспектам]] і вуліцай Аранскай. Працяг — [[Вуліца Трасцянецкая (Мінск)|вуліца Трасцянецкая]]. На розных участках вуліца мае ад адной да трох палос у кожны бок. Да 1980-х гадоў вуліца завяршалася скрыжаваннем з вуліцай Ульянаўскай{{sfn|Минск: Энциклопедический справочник|1983|}}, пасля быў пабудаваны мост праз [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]] і працяг вуліцы, што дазволіла звязаць цэнтр горада з Партызанскім праспектам. Да пачатку 2000-х у канцы вуліцы дзейнічалі аднаўзроўневы чыгуначны пераезд з ажыўленым Аршанскім (Маскоўскім) кірункам беларускай чыгункі і скрыжаванне з Партызанскім праспектам. У наш час пабудаваны чыгуначны мост і двухузроўневая аўтамабільная развязка. [[Файл:Вул. Леніна ў Мінску.jpg|міні|злева|Перспектыва вуліцы ў бок плошчы Свабоды]] Забудова вуліцы паваенная, за выключэннем карпусоў 3-й гарадской бальніцы. Дамы 4, 5, 6 і 8 пабудаваныя ў 1952—1956 гадах (архітэктар Г. Заборскі), дом 18 у 1949—1951 гадах (архітэктары [[Авель Пінхусавіч Брэгман|А. Брэгман]], [[М. Драздоў]], [[Г. Заборскі]], [[У. Кароль]], [[У. Вараксін]]){{sfn|Шамрук|2007|с=147}}. == Бульвар == [[Файл:Бульвар па вул. Леніна.jpg|міні|Бульвар па вуліцы Леніна]] Бульвар на вуліцы Леніна ад вуліцы [[Вуліца Інтэрнацыянальная (Мінск)|Інтэрнацыянальнай]] да вуліцы [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|Карла Маркса]] быў зроблены на аснове Генеральнага плана горада Мінска 1946 года. Аўтарамі агульнага вырашэння былі архітэктары [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Н. Трахтэнберг]] і [[Георгій Арцёмавіч Парсаданаў|Г. Парсаданаў]], аўтар праекта азелянення вуліцы Леніна архітэктар [[Міхаіл Мікалаевіч Андросаў|М. Андросаў]]; аўтар рашоткі агароджы бульвара — архітэктар Шміт; у 1949 годзе архітэктаркай [[Р. Абразцова]]й быў зроблены праект добраўпарадкавання бульвара. Да 1952 года рэканструкцыя вуліцы Леніна скончана, вуліца была пашырана амаль у два разы адносна першапачатковай шырыні, быў зроблены бульвар{{sfn|ДСГКК|2009|}}. У 2002 годзе ўключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 До 1930 в Минске не было ни одного городского бульвара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100614104426/http://www.ctv.by/tvprogram/~news=40061 |date=14 чэрвеня 2010 }}</ref>. 3 ліпеня 2003 была скончана рэканструкцыя бульвара ([[Армен Сяргеевіч Сардараў|А. Сардараў]]). Былі створаны два невялікія фантаны са скульптурамі, заменены старыя і хворыя дрэвы ліпавай алеі, а таксама асфальт на ўзорыстую плітку<ref>[http://news.tut.by/society/18322.html Бульвар на улице Ленина в Минске будет реконструирован] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305041105/http://news.tut.by/society/18322.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. У маі 2010 года на рагу з [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вуліцай Карла Маркса]] пастаўлены [[помнік Анры Дзюнану (Мінск)|помнік Анры Дзюнану]], заснавальніку [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]]. == Гістарычная забудова == Да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] вуліца мела шчыльную гістарычную забудову, якая была практычна цалкам знішчана. Напачатку вуліцы, з боку Саборнай плошчы, гістарычна размяшчаліся комплексы [[Францысканскі кляштар (Мінск)|францысканскага кляштара]] і [[Кляштар марыявітак (Мінск)|кляштара марыявітак]], заснаванага ў 1771 годзе [[Кунегунда Рушчыц|Кунегундай Рушчыц]] (пры ім дзейнічала школа){{sfn|Шпилевский|1992|с=}}{{sfn|Памяць. Мінск|2001|с=553}}. У дарэвалюцыйны час на Губернатарскай вуліцы знаходзілася вялікая колькасць гасцініц, магазінаў і адміністрацыйных будынкаў. Згодна з гістарычнай нумарацыяй, тут размяшчаліся: * Дом Поляка (Губернатарская, 1) — знаходзіўся на месцы сучаснага гатэля «Еўропа». Тут працавала шыкоўная [[Еўропа (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Еўропа»]], а таксама кніжны магазін і [[Бібліятэка-чытальня В. Фрумкіна|бібліятэка-чытальня]] В. Фрумкіна{{sfn|Шибеко|1990|с=317}}. * Дом Тапаза (Губернатарская, 5) — у будынку працаваў фірмовы магазін А. Г. Гурвіча{{sfn|Шибеко|1990|с=317}}. * [[Мінская гарадская ўправа|Будынак Гарадской управы]] (Губернатарская, 7/1) — знаходзіўся на рагу з гістарычнай [[Юр’еўская вуліца (Мінск)|Юр’еўскай вуліцай]]. Тут размяшчаліся гарадская ўправа, [[Мінская гарадская дума|гарадская дума]], [[Першая паліцэйская часць Мінска|першая паліцэйская частка]] і гарадскі сіроцкі суд{{sfn|Шибеко|1990|с=240}}. * Дом Браўдэ (Губернатарская, 8) — у доме дзейнічала банкірская кантора Сафіі Браўдэ{{sfn|Шибеко|1990|с=280}}. * Дом Анцэліёвіча (былы Ярохава) (Губернатарская, 10) — тут знаходзіўся магазін яраслаўскага палатна і тэхнічная кантора С. А. Анцэліёвіча{{sfn|Шибеко|1990|с=320, 325}}. * Дом Маляўскага (Губернатарская, 11) — у будынку працавала [[Швейцарыя (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Швейцарыя»]] І. Х. Розіна на 18 нумароў з вядомым у горадзе рэстаранам{{sfn|Шибеко|1990|с=332}}. * Дом Боршча (Губернатарская, 13) — тут размяшчаўся буйны ўніверсальны магазін братоў К. і Н. Боршчаў, а таксама спецыяльная майстэрня дамскіх убораў{{sfn|Шибеко|1990|с=318, 334}}. * Дом Курлянда (Губернатарская, 15) — будынак займала [[Маскоўская (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Маскоўская»]] Я. М. Гурвіча (14 нумароў). Таксама тут дзейнічаў «[[Біяскоп (кінематограф)|біяскоп]]» — адзін з першых кінематаграфічных апаратаў горада{{sfn|Шибеко|1990|с=202, 332}}. * Дом Этынгера (Губернатарская, 16) — у доме размяшчаліся мылаварны завод І. Данішэўскага і парфюмерная [[Вікторыя (парфюмерная фабрыка, Мінск)|фабрыка «Вікторыя»]]{{sfn|Шибеко|1990|с=271—272}}. * Дом Кугеля (Губернатарская, 18) — будынак, у якім працаваў англійскі магазін тканін{{sfn|Шибеко|1990|с=320}}. * Дом Ракаўшчыкаў (Губернатарская, 19) — тут дзейнічала друкарня І. Каплана і размяшчаўся рэнкавы склеп{{sfn|Шибеко|1990|с=265, 320}}. * Дом Поляка (Губернатарская, 20) — другі дом з такой назвай на вуліцы. У ім знаходзілася банкірская кантора купца 1-й гільдыі М. Е. Поляка, друкарня І. і В. Тасьманаў, рэдакцыя газеты «[[Минское эхо (газета)|Минское эхо]]» і пераплётная майстэрня Біндлера{{sfn|Шибеко|1990|с=265, 280, 297, 334}}. * Дом Рэйман (Губернатарская, 21) — з 1881 года ў будынку размяшчалася [[Мінская жаночая ўрадавая гімназія|жаночая ўрадавая гімназія]], дзе выкладалі музыку, танцы і рукадзелле{{sfn|Шибеко|1990|с=281, 284}}. * Дом Стэфановіча (Губернатарская, 22) — тут працаваў ювелірны магазін І. М. Ізгура{{sfn|Шибеко|1990|с=320}}. * Дом Стронгіна (Губернатарская, 24) — у доме размяшчалася рэдакцыя газеты «[[Голос провинции (газета)|Голос провинции]]»{{sfn|Шибеко|1990|с=298}}. * Дом Мунвеза (Губернатарская, 30) — будынак займала [[Гранд Атэль (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Гранд Атэль»]] Х. М. Майзельса (8 нумароў){{sfn|Шибеко|1990|с=320}}. * Дамы Дворжаца (Губернатарская, 32) — буйны комплекс будынкаў, які ўмяшчаў друкарню Х. Я. Дворжаца (тут друкаваліся паэма «[[Гапон (паэма)|Гапон]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]] і «[[Минские губернские ведомости]]»), рэдакцыі газет «[[Минский листок (1886)|Минский листок]]» і «[[Минская газета-копейка]]», зубалячэбную амбулаторыю, [[Мінская зубатэхнічная школа|зубатэхнічную школу]] і кавярню М. І. Якаўлева{{sfn|Шибеко|1990|с=264, 284, 298, 310, 320}}. * Дом Карказовіча (Губернатарская, 34) — тут размяшчаліся цэнтральная [[Мінская паштова-тэлеграфная кантора|паштова-тэлеграфная кантора]], гарадская [[Мінская тэлефонная станцыя|тэлефонная станцыя]] (з 1890 года) і станцыя хуткай дапамогі{{sfn|Шибеко|1990|с=240, 310}}. * Дом Стругача (Губернатарская, 70) — у канцы вуліцы працаваў вядомы пецярбургскі гадзіннікавы майстар А. Лейзероўскі{{sfn|Шибеко|1990|с=334}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] |арыгінал = |спасылка = |адказны = склад. В. Я. Абламскі, І. М. Чарняўскі, Ю. А. Барысюк |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = БЕЛТА |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = 684 |isbn = 978-985-6828-35-8 |тыраж = |ref = ДСГКК }} * {{Крыніцы/Энцыклапедычныя даведнікі пра гарады Беларусі|Мінск|Ленина улица|214—215}} * {{h|Шамрук|2007|''Шамрук А. С.'' Архитектура Беларуси XX — начала XXI века. — Минск: Белорусская наука, 2007.}} * {{h|Шпилевский|1992|[[Павел Шпілеўскі|Шпилевский П. М.]] Путешествие по Полесью и белорусскому краю. Мн., 1992.}} * {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1}} * {{кніга |аўтар=[[Захар Васілевіч Шыбека|Шибеко З. В.]], Шибеко С. Ф. |загаловак=Минск: Страницы жизни дореволюционного города |месца=Мн. |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=352 |isbn=5-345-00131-6 |ref=Шибеко}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Мінск)| ]] [[Катэгорыя:Вуліцы Беларусі, названыя ў гонар Уладзіміра Леніна]] dphwzpjsi5kbja1p0ci24vjz9t4ndf7 Долар ЗША 0 45557 5161274 5081520 2026-07-05T15:13:18Z DenisBorum 139498 /* Міжнародная роля долара */ інфармацыя пра курсы валют дваццацігадовай даўніны цяпер відавочна неактуальныя 5161274 wikitext text/x-wiki {{Валюта |Назва = Долар ЗША |Арыгінальная назва = {{lang-en|United States dollar}} |Шырыня выявы =200 |Краіна = {{nowrap|[[ЗША]]}} |Абрэвіятура = $ |ISO = USD }} '''Амерыканскі долар''', '''долар ЗША''' ([[Код валюты]]: '''USD''') — афіцыйная [[валюта]] [[ЗША|Злучаных Штатаў Амерыкі]]. Звычайна ён таксама абрывіяруецца знакамітым значком '''$''', альбо '''US$''', каб адрозніць ад іншых валют з назваю «долар». Амерыканскі долар дзеліцца на 100 [[цэнт]]аў (скарачэнне — ¢). У абароце ёсць манеты наміналам у 1, 5, 10, 25 і 50 цэнтаў і 1 долар, а таксама банкноты наміналам у 1, 2, 5, 10, 20, 50 і 100 долараў. На сённяшні дзень долар ЗША — найбольш распаўсюджаная валюта ў сусветнай эканоміцы. У некаторых краінах долар уведзены ў якасці афіцыйнай валюты, амаль усе ўрады захоўваюць частку ці ўсе золатавалютныя рэзервы ў амерыканскіх доларах. На [[2005]] год у свеце ў звароце было 760 мільярдаў долараў, з якіх толькі адна траціна прыходзілася на Злучаныя Штаты Амерыкі. За дзесяць год з [[1995]] г. гэтая лічба вырасла ўдвая. == Гісторыя == Назва долара ЗША паходзіць ад [[Іспанія|іспанскай]] срэбнай манеты ў 8 рэалаў, што важыла адну ўнцыю. Манета была вельмі папулярнай сярод амерыканскіх каланістаў, якія называлі яе «іспанскім доларам», назва якога пайшла ад нямецкай манеты падобнага памеру і вагі — [[талер]]а. З [[1775]] у амерыканскіх штатах пачала выпускацца «кантынентальная валюта», дэнамінаваная ў «іспанскіх доларах» і ў валютах асобных штатаў. Кантынентальны долар цярпеў моцную інфляцыю і быў заменены на срэбраны долар па курсе 1 срэбраны долар = 1000 кантынентальных долараў. Долар быў абвешчаны афіцыйнай валютай Амерыкі Кангрэсам канфедэрацыі Злучаных Штатаў [[6 ліпеня]] [[1785]] г. Першыя доларавыя манеты былі выпушчаныя Манетным дваром ЗША пасля вайны за незалежнасць. Пэўны час іспанскія і амерыканскія срэбраныя долары хадзілі паралельна ў краіне. Пасля [[Першая Сусветная вайна|Першай]] і [[Другая Сусветная вайна|Другой]] Сусветных войнаў ЗША ператварыліся ў вядучую эканоміку свету. Адпаведна, амерыканскі долар здабыў сваю сучасную вагу ў якасці сусветнай валюты. == Міжнародная роля долара == Некаторыя краіны добраахвотна перайшлі на амерыканскі долар у якасці афіцыйнай валюты. Такі працэс завецца [[даларызацыя]]й. Гэтыя краіны: * [[Эквадор]] (2000), * [[Сальвадор]] (2001), * [[Усходні Тымор]] (2000). Таксама ў якасці нацыянальнай валюты амерыканскі долар мае хаджэнне ў былых амерыканскіх пратэктаратах у Ціхім акіяне, якія не сталі ўводзіць уласныя нацыянальныя валюты пасля атрымання незалежнасці: * [[Палаў]], * [[Федэратыўныя Штаты Мікранезіі]], * [[Маршалавы Астравы]]. [[Панама]] таксама выкарыстоўвае долар ЗША з 1904, хаця мае і ўласную валюту. Дзве [[Вялікабрытанія|брытанскія]] залежныя тэрыторыі таксама выкарыстоўваюць амерыканскі долар: * [[Брытанскія Віргінскія астравы]] (з [[1959]]), * [[Цёркс і Кайкас]] ([[1973]]). Валюты некаторых краін прывязаны да долара ЗША па пэўным курсе: * [[Бермуды]] — 1:1 * [[Багамы]] — 1:1 * [[Панама]] — 1:1 * [[Барбадас]] — 2:1 * [[Беліз]] — 2:1 * [[Ліван]] — 1:1500 Валюты некаторых краін Персідскага заліву, як [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] і [[Кувейт]]а, прымацаваны да далара з той прычыны, што долар пераважна выкарыстоўваецца ў міжнародным гандлі [[нафта]]й. == Гл. таксама == * [[2 долары ЗША]] * [[Дэдаларызацыя]] == Спасылкі == {{commons|Category:}} * [http://www.federalreserve.gov/ Федэральная рэзервная сістэма] — Цэнтральны банк Злучаных Штатаў * [http://www.usmint.gov Манетны двор Злучаных Штатаў Амерыкі] * [http://www.moneyfactory.gov/ Бюро гравіроўкі і друку] ЗША * [http://prostofinansy.com/?p=515 Цікавыя долар. Галерэя банкнот] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110820091841/http://prostofinansy.com/?p=515 |date=20 жніўня 2011 }} * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/USA-B-En.htm Долар ЗША (Банкноты)] {{ref-en}} {{ref-de}} {{ЗША ў тэмах}} {{Долар}} {{Валюты Паўднёвай Амерыкі}} {{Валюты Акіяніі}} {{Вытворныя літары S}} {{Вытворныя літары P}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўночнаамерыканскія валюты]] [[Катэгорыя:Падзеі 6 ліпеня|1785]] [[Катэгорыя:Ліпень 1785 года|06]] [[Катэгорыя:Федэральная рэзервовая сістэма ЗША]] [[Катэгорыя:Грошы ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] dnaruuvwk6u51gvlv5y98witsu0lpxr Любоў 0 46034 5161471 5037370 2026-07-06T09:33:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161471 wikitext text/x-wiki [[Файл:1873 Pierre Auguste Cot - Spring.jpg|thumb]] '''Любо́ў''', таксама '''каха́нне''' — стаўленне да каго-небудзь як да безумоўнай каштоўнасці, лучнасць, яднанне і агульнасць з якою ўспрымаецца як дабро. Да кахання не адносяць эмацыйныя станы, звязаныя са страсцю ці прыхільнасцю (у т.л. да адносін, вопыту і г.д.); рамантычныя (лірычныя) перажыванні, звязаныя з сексуальнай цягай і сексуальнымі адносінамі. У дыялогу [[Платон]]а «Пір» — творы, які задаў большасць асноўных сюжэтаў наступных філасофскіх разважанняў пра каханне, — уз’яднальная функцыя любові (у Платона — любоў-эрас<ref>У старажытых грэкаў было агульна ўяўленне пра любоў, з якой яны вылучалі асобныя віды, якія кожны разумеў шмат у чым розна, а менавіта любоў-эрас, любоў-філія, любоў-сторгэ і любоў-агапэ. Дакладная дыферэнцыяцыя зместу гэтых паняццяў адбылася ў пазнейшыя часы, паняцце любоў-агапэ наогул канчаткова напоўніўся зместам праз хрысціянскае мысленне.</ref>) падаецца як галоўная. У Платона любоўю завецца прага цэласнасці і імкненне да яе, у каханні кожны знаходзіць сваё непаўторнае іншае Я, у лучнасці з якім знаходзіцца гармонія. У свой час, [[Арыстоцель]] лічыў, што сапраўдная любоў (у Арыстоцеля — любоў-філія) засноўваецца на ўзаемнасці, добразычлівасці, даверы, клопаце, імкненні да дасканаласці. У Арыстоцеля адбываецца істотная змена ў разуменні любові, калі ў Платона любоў — стаўленне таго, хто любіць, да таго, каго любяць; адносіны няроўных, то Арыстоцель настойвае на тым, што ў любові, якую ён лічыў гранічнай формай сяброўства, выяўляецца роўнасць. Платон і Арыстоцель разважалі пра любоў, але праз выяўленыя ў гэтых развагах уласцівасці любові як пачуцця — стаўленне да іншага, адносін паміж людзьмі — у пазнейшыя часы пачалі асэнсоўваць і каханне. Развагамі старажытнасці былі зададзеныя фундаментальныя характарыстыкі кахання як пачуцця, якое, па-першае, накіравана ад таго, хто кахае, да аб’екта кахання і, па-другое, прымушае таго, хто кахае, ахвяраваць дзеля таго, каго ён кахае. Характарыстыкі аднолькава ўласцівыя каханню мужчыны да жанчыны і жанчыны да мужчыны, праўда ў асобных выпадках яны выяўляцца па-рознаму. == Асновы разумення кахання == === Тэрміналогія === Складанасць і дыялектычная шматпланавасць кахання спарадзіла значную колькасць трактовак феномена ў розных мовах, культурах на працягу ўсяе гісторыі чалавечага грамадства. === Класіфікацыя форм кахання === Распазнаванне асобных тыпаў любові можна бачыць ужо ў старажытнагрэчаскай мове<ref name="BSE1">''Аверинцев С. С., Спиркин А. Г.'' [http://bse.sci-lib.com/article071981.html Любовь] // [[БСЭ]]</ref><ref name="mgarsky" />: * «Эрас» ({{lang-grc|ἔρως}}) — стыхійная, захопленая закаханасць, у выглядзе шанавання, накіраванага на аб’ект кахання «знізу ўверх». Яна не пакiдае месца для жалю або міласэрнасці; * «Фiлiя» ({{lang-grc|φιλία}}) — любоў-сяброўства ці любоў-прыязнасць, абумоўленая сацыяльнымі сувязямі і асабістым выбарам; * «Сторге» ({{lang-grc|στοργή}}) — любоў-пяшчота, асабліва сямейная; * «Агапэ» ({{lang-grc|ἀγάπη}}) — ахвярная любоў, безумоўная любоў, у хрысціянстве такая любоў Бога да чалавека. Таксама грэкамі вылучалася яшчэ тры разнавіднасці<ref name="mgarsky">''Светлана Коппел-Ковтун'' [http://www.mgarsky-monastery.org/kolokol.php?id=2619&print=true Несколько слов о любви] // Всеукраинский журнал «Мгарскій колоколъ». —№ 108. — январь 2012</ref>: * «Людус» ({{lang-la|ludus}}) — любоў-гульня да першых праяў нуды, заснаваная на палавой цязе і накіраваная на атрыманне задавальненняў; * «Манія» ({{lang-grc|μανία}}) — каханне-апантанасць, аснова якой — запал і рэўнасць. Старажытныя грэкі называлі манію «вар’яцтвам ад багоў»; * «Прагма» ({{lang-grc|πράγμα}}) — разумовае каханне, калі перажыванне гэтага пачуцця ў чалавеку падахвочваецца не сардэчнай прыхільнасцю, а толькі ў карыслівых інтарэсах з мэтай здабывання выгад. У далейшым на гэтай аснове быў распрацаваны шэраг класіфікацый, у тым ліку прапанаваная канадскім сацыёлагам Дж. А. Лі канцэпцыя шасці любоўных стыляў: тры асноўныя стылі — эрас, сторге і людус — у сваіх змешваннях даюць яшчэ тры: агапэ, каханне-манію і рацыянальную любоў-прагму<ref>{{кніга |аўтар = Кон И. С. |частка = |загаловак = Дружба |арыгінал = |выданне = 4-е изд |месца = СПб. |выдавецтва = ИД «Питер» |год = 2001 |старонкі = 269 |спасылка = http://books.google.com/books?id=qltmdPVvy30C&pg=PA269 |isbn = 9785469001805 }}</ref>. [[Уладзімір Сяргеевіч Салаўёў|У. С. Салаўёў]] вызначае каханне як цягу адной адушаўлёнай істоты да іншай для злучэння з ёю і ўзаемнага папаўнення жыцця і вылучае тры яе віды<ref name="ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Любовь}}</ref>: * Любоў, якая больш дае, чым атрымлівае, або '''сыходнае каханне''' ({{lang-la|amor descendens}}) — да гэтага віду любові ён адносіць бацькоўскую любоў, пераважна матчыну любоў да дзяцей. У чалавека гэтая любоў, або апека старэйшых пра малодшых, абарона слабых моцнымі, стварае бацькаўшчыну і паступова арганізуецца ў нацыянальна-дзяржаўны побыт<ref name="ЭСБЕ" />; * Любоў, якая больш атрымлівае, чым дае, або '''ўзыходзячае каханне''' ({{lang-la|amor ascendens}}) — да гэтага віду любові ён адносіць любоў дзяцей да бацькоў, а таксама прыхільнасць жывёл да сваіх апекуноў, асабліва адданасць хатніх жывёл чалавеку. У чалавека, на яго думку, гэтая любоў можа распаўсюджвацца таксама на памерлых продкаў, а затым і на больш агульныя і аддаленыя прычыны быцця (да сусветнай наканаванасці, адзінага Айца Нябеснага), і з’яўляецца коранем усяго рэлігійнага развіцця чалавецтва<ref name="ЭСБЕ" />; * Любоў, якая роўна дае і атрымлівае, або '''палавая любоў''' ({{lang-la|amor aequalis}}) — да гэтага віду любові ён адносіць каханне мужа і жонкі адно да аднаго, а таксама ўстойлівую сувязь паміж бацькамі ў іншых відаў жывёл (птушак, некаторых жывёл і т. п.). У чалавека гэтая любоў можа дасягаць выгляду дасканалай паўнаты жыццёвай узаемнасці і праз гэта станавіцца найвышэйшым сімвалам ідэальных адносін паміж асабістым пачаткам і грамадскім цэлым<ref name="ЭСБЕ" />; Салаўёў падкрэслівае, што ў Бібліі адносіны паміж Богам (у тым ліку ў асобе Хрыста і Царквы) і абранай ім народнасцю адлюстроўваюцца пераважна як шлюбны саюз, з чаго ён робіць выснову, што ідэальны пачатак грамадскіх адносін, па хрысціянству, ёсць не ўлада, а любоў<ref name="ЭСБЕ" />. Таксама Салаўёў піша, што з пункта гледжання этыкі каханне ўяўляе сабой складаную з’яву, якая складаецца з: * Жалю, пераважна ў бацькоўскай любові; * Глыбокай павагі, пераважна ў каханні дзяцей да бацькоў і вынікаючай з яе рэлігійнай любові; * Пачуцця сораму, які ў злучэнні з двума першымі элементамі ўтварае чалавечую форму палавой ці шлюбнай любові<ref name="ЭСБЕ" />. === Вытокі і эвалюцыя паняцця любові === [[Файл:Emblem-favorites.svg|thumb|left|90px|Сэрца — сімвал кахання]] У гісторыі рэлігій каханне двойчы атрымала першынствуючае значэнне: як дзікая стыхійная сіла палавой цягі — у паганскім фалізме (яшчэ захоўваюцца дзе-нідзе ў выглядзе арганізаваных рэлігійных суполак, як, напрыклад, індыйскія сактысты з іх свяшчэнна-парнаграфічнымі пісаннямі, тантрамі), і затым, у супрацьлегласць з гэтым, як ідэальны пачатак духоўнага і грамадскага яднання — у хрысціянскай агапэ ({{lang-el|άγάπη}})<ref name="ЭСБЕ" />. Натуральна, што і ў гісторыі філасофіі паняцце займала важнае месца ў розных сістэмах. Для [[Эмпедокл]]а каханне ({{lang-el|φιλια}}) было адным з двух пачаткаў сусвету, менавіта пачаткам сусветнай адзінства і цэласці (інтэграцыі), метафізічным законам прыцягнення і цэнтраімклівага руху. У Платона каханне ёсць дэманічнае (злучае зямны свет з боскім) імкненне канечнай істоты да дасканалай паўнаты быцця і вынікаючая адсюль «творчасць у прыгажосці». Гэта эстэтычнае значэнне кахання было пакінута без увагі ў філасофіі патрыятычнай і схаластычнай<ref name="ЭСБЕ" />. Платон у сваім трактаце «Пір» уводзіць істотна фармулёўку пра сувязь любові і пазнання. Каханне ў яго працэс бесперапыннага руху. Платанічны эрас ёсць эрас пазнання. Згодна з Арыстоцелем, мэтай любові з’яўляецца сяброўства, а не пачуццёвая цяга<ref name="Shestakov1">[http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/shest/01.php ''Шестаков В.'' Эрос и культура: философия любви и европейское искусство. Глава 1. Философия любви в Древней Греции и Риме]</ref>. Арыстоцель прапанаваў так вызначыць паняцце любові: «любіць значыць жадаць каму-небудзь таго, што лічыш дабром, дзеля яго [гэта значыць гэтага іншага чалавека], а не дзеля самога сябе, і імкнуцца па меры сіл дастаўляць яму гэтыя даброты»<ref>''[[Арыстоцель|Аристотель]].'' Риторика. Книга II. Глава IV.</ref>. Іншы сэнс у паняцце ўкладвалі суфійскія філосафы і літаратары Персіі і Арабскага ўсходу ў часы [[Сярэднявечча]]. Так у паэзіі [[Амар Хаям|Амара Хаяма]] і [[Алішэр Наваі|Алішэра Наваі]] каханне ў духу суфійскай традыцыі атаясамліваецца з віном. Віно, якое налівалі ў посуд, гэта значыць у тленную чалавечую абалонку, напаўняе людзей духоўным складнікам, дыялектычна ўводзячы паняцце любові да Бога<ref>[http://gzvon.pyramid.volia.ua/biblioteka/kafedra_filosofii/libph/dic/nphd/index.htm Омар Хайям]{{Недаступная спасылка}} // Новейший философский словарь: 3-е изд., исправл. / под ред. А. А. Грицанова. — Мн.: Книжный Дом. 2003. — 1280 с. — (Мир энциклопедий). ISBN 985-428-636-3. {{v|13|10|2012}} ([http://www.gumer.info/bogoslov_Buks/Philos/fil_dict/873.php копия])</ref>. Тым не менш, існаванне Бога само па сабе не з’яўлялася ў іх абавязковай атрыбутыкай. І кірунак, вектар любові, мог мець розныя значэнні. У Сярэднявеччы своеасаблівае зліццё хрысціянскіх і платанічных ідэй аб гэтым прадмеце мы знаходзім у [[Дантэ]]. Наогул у сярэднія вякі любоў была прадметам рэлігійнай містыкі, з аднаго боку (Віктарынцы, Бернард Клервоскі і асабліва Банавентура ў яго творах «Stimulus amoris», «Incendium amoris», «Amatorium»), і адмысловага роду паэзіі з другога; гэтая паэзія, якая з Паўднёвай Францыі распаўсюдзілася па ўсёй Еўропе, была прысвечана культу жанчыны і ідэалізаванай палавой любові ў сэнсе гарманічнага злучэння ўсіх трох яе элементаў: глыбокай павагі, жалю і сарамлівасці<ref name="ЭСБЕ" />. У эпоху Адраджэння працамі Марсілія Фічына, Франчэска Катані, Джардана Бруна і іншых пачынае развівацца плынь [[неаплатанізм]]у. У аснове гэтай любоўнай філасофіі знаходзіцца вучэнне пра [[прыгажосць]]. Прырода любові ёсць імкненне да прыгажосці. Гэтая канцэпцыя звязвае этыку і эстэтыку і аказвае значнае ўздзеянне на мастацтва эпохі Адраджэння<ref name="Shestakov1"/>. У эпоху барока [[Бенедыкт Спіноза]] даў наступнае вызначэнне: «Каханне ёсць асалода, якая суправаджаецца ідэяй знешняй прычыны» ({{lang-la|Amor est Laetitia concomitante idea causae externae}})<ref>[http://azbyka.ru/vera_i_neverie/o_boge2/stolp_i_utverzhdenie_istiny_05-all.shtml V.— Письмо четвертое: свет истины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120517060945/http://azbyka.ru/vera_i_neverie/o_boge2/stolp_i_utverzhdenie_istiny_05-all.shtml |date=17 мая 2012 }} // ''Флоренский П. А.'' Столп и утверждение истины — М.: Правда, 1990. — 490 с. [http://imwerden.de/pdf/florensky_stolp_i_utverzhdenie_istini_1914.pdf Репринт 1914 года].</ref> Спіноза атаясамляе каханне з абсалютным пазнаннем (amor Dei intellectualis) і сцвярджаў, што філасофстваваць ёсць ні што іншае, як любіць Бога<ref name="ЭСБЕ" />. У новай філасофіі варта адзначыць тэорыю палавой любові ў [[Шапенгаўэр]]а («Metaphysik der Liebe» у «Parerga u. Paral.»). Індывідуалізацыю гэтай страсці ў чалавека Шапенгаўэр тлумачыць тым, што жыццёвая воля ({{lang-de|Wille zum Leben}}) імкнецца тут не толькі да ўвекавечання роду (як у жывёл), але і да стварэння як мага больш дасканалых асобін роду; такім чынам, калі гэты мужчына горача любіць менавіта гэтую жанчыну (і наадварот), то значыць, ён менавіта з ёю можа ў дадзеных умовах зрабіць найлепшае патомства<ref name="ЭСБЕ" />. У [[XX стагоддзе|XX стагоддзі]] ўзаемасувязь паміж любоўю і сексуальнасцю легла ў аснову работ [[Зігмунд Фрэйд|Зігмунда Фрэйда]]. Каханне па Фрэйду — іррацыянальнае паняцце, з якога выключаны духоўны пачатак. Каханне ў тэорыі сублімацыі, распрацаванай Фрэйдам, зводзіцца да першабытнай сексуальнасці, якая з’яўляецца адным з асноўных стымулаў развіцця чалавека<ref name="Shestakov1"/>. Пазней былі зроблены спробы развіцця тэорыі Фрэйда і пераходу ад чыста біялагічнага апісання да сацыяльнага і культурнага складнікаў як да асновы з’явы. Гэта новы напрамак, зароджаны ў ЗША, быў названы неафрэйдызмам. Адным з лідараў неафрейдызму лічыцца псіхааналітык [[Эрых Фром]]<ref>[http://wiki.myword.ru/index.php/%D0%A4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BC_%D0%AD%D1%80%D0%B8%D1%85 Эрих Фромм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130207115233/http://wiki.myword.ru/index.php/%D0%A4%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BC_%D0%AD%D1%80%D0%B8%D1%85 |date=7 лютага 2013 }} // ''Карпенко Л. А., Кондаков И. М.'' История психологии в лицах.</ref>. У студзені 2009 года навукоўцы інстытута Стоні Брук (Нью-Ёрк, ЗША) падвялі навуковую базу пад існаванне «вечнай любові»: яны прыйшлі да высновы, што ўзровень дапаміна (гармона задавальнення жыццём) аднолькавы і ў старажылаў любові, і ў тых, хто толькі што пакахаў<ref>[http://www.mr7.ru/life/family/family_7648.html Наука поверила, что любовь не умирает] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100727040452/http://www.mr7.ru/life/family/family_7648.html |date=27 ліпеня 2010 }} // Мой район, 04.01. 2009 г.</ref>. Аднак яны не ўлічвалі ўзровень аксітацыну, які адказвае за прыхільнасць, і яго ўзровень змяняецца з цягам часу<ref>''Genie James, C. W. Randolph.'' In the Mood Again: Use the Power of Healthy Hormones to Reboot Your Sex Life. — [[Simon & Schuster]], [[2009]] ISBN 1-4391-4916-X, 9781439149164</ref>. == Каханне ў псіхалогіі і сексалогіі == У псіхалогіі і сексалогіі, як правіла, гаворка ідзе менавіта пра каханне як эмоцыю моцнай (гарачай) прыхільнасці і асабістай адданасці аб’екту кахання<ref>Love // Oxford Illustrated American dictionary.&nbsp;— London, 1998.</ref><ref name="www2.hu-berlin.de">[http://www2.hu-berlin.de/sexology/BIB/HATF1.htm Hatfield E., Rapson R. L. Love, Sex, and Intimacy.&nbsp;— New York, 1993.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100926111004/http://www2.hu-berlin.de/sexology/BIB/HATF1.htm |date=26 верасня 2010 }}</ref>. Важнымі аспектамі любові з’яўляюцца павага і клопат, і іх наяўнасць дазваляе адрозніць станоўчую любоў ад кахання-хваробы, свайго роду маніі. Каханне звычайна падразумявае адкрытасць, агульнасць інтарэсаў і жаданняў (сексуальных або любых іншых), інтэнсіўнасць якіх можа быць выяўлена ў кожным канкрэтным выпадку ў рознай ступені<ref name="phallologia.narod.ru">[http://phallologia.narod.ru/ch/hsr/hs/os.htm Мастерс У., Джонсон В., Колодни Р. Сексуальность Человека.&nbsp;— М., 1998.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110323121938/http://phallologia.narod.ru/ch/hsr/hs/os.htm |date=23 сакавіка 2011 }}</ref>. == Значэнне кахання == Вядомы філосаф-неафрэйдыст Эрых Фром лічыў, што чалавеку ўласціва «імкненне да міжасобаснага яднання», але лічыў, што гэтага яднання можна дасягаць прынцыпова рознымі шляхамі, у сувязі з чым выкарыстаў у сваіх працах слова «каханне» для абазначэння канкрэтнай формы міжасобаснага яднання, якая мае, на яго думку, «ідэальную каштоўнасць ва ўсіх вялікіх гуманістычных рэлігіях і філасофскіх сістэмах прошлых чатырох тысячагоддзяў гісторыі Захаду і Усходу». Менавіта тэме такой любові прысвечана частка яго прац. На думку Фрома, такая любоў з’яўляецца «спелым адказам на праблему чалавечага існавання», у той час як іншыя формы міжасобаснага яднання з’яўляюцца разбуральнымі<ref>{{кніга |аўтар= [[Эрых Фром|Фромм, Эрих Зелигманн]]. |частка= Абзац "Желание межличностного слияния...". Любовь – ответ на проблему человеческого существования |загаловак= Искусство любить. Исследование природы любви |арыгінал= The Art of Loving. An Enquiry into the Nature of Love ([[1956]]) |спасылка= http://psylib.org.ua/books/fromm03/index.htm |адказны= Перевод Л. А. Чернышёвой |выданне= |месца= {{М.}} |выдавецтва= Педагогика |год= [[1990]] |том= |старонкі= |старонак=160 |серыя= Philosophy |isbn= 5-7155-0516-X |тыраж= 50000 }}</ref>. У прыватнасці, Фром лічыў прыкладам такога разбуральнага яднання адносіны Гітлера з народам Германіі<ref>''[[Эрых Фром|Фромм, Эрих Зелигманн]]'' [http://psylib.org.ua/books/fromm03/txt02.htm Искусство любить.] От абзаца: «Итак, что же мы будем иметь в виду…» до абзаца «В противоположность симбиотическому…».</ref>. [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л. М. Талстой]] лічыў, што «Каханне ёсць адзіная разумная дзейнасць чалавека»<ref>''[[Леў Мікалаевіч Талстой|Толстой Л. Н.]]'' [http://psylib.org.ua/books/tolst03/txt22.htm О жизни.] Глава XXII. Абзац: «Жизнь есть деятельность…».</ref> і перасцерагаў: {{цытата|Любоў гэтая, у якой толькі і ёсць жыццё, выяўляецца ў душы чалавека, як ледзь прыкметны, пяшчотны парастак сярод падобных на яе грубых парасткаў пустазельных траў, розных пажаднасцей чалавека, якія мы называем любоўю. Спачатку людзям і самому чалавеку здаецца, што гэты парастак, — той, з якога павінна вырастаць тое дрэва, у якім будуць хавацца птушкі, — і ўсе іншыя парасткі ўсё адно і тое ж. Людзі нават аддаюць перавагу спачатку парасткам пустазельных траў, якія растуць хутчэй, і адзіны парастак жыцця глухне і замірае; але яшчэ горш тое, што яшчэ часцей бывае: людзі чулі, што ў ліку гэтых парасткаў ёсць адзін сапраўдны, жыццёвы, званы любоўю, і яны замест яго, топчучы яго, пачынаюць выхоўваць іншы парастак пустазельнай травы, называючы яго любоўю. Але што яшчэ горш: людзі грубымі рукамі чапляюць самы парастак і крычаць: «вось ён, мы знайшлі яго, мы цяпер ведаем яго, выгадуем яго. Каханне! Каханне! Найвышэйшае пачуццё, вось яно!», і людзі пачынаюць перасаджваць яго, выпраўляць яго і захопліваюць, замінаць яго так, што парастак памірае не расквітнелы, і тыя ж або іншыя людзі кажуць: усё гэта глупства, дробязі, сентыментальнасць. Парастак кахання, пры праяўленні сваім пяшчотны, не церпіць дотыку, магутны толькі пры сваім разросце. Усё, што будуць рабіць над ім людзі, толькі горш для яго. Яму трэба аднаго, — таго, каб нішто не хавала ад яго сонца розуму, якое адно росціць яго<ref>''[[Леў Мікалаевіч Талстой|Толстой Л. Н.]]'' [http://psylib.org.ua/books/tolst03/txt25.htm О жизни.] Глава XXV. Абзац: «Любовь эта, в которой только и есть жизнь…».</ref>}} == Каханне ў працах Фрома == {{Асноўны артыкул|Мастацтва любіць}} Эрых Фром ў сваіх працах параўноўвае дзве супрацьлеглыя формы любові: каханне па прынцыпе быцця або плённае каханне, і каханне па прынцыпе валодання або няплённае каханне. Першае «прадугледжвае праяўленне цікавасці і клопату, пазнанне, душэўны водгук, выяўленне пачуццяў, асалоду і можа быць накіравана на чалавека, дрэва, карціну, ідэю. Яна ўзбуджае і ўзмацняе адчуванне паўнаты жыцця. Гэта працэс самаабнаўлення і самазбагачэння»<ref>''[[Эрых Фром|Фромм, Эрих Зелигманн]]'' [http://ru.philosophy.kiev.ua/library/fromm/haveorbe.html Иметь или быть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110608/http://ru.philosophy.kiev.ua/library/fromm/haveorbe.html |date=8 чэрвеня 2011 }} Абзац: «Может ли человек…»</ref>. Другая азначае пазбаўленне аб’екта свайго «кахання» свабоды і трыманне яго пад кантролем. «Такая любоў не даруе жыццё, а душыць, губіць, душыць, забівае яго»<ref>''[[Эрых Фром|Фромм, Эрих Зелигманн]]'' [http://ru.philosophy.kiev.ua/library/fromm/haveorbe.html Иметь или быть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110608/http://ru.philosophy.kiev.ua/library/fromm/haveorbe.html |date=8 чэрвеня 2011 }} Абзац: «Если человек испытывает…»</ref><ref>Абзац: «В понимании Э. Фромма плодотворная ориентация…» и далее. — Глава 8. Гуманистический психоанализ Э. Фромма. Раздел: «Индивидуальный и социальный характер» // ''Лейбин В. М.'' [http://www.e-reading.org.ua/book.php?book=114883 Постклассический психоанализ. Энциклопедия. Том 2.]. — '''С. 106'''.</ref><ref>''Корнетов Н. А., Янковская А. Е., Китлер С. В., Силаева А. В., Шагалова Л. В.'' [http://www.rae.ru/fs/pdf/2011/2011_10_3.pdf «К вопросу динамики развития представлений об организационном стрессе и подходов к его оценке».] // «Фундаментальные исследования». — № 10. — 2011.Часть 3. — '''С. 600'''. Абзац: «Факторами, провоцирующими ОС, являются также особенности социально-экономических условий страны» и следующий.</ref>. Ён таксама кажа аб глыбокім адрозненні сталай любові ад яе няспелых форм<ref>''[[Эрых Фром|Фромм, Эрих Зелигманн]]'' [http://psylib.org.ua/books/fromm03/txt02.htm Искусство любить] Абзац: «Итак, что же мы будем…»</ref><ref>Абзац: «Когда Э. Фромм говорил о любви как действенной силе…» — Глава 8. Гуманистический психоанализ Э. Фромма. Раздел: «Природа человека и его потребности» // ''Лейбин В. М.'' [http://www.e-reading.org.ua/book.php?book=114883 Постклассический психоанализ. Энциклопедия. Том 2.] — '''С. 89.'''</ref> і ўсебакова даследуе прадмет любові<ref name="Эрих Фромм 1900—1980">[http://www.bibliotekar.ru/filosofia/98.htm Эрих Фромм (1900—1980)] // Великие мыслители. Абзац: «Тема любви к человеку…»</ref>. «Калі чалавек любіць толькі аднаго чалавека і абыякавы да ўсіх іншых, яго каханне — гэта не каханне, а сімбіятычная прыхільнасць, або пашыраны эгаізм»<ref>''[[Эрых Фром|Фромм, Эрих Зелигманн]]'' [http://www.tchernyshova.ru/Fromm-Iskusstvo-2prodolzhenie.html Искусство любви.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110819180428/http://www.tchernyshova.ru/Fromm-Iskusstvo-2prodolzhenie.html |date=19 жніўня 2011 }} Абзац: «Любовь, в основе своей, это не только…».</ref>. Плённае каханне мае на ўвазе клопат, адказнасць, павагу і веданне, а таксама жаданне, каб іншы чалавек рос і развіваўся. Яно з’яўляецца дзейнасцю, а не страсцю<ref>Абзац: «В понимании Э. Фромма плодотворная ориентация…». — Глава 8. Гуманистический психоанализ Э. Фромма. Раздел: «Индивидуальный и социальный характер» // ''Лейбин В. М.'' [http://www.e-reading.org.ua/book.php?book=114883 Постклассический психоанализ. Энциклопедия. Том 2.]. — '''С. 106.'''</ref>. == Афарызмы пра каханне == * ''Любоў да радзімы — першая дабрачыннасць цывілізаванага [[чалавек]]а''. — ''[[Напалеон]]'' * ''Так, [[чалавек]], якога ты любіш ува мне, вядома, лепш за мяне: я не такі. Але ты кахай, і я паспрабую быць лепшым.'' — ''Міхаіл Прышвін'' * ''Магчыма, у гэтым свеце ты ўсяго толькі [[чалавек]], але для кагосьці ты — увесь [[свет]].'' — ''[[Габрыэль Гарсія Маркес]]'' * ''Колькі гадоў люблю, а ўлюбляюся ў цябе кожны дзень.'' — [[Ліна Кастэнка]]'' == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * Платон. Пир // Платон. Собр. соч. в 4 тт. Т. 2. М.: Мысль, 1990; * Соловьев В. С. Смысл любви // Соловьев В. С. Соч. в 2 тт. Т. 2. М.: Мысль, 1989. * {{кніга |аўтар= Ребер, Артур С. |частка= |загаловак= Большой толковый психологический словарь|арыгінал=The Penguin Dictionary of Psychology: Second Edition |спасылка= |адказны= |выданне= 2-е издание|месца= М|выдавецтва= Вече, АСТ |год= 2001|том=1-2 |старонкі= |старонак=1152 |серыя= |isbn= 5-17-009151-6, ISBN 5-17-009148-6, ISBN 5-17-008900-7, ISBN 5-7838-0606-4, ISBN 5-7838-0605-6|тыраж= 8000}} * ''Болонь Жан-Клод'' История любовных побед от античности до наших дней. М., Текст, 2010. ISBN 5-7516-0803-3 * ''Вышеславцев Б. П.'' [http://www.i-u.ru/biblio/archive/visheslav_etika/ Этика преображенного Эроса. Проблемы Закона и Благодати]{{Недаступная спасылка}}. — М.: Республика. — 1994. — 368 с. * ''Дроздов. В.'' [http://ec-dejavu.ru/l/Love-Sufism.html Мистическая любовь в иранском суфизме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140722122517/http://ec-dejavu.ru/l/Love-Sufism.html |date=22 ліпеня 2014 }} // Востоковедение: Филологические исследования Вып. 26: Сб. статей. — СПб.: 2005. — С. 129—138 * ''Ильин Е. П.'' Эмоции и чувства. — СПб: Питер, 2001. — 752 с. ISBN 5-318-00236-6 * '''Иванченко Г. В.''' [http://publishing.smysl.ru/recenz/187.htm Логос любви]. — М.: Смысл, 2007. — ISBN 978-5-89357-236-0 * ''Карпов М. М.'' Что такое любовь? Очерк. — Ростов н/Д. 2005. — 76 с. * ''Слободяник А. П.'' [http://o4em.com/2009/05/18/love/ Любовь, определение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090521180028/http://o4em.com/2009/05/18/love |date=21 мая 2009 }} // Психотерапия, внушение, гипноз. Киев: Здоров’я, 1977. — С. 345—346 * ''Чавдарова Д.'' [http://ec-dejavu.ru/l/Love.html Метафора «любовь — пища» в русской литературе XIX века] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140702020657/http://ec-dejavu.ru/l/Love.html |date=2 ліпеня 2014 }} // Алфавит: Строение повествовательного текста. Синтагматика. Парадигматика. — Смоленск: [[Смаленскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|СГПУ]], 2004. — С. 222—230 * ''[[Эрых Фром|Fromm, Erich]].'' The Art of loving. An Enquiry into the Nature of Love. — N.Y.: Harper & Row, 1956. == Спасылкі == * '''{{youtube|6m8lmxJv82U|Фрагмент фільма «Рамеа і Джульета»: Прызнанне ў каханні, 00:08:42, 1968}}''' * [http://www.romeo-juliet-club.ru/lovemuseum.html «Музей Кахання» на сайце «Рамеа і Джульета»] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Эмацыйныя працэсы}} [[Катэгорыя:Каханне| ]] [[Катэгорыя:Пачуцці]] [[Катэгорыя:Этыка]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 0kmt4vww076to78t0et1p9q4kp6d9p3 Логіка 0 46152 5161411 5134338 2026-07-06T04:21:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161411 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gregor_Reisch%2C_Margarita_Philosophica%2C_Typus_Logice.jpg|thumb|[[Грэгар Райш]], «Логіка прэзентуе свае цэнтральныя тэмы», ''[[Маргарыта Філасофіка]]'', 1503/08 (?). Сабакі ''veritas'' і ''falsitas'' гоняць труса ''problema'', логіка з мячом ''syllogismus'' спяшаецца следам за сабакамі. Злева ўнізе ў пячоры — [[Парменід]], з якім лагічная аргументацыя прыходзіць у філасофію.]] '''Ло́гіка''' (ад грэч. λογική — слова, паняцце, розум) — сукупнасць навук, якія вывучаюць законы і правілы мыслення, спосабы развіцця і спасціжэння ведаў. Паколькі гэта веданне атрымана розумам, логіка таксама вызначаецца як навука аб формах і законах правільнага мыслення. Паколькі мысленне афармляецца ў мове ў выглядзе развагі, прыватнымі выпадкамі якой з’яўляюцца доказ і абвяржэнне, логіка часам вызначаецца як навука пра спосабы развагі або навука пра спосабы доказаў і абвяржэнняў. Логіка, як навука, вывучае спосабы дасягнення ісціны ў працэсе пазнання апасродкаваным шляхам, не з пачуццёвага вопыту, а з ведаў, атрыманых раней, таму яе таксама можна вызначыць як навуку пра спосабы атрымання вывадных веды. Адна з галоўных задач логікі — вызначыць, як прыйсці да высновы з перадумоў (правільнае разважанне) і атрымаць сапраўднае веданне аб прадмеце разважання, каб глыбей разабрацца ў нюансах вывучаемага прадмета думкі і яго суадносінах з іншымі аспектамі разгляданай з’явы. У любой навуцы логіка служыць адным з асноўных інструментаў<ref name="gauch">''Gauch H. G.'' [http://books.google.ru/books?id=iVkugqNG9dAC&lpg=PA124&hl=ru&pg=PA124#v=snippet&q=PEL%20model&f=false The PEL model of full disclosure] // Scientific Method in Practice.— Cambridge University Press, 2003.— p.124.— 435pp.— ISBN 9780521017084</ref>. == Сутнасць логікі == Класічная лагічная тэорыя далёка не дасканалая: асноўнае яе змест фармулюецца на асаблівым, створаным спецыяльна для сваіх мэтаў мове, выкарыстоўвае абсалютная прадметнае мысленне. У ёй не мяркуецца выкарыстанне кантролю прагматычных памылак, хібнасцяў нелінейных выкарыстоўваюцца сістэм адліку, пагранічных памылак апісання, рэлятывізму маштабавання і т. П. [Праясніць] З прычыны чаго прынята лічыць нармальным факт наяўнасці ў яе мове парадоксаў і апрыёрных сцвярджэнняў, куставых эфектаў слоўніка і т. п. Падобна таму як уменне гаварыць існавала яшчэ да ўзнікнення навукі граматыкі, так і мастацтва правільна думаць існавала задоўга да навукі логікі. Лагічныя аперацыі: вызначэнне, класіфікацыя, доказ, абвяржэнне і інш. — нярэдка ўжываюцца кожным чалавекам у яго разумовай дзейнасці неўсвядомлена і з хібнасцямі. Некаторыя схільныя лічыць ўласнае мысленне натуральным працэсам, не патрабавальным аналізу і кантролю больш, чым, скажам, дыханне ці рух, але рэальнае мысленне не зводзіцца проста да лагічнай паслядоўнасці. У працэсе рашэння задач, якія ўзнікаюць, таксама істотныя: інтуіцыя, эмоцыі, вобразнае бачанне свету і многае іншае<ref>{{кніга|аўтар=Ивин А. А.|загаловак=Логика|месца=М.|выдавецтва=Знание|год=1998}}</ref>. Аднак нястрогае мысленне яшчэ не значыць, што яно не падпарадкавана логіцы<ref>{{кніга|аўтар=Тихонравов Ю. В.|загаловак=Философия: Учебное пособие|месца=М.|выдавецтва=Инфра-М|год=2000|старонак=269}}</ref>. Асноўная мэта (функцыя) логікі заўсёды заставалася нязменнай: даследаванне таго, як з адных сцвярджэнняў можна выводзіць іншыя. Пры гэтым мяркуецца, што вывад залежыць толькі ад спосабу сувязі, якія ў яго сцвярджэнняў і іх будовы, а не ад іх канкрэтнага зместу. Вывучаючы, «што з чаго вынікае», логіка выяўляе найбольш агульныя або, як кажуць, фармальныя ўмовы правільнага мыслення. Сфера канкрэтных інтарэсаў логікі істотна змянялася на працягу яе гісторыі. === Значэнне слова === Слова «логіка» выкарыстоўваецца таксама ў значэннях «унутраная заканамернасць, уласцівая тым ці іншым з’явам» або «правільны, разумны ход разважанняў»<ref>''Ефремова Т. Ф.'' [http://dic.gramota.ru/search.php?word=%EB%EE%E3%E8%EA%E0&lop=x&gorb=x&efr=x&ag=x&zar=x&ab=x&sin=x&lv=x&pe=x&az=x Новый словарь русского языка. Толково-словообразовательный.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071206184437/http://dic.gramota.ru/search.php?word=%EB%EE%E3%E8%EA%E0&lop=x&gorb=x&efr=x&ag=x&zar=x&ab=x&sin=x&lv=x&pe=x&az=x |date=6 снежня 2007 }} — 2001—2002.</ref>. У прыватнасці гэтым словам могуць называцца наступныя рэчы: * Працэс мыслення — калі гаворыцца пра лагічным і нелагічным мысленні, маецца на ўвазе яго лагічнасць. * У электроніцы — электронныя лагічныя схемы. === Нефармальная, фармальная, сімвалічная і дыялектычная логіка === Нефармальная логіка (тэрмін прыняты перш за ўсё ў англамоўнай літаратуры) — даследаванне аргументацыі ў натуральнай мове. Адной з галоўных задач яе з’яўляецца даследаванне лагічных памылак. Любая выснова, зробленая на натуральнай мове, валодае чыста фармальным зместам (сэнс развагі можа быць падзелены на форму думкі і ўласна змест), калі можна паказаць, што ён з’яўляецца прыватным ужываннем абстрактнага універсальнага правіла, якое адцягваецца ад усякага канкрэтнага прадмета, уласцівасці або адносін. Менавіта гэтая выснова з чыста фармальным утрыманнем называюць лагічнай высновай і асноўным прадметам логікі. Аналіз высновы, якая раскрывае гэта чыста фармальнае ўтрыманне, называецца фармальнай логікай. Сімвалічная логіка вывучае сімвалічныя абстракцыі, якія фіксуюць фармальную структуру лагічнага вываду. Дыялектычная логіка — навука пра мысленне, якая, як мяркуецца, дае веданне пра спосаб развагі, пашырае магчымасці фармальна-лагічнай высновы. Тут паняцце логікі ўжываецца як ва ўласным лагічным, так і ў метафарычным сэнсе. Дыялектычнае разважанне ўлічвае законы фармальнай логікі. Разам з тым, ажыццяўляючы аналіз дынамікі пераходу паняццяў у сваю супрацьлегласць, яно дапускае, што супрацьлегласці супадаюць, арыентуецца на законы дыялектыкі. У рамках фармальнай логікі маецца група логік, названых некласічнага (часам таксама выкарыстоўваецца тэрмін «альтэрнатыўныя логікі»). Гэтая група логік істотна адрозніваецца ад класічных логік шляхам розных варыяцый законаў і правілаў (напрыклад, логікі, якія адмяняюць закон выключаны трэцяга, якія змяняюць табліцы праўдзівасці і г. д.). Дзякуючы гэтым варыяцыям магчыма пабудова розных мадэлей лагічных следстваў і лагічнай ісціны<ref name="Burgess2009i">{{cite book|author=[[John P. Burgess]]|title=Philosophical logic|url=http://books.google.com/books?id=k32w3_wjBoYC&pg=PR7|year=2009|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-13789-6|pages=vii-viii}}</ref>. === Стаўленне да іншых навук === Гістарычна логіка вывучалася як частка філасофіі. Зараз сімвалічная логіка таксама вывучаецца як частка матэматыкі, інфарматыкі. == Прадмет == Паводпе [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], гэта навука пра формы правільнага мыслення. [[І. Кант]] называў такую навуку фармальнай логікай. У сучасным уяўленні фармальная логіка — [[навука]] аб законах высноўных ведаў, якія атрыманы з раней устаноўленых і правераных ісцін без звароту ў кожным канкрэтным выпадку да вопыту, а толькі ў выніку прыцягаення законаў і правіл мыслення; яе прадмет — даследаванне разважанняў (вывадаў і доказаў) з пункту погляду іх лагічнай формы (структуры) незалежна ад канкрэтаага зместу суджэнняў, што ў яго ўваходзяць. Дакладная фармалізацыя схем, якія вывучае логіка, здзяйсняецца ў межах [[матэматычная логіка|матэматычнай логікі]]. Пры аналізе лагічных працэсаў усе «асобныя» логікі карыстаюцца мовай сімвалаў і формул, якая будуецца ў адпаведнасці з агульнмі для ўсіх сістэм прынцыпамі логікі. == Гісторыя логікі == {{Асноўны артыкул|Гісторыя логікі}} Хаця многія культуры выпрацавалі складаныя сістэмы развагі, логіка як экспліцытны аналіз метадаў развагі атрымала грунтоўнае развіццё першапачаткова толькі ў трох традыцыях: у кітайскай, індыйскай і грэчаскай. Хоць дакладныя даты не занадта дакладныя (асабліва ў выпадку Індыі), хутчэй за ўсё, логіка паўстала ва ўсіх трох культурах ў IV стагоддзі да н. э. Сучасная логіка, распрацаваная фармальна выдасканалена, паходзіць у канчатковым рахунку з грэчаскай традыцыі (арыстоцелеўскай логікі), якая, аднак, была ўспрынятая не наўпрост, а пры пасярэдніцтве і каментатарскай дзейнасці араба-мусульманскіх філосафаў і сярэднявечных еўрапейскіх логікаў. Можна вылучыць наступныя гістарычныя і рэгіянальныя формы логікі (прыведзены таксама іх назвы, якія гістарычна існавалі і прынятыя ў літаратуры па гісторыі фармальнай логікі): * Старажытнакітайская логіка * Індыйская логіка * Еўрапейская і блізкаўсходняя логіка: традыцыйная логіка (у шырокім сэнсе) ** Антычная і раннесярэднявечнай логіка: дыялектыка ** Сярэднявечная логіка *** Арабская і яўрэйская сярэднявечная логіка *** Усходнехрысціянская сярэднявечная логіка *** Заходнееўрапейская сярэднявечная логіка: схаластычная логіка, дыялектыка ** Логіка еўрапейскага Адраджэння; дыялектыка ** Логіка Новага часу: традыцыйная логіка (у вузкім сэнсе), фармальная логіка * Сучасная логіка (агульнасусветная, з другой паловы XIX стагоддзя): матэматычная логіка, сімвалічная логіка, лагістыка (апошняе — як правіла, у заходняй літаратуры). Логіка ў сваім развіцці прайшла тры парога: * парог фармалізацыі разваг (ва ўсіх трох традыцыях) * увядзенне умоўных (сімвалічных, літарных і лікавых) пазначэнняў (толькі еўрапейская традыцыйная логіка) * навуковая рэвалюцыя, з якой пачалася сучасная логіка, — матэматызацыя (унясенне ў логіку матэматычных метадаў). === Логіка ў Старажытным Кітаі === Логіка ў Кітаі з’явілася ў перыяд з’яўлення вялікай колькасці школ, канкурэнцыі і дыскусій паміж імі. Сучаснік Канфуцыя Ма-цзы («Настаўнік Мо», «Мудрэц Мо»; V—IV стст. да н. э.) быў вядомы як заснавальнік маізма (школы ма цзя), прадстаўнікі якой займаліся пошукам крыніц дакладнай развагі і ўмоў яго правільнасці. У вобласці аргументацыі яны аддавалі перавагу распрацоўку развагі па аналогіі распрацоўцы дэдукцыі. У працэсе аналізу семантыкі мовы маісты распрацавалі метад класіфікацыі імён па ступені іх агульнасці і дзялення рэчаў па відах (метад «трох правілаў», «трох фа»). Адно з адгалінаванняў маізма, логікі (мін цзя, школа імён, V—III стст. да н. э), пачало да даследавання уласна фармальнай логікі (яе прадстаўнікі падышлі да адкрыцця катэгарычнага сілагізму раней або адначасова з яе фармулёўкай Арыстоцелем). Пазней, пры дынастыі Цынь, гэтая лінія даследаванняў знікла ў Кітаі, паколькі тады філасофія легізма жорстка душыла ўсе астатнія філасофскія школы. Зноў логіка ў Кітаі з’явілася толькі з пранікненнем туды індыйскай логікі будыстаў і далей моцна адстала ад развіцця еўрапейскай і блізкаўсходняй логікі. === Індыйская логіка === Вытокі логікі ў Індыі можна прасачыць у граматычных тэкстах V стагоддзя да н. э. Дзве з шасці артадаксальна-індуісцкіх (ведыйскіх) школ індыйскай філасофіі — ньяя і вайшэшыка — займаліся метадалогіяй пазнання, з гэтага праблемнага поля і вылучылася логіка. Сама назва школы «ньяя» значыць «логіка». Галоўным яе дасягненнем і была распрацоўка логікі і метадалогіі, якія сталі пасля агульным здабыткам. Асноўным тэкстам школы былі Ньяя-сутры Акшапады Гаўтамы (II стагоддзе н. э.). Паколькі ньяики лічылі адзіным шляхам вызвалення ад пакут дасягненне надзейных ведаў, яны распрацоўвалі тонкія метады адрознення надзейных крыніц ведаў ад ілжывых меркаванняў. Ёсць толькі чатыры крыніцы ведаў (чатыры праманы): успрыманне, выснова, параўнанне і сведчанне. Строгая пяцічленныя схема высновы ўключала ў сябе: пачатковую пасылку, падставу, прыклад, прыкладанне і выснову. Будыйская філасофія (якая не ўваходзіла ў лік шасці артадаксальных школ) была галоўным апанентам ньяікаў у логіцы. Нагарджуна, заснавальнік мадхьямікі («сярэдняга шляху»), развіў разважанне, вядомае як «катускоці», або тэтралема. Гэты чатырохбаковы аргумент сістэматычна правяраў і адхіляў зацвярджэнне выказванні, яго адмаўленне, злучэнне зацвярджэння і адмаўлення і, нарэшце, адхіленне і яго сцвярджэння, і яго адмаўлення. У Дыгнагі і яго паслядоўніка Дхармакірці будыйская логіка дасягнула вяршыні. Цэнтральным пунктам іх аналізу было ўсталяванне (вызначэнне) неабходнай лагічнай прысутнасці (уключанасці ў вызначэнне), «вьяпці», таксама вядомае як «нязменнае прытрымліванне» або «перакананне». Для гэтай мэты яны распрацавалі вучэнне пра «апоха» або адрозніванне, аб правілах ўключэння прыкмет ў вызначэнне або выключэння іх з яго. Школа Наўя-ньяя («новая ньяя», «новая логіка») была заснавана ў XIII стагоддзі Ганеша Упадхьяей з Мітылена, аўтара «Татвачынтамамі» («Скарб думкі пра рэальнасць»). Зрэшты, і ён абапіраўся на працы сваіх папярэднікаў X стагоддзя. === Еўрапейская і блізкаўсходняя логіка === У гісторыі еўрапейскай логікі можна вылучыць этапы: * арыстоцелеўскі (традыцыйны) працягваўся сотні гадоў, на працягу якіх логіка развівалася вельмі марудна; * схаластычны этап развіцця, пік якога прыпадае на XIV стагоддзе; * новачасовы этап. ==== Логіка антычнасці ==== Заснавальнікам логікі ў старажытнагрэцкай філасофіі лічыцца старажытнагрэцкі філосаф Арыстоцель, так як належыць, што ён вывеў першую лагічную тэорыю. Папярэднікамі Арыстоцеля ў развіцці лагічнай навукі ў Старажытнай Грэцыі былі Парменід, Зянон Элейскі, Сакрат і Платон. Арыстоцель жа ўпершыню сістэматызаваў даступныя веды аб логіцы, абгрунтаваў формы і правілы лагічнага мыслення. Яго цыкл твораў «Арганон» складаецца з шасці работ, прысвечаных логіцы: «Катэгорыі», «Аб тлумачэнні», «Топіка», «Першая аналітыка» і «Другая аналітыка», «Сафістычныя абвяржэнні». Пасля Арыстоцеля ў Старажытнай Грэцыі логіка таксама распрацоўвалася прадстаўнікамі школы стоікаў. Вялікі ўклад у развіццё гэтай навукі ўнеслі аратар Цыцэрон і старажытнарымскі тэарэтык прамоўніцкага мастацтва Квінціліян. ==== Логіка ў Сярэднявеччы ==== Па меры набліжэння да Сярэднім стагоддзяў логіка атрымлівала больш шырокае распаўсюджанне. Яе пачалі распрацоўваць арабскамоўная даследчыкі, напрыклад, Аль-Фараб (каля 870—950 гг.). Сярэднявечная логіка называецца схаластычнай, а яе росквіт у XIV стагоддзі звязваюць з імёнамі навукоўцаў Уільяма Окама, Альберта Саксонскага і Уолтара Берліё. ==== Логіка ў эпоху Адраджэння і ў Новы час ==== Гэты гістарычны перыяд у логіцы адзначаецца з’яўленнем мноства вельмі значных для навукі публікацый. Фрэнсіс Бэкан ў 1620 годзе апублікоўваць свой «Новы арганон», які змяшчае асновы індуктыўных метадаў, удасканаленых пазней Джонам Сцюартам Мілі і якія атрымалі назву метадаў ўстанаўлення прычынных сувязяў паміж з’явамі Бэкана-Мілі. Сутнасць індукцыі (абагульнення) — ва ўзыходжанні (у працэсе пазнання) ад прыватных выпадкаў да агульных правілах. Таксама неабходна шукаць прычыны сваіх памылак. У 1662 годзе ў Парыжы выдадзены падручнік «Логіка Пор-Раяль», аўтарамі якога з’яўляюцца П. Ніколь і А. Арно, якія стварылі лагічны вучэнне на аснове метадалагічных прынцыпаў Рэнэ Дэкарта. === Сучасная логіка === У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў былі закладзеныя асновы г. зв. матэматычнай, або сімвалічнай, логікі. Яе сутнасць заключаецца ў тым, што для выяўлення истинностного значэння выразаў натуральнага мовы можна прымяняць матэматычныя метады. Менавіта выкарыстанне сімвалічнай логікі адрознівае сучасную лагічную навуку ад традыцыйнай. Вялікі ўклад у развіццё сімвалічнай логікі ўнеслі такія навукоўцы, як Дж. Буль, О. дэ Морган, Г. Фреге, Ч. Пірс і інш. У XX стагоддзі матэматычная логіка аформілася ў якасці самастойнай дысцыпліны ў рамках лагічнай навукі. Пачатак XX стагоддзя адзначылася станаўленнем ідэй некласічнай логікі, многія важныя палажэнні якой былі закладзены М. А. Васільевым і І. Е. Арловым. У сярэдзіне XX стагоддзя развіццё вылічальнай тэхнікі прывяло да з’яўлення лагічных элементаў, лагічных блокаў і прылад вылічальнай тэхнікі, што было звязана з дадатковай распрацоўкай такіх абласцей логікі, як праблемы лагічнага сінтэзу, лагічнае праектаванне і праблемы лагічнага мадэлявання лагічных прылад і сродкаў вылічальнай тэхнікі. У 80-х гадах XX стагоддзя пачаліся даследаванні ў вобласці штучнага інтэлекту на базе моў і сістэм лагічнага праграмавання. Пачалося і стварэнне экспертных сістэм з выкарыстаннем і развіццём аўтаматычнага доказы тэарэм, а таксама метадаў доказнага праграмавання для верыфікацыі алгарытмаў і праграм для ЭВМ. У 80-я гады пачаліся таксама змены ў адукацыі. З’яўленне персанальных камп’ютараў у сярэдніх школах прывяло да стварэння падручнікаў інфарматыкі з вывучэннем элементаў матэматычнай логікі для тлумачэння лагічных прынцыпаў працы лагічных схем і прылад вылічальнай тэхнікі, а таксама прынцыпаў лагічнага праграмавання для камп’ютараў пятага пакалення, і распрацоўцы падручнікаў інфарматыкі з вывучэннем мовы вылічэння прэдыкатаў для праектавання баз ведаў. == Пытанні, вакол якіх ідзе палеміка ў логіцы == === Бівалентнасць і закон выключанага трэцяга === Усе логікі, якія мы папярэдне абмяркоўвалі, з’яўляецца «бівалентнымі» або «двухсэнсоўнымі», гэта значыць яны прыпісваюць кожнаму сцвярджэнні, што разглядаецца, адно з двух значэнняў: «ісціна» або «хлусня». Сістэмы што не заўсёды прытрымліваюцца гэтага правіла вядомыя як-класічныя або неарыстоцелеўскія логікі. На пачатку 20-га Століне Ян Лукасевіч з Львоўска-Варшаўскай лагічнай школы прапанаваў пашырыць традыцыйную логіку уключыўшы ў яе трэцяе значэнне «магчыма», вынайдучы так трохзнакавую логіку, першую з мнагазначных логік. Інтуіцыйнай логіка была прапанаваная Л. Брауерам як карэктная логіка для меркаванняў аб матэматыцы, і грунтуецца на адхіленні закона выключанага трэцяга. Інтуіцыйнай логіка вельмі цікавай для спецыялістаў па інфарматыцы, паколькі з’яўляецца канструктыўнай логікай, а такім чынам з’яўляецца логікай для камп’ютараў. Таксама была распрацавана невыразная логіка, якая прадугледжвае бясконцая колькасць «ступеней праўдзівасці», апісаных сапраўднымі лікамі ад 0 да 1. == Гл. таксама == * [[Абсурд]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= Гуссерль Э.|частка= Логические исследования. Т. 1|загаловак= Философия как строгая наука|месца= Новочеркасск|выдавецтва= Сагуна|год= 1994|старонак= 357|isbn= ISBN 5-7593-0138-1}} * {{кніга |аўтар= Васильев Н. А.|загаловак= Воображаемая логика. Избранные труды|выдавецтва= Наука|год= 1989|старонак= 264|isbn= 5-02-007946-4|тыраж= 6200}} * ''Гетманова А. Д.'' [http://www.yugzone.ru/x/getmanova-uchebnik-po-logike/ Учебник по логике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100425182132/http://www.yugzone.ru/x/getmanova-uchebnik-po-logike/ |date=25 красавіка 2010 }}. — М.: Владос, 1995. — 303 с. — ISBN 5-87065-009-7 * [http://www.yugzone.ru/x/kondakov-n-i-logicheskiiy-slovar-spravochnik/ ''Кондаков Н. И.:'' Логический словарь-справочник] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100326095225/http://www.yugzone.ru/x/kondakov-n-i-logicheskiiy-slovar-spravochnik |date=26 сакавіка 2010 }}. — М.: Наука, 1975. — 720 с. * [http://runivers.ru/philosophy/lib/book6197/138454/ Кондаков Н. И. Введение в логику. — М.: Наука, 1967] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421000740/https://runivers.ru/philosophy/lib/book6197/138454/ |date=21 красавіка 2021 }} на сайте Руниверс * ''Ивлев Ю. В.'' Учебник логики: Семестровый курс: Учебник. — М.: Дело, 2003. — 208 с — ISBN 5-7749-0317-6 * ''Бочаров В. А., Маркин В. И.'' Основы логики: Учебник. — М.: ИНФРА-М, 2001. — 296 с. — ISBN 5-16-000496-3 * ''Ивин А. А.'' Логика: Учебное пособие. — Изд. 2-е. — М.: Знание, 1998. — ([http://www.philosophy.ru/edu/ref/logic/ivin.html На портале «Философия в России»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060501073943/http://www.philosophy.ru/edu/ref/logic/ivin.html |date=1 мая 2006 }}; [http://yanko.lib.ru/books/philosoph/ivin-logika.htm на сайте Славы Янко]) * ''Ивин А. А., Никифоров А. Л.'' [http://yanko.lib.ru/books/dictionary/slovar-po-logike.htm Словарь по логике] — М.: Туманит, ВЛАДОС, 1997. — 384 с — ISBN 5-691-00099-3. * ''Горский Д. П.'' [https://web.archive.org/web/20080629195438/http://omgp-net.narod.ru/0/sboomg-net/DP_Gorsky/Logic/index.htm Логика: Учебное пособие для педагогических училищ.] — Изд. 3-е. — М.: Учпедгиз, 1961. — 160 с. * ''Челпанов Г. И.'' [http://www.krotov.info/libr_min/24_ch/el/lpanov.htm Учебник логики]. — М., 1994. * {{кніга|загаловак=Формальная логика|адказны=Под ред. И. Я. Чупахина, И. Н. Бродского|месца=Л.|выдавецтва=ЛГУ|год=1977|спасылка=http://runivers.ru/lib/book6224/142205/|старонак=357|archive-date=13 студзеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113031859/http://www.runivers.ru/lib/book6224/142205/}} * {{кніга |аўтар = {{nobr|Бочаров В. А.}}, {{nobr|Маркин В. И.}} |частка = Глава I. Предмет и основные понятия логики |спасылка частка = http://ru.scribd.com/doc/148416117/%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA |загаловак = Основы логики: учебник |арыгінал = Основы логики: учебник |спасылка = http://ru.scribd.com/doc/148416117/%D0%9E%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D0%BA |месца = М. |выдавецтва = ИНФРА-М |год = 1998 |старонкі = 224 |старонак = 9 |isbn = 5-86225-595-8 |ref = Основы логики }} * ''Бажанов В. А.'' История логики в России и СССР. — М.: Канон+, 2007. — 336 с. — ISBN 5-88373-032-9 * ''Маковельский А. О.'' [http://www.krotov.info/lib_sec/shso/37_makov1.html История логики]. — М., 1967. — 504 с. * ''Попов П. С.'' История логики нового времени. — М., Издательство МГУ, 1960. * '' Стяжкин Н. И.'' Формирование математической логики. — М., 1967. * ''Scholtz H''. Geschichte der Logik, 1931. (Concise History of Logic. — New York, 1961). * Спирин B. C. О «третьих» и «пятых» понятиях в логике древнего Китая // Дальний Восток. Сборник статей по филологии, истории, философии. — М., 1961. * ''Кроль Ю. Л.'' Спор как явление культуры древнего Китая // Народы Азии и Африки. — 1987. — № 2. * ''Крушинский А. А.'' Имена и реалии в древнекитайской логике и методологии (Обзор) // Современные историко-научные исследования: наука в традиционном Китае. — М., 1987. * ''Пань Шимо (КНР).'' Логика Древнего Китая (краткий очерк) // Философские науки. — 1991. — № 12. * ''Чжоу Юньчжи.'' Основные вехи развития древнекитайской логики мин бянь, ее главные особенности и реальные достижения // Рационалистическая традиция и современность. Китай. 1993. №. — С. 152—178. * ''Крушинский А. А.'' Логика «И цзина». Дедукция в древнем Китае. — М., 1999. * ''Кварталова Н. П.'' Логические идеи трактата «Гунсунь Лун-цзы» // Человек и духовная культура Востока. Альманах. Вып. I. — М., 2003. — С. 167—172. * ''Кобзев А. И.'' Школа имен (мин цзя): коллизия логики и диалектики // Китай в диалоге цивилизации: К 70-летию академика М. Л. Титаренко. — М. 2004. — С. 550—557. * ''Дубянецкі С.'' Логіка // {{Крыніцы/БЭ|9}} {{Раздзелы філасофіі}} {{Сем вольных мастацтваў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Логіка| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] alnsp8b0lp6t39sgqrih6kfds8tar80 Леў Давідавіч Троцкі 0 46384 5161405 5152620 2026-07-06T03:31:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161405 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бранштэйн}} {{цёзкі2|Троцкі}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Леў Давідавіч Троцкі''' ({{lang-ru|Лев Давидович Троцкий}}; псеўданім, таксама: ''Перо́, Антид Ото, Л. Седо́в, Стари́к'' і інш. Імя пры нараджэнні '''Лейба Давідавіч Бранштэйн'''<ref name="gosvlast">Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг./ Сост. В. И. Ивкин. — {{М.}}: «Российская политическая энциклопедия», 1999.</ref><ref name="ckkpss">[http://www.az-libr.ru/Persons/000/Src/0004/index.shtml ЦЕНТРАЛЬНЫЙ КОМИТЕТ КПСС, ВКП(б), РКП(б), РСДРП(б): Историко-биографический справочник / Сост. Горячев Ю. В. — М.: Издательский дом «Парад», 2005.]</ref><ref name="kri">{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TROTSKI_LEV_DAVIDOVICH.html |title=Иван Кривушин, энциклопедия «Кругосвет» |access-date=14 кастрычніка 2017 |archive-date=10 жніўня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100810033520/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/TROTSKI_LEV_DAVIDOVICH.html |url-status=dead }}</ref>; {{ДН|7|11|1879|26|10}}, сяло [[Бераслаўка (Кіраваградская вобласць)|Янаўка]], [[Елісаветградскі павет]], [[Херсонская губерня]], [[Расійская імперыя]] (цяпер [[Бераслаўка (Кіраваградская вобласць)|Бераслаўка]], [[Кіраваградская вобласць]], [[Украіна]]) — {{ДС|21|8|1940}}, [[Каяакан]], [[Мехіка]]) — дзеяч міжнароднага камуністычнага рэвалюцыйнага руху, практык і тэарэтык марксізму, ідэолаг адной з яго плыняў — трацкізму. Двойчы ссыльны пры манархічным ладзе, пазбаўлены ўсіх грамадзянскіх праў у 1905 годзе. Адзін з арганізатараў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года]], адзін са стваральнікаў [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]]. Адзін з заснавальнікаў і ідэолагаў [[Камінтэрн]]у, член яго [[ВККІ|Выканкама]]. У першым савецкім урадзе — наркам па замежных справах, потым у 1918—1925 — [[Народны камісарыят па ваенных і марскіх справах|наркам па ваенных і марскіх справах]] і старшыня [[Рэвалюцыйны ваенны савет Рэспублікі|Рэўваенсавета]] [[РСФСР]], потым [[СССР]]. З 1923 года — лідар унутрыпартыйнай [[Левая апазіцыя ў РКП(б) і УКП(б)|левай апазіцыі]] («[[Новы курс (Троцкі)|Новы курс]]»). Член [[Палітбюро]] УКП(б) у 1919—1926 гадах. У 1927 годзе быў зняты з усіх пастоў і адпраўлены ў ссылку; у 1929 годзе — высланы за межы СССР. У 1932 годзе пазбаўлены савецкага грамадзянства. Пасля высылання з СССР — стваральнік і галоўны тэарэтык [[Чацвёрты інтэрнацыянал|Чацвёртага інтэрнацыянала]] (1938). Аўтар прац па гісторыі рэвалюцыйнага руху ў [[Расія|Расіі]] («[[Наша рэвалюцыя (Троцкі)|Наша рэвалюцыя]]», «[[Здраджаная рэвалюцыя]]»), стваральнік капітальных гістарычных прац па рэвалюцыі 1917 года («[[Гісторыя рускай рэвалюцыі]]»), літаратурна-крытычных артыкулаў («[[Літаратура і рэвалюцыя]]») і аўтабіяграфіі «[[Маё жыццё (Троцкі)|Маё жыццё]]» (1930). Двойчы жанаты, без скасавання першага шлюбу. 20 жніўня [[1940]] года быў смяротна паранены агентам [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] [[Рамон Меркадэр|Р. Меркадэрам]] у [[Мехіка]] ([[Мексіка]]) і памёр на наступны дзень. == Біяграфія == [[Файл:Leo Trotzki 1888.jpg|thumb|200px|right|Леў Бранштэйн у дзяцінстве, [[1888]] год.]] Лейба Бранштэйн нарадзіўся пятым дзіцём у сям'і Давіда Лявонцьевіча Бранштэйна ([[1843]]—[[1922]]) і яго жонкі Ганны (Анеты) Львоўны Бранштэйн (народжанай Жыватоўскай) — багатых землеўласнікаў-арэндадаўцаў<ref name=autogenerated2>[http://www.revolucia.ru/otrozkom.htm Библиотека газеты «Революция». Клушин В. И. Малоизвестное о Троцком]</ref> з ліку [[яўрэй]]скіх асаднікаў земляробскага хутара непадалёк ад сяла Янаўка Елісаветградскага павета [[Херсонская губерня|Херсонскай губерні]] (цяпер сяло [[Бераслаўка (Кіраваградская вобласць)|Бераслаўка]] [[Бобрынэцкі раён|Бобрынэцкага раёна Кіраваградскай вобласці]], [[Украіна]]). Бацькі Лейбы Бранштэйна паходзілі з [[Палтаўская губерня|Палтаўскай губерні]]. У дзяцінстве Лейба гаварыў на [[украінская мова|украінскай]] і [[Руская мова|рускай]], а не на шырока пашыраным тады [[ідыш]]ы<ref>Троцкий Л. Моя жизнь. — Берлин, 1930. — Т. 1. — С. 22, 109.</ref>. Вучыўся ў вучылішчы Св. Паўла ў [[Адэса|Адэсе]], дзе быў першым вучнем па ўсіх дысцыплінах, а потым у [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]]. У гады навучання ў [[Адэса|Адэсе]] (1889—1895) Лейба жыў і выхоўваўся ў сям'і свайго стрыечніка (па матчынай лініі), уладальніка друкарні і навуковага выдавецтва «Матезис» Майсея Піліпавіча Шпенцэра і яго жонкі Фані Саламонаўны, — бацькоў паэтэсы [[Вера Міхайлаўна Інбер|Веры Інбер]]. === Пачатак рэвалюцыйнай дзейнасці. Першая высылка === {{main|Першая высылка Троцкага}} У 1896 годзе ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]] Леў Бранштэйн (у будучыні — Троцкі) браў удзел у рэвалюцыйным кружку і вёў прапаганду сярод мясцовых працоўных. У 1897 годзе ён браў удзел у падставе [[Паўднёва-рускі працоўны саюз|Паўднёва-рускага працоўнага саюза]], а 28 студзеня 1898 года — быў упершыню арыштаваны царскімі ўладамі. У [[Адэса|адэскай]] турме Бранштэйн правёў два гады; 10 кастрычніка 1899 года ў Адэскім судзе быў вынесены «параўнальна мяккі» прысуд па справе Паўднёва-рускага працоўнага саюза: чацвёра галоўных абвінавачаных (Бранштэйн, [[Аляксандра Львоўна Сакалоўская|Аляксандра Сакалоўская]] і два яе браты) падлягалі высылцы ва [[Усходняя Сібір|Усходнюю Сібір]] ([[Іркуцкая губерня|Іркуцкую губерню]]) на чатыры гады, а астатнія падсудныя «адкараскаліся» двухгадовай спасылкай ([[Рыгор Абрамовіч Зіў|Шолам Абрамаў Зіў]] і Шмуйл Беркаў Гурэвіч) ці нават простае высыланнем з Мікалаева пад [[Паліцэйскі нагляд|гласны нагляд]] паліцыі{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[22]—[32]}}{{sfn|Иванов|2013|с=120—123}}. Перыяд з 1900 па 1902 год Бранштэйн правёў у [[Іркуцкая губерня|Іркуцкай губерні]]; знаходзячыся ў зняволенні і высылцы, ён узяў шлюб з Сакалоўскай і актыўна займаўся як самаадукацыяй (улучаючы знаёмства з працамі класікаў [[марксізм]]у), гэтак і журналісцкай дзейнасцю: пад псеўданімам «''Антид Ото''» супрацоўнічаў з газетай «[[Восточное обозрение]]», рэдакцыя якой апублікавала тры дзясяткі яго артыкулаў і нарысаў, «цёпла» прынятых публікай. Перасоўваючыся паміж сёламі [[Усць-Кут]], Ніжне-Ілімскае і горадам [[Верхаленск]], Бранштэйн уступіў у кантакт са шмат былымі і будучымі рэвалюцыйнымі дзеячамі — улучаючы [[Майсей Саламонавіч Урыцкі|М. Урыцкага]] і [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Ф. Дзяржынскага]]{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[32]—[43]}}{{sfn|Иванов|2013|с=122—127}}. Друкаваныя працы будучага наркама, апублікаваныя і ў [[Еўропа|Еўропе]] — а таксама яго публічныя выступы ў Іркуцку — прыцягнулі да маладога рэвалюцыянера ўвагу кіраўнікоў [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]]: яму былі ўладкаваны ўцёкі з Сібіры. У выніку Леў Давідавіч, які «наўздагад» упісаў у фальшывы пашпарт прозвішча Троцкі<ref name="ReferenceA">Троцкий Л. Д. Моя жизнь. М., 2001. С. 140</ref> (па імі старэйшага наглядчыка адэскай турмы<ref name=autogenerated2 /><ref name="ReferenceA"/><ref>Деятели СССР и революционного движения России. Энциклопедический словарь Гранат. Москва: Советская энциклопедия, 1989. стр. 721.</ref>), аказаўся спачатку ў [[Вена|Вене]], а потым — у [[Лондан]]е, дзе адбылася яго першая сустрэча з [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзімірам Леніным]], які нядаўна апублікаваў сваю кнігу «[[Што рабіць? (Ленін)|Што рабіць?]]». Даследчыкі лічылі, што знаходжанне ў [[Сібір]]ы і кантакты з мясцовымі рэвалюцыянерамі мелі вялікае значэнне для фармавання палітычных паглядаў будучага [[Савет народных камісараў СССР|наркама]] — для «яго партыйнага самавызначэння»{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[32]—[43]}}{{sfn|Иванов|2013|с=122—127}}. {{цытата|Вырашальны ўплыў на мяне зрабілі два эцюды [[Антоніа Лабрыола|Антоніа Лабрыолы]] о [[матэрыялізм|матэрыялістычным]] разуменні гісторыі. Толькі пасля гэтай кнігі я перайшоў да Бельтава (псеўданім [[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Пляханава]]) і „[[Капітал (Маркс)|Капітала]]“<ref>Деятели СССР и революционного движения России. Энциклопедический словарь Гранат. Москва: Советская энциклопедия, 1989. стр. 720</ref>.}} Па ўспамінах Зіва, які стаў пазней доктарам, у Троцкага была схільнасць да страты свядомасці, якую, паводле ўласных слоў, ён успадкаваў ад маці. Зіў лічыў, што гэта была не проста схільнасць да страты свядомасці, а сапраўдныя прыпадкі — то бок у Троцкага была [[эпілепсія]]<ref name=autogenerated2 />. === Першая эміграцыя === {{main|Першая эміграцыя Троцкага}} {{гл. таксама|Нашы палітычныя заданні|l1=«Нашы палітычныя заданні»}} Прыбыўшы ў [[Лондан]] да Леніна, Троцкі стаў сталым супрацоўнікам газеты, выступаў з рэфератамі на сходах эмігрантаў і хутка набыў слыннасць. Як успамінаў сам Троцкі: «Прыехаў я ў Лондан вялікім правінцыялам, і прытым ува ўсіх сэнсах. Не толькі за мяжой, але і ў Пецярбургу я да таго ніколі не бываў. У Маскве, як і ў Кіеве, жыў толькі ў перасыльнай турме»<ref>{{Cite web |url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl028.htm |title=Л. Троцкий. Ленин и старая Искра |access-date=14 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017045420/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl028.htm |archive-date=17 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>. [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|А. В. Луначарскі]] пра маладога Троцкага пісаў: {{цытата|…Замежную публіку Троцкі ўразіў сваім красамоўствам, значнай для маладога чалавека адукацыяй і апломбам. …Вельмі сур'ёзна да яго не ставіліся па яго маладосці, але ўсе наважна прызнавалі за ім выбітны прамоўніцкі талент і, вядома, адчувалі, што гэта не кураня, а арляня»<ref>Луначарский А. Лев Давидович Троцкий // Силуэты: политические портреты. М., 1991. С. 343</ref>.}} Неразвязныя канфлікты ў рэдакцыі «Іскры» паміж «старымі» ([[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Г. В. Пляханавым]], [[Павел Барысавіч Аксельрод|П. Б. Аксельродам]], [[Вера Іванаўна Засуліч|В. І. Засуліч]]) і «маладымі» ([[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніным]], [[Юлій Восіпавіч Мартаў|Ю. В. Мартавым]] і [[Аляксандр Мікалаевіч Патрэсаў|А. М. Патрэсавым]]) заахвоцілі Леніна прапанаваць Троцкага ў якасці сёмага члена рэдкалегіі; аднак, падтрыманы ўсімі чальцамі рэдкалегіі, Троцкі быў ва ўльтыматыўнай форме забалатаваны Пляханавым<ref>Троцкий Л. Д. Моя жизнь. С. 156—159</ref>. На II з'ездзе [[РСДРП]] улетку 1903 года Троцкі так горача падтрымваў Леніна, што [[Давід Барысавіч Разанаў|Д. Разанаў]] ахрысціў яго «ленінскай дубінкай». Аднак прапанаваны Леніным новы склад рэдкалегіі — Пляханаў, Ленін, Мартаў, з выключэнем з яе Аксельрода і Засуліч, заахвоціў Троцкага перайсці на бок пакрыўджанай меншасці і крытычна паставіцца да арганізацыйных планаў Леніна<ref>Дойчер И. Вооружённый пророк. М., 2006. С. 90</ref>. У 1903 годзе ў [[Парыж]]ы Троцкі жаніўся з [[Наталля Іванаўна Сядова|Наталляй Сядовай]]<ref>[http://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/sedo-j10.shtml World Socialist Web Site — Russian Edition] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120128072035/http://www.wsws.org/ru/2003/jun2003/sedo-j10.shtml |date=28 студзеня 2012 }}</ref> (гэты шлюб не быў зарэгістраваны, бо Троцкі ніколі не разводзіўся з А. Л. Сакалоўскай). У жніўні 1903 года Троцкі наведаў, у якасці карэспандэнта «Іскры», які адбыўся ў [[Базель|Базелі]] пад старшынствам [[Тэадор Герцль|Тэадора Герцля]] VI [[Сусветны сіянісцкі кангрэс|Сіянісцкі кангрэс]]. На думку Троцкага, гэты з'езд прадэманстраваў «поўнае раскладанне сіянізму», апроч таго, у сваім артыкуле Троцкі падкалупна высмеяў Герцля асабіста<ref>«Лев Троцкий. Революционер. 1879—1917» аўтара Фельштинский Юрий Георгиевич — старонака 51</ref>. У 1904 годзе, калі паміж бальшавікамі і меншавікамі выявіліся сур'ёзныя палітычныя нязгоды, Троцкі адышоў ад меншавікоў і зблізіўся з [[Аляксандр Львовіч Парвус|А. Л. Парвусом]], які захапіў яго тэорыяй «[[перманентная рэвалюцыя|перманентнай рэвалюцыі]]»<ref>[http://www.situation.ru/app/j_art_689.htm С.Тютюкин, В.Шелохаев. Стратегия и тактика большевиков и меньшевиков в революции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100324112621/http://www.situation.ru/app/j_art_689.htm |date=24 сакавіка 2010 }}</ref>. Разам з тым, як і Парвус, выступаў за аб'яднанне партыі, мяркуючы (у кнізе «[[Нашы палітычныя заданні]]»), што рэвалюцыя згладзіць многія супярэчнасці. === Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў === {{main|Леў Троцкі ў 1905 годзе}} {{гл. таксама|Наша рэвалюцыя (Троцкі)|l1=«Наша рэвалюцыя»}} [[Файл:Совет рабочих депутатов Петербурга (1905).jpg|thumb|right|300px|Троцкі сярод рабочых дэпутатаў Пецярбурга (1905).]] У момант пачатку [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыйных падзей 1905—1907 гадоў]] (у дзень «[[Крывавая нядзеля (1905)|Крывавай нядзелі]]») Троцкі знаходзіўся ў эміграцыі ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Ён першым з сацыялістычных эмігрантаў прыбыў на тэрыторыю Расійскай імперыі — з [[Кіеў|Кіева]] пад канец лютага ці пачатак сакавіка 1905 года ён адправіўся ў [[Санкт-Пецярбург]], дзе пачаў бараніць свой лозунг пра «Часовы рэвалюцыйны ўрад», які з'яўляўся часткай яго [[Тэорыя перманентнай рэвалюцыі|тэорыі перманентнай рэвалюцыі]]. Пасля правалу сталічнай [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакратычнай]] арганізацыі рэвалюцыянер быў змушаны бегчы ў [[Вялікае княства Фінляндскае|Фінляндыю]]{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[68]—[73]}}{{sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=128—137}}. Увосень, яшчэ да абвяшчэння [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Кастрычніцкага маніфеста]], Троцкі вярнуўся ў Санкт-Пецярбург, дзе пачаў прымаць актыўны ўдзел у працы нядаўна створанага выбарнага органа — [[Пецярбургскі савет рабочых дэпутатаў|Пецярбургскага савета працоўных дэпутатаў]]; апроч таго, ён займаўся журналістыкай, супрацоўнічаючы адначасна ў трох газетах: «Русская газета», «[[Начало (газета)|Начало]]» і «Известия» Савета. Пасля арышту старшыні Савета [[Георгій Сцяпанавіч Хрусталёў-Насар|Г. Хрусталёва-Насара]], Троцкі ўвайшоў у склад новага «трохскладовага» кіраўніцтва дадзенага органа і фактычна ўзначаліў яго. Пасля публікацыі Фінансавага маніфеста, адрэдагаванага Троцкім, члены Савета былі арыштаваны ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і адданыя пад суд{{sfn|Фельштинский, Чернявский, кн. 1|2012|с=[73]—[84]}}{{sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=138—155}}. У 1906 годзе на працэсе над Пецярбургскім саветам, які атрымаў шырокі грамадскі рэзананс, Троцкі быў асуджаны на вечнае пасяленне ў Сібір з пазбаўленнем усіх грамадзянскіх правоў. Па шляху ў [[Салехард|Абдорск]] (сёння - Салехард) ён бег з Бярозава{{sfn|Thatcher|2013|p=241}}. Біёграфы рэвалюцыянера пісалі пра падзеі 1905 года як аб «паваротным моманце» ў жыцці аднаго з будучых арганізатараў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]{{sfn|Thatcher|2013|p=256}}{{sfn|Дойчер, кн. 1|2006|с=138—139}}. === Другая эміграцыя === {{гл. таксама|Праўда (газета, Вена)|l1=Венская «Праўда»}} У перыяд другой эміграцыі Троцкі працягваў пазіцыянаваць сябе, як «нефракцыйнага сацыял-дэмакрата», хістаўся паміж двума асноўнымі фракцыямі РСДРП — бальшавікамі і меншавікамі — не далучаючыся канчаткова ні да адной з іх, і не ў поўнай меры падзяляючы іх перакананні. У 1912 годзе Ленін канчаткова ўзяў курс на вылучэнне бальшавіцкай фракцыі ў самастойную партыю ([[Пражская канферэнцыя РСДРП]]). Стаялы на пазіцыях «прымірэнства» Троцкі настойваў на пераадоленні фракцыйнага расколу і аб'яднанне партыі. У жніўні 1912 года ён арганізаваў у Вене партыйную канферэнцыю пад аб'яднальнымі лозунгамі. Аднак на справе сацыял-дэмакратыя працягвала рассыпацца на пярэстую мазаіку з варагуючых адна з адной фракцый, у працы Жнівеньскага блока адмовіліся браць удзел бальшавікі, улучаючы нават і бальшавікоў-«пагаджэнцаў», таксама група Пляханава і група «Наперад». Пасля правалу Жнівеньскага блока Троцкі пачаў астываць да «прымірэнства», падаўшы лідарства ў гэтым руху іншым. У 1908—1912 гадах выдаваў у [[Вена|Вене]] газету «[[Праўда (газета, Вена)|Праўда]]». У 1912 годзе бальшавікі заснавалі ўласную газету [[Праўда (газета)|з той жа назвай]], што выклікала шматлікія споры. Троцкі выказваў крайняе раздражненне тым, што Ленін «перахапіў» у яго газету<ref name="дилетант"/> (у прыватным лісце [[Павел Барысавіч Аксельрод|Аксельроду П. Б.]] нават зваў Леніна «паразітам»), аднак адбараніць яе ён гэтак і не змог. 23 красавіка 1912 года выйшаў апошні нумар венскай «Праўды». {{main|Троцкі пра Балканскія войны}} У 1912—1913 гадах Троцкі ў якасці ваеннага карэспандэнта газеты «[[Киевская мысль]]» напісаў каля 70 рэпартажаў з франтоў [[Першая Балканская вайна|Першай]] і [[Другая Балканская вайна|Другой Балканскіх войн]]. Гэты досвед даў яму пэўнае, хоць і павярхоўнае, уяўленне пра арміі і вайсковыя дзеянні. Троцкі ў 1923 годзе ўспамінаў: «На працягу некалькіх гадоў майго знаходжання ў Вене я даволі блізка датыкаўся з [[Фрэйдызм|фрэйдыстамі]], чытаў іх працы і нават наведваў тады іх пасяджэнні»<ref>{{Cite web |url=http://www.pseudology.org/Sex/ErosNevozmozhnogo/07.htm |title=Pseudology.org |access-date=15 кастрычніка 2017 |archive-date=25 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190825090747/http://www.pseudology.org/Sex/ErosNevozmozhnogo/07.htm |url-status=dead }}</ref>. А пад канец 1924 ‒ пачатку 1925 года ён напісаў акадэміку [[Іван Пятровіч Паўлаў|І. П. Паўлаву]] ліст, у якім паведаміў, што ён на працягу 8 гадоў займаўся ў [[Зігмунд Фрэйд|З. Фрэйда]] псіхааналізам<ref>Пивоваров Н. Ю., Шок Н. П. [http://historymedjournal.com/ru/russkij-variant/stati/i-p-pavlov-uchenyj-i-vlast.html И. П. Павлов: учёный и власть] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161110110416/http://historymedjournal.com/ru/russkij-variant/stati/i-p-pavlov-uchenyj-i-vlast.html |date=10 лістапада 2016 }}. // «История медицины» 2016. Т. 3. № 3. С. 287—300. DOI: 10.17720/2409-5583.t3.3.2016.24d</ref><ref>РГАНИ. Ф. 3. Оп. 33. Д. 181. Л. 162.</ref>. {{main|Троцкі і Першая сусветная вайна}} З пачаткам Першай сусветнай вайны Троцкі, асцерагаючыся таго, што ён як падданы Расіі будзе інтэрнаваны аўстрыйскімі ўладамі, 3 жніўня 1914 года бег у Цюрых, і адтуль у Парыж. У цэлым стаяў на [[Пацыфізм|пацыфісцкіх]] пазіцыях, у сваіх артыкулах неаднаразова выказваўся за спыненне вайны. У 1914—1916 гадах у [[Парыж]]ы выпускаў штодзённую газету «[[Наше слово]]». У верасні 1915 года браў удзел у працы [[Міжнародная сацыялістычная канферэнцыя ў Цымервальдзе|Цымервальдскай канферэнцыі]] разам з [[Ленін]]ым і [[Юлій Восіпавіч Мартаў|Мартавым]]. 14 верасня 1916 года газета «Наше слово» была забаронена за пацыфісцкую прапаганду, а сам Троцкі высланы з Францыі. Пасля таго, як Вялікабрытанія, Італія і Швейцарыя адмовіліся яго прыняць, скіраваўся ў Іспанію, адкуль яго паспрабавалі выслаць у Гавану, як «небяспечнага анархіста». Пасля бурных пратэстаў быў скіраваны замест Гаваны ў Нью-Ёрк, куды прыбыў 13 студзеня 1917 года. Супрацоўнічаў з рускамоўнай левай газетай «[[Новый Мир (газета, Нью-Ёрк)|Новый мир]]», у якой таксама працавалі [[Мікалай Іванавіч Бухарын|М. І. Бухарын]], [[Аляксандра Міхайлаўна Калантай|А. М. Калантай]], [[В. Валадарскі]] і [[Рыгор Ісакавіч Чудноўскі|Р. І. Чудноўскі]]. {{main|Троцкі ў ЗША}} Нью-Ёрк вырабіў на Троцкага велізарнае ўражанне, як буйны цэнтр амерыканскага капіталізму. У сваіх працах Троцкі прадказваў узрост уплыву ЗША (назваўшы гэту краіну «кузняй, дзе будзе выкоўвацца лёс чалавецтва») і падзенне ўплыву старых еўрапейскіх дзяржаў. {{пачатак цытаты}} ''Я аказаўся ў Нью-Ёрку, у казачна-празаічным горадзе капіталістычнага аўтаматызму, дзе на вуліцах святкуе эстэтычная тэорыя кубізму, а ў сэрцах — маральная філасофія долара. Нью-Ёрк імпанаваў мне, бо ён паўней усяго выяўляе дух сучаснай эпохі.'' {{канец цытаты}} Троцкі не чакаў хуткай рэвалюцыі ў Расіі і, мяркуючы па некаторых дэталях, збіраўся заставацца ў ЗША надоўга<ref name="дилетант">{{публікацыя|артыкул|аўтар=Олег Федотов|загаловак=Путь революционера|выданне=Дилетант|год=2017|месяц=05|нумар=017|issn=2226-6887|старонкі=22—23}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |частка=Новое возвращение в Россию. Межрайонная группа |загаловак=Лев Троцкий. Книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |месца=Москва |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2012 |старонкі=177 |старонак=448 |isbn=978-5-227-03783-1}}</ref>. === Вяртанне ў Расію === [[Файл:Leo Trotzki 1917.jpg|thumb|200px|Леў Троцкі ў 1917 годзе․]] {{main|Вяртанне Троцкага ў Расію (1917)}} {{гл. таксама|Арышт Троцкага ў Галіфаксе}} Адразу пасля [[Лютаўская рэвалюцыя 1917|Лютаўскай рэвалюцыі]] Троцкі скіраваўся на караблі з Амерыкі ў Расію. Па шляху, у канадскім порце [[Галіфакс]], Троцкі разам з сям'ёй быў зняты з карабля англійскімі ўладамі і адпраўлены ў канцлагер для інтэрніраваных маракоў нямецкага гандлёвага флоту. Прычынай затрымання была адсутнасць расійскіх дакументаў, а таксама боязі англічан адносна магчымага адмоўнага ўплыву Троцкага на стабільнасць у Расіі. Аднак неўзабаве па пісьмовым запыце Часовага ўрада Троцкі быў вызвалены як заслужаны змаганец з царызмам і працягнуў свой шлях у Расію праз Швецыю і Фінляндыю<ref name="кантор">{{публікацыя|артыкул|аўтар=Юлия Кантор |загаловак=Троцкий. Личное|выданне=Дилетант|год=2017|месяц=05|нумар=017|issn=2226-6887|старонкі=22—23}}</ref>. 4 мая 1917 года Троцкі прыехаў у Петраград. На пагранічнай (на той момант) з Фінляндыяй станцыі Белавостраў яго сустрэла дэлегацыя ад сацыял-дэмакратычнай фракцыі «аб'яднаных інтэрнацыяналістаў» і ЦК бальшавікоў. Проста з Фінляндскага вакзала адправіўся на пасяджэнне Петрасавета, дзе ў памяць пра тое, што ён ужо быў старшынём Петрасавета ў 1905 годзе, яму падалі месца з дарадчым голасам. Неўзабаве стаў нефармальным лідарам «[[Міжраёнцы|міжраёнцаў]]», што займалі крытычную па дачыненні да [[Часовы ўрад Расіі|Часоваму ўраду]] пазіцыю. Пасля правалу спробы [[Ліпеньскія дні (1917)|ліпеньскага паўстання]] быў арыштаваны Часовым урадам і звінавачаны, як і многія іншыя, у шпіянажы; пры гэтым яму было падана вінавачанне ў праездзе праз Германію. (Аднак, па цверджанні [[Леанід Міхайлавіч Млечын|Млечына]]: «У 1917 годзе ў спісе тых бальшавікоў, якім Часовы Урад спрабаваў падаць вінавачанне ў шпіянажы, Троцкі не фігураваў»<ref name=autogenerated1>[http://www.kurginyan.ru/publ.shtml?cmd=add&cat=3&id=133 Стенограммы суда времени. 23. Троцкий]</ref>.) Троцкі згуляў велізарную ролю ў «распрапагандаванні» і пераходзе на бок бальшавікоў салдат Петраградскага гарнізона, які імкліва раскладаўся. Ужо з мая 1917 года, практычна адразу пасля свайго прыбыцця, Троцкі пачаў надаваць адмысловую ўвагу кранштацкім матросам, сярод якіх былі таксама моцныя пазіцыі анархістаў. Упадабаным месцам для сваіх выступаў ён абраў цырк «Мадэрн», зачынены ў студзені 1917 года пажарнікамі. Падчас ліпеньскіх падзей Троцкі асабіста адбіў у нікім не кантраляванага натоўпу папулярнага тады эсэраўскага лідара, міністра земляробства Часовага ўрада [[Віктар Міхайлавіч Чарноў|Чарнова]] (хоць той і быў палітычным праціўнікам Троцкага). У ліпені на [[VI з'езд РСДРП(б)|VI з'ездзе]] [[РСДРП|РСДРП(б)]] адбылося аб'яднанне «міжраёнцаў» з бальшавікамі; сам Троцкі, які ў той час знаходзіўся ў «[[Крыжы|Крыжах]]», што не дазволіла яму выступіць на з'ездзе з асноўным дакладам — «О бягучым моманце», — быў абраны ў склад ЦК. Пасля правалу [[Карнілаўскі мяцеж|Карнілаўскага выступлення]] у верасні Троцкі быў вызвалены, як і іншыя арыштаваныя ў ліпені бальшавікі. === Дзейнасць на пасту старшыні Петрасавета (верасень-снежань 1917) === {{main|Леў Троцкі ў 1917 годзе}} Падчас «бальшавізацыі Саветаў» у верасні — кастрычніку 1917 года бальшавікі атрымалі да 90 % месцаў у Петрасавеце. {{СС|9|верасня|1917|22}} года Троцкі быў абраны старшынём Петраградскага савета працоўных і салдацкіх дэпутатаў, які ён узначальваў яшчэ падчас рэвалюцыі 1905 года. У 1917 годзе Троцкі таксама быў абраны ў [[Прадпарламент]], стаў дэлегатам [[II З’езд Саветаў|II З'езда Саветаў]] і быў абраны ва [[Усерасійскі ўстаноўчы сход|Устаноўчы сход]]. Без Леніна, што схаваўся ў ліпені ў Фінляндыі, роля лідара бальшавікоў перайшла да Троцкага{{sfn|Брентон|2017|loc=Орландо Файджес «Ленин и революция»| с=160 |name=}}}. У [[Прадпарламент|Прадпарламенце]] Троцкі ўзначаліў бальшавіцкую фракцыю. Прадпарламент ён характарызаваў як спробу «цэнзавых буржуазных элементаў» «бязбольна перавесці савецкую легальнасць у буржуазна-парламенцкую легальнасць» і бараніў патрэбу байкоту бальшавікамі гэтага органа (па ўласным выразе — «стаяў на байкатысцкай пазіцыі неўваходу [у Прадпарламент]»). Атрымаўшы ад Леніна ліст, што санкцыянуе байкот, [[20 кастрычніка|7 (20) кастрычніка]] на пасяджэнні Прадпарламента абвясціў пра тое, што фракцыя бальшавікоў пакідае залу пасяджэнняў. ==== Дзейнасць ВРК. Кастрычніцкая рэвалюцыя ==== {{main|Петраградскі ВРК}} 12 кастрычніка 1917 года Троцкі ў якасці старшыні Петрасавета сфармаваў [[Петраградскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт|ВРК]], які складаўся галоўным чынам з бальшавікоў, а таксама левых эсэраў. ВРК стаў асноўным органам падрыхтоўкі ўзброенага паўстання. Для блізіру ВРК фармальна падначальваўся не ЦК РСДРП(б), а непасрэдна Петрасавету, а яго старшынём быў прызначаны другарадны дзеяч рэвалюцыі, левы эсэр [[Павел Яўгенавіч Лазімір|Лазімір]] Асноўнай падставай для фармавання ВРК стаў магчымае наступленне немцаў на Петраград, або паўтор [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскага выступлення]]. [[Файл:Leon-Trotsky-1923.jpg|thumb|279x279px|Карыкатура на Л. Д. Троцкага, 1923.]] Адразу пасля свайго фармавання ВРК пачаў працу па скланенні на свой бок частак Петраградскага гарнізона. Ужо 16 кастрычніка старшыня Петрасавета Троцкі загадвае выдаць чырвонагвардзейцам 5 тысяч вінтовак. Па пытанні пра час правядзення паўстання Ленін, які бег у Фінляндыю, патрабуе пачынаць паўстанне неадкладна, Троцкі прапануе адкласці яго да склікання II Усерасійскага З'езда Саветаў працоўных і салдацкіх дэпутатаў, з тым, каб паставіць З'езд перад фактам, што рэжым «двоеўладдзя» знішчаны, і сам З'езд аказаўся вышэйшым і адзіным органам улады ў краіне. Троцкаму ўдаецца схіліць на свой бок большасць ЦК, нягледзячы на турботу Леніна адкладам паўстання. У перыяд 21-23 кастрычніка бальшавікі праводзяць серыю мітынгаў сярод вагальных салдат. 22 кастрычніка ВРК абвясціў, што загады штаба Петраградскай ваеннай акругі без узгаднення ВРК з'яўляюцца несапраўднымі. На гэтым этапе прамоўніцкае мастацтва Троцкага моцна дапамагло бальшавікам схіліць на свой бок вагальныя часткі гарнізона. Сведка аднаго з такіх выступаў, меншавік Суханаў у сваёй працы «Запіскі пра рэвалюцыю», адзначае: {{пачатак цытаты}} «Советская власть уничтожит окопную страду. Она даст землю и уврачует внутреннюю разруху. Советская власть отдаст всё, что есть в стране, бедноте и окопникам. У тебя буржуй две шубы — отдай одну солдату. У тебя есть тёплые сапоги? Посиди дома. Твои сапоги нужны рабочему…» Зал был почти в экстазе. Казалось, что толпа запоёт сейчас без всякого сговора какой-нибудь революционный гимн… Предлагается резолюция: за рабоче-крестьянское дело стоять до последней капли крови… Кто за? Тысячная толпа, как один человек, вздёрнула руки. «Пусть ваш голос будет вашей клятвой поддерживать всеми силами и со всей самоотверженностью Совет, который взял на себя великое бремя довести победу революции до конца и дать людям землю, хлеб и мир». {{канец цытаты}}</td></tr></table> 23 кастрычніка Троцкі асабіста «разагітуе» гарнізон Петрапаўлаўскай крэпасці. У бальшавікоў былі моцныя сумневы з нагоды гэтага гарнізона, а Антонаў-Аўсеенка нават падрыхтаваў план штурму крэпасці на выпадак, калі яна застанецца лаяльнай Часоваму ўраду. Фактычна, Троцкі быў адным з галоўных кіраўнікоў [[Кастрычніцкая рэвалюцыя 1917|Кастрычніцкай рэвалюцыі]]. Праз год пра гэты перыяд [[І. Сталін]] пісаў: {{пачатак цытаты}}«Вся работа по практической организации восстания проходила под непосредственным руководством председателя Петроградского Совета т. Троцкого. Можно с уверенностью сказать, что быстрым переходом гарнизона на сторону Совета и умелой постановкой работы Военно-революционного комитета партия обязана прежде всего и главным образом тов. Троцкому. Товарищи Антонов[-Овсеенко] и Подвойский были главными помощниками товарища Троцкого»<ref>Сталин И. В. Октябрьский переворот // Правда. 6 ноября 1918.</ref>.{{канец цытаты}} Праз некалькі гадоў, з пачаткам бязлітаснага змагання за ўладу ўсярэдзіне УКП(б), Сталін ужо рэзка змяняе свой тон: {{пачатак цытаты}}…нельзя отрицать того, что Троцкий хорошо дрался в период Октября. Да, это верно, Троцкий действительно хорошо дрался в Октябре. Но в период Октября хорошо дрался не только Троцкий, недурно дрались даже такие люди, как левые эсеры, стоявшие тогда бок о бок с большевиками. Вообще я должен сказать, что в период победоносного восстания, когда враг изолирован, а восстание нарастает, нетрудно драться хорошо. В такие моменты даже отсталые становятся героями<ref>[http://www.revolucia.ru/troz_len.htm Сталин И. В. Троцкизм Или Ленинизм?]</ref>. {{канец цытаты}} 25-26 кастрычніка выступае ў якасці галоўнага бальшавіцкага прамоўцы на [[II Усерасійскі з’езд Саветаў працоўных і салдацкіх дэпутатаў|II З'ездзе Саветаў]], вытрымаўшы зацятае змаганне з меншавікамі і эсэрамі, якія заявілі бурны пратэст супраць адбытага ўзброенага паўстання і пакінулі З'езд. {{пачатак цытаты}}Восстание народных масс не нуждается в оправдании. То, что произошло,— это восстание, а не заговор. Мы закаляли революционную энергию петербургских рабочих и солдат. Мы открыто ковали волю масс на восстание, а не на заговор… Тем, кто отсюда ушёл и кто выступает с предложениями, мы должны сказать: вы — жалкие единицы, вы — банкроты, ваша роль сыграна. И отправляйтесь туда, где вам отныне надлежит быть: в сорную корзину истории… {{канец цытаты}} Пры наступе на [[Петраград]] войскаў генерала [[П. М. Красноў|Краснова]] ў кастрычніку (лістападзе) 1917 г. Троцкі арганізоўваў абарону горада. 29 кастрычніка асабіста правярае на Пуцілаўскім заводзе палрыхтоўку артылерыйскіх гармат і бронецягніка, 30 кастрычніка асабіста прыбыў на Пулкаўскія вышыні, дзе адбылося вырашальнае сутыкненне паміж рэвалюцыйнымі сіламі і казакамі генерала Краснова. Як апісвае сведка падзей [[Джон Рыд]], Троцкі выехаў на Пулкаўскія вышыні проста з пасяджэння Петрасавета 29 кастрычніка (11 лістапада): {{пачатак цытаты}} Петроградский Совет работал полным ходом, зал был переполнен вооружёнными людьми. Троцкий докладывал: «Казаки отступают от Красного Села (громкие восторженные аплодисменты). Но сражение только ещё начинается. В Пулкове идут ожесточённые бои. … Крейсера „Олег“, „Аврора“ и „Республика“ стали на якорь на Неве и направили орудия на подступы к городу…» «Почему вы не там, где дерутся красногвардейцы?» — крикнул чей-то резкий голос. «Я отправляюсь сейчас же!» — ответил Троцкий, сходя с трибуны. Лицо его было несколько бледнее, чем обычно. Окружённый преданными друзьями, он вышел из комнаты по боковому проходу и поспешил к автомобилю. {{канец цытаты}} Па выразе [[Анатоль Васільевіч Луначарскі|Луначарскага]], Троцкі ў перыяд падрыхтоўкі бальшавіцкага паўстання «хадзіў як [[лейдэнскі слоік]], і кожнае дакрананне да яго выклікала разрад». ==== ВРК у лістапада-снежні 1917 ==== Пасля перамогі паўстання ў кастрычніку 1917 года, ВРК, які падначальваўся Петрасавету, аж да свайго самароспуску ў снежні фактычна аказаўся адзінай рэальнай сілай у Петраградзе, у адсутнасць яшчэ не паспелай сфармавацца новай дзяржаўнай машыны. У дырэктыве ВРК заставаліся сілы чырвонагвардзейцаў, рэвалюцыйных салдат і балтыйскіх матросаў. 21 лістапада 1917 года пры ВРК утвараецца «камісія па змаганні з контррэвалюцыяй», ВРК зачыняе сваёй уладай шэраг газет («Биржевые ведомости», «Копейка», «Новое время», «Русская воля» і г.д.), арганізуе харчовае забеспячэнне горада. Ужо 7 лістапада Троцкі ад імя ВРК публікуе ў газеце «Известия» заклік «Вниманию всех граждан», што аб'яўляе, што «Богатые классы оказывают сопротивление новому Советскому правительству, правительству рабочих, солдат и крестьян. Их сторонники останавливают работу государственных и городских служащих, призывают прекращать службу в банках, пытаются прервать железнодорожные и почтово-телеграфные сообщения и т. п. Мы предостерегаем их — они играют с огнём….Мы предупреждаем богатые классы и их сторонников: если они не прекратят свой саботаж и доведут до приостановки подвоз продовольствия, — первыми тяготу созданного ими положения почувствуют они сами. Богатые классы и их прислужники будут лишены права получать продукты. Все запасы, имеющиеся у них, будут реквизированы. Имущество главных виновников будет конфисковано». 2 снежня Петрасавет пад старшынствам Троцкага прымае рэзалюцыю «Пра п'янства і пагромы», што стварыла надзвычайную камісію па змаганні з п'янствам і пагромамі на чале з Благанрававым, якая падала ў дырэктыву камісіі ваенную сілу. Камісару Благанрававу загадвалася «знішчыць вінныя склады, ачысціць Петраград ад хуліганскіх банд, раззброіць і арыштаваць усіх, якія ганілі сябе ўдзелам у п'янстве і разгроме». ==== Праграмныя заявы лістапад-снежань 1917 ==== Практычна неадкладна пасля прыходу бальшавікоў да ўлады як Ленін, гэтак і Троцкі робяць цэлы шэраг цвёрдых заяў пра поўную гатовасць барукацца са сваімі палітычнымі праціўнікамі любымі метадамі. Так, ужо 1 (14) лістапада 1917 года Ленін на пасяджэнні Петраградскага камітэта РСДРП(бы) заяўляе, што «…Даже кратковременные их аресты уже давали результаты очень хорошие….В Париже гильотинировали, а мы лишь лишим продовольственных карточек». Аднак на тым жа пасяджэнні Троцкі даў зразумець, што, па яго думцы, пазбаўленнем картак справа не абмяжуецца: {{пачатак цытаты}} Нельзя, говорят, сидеть на штыках. Но и без штыков нельзя. Нам нужен штык '''там''', чтобы сидеть '''здесь'''…Вся эта мещанская сволочь, что сейчас не в состоянии встать ни на ту, ни на другую сторону, когда узнает, что наша власть сильна будет с нами…Мелкобуржуазная масса ищет силы, которой она должна подчиняться. Кто не понимает этого — тот не понимает ничего в мире, ещё меньше — в государственном аппарате<ref>{{Cite web |url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl035.htm |title=Л. Троцкий. Сталинская школа фальсификаций |access-date=15 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516032847/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl035.htm |archive-date=16 мая 2013 |url-status=dead }}</ref>. {{канец цытаты}} 30 кастрычніка (12 лістапада) 1917 года ў газеце «Известия» Троцкі выказваецца на карысць забароне партыі кадэтаў, заявіўшы, што {{пачатак цытаты}} Во времена Французской революции более честные люди, чем кадеты, были гильотинированы якобинцами за то, что они стояли в оппозиции к народу. Мы никого не казнили и не собираемся это делать, но есть моменты, когда ярость народа трудно контролировать. {{канец цытаты}} 17 снежня 1917, у сваім звароце да кадэтаў, Л. Троцкі заяўляе пра пачатак стадыі масавага тэрору ў адносінах да ворагаў рэвалюцыі ў больш цвёрдай форме: {{пачатак цытаты}} Вам следует знать, что не позднее чем через месяц террор примет очень сильные формы по примеру великих французских революционеров. Врагов наших будет ждать гильотина, а не только тюрьма<ref name="lancovterroristy">Ланцов С. А. Террор и террористы: Словарь.. — СПб.: Изд-во С.-Петерб. ун-та, 2004. — 187 с.</ref>. {{канец цытаты}} Само паняцце «[[чырвоны тэрор]]» было сфармулявана Троцкім у працы «[[Тэрарызм і камунізм (Троцкі)|Тэрарызм і камунізм]]», як «прылада, што ўжываецца супраць вырачанага на згубу класа, які не хоча гінуць<ref name="terrorizmikommunizm">Троцкий Л. «[[Тэрарызм і камунізм (Троцкі)|Терроризм и коммунизм]]» С. 64. // Аким Арутюнов «Досье Ленина без ретуши»</ref>. === Дзейнасць на пасту наркамзамежсправа (1917—1918) === {{main|Дзейнасць Троцкага на пасту наркамзамежсправа (1917—1918)}} {{also|Народны камісарыят замежных спраў|Брэсцкі мір}} II Усерасійскі З'езд Саветаў працоўных і салдацкіх дэпутатаў прызначыў Троцкага наркамам замежных спраў у першым складзе бальшавіцкага ўрада. Як сведчыць бальшавік [[Уладзімір Паўловіч Мілюцін|Мілюцін]] і сам Троцкі, Троцкаму прыналежыць аўтарства тэрміна «наркам» (народны камісар). Аж да снежня Троцкі спалучае функцыі наркамзамежсправа з функцыямі старшыні Петрасавета; па ўласных успамінах, «я гэты Наркамзамежспраў доўгі час аніразу не наведваў, бо сядзеў у Смольным». 5 снежня 1917 года [[Петраградскі ваенна-рэвалюцыйны камітэт|Петраградскі ВРК]] аб'яўляе пра самароспуск і ўтварае ліквідацыйную камісію, 13 снежня Троцкі перадае паўнамоцтвы старшыні Петрасавета [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Зіноўеву]] На практыцы гэта прыводзіць да таго, што ў кастрычніка-лістападзе 1917 года Троцкі рэдка з'яўляецца ў наркамаце і адносна мала займаецца яго справамі з-за загружанасці бягучымі пытаннямі ў Петрасавеце. Першым выклікам, з якім Троцкаму даводзіцца стукнуцца неадкладна пасля ўступу ў пасаду, робіцца ўсеагульны байкот (у савецкай гістарыяграфіі — «контррэвалюцыйны сабатаж») дзяржслужбоўцаў старога міністэрства замежных спраў. Абапіраючыся на свайго памагатага, кранштацкага матроса [[Мікалай Рыгоравіч Маркін|Маркіна]], Троцкі паступова пераадольвае іх супраціў і пачынае апублікаванне таемных дамоў царскага ўрада, што з'яўлялася адным з праграмных заданняў бальшавікоў. Таемныя дамовы «старога рэжыму» шырока выкарыстоўваліся ў бальшавіцкай агітацыі для паказу «рабаўніцкага» і «захопніцкага» духу Першай сусветнай вайны. Таксама новая ўлада неўзабаве сутыкнулася з міжнароднай дыпламатычнай ізаляцыяй; перамовы Троцкага з замежнымі пасламі, якія знаходзіліся ў Петраградзе, вынікаў не далі. Усе дзяржавы Антанты, а потым і нейтральныя дзяржавы, адмовіліся прызнаваць законнасць новай улады і разарвалі з ёй дыпламатычныя адносіны. «Прамежкавая» платформа Троцкага «''ні міру, ні вайны: дагавору не падпісваем, вайну спыняем, а армію дэмабілізуем''» атрымвае ўхвалу большасці ЦК, аднак церпіць правал. Германія адмаўляецца церпіць далейшае зацягванне перагавораў, і 22 лютага 1918 года пераходзіць у наступ. Былая Руская імператарская армія да гэтага часу канчаткова спыняе сваё існаванне і апынаецца не ў стане як-або перашкодзіць немцам. Прызнаўшы правал сваёй палітыкі, Троцкі 22 лютага падае ў адстаўку з паста наркамзамежсправа. [[Файл:2nd Congress of Soviets of the Nothern region presidium.jpg|thumb|300x300px|М. С. Урыцкі, Л. Д. Троцкі, Я. М. Свярдлоў, Р. Е. Зіноўеў і М. М. Лашэвіч у 1918 годзе.]] Перад тварам германскага ўльтыматуму Ленін патрабуе ад ЦК прыняцця германскіх умоў, пагражаючы ў адваротным выпадку сваёй адстаўкай, што фактычна азначала раскол партыі. Таксама пад ціскам «левых камуністаў» Ленін высоўвае новую «прамежкавую» платформу, што ўяўляе Брэсцкі мір «адхланнем» перад будучай «рэвалюцыйнай вайной». Пад уплывам пагрозы адстаўкі Леніна Троцкі, хоць і быў раней супраць падпісання міру на германскіх умовах, змяняе сваю пазіцыю і падтрымвае Леніна. На гістарычным галасаванні ЦК РСДРП(б) 23 лютага (10 сакавіка) 1918 года Троцкі разам з чатырма сваімі прыхільнікамі ўстрымаўся, што забяспечыла Леніну большасць галасоў. === Дзейнасць на пасту старшыні Рэўваенсавета (1918—1919) === {{main|Дзейнасць Троцкага на пасту наркамваенмора (1918—1924)}} [[Файл:Leo Trotsky 1918 Spb.jpg|350px|thumb|right|Троцкі ў 1918 годзе.]] Неўзабаве пасля сваёй адстаўкі з паста наркамзамежсправа Троцкі атрымвае новае прызначэнне. 14 сакавіка ён атрымаў пост наркама па ваенных справах, 28 сакавіка — старшыні Вышэйшага ваеннага савета, у красавіку — народнага камісара па марскіх справах, і 6 верасня — старшыні рэвалюцыйнага ваеннага савета РСФСР. Да лютага 1918 года былая царская армія ўжо фактычна спыніла сваё існаванне пад уплывам раскладальнай прапаганды рэвалюцыйных сіл, у тым ліку і бальшавікоў, апынуўшыся ў выніку высілкаў антыдзяржаўных сіл няздольнай як-або затрымаць германскае наступленне. Ужо ў студзені 1918 года пачата фармаванне РСЧА, аднак, як адзначае [[Рычард Пайпс]], аж да лета 1918 года Чырвоная армія існуе па большай частцы на паперы. Існавалыя тады прынцыпы добраахвотнага набору і выбарнасці камандзіраў прывялі да яе малалікасці, слабой падкантрольнасці, нізкай боегатоўнасці (''«партызаншчына»''). Асноўным штуршком, што прымусіў бальшавікоў перайсці да фармавання масавага рэгулярнай арміі, стала [[Паўстанне Чэхаславацкага корпуса|выступленне чэхаславацкага корпуса]]. Сілы чэхаславацкіх легіянераў складалі ўсяго каля 40-50 тыс. чал., што здавалася нязначным для Расіі, якая яшчэ год таму мела ледзь не 15-мільённую армію. Аднак на той момант чэхаславакі апынуліся ледзь не адзінай ваеннай сілай у краіне, што захавала баяздольнасць. Атрымаўшы ў падобных умовах новае прызначэнне, Троцкі робіцца фактычна першым галоўнакамандуючым Чырвонай арміі і адным з яе ключавых заснавальнікаў. Сучаснік Троцкага доктар Зіў заявіў, што ў якасці наркамваенмора Троцкі «намацаў сваю сапраўдную прафесію: …няўмольная логіка (якая прыняла форму ваеннай дысцыпліны), жалезная наважнасць і непахісная воля, якая не спынялася ні перад якімі меркаваннямі гуманнасці, ненаеднае славалюбства і беспамерная самаўпэўненасць, спецыфічнае прамоўніцкае мастацтва». {{main|Царыцынскі канфлікт}} У жніўні 1918 года Троцкі фармуе старанна арганізаваны «[[Цягнік Троцкага|цягнік старшыні Рэўваенсавета]]», у якім, з гэтага моманту, ён галоўным чынам і жыве два з паловай гады, бесперапынна раз'язджаючы па франтах Грамадзянскай вайны. У якасці «ваеннага лідара» бальшавізму Троцкі выяўляе несумнеўныя прапагандысцкія здольнасці, асабістую адвагу і выяўную жорсткасць. Прыбыўшы 10 жніўня 1918 года на станцыю Свіяжск, Троцкі асабіста ўзначальвае барацьбу за Казань. Самымі драконаўскімі спосабамі ён наводзіць сярод чырвонаармейцаў дысцыпліну, звярнуўшыся, у тым ліку, да [[Дэцымацыя (кара)|расстрэлам кожнага дзясятага салдата]] 2-га Петраградскага палка, што самавольна бег са сваіх баявых пазіцый. На думку Рычарда Пайпса, адзіным несумнеўным асабістым унёскам Троцкага ў баявыя дзеянні Грамадзянскай вайны стала абарона Петраграда 1919 года. Нягледзячы на тое, што чырвоная 7-я армія мела амаль пяціразовую перавагу ў жывой сіле перад Паўночна-заходняй арміяй Юдзеніча, Петраград быў ахоплены панікай, у тым ліку перад белагвардзейскімі танкамі, а Ленін сур'езна разглядаў перспектыву здачы горада. Троцкі сваімі выступамі смог падняць павалены баявы дух войскаў, паралельна пусціўшы чутку, што танкі Юдзеніча «зроблены з фарбаванага дрэва». Пасля гэтага чырвонаармейцы нарэшце змаглі скарыстаць сваю лікавую перавагу і разграміць Белую гвардыю. Троцкі неаднаразова асабіста з'яўляецца на перадавую, у жніўні 1918 года яго цягнік ледзь не быў захоплены белагвардзейцамі, а пазней у тым жа месяцы ён ледзь не загінуў на мінаносцы Волжскай рачной флатыліі. Некалькі разоў Троцкі, рызыкуючы сваім жыццём, выступае з прамовамі нават перад дэзерцірамі. Разам з тым бурная дзейнасць старшыні Рэўваенсавета, які ездзіў па франтах, пачынае ўсё часцей выклікаць раздражненне цэлага шэрага яго падначаленых, прыводзячы да мноства гучных асабістых сварак. Самай значнай з іх стаў асабісты канфлікт Троцкага са Сталіным і Варашылавым падчас абароны Царыцына ў 1918 годзе. Па сведчанні сучасніка падзей С. І. Лібермана, хоць дзеянні Сталіна тады і парушалі вымогі ваярскай і партыйнай дысцыпліны, што было асуджана ЦК, большасць камуністычных лідараў недалюблівалі «выскачку» Троцкага і ў гэтым канфлікце падтрымвалі Сталіна<ref>{{Cite web |url=http://www.pseudology.org/Liberman/lbr-8.html |title=Семён (Simon) Исаевич Либерман. Building Lenin’s Russia — Построение России <a href="http://www.hrono.ru/biograf/lenin.html">Ленина</a> |access-date=16 кастрычніка 2017 |archive-date=11 жніўня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180811023656/http://www.pseudology.org/Liberman/lbr-8.html |url-status=dead }}</ref>. У якасці старшыні Рэўваенсавета Троцкі паслядоўна прасоўвае шырокае выкарыстанне ў Чырвонай арміі «ваенспецаў», для кантролю якіх уводзіць сістэму палітычных камісараў і сістэму закладніцтва. Пераканаўшыся, што армія, пабудаваная на прынцыпах усеагульнай роўнасці і самаахвотнасці, аказалася небаяздольнай, Троцкі падтрымлівае яе паступовую рэарганізацыю ў адпаведнасці з больш традыцыйнымі прынцыпамі, паступова аднавіўшы мабілізацыі, адзінаначалле, знакі адрознення, адзіную форму адзення, ваярскія вітанні і парады. === Пры ўладзе пад канец Грамадзянскай вайны (1920—1921) === {{main|Троцкі пры ўладзе ў пачатку 1920-х гадоў}} {{таксама|Кранштацкае паўстанне}} У [[1920]] годзе Чырвонай арміі на чале з Троцкім удаецца дамагчыся вырашальнага пералому падчас Грамадзянскай вайны («чырвоны патоп»). У лістападзе 1919 года пасля асабістага ўмяшання Троцкага ў абарону Петраграда войскі генерала Юдзеніча адступілі на тэрыторыю Эстоніі, дзе былі інтэрніраваны мясцовымі ўладамі, у снежні канчаткова абваліўся калчакаўскі фронт. У лютым 1920 года дзянікінцы пачалі імклівае адступленне ў Крым, дзе пераемнік генерала Дзянікіна барон Урангель, імкнучыся прыцягнуць як мага шырэйшыя пласты насельніцтва, перафарматаваў [[Узброеныя сілы Поўдня Расіі]] ў [[Руская армія Урангеля|Рускую армію]]. Да лістапада 1920 у агульных рысах падышла да канца [[савецка-польская вайна]], што дазволіла засяродзіць супраць Урангеля перасяжныя прынамсі ўтройчы сілы. Падзенне Крыма стала толькі пытаннем часу; у сярэдзіне лістапада белагвардзейцы [[Крымская эвакуацыя|арганізавана эвакуяваліся]] з пяці крымскіх партоў. Заканчэнне Грамадзянскай вайны зрушыла прыярытэты ад узброенага змагання да гаспадарчага будавання. Пасля сямі гадоў вайны (спачатку сусветнай, а потым грамадзянскай) краіна ляжала ў руінах, а знясіленае насельніцтва больш ужо не магло ўтрымліваць створаную Троцкім гіганцкую ваенную машыну. У снежні 1920 года Ленін санкцыянаваў пачатак дэмабілізацыі Чырвонай арміі; асноўным стрымальным яе фактарам стаў крайні развал чыгунак: яны былі ўжо няздольныя за кароткі час развезці па хатах мільёны дэмабілізаваных салдат. «Чырвоны патоп» 1919—1920 гадоў пачаткаў змяняцца «зялёным патопам» — масавымі паўстаннямі сялян, незадаволеных харчразвёрсткай. «Зялёныя» паўстанцы падсілкоўваліся велізарнымі масамі дэзерціраў з Чырвонай арміі; часцяком дэмабілізаваныя чырвонаармейцы, вярнуўшыся дахаты, таксама далучаліся да паўсталых. Гістарычна рашэнне пра замену харчразвёрсткі харчпадаткам, прынятае ў сакавіку 1921 года X з'ездам РКП(б), дапамагло ўнесці супакаенне ў сялянскія масы; паўстанні паступова спыніліся. З набліжэннем сканчэння вайны Троцкі пачаў выяўляць усё большую цікавасць да мірнай гаспадарчай дзейнасці. Першым яго эксперыментам на гэтай ніве стала арганізацыя ў студзені 1920 года [[1-я Рэвалюцыйная рабочая армія|Першай рабочай арміі]], якая стала магчымай у сувязі з расфарміраваннем [[Усходні фронт РСЧА|калчакаўскага фронту]]. Досвед, аднак, аказаўся цаліком правальным: трудармейцы паказвалі вельмі нізкую прадукцыйнасць працы, а баявая арганізацыя апынулася дрэнна прыстасавана для мірнай працы. Па розных ацэнках, на момант стварэння працарміі толькі 10 — 23 %% яе асабовага склада займаліся працоўнай дзейнасцю як такой, увесь час адхіляліся ад прац страявой падрыхтоўкай і нясеннем нарадаў. Тым не менш, увесь 1920 год і першыя месяцы 1921 прайшлі пад знакам «[[Ваенны камунізм|ваеннага камунізму]]», у тым ліку і арганізацыі новых трудармий. На пастах старшыні савета першай працарміі (студзень — люты 1920) і наркама шляхоў зносін (сакавік 1920 — красавік 1921) Троцкі зарэкамендаваў сябе як заўзяты прыхільнік мілітарызацыі народнай гаспадаркі. У сваім выступе на III Усерасійскім з'ездзе прафсаюзаў 9 красавіка 1920 года ён сфармуляваў сваё крэда: {{пачатак цытаты}} ''…Когда меньшевики говорят о своей резолюции, что принудительный труд всегда является малопроизводительным, то они находятся в плену у буржуазной идеологии и отрицают самые основы социалистического хозяйства… Мы знаем труд вольнонаемный, который буржуазия называет свободным. Мы же противопоставляем этому труд общественно-нормированный на основе хозяйственного плана, обязательного для всего народа, т.-е. принудительного для каждого работника страны. Без этого нельзя и думать о переходе к социализму…Говорят, что принудительный труд непроизводителен. Если это верно, то все социалистическое хозяйство обречено на слом, ибо других путей к социализму, кроме властного распределения хозяйственным центром всей рабочей силы страны, размещения этой силы соответственно потребностям общегосударственного хозяйственного плана, быть не может…'' ''Если рабочие сохранят то, что называлось свободой передвижения, свободой покидать завод в любое время, в поисках лучшего куска хлеба, то в настоящих условиях, в условиях страшной расшатанности всей жизни, всего производственного и транспортного аппарата, это приведет к полной хозяйственной анархии, к полному разгрому и распылению рабочего класса, к полной невозможности учесть завтрашний день нашей промышленности. Милитаризация труда не есть выдумка отдельных политиков или выдумка нашего военного ведомства. Милитаризация труда…является неизбежным основным методом организации рабочих сил…<ref>{{Cite web |url=http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl547.htm |title=Л. Троцкий. Профсоюзы и милитаризация труда |access-date=16 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216164330/http://magister.msk.ru/library/trotsky/trotl547.htm |archive-date=16 лютага 2017 |url-status=dead }}</ref>'' {{канец цытаты}} Падчас унутрыпартыйнай дыскусіі пра прафсаюзы (лістапад 1920 — сакавік 1921) Троцкі выступаў, як прыхільнік усеагульнай мілітарызацыі прамысловасці, з выкарыстаннем прафсаюзаў у якасці «прыводных дзяг». Па ўспамінах сучасніка Лібермана, са сканчэннем Грамадзянскай вайны Троцкі збіраўся не дэмабілізаваць армію, а, наадварот, мілітарызаваць народную гаспадарку. Разам з тым падобнае імкненне да ўжывання ў эканоміцы ваенна-камандных метадаў шмат у чым адпавядала духу часу; бальшавізм нарадзіўся ў агні і грукаце вайны, і на доўгія дзесяцігоддзі ўспадкаваў фразеалогію «франтоў» і «кампаній» у дачыненні да самай мірнай дзейнасці. У гады рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны Троцкі фактычна стаў другой асобай у дзяржаве; магутная прапагандысцкая машына бальшавізму, адным са стваральнікаў якой ён сам і з'яўляўся, стварыла вакол Троцкага гераічны арэол «правадыра пераможнай Чырвонай арміі». За ўдзел у [[Абарона Петраграда|абароне Петраграда]] Троцкі быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага сцяга, у яго гонар названы [[Лейтэнант Ільін (эсмінец)|эсмінец]] і бронецягнік, у [[1923]] годзе [[Гатчына]] была пераназвана ў Троцк. Зрэшты, аналагічным ушанаванням у той жа час ганараваліся і многія іншыя бальшавіцкія правадыры, улучаючы і Сталіна. Аднак удзел Троцкага ў арганізацыі працармій і яго прапанова «ператрэсці прафсаюзы» вельмі падарвала яго аўтарытэт; далейшае «закручванне гаек» у духу «ваеннага камунізму» краіна ўжо не магла вынесці. Тым часам, у рэчаіснасці стаўленне Троцкага да рэжыму «ваеннага камунізму» было на справе куды складанейшым — менавіта ён яшчэ ў лютым 1920 года першым прапанаваў меры па скасаванні харчразвёрсткі (хоць гэтыя меры і не супадалі ў дакладнасці з рашэннямі, прынятымі праз год X з'ездам). Пераход да [[НЭП]]у выклікаў у сучаснікаў выяўныя аналогіі з [[тэрмідор]]ам Французскай рэвалюцыі — контррэвалюцыйным пераваротам, што паставіў кропку на радыкалізме якабінцаў. Як ні парадаксальна, у пачатку 1920-х гадоў менавіта Троцкі як папулярны военачальнік і прыхільнік аўтарытарных, ваенна-камандных метадаў, здаваўся найболей выяўным кандыдатам у банапарты. Аднак НЭП, стаўшы фактычна рэстаўрацыяй капіталізму ў эканоміцы, гэтак і не прывёў да лібералізацыі ў палітыцы. Наадварот, эканамічная лібералізацыя 1920-х гадоў завярнулася адначасна з усеагульным «закручваннем гаек» у палітычнай сферы. Канчаткова былі распушчаны ўсе захавалыя да таго часу легальнасць небальшавіцкія партыі, усярэдзіне самай партыі быў прыняты курс на паступовае знішчэнне любых апазіцый і ўсталяванне поўнага аднадумства па ўсіх пытаннях. Самую пільную ўвагу партыя таксама надала асноўнай ідэалагічнай апоры «старога рэжыму» — царквы, што зацята адмаўлялася прызнаваць новую ўладу. Са сканчэннем Грамадзянскай вайны бальшавікі арганізавалі кампанію па вынятку царкоўных каштоўнасцей. Быў ініцыяваны ўнутрыцаркоўны рух «[[абнаўленства]]»; па задуме Троцкага, ён павінны быў стаць адмысловым праваслаўным аналогам пратэстанцкай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. Троцкі прымаў самы дзейны ўдзел ва ўсіх гэтых працэсах. Вельмі негатыўна ён выказваўся пра «працоўную апазіцыю» Шляпнікава — [[Аляксандра Міхайлаўна Калантай|Калантай]], заявіўшы, што яна робіць з лозунга ўнутрыпартыйнага «дэмакратызму» фетыш. Падтрымваў паказальныя працэсы супраць эсэраў па вінавачанні ў тэрарыстычнай дзейнасці супраць бальшавікоў; па прапанове Троцкага, смяротныя прысуды былі заменены на «умоўныя» пры ўмове, што ПСР не будзе займацца больш узброеным змаганнем супраць бальшавізму. Такім чынам, лідары эсэраў былі, фактычна, узяты ў закладнікі. Узначаленая Троцкім Чырвоная армія перамагла ў Грамадзянскай вайне, тым самым абараніўшы бальшавізм ад фізічнага знішчэння. Аднак, са сканчэннем вайны Троцкі стаў больш не патрэбны. Аказаўшыся на чале арміі ў ваенны час, Троцкі на некалькі гадоў атрымаў у свае рукі практычна неабмежаваную ўладу. Гады Грамадзянскай вайны ўмацавалі яго прыхільнасць аўтарытарнаму стылю кіраўніцтва, тады як у партыі таго часу быў прыняты калегіяльны стыль. Па думцы [[Аляксандр Дзмітрыевіч Наглоўскі|А. Д. Наглоўскага]], Троцкі ствараў вакол сябе атмасферу «[[Аракчэеўшчына|аракчэеўшчыны]]». [[Старыя бальшавікі]] былі змушаны прызнаваць велізарныя заслугі Троцкага перад партыяй, аднак лічылі яго выскачкай, які далучыўся да бальшавізму толькі ў ліпені 1917 года. Да рэвалюцыі Троцкі доўга вагаўся паміж бальшавікамі і меншавікамі, не цалкам далучаючыся ні да тых, ні да іншых; фактычна, ён заўсёды імкнуўся да стварэння ўласнай партыі і ўласнай навукі. Ужывальныя Троцкім цвёрдыя метады ваеннага часу стварылі яму нямала ворагаў, самымі небяспечнымі сярод якіх сталі Зіноўеў і Сталін. Пасля канчатковага адыходу Леніна ад палітычнай дзейнасці лёс Троцкага быў прадвызначаны — супраць яго аб'ядналіся большасць партыйных вярхоў. === Палітычная дзейнасць (1919—1921) === Пры стварэнні [[Камінтэрн]]у ў 1919 г. быў аўтарам яго Маніфеста. У сакавіку 1919 г. [[VIII з’езд РКП(б)]] узнавіў бальшавіцкае палітбюро як увесь час дзейны орган, і Троцкі ўвайшоў у склад першага [[Палітбюро ЦК РКП(б)]]. У [[1922]] годзе, на глебе незадаволенасці дзейнасцю [[Рабоча-сялянская інспекцыя|Рабкрына]] і рашєннм нацыянальнага пытання, ізноў стаў складацца саюз паміж Троцкім і Леніным, але Ленін захварэў і адышоў ад палітычнага жыцця. === Троцкі ў апошнія гады жыцця Леніна. Пачатак барацьбы за ўладу ўсярэдзіне РКП(б) === ==== 1922 год. Фармаванне «тройкі» Зіноўеў-Каменеў-Сталін ==== Дрэннае здароўе Леніна і фактычнае сканчэнне Грамадзянскай вайны вывелі на першае месца пытанне аб уладзе, пытанне пра тое, хто стане пераемнікам Леніна і новым кіраўніком дзяржавы. У сакрэтным заключэнні лекараў, скіраваным членам Палітбюро ЦК, падкрэсліваўся вельмі сур'ёзны характар хваробы Леніна. Адразу ж пасля інсульту сфармавалася «тройка» у складзе Каменева, Зіноўева і Сталіна для супольнай барацьбы з Троцкім як адным з імаверных пераемнікаў<ref name="lib.ru">[http://lib.ru/MEMUARY/BAZHANOW/stalin.txt Борис Бажанов. Воспоминания бывшего секретаря Сталина]</ref>. Як піша прафесар Валкагонаў: «Сталін, Каменеў і Зіноўеў не хавалі сваіх боязей у дачыненні Троцкага, які, падобна, даўно ў душы лічыў, што толькі ён можа быць пераемнікам Леніна, што гэта месца логікай гісторыі даўно „забранявана“ для яго»<ref>[http://www.razlib.ru/istorija/lenin_politicheskii_portret_kn_2/p4.php Глава 4 Мавзолей ленинизма / Ленин: политический портрет. Кн. 2]</ref>. У снежні 1922 года стан Леніна зноў моцна пагоршыўся, 16 снежня адбыўся другі інсульт. Бальшавіцкім лідарам, у тым ліку і самаму Леніну, стала канчаткова ясна, што жыць яму засталося нядоўга. [[3 красавіка]] [[1922]] года па прапанове Каменева і Зіноўева была заснавана пасада [[Генеральны сакратар ЦК КПСС|Генеральнага сакратара ЦК РКП(б)]], на якую па іх прапанове быў прызначаны Сталін. Спачатку гэта пасада разумелася як тэхнічная і таму ніяк не цікавіла Троцкага, а пад кіраўніком дзяржавы разумеўся Старшыня Саўнаркама. Сталін фактычна ўзначальваў цэлы шэраг падобных «тэхнічных» органаў ЦК: [[Сакратарыят ЦК КПСС|Сакратарыят ЦК]], [[Аргбюро ЦК УКП(б)|Аргбюро ЦК]], уваходзіў у склад [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро]], узначальваў асноўны савецкі кантрольны орган [[Рабоча-сялянская інспекцыя|Рабкрын]]. Таксама Сталін прасоўваў на пост кіраўніка асноўнага партыйнага кантрольнага органа, Цэнтральнай Кантрольнай Камісіі (ЦКК), свайго прыхільніка Куйбышава. Такім чынам Сталіну ўдалося ўзначаліць «тэхнічны» дзяржаўны апарат якраз у перыяд асабліва рэзкага ўзросту яго ўплыву. [[Рычард Пайпс]] адзначае, што грандыёзны ўзрост бюракратыі ў пачатку 1920-х гадоў быў наканаваны. Прынамсі са снежня 1917 года бальшавікі ўзялі курс на ўсеагульнае адзяржаўленне эканомікі і ліквідацыю мясцовага самакіравання, што, быўшы памножаным на велізарныя памеры Расіі, выклікала каласальны ўзрост дзяржапарату, што ўзваліў на сябе мноства функцый, у выкананне якіх дзяржава да рэвалюцыі не ўмешвалася. Гэты працэс падрабязна разгледжаны даследчыкам [[Міхаіл Сяргеевіч Васленскі|Міхаілам Васленскім]] у яго фундаментальнай працы «Наменклатура». М. С. Восленскі адзначае, што са сканчэннем Грамадзянскай вайны ў камуністычную партыю лінула маса «нахрапістых кар'ерыстаў», кожнага з якіх па асобнасці Ленін мог расстраляць, спаслаць, пасадзіць у турму, «але ўсе разам яны былі неадольныя». Узмацненне партыйнай бюракратыі наклалася на ўсеагульную стомленасць насельніцтва ад вайны (паводле выразу Троцкага, перамаглі настроі «не мы для рэвалюцыі, а зараз ужо рэвалюцыя для нас»). На працягу 1922 года Леніну на нейкі час удалося вярнуцца да працы. Ён асабіста ўмяшаўся ў вострую дыскусію па нацыянальным пытанні, скрытыкаваўшы сталінскі план «аўтанамізацыі» РСФСР. Заявіўшы па адрасе Сталіна, што «абруселыя чужынцы часцяком перасольваюць па частцы праўдзіва рускага настрою», Ленін высунуў план ладу СССР як аб'яднання саюзных рэспублік. Таксама ў [[1922]] годзе Ленін прапанаваў Троцкаму стаць адным з чатырох намеснікаў Старшыні Саўнаркама; за прапанаваную Леніным рэзалюцыю прагаласавалі ўсе члены Палітбюро — усе, апроч самога Троцкага, незадаволенага такім нязначным, паводле яго думкі, прызначэннем. Пасля свайго часовага вяртання да працы ў 1922 годзе Ленін быў паражаны бурным працэсам пабудовы дзяржапарату, які развярнуўся ў сувязі з сканчэннем Грамадзянскай вайны: за час хваробы Леніна Саўнаркам паспеў утварыць 120 новых камісій, тады як, па падліках Леніна, павінна было хапіць 16<ref>[http://krotov.info/history/11/geller/gell_1920.html Россия в 20 веке: М. Геллер, А. Некрич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125150634/http://krotov.info/history/11/geller/gell_1920.html |date=25 студзеня 2012 }}</ref>. У студзені 1923 года Ленін напісаў праграмны артыкул «[[Як нам рэарганізаваць Рабкрын]]», у якім спрабаваў зрабіць з гэтага органа процівагу бюракратыі. На думку Рычарда Пайпса, {{пачатак цытаты}} Провал попыток экспортировать революцию означал, что возникает необходимость создать стабильное государство и профессиональное чиновничество для управления этим государством. Подобная задача требовала людей совершенно иного типа, чем профессиональный революционер, большую часть сознательной жизни проведший в подполье. … Соратники Ленина были неспособны руководить нормально функционирующим государством, иметь дело с ворохами всевозможной писанины, издавать инструкции разбросанным по всей стране партячейкам, назначать чиновников низшего уровня, — всё это казалось им невыносимо скучным. Сталин был единственным из числа крупных большевиков, у кого имелись и вкус и талант к подобной рутине. Это и стало решающим фактором его восхождения на вершину власти. … Советская бюрократия разрослась в таких неимоверных масштабах, потому что при коммунизме все без исключения, в чём участвовало двое или больше людей, должно было проходить под руководством партийных органов. Вся экономика страны, ранее находившаяся, главным образом, в частных руках, управлялась теперь из единого центра; точно так же обстояло дело со всеми общественными институтами, со всеми культурными объединениями, с духовенством, со всем вплоть до самых мельчайших ячеек общества, потому что, будучи опытными революционерами, большевики прекрасно понимали, что самые безобидные на первый взгляд организации могут служить ширмой для политической активности. Это означало создание гигантской бюрократической машины. {{канец цытаты}} Па выразе М. С. Восленского, «калі чытаеш апошнія працы Леніна, выразна бачыш, як змешчаны на краі магілы правадыр кідаецца перад гэтай нечаканай праблемай»; па выразе самога Леніна, «''самы горшы ў нас унутраны вораг — бюракрат. Гэта камуніст, які сядзіць на адказным (а потым і на неадказным) савецкім пасту і карыстаецца ўсеагульнай павагай, як чалавек сумленны''». У сваёй працы 1922 года «Да пытання пра нацыянальнасці ці пра „аўтанамізацыю“» Ленін вельмі рэзка крытыкаваў як узрост бюракратычнага апарата, гэтак і «вялікадзяржаўны» план «аўтанамізацыі» (улучэння былых нацыянальных ускраін Расійскай Імперыі ў склад РСФСР у якасці аўтаномных рэспублік замест праекта СССР), які прасоўваўся Сталіным: {{пачатак цытаты}} …вся эта затея «автономизации» в корне была неверна и несвоевременна. Говорят, что требовалось единство аппарата. Но откуда исходили эти уверения? Не от того ли самого российского аппарата, который, как я указал уже в одном из предыдущих номеров своего дневника, заимствован нами от царизма и только чуть-чуть подмазан советским мирром… по совести сказать… [аппарат] на самом деле насквозь ещё чужд нам и представляет собой буржуазную и царскую мешанину. …"свобода выхода из союза", которой мы оправдываем себя, окажется пустою бумажкой, неспособной защитить российских инородцев от нашествия того истинно русского человека, великоросса-шовиниста, в сущности, подлеца и насильника, каким является типичный русский бюрократ. Нет сомнения, что ничтожный процент советских и советизированных рабочих будет тонуть в этом море шовинистической великорусской швали, как муха в молоке… приняли ли мы с достаточной заботливостью меры, чтобы действительно защитить инородцев от истинно русского держиморды? Я думаю, что мы этих мер не приняли…<ref>[http://library.maoism.ru/Lenin/Lenin-autonomisation.htm К вопросу о национальностях или об автономизации]</ref>{{канец цытаты}} З 1922 года, паралельна з узмацненнем уплыву Сталіна як кіраўнікі «тэхнічнага» апарата, таксама ўзмацняецца яго ўплыў як сакратара паступова адыходзячага ад спраў Леніна. Як лічыць Рычард Пайпс, Леніну ў гэтым дачыненні была куды зручней мець справа са Сталіным, чым са свавольным выбухоўным Троцкім: {{пачатак цытаты}} когда Ленин, утратив способность заниматься государственными делами, жил в Горках, Сталин навещал его чаще, чем кто бы то ни было другой. Что же касается Троцкого, то в конце 1922 г. он расспрашивал, как проехать в Горки, — судя по всему, он там ни разу не был. Троцкий постоянно бомбардировал Ленина пространными меморандумами, в которых объяснял, сколь многое идёт вкривь и вкось в Советской России и как исправить допущенные ошибки. Ленин часто нацарапывал на этих меморандумах резолюцию «В архив», — это значило, что никаких действий по выводам и предложениям Троцкого предпринимать не следует. Сталин, напротив, посылал ему лишь кратенькие записки, содержащие разбитые по пунктам предложения относительно того, как лучше реализовать принятые Лениным решения, никогда не оспаривая сами эти решения.{{канец цытаты}} Сам Троцкі ў сваёй аўтабіяграфічнай працы «Маё жыццё» прызнае па гэтай нагодзе: «няма ніякага сумневу ў тым, што для бягучых спраў Леніну было ў многіх выпадках зручней абапірацца на Сталіна, Зіноўева ці Каменева, чым на мяне… у мяне былі свае пагляды, свае метады працы, свае прыёмы… ён занадта добра разумеў, што я не падыходжу для даручэнняў». Пасля другога інсульту, які здарыўся з Леніным 16 снежня 1922 гады, «тройка» Зіноўеў-Каменеў-Сталін са студзеня 1923 года канчаткова аформіла механізм сваёй працы. Адзін з сакратароў Сталіна Барыс Бажанаў так апісвае яго: {{пачатак цытаты}} Политбюро — центральный орган власти. Оно решает все важнейшие вопросы управления страной (да и мировой революцией). …Но порядок дня заседания Политбюро… утверждает тройка. Накануне заседания Политбюро Зиновьев, Каменев и Сталин собираются, сначала чаще на квартире Зиновьева, потом обычно в кабинете Сталина в ЦК. Официально — для утверждения повестки Политбюро. Никаким уставом или регламентом вопрос об утверждении повестки не предусмотрен. …это заседание тройки и есть настоящее заседание секретного правительства, решающее, вернее, предрешающее все главные вопросы. Формально тройка решает, ставить ли вопрос на заседании Политбюро или дать ему другое направление. На самом деле члены тройки сговариваются, как этот вопрос должен быть решён на завтрашнем заседании Политбюро, обдумывают решение, распределяют даже между собой роли при обсуждении вопроса на завтрашнем заседании… Завтра на заседании Политбюро будет обсуждение, будут приняты решения, но всё главное обсуждено здесь, в тесном кругу; обсуждено откровенно, между собой (друг друга нечего стесняться) и между подлинными держателями власти. Собственно, это и есть настоящее правительство<ref name="lib.ru"/>. {{канец цытаты}} Як пасля сцвярджаў сам Троцкі, у снежні 1922 — студзені 1923 іх з Леніным пазіцыі зноў зблізіліся па пытаннях манаполіі вонкавага гандлю, нацыянальна-адміністрацыйнага ладу СССР (праект «саюзных рэспублік» супраць праекта «аўтанамізацыі РСФСР») і барацьбы з узмацненнем бюракратыі. План Леніна «па барацьбе з бюракратыяй» складаўся ў пашырэнні ЦК у некалькі разоў, узмацненні кантрольнага органа — Рабоча-сялянскай інспекцыі (Рабкрын), утварэнні камісіі ЦК па барацьбе з бюракратызмам. Прапанаваныя Леніным меры фармальна былі рэалізаваны «тройкай» Зіноўеў-Каменеў-Сталін: ЦК быў пашыраны з 27 да 40 чалавек (замест 50-100, якія прапаноўваліся Леніным), а размаітыя кантрольныя органы (Рабкрын, ЦКК і інш.) ніякіх поспехаў у барацьбе з бюракратыяй не дасягнулі. Паводле вынікаў XII З'езда РКП(б), што прайшоў у красавіку 1923 года, Рабкрын быў аб'яднаны з ЦКК на чале з прыхільнікам Сталіна Куйбышавым. Паводле прапаноў Леніна, у Рабкрын сапраўды былі ўведзены рабочыя «ад станка», аднак яны склалі толькі траціну членаў гэтага кантрольнага органа. [[Файл:Ogoniok 1923 Lev Trotski in presidium.jpeg|thumb|230x230px|Л. Д. Троцкі ў 1923 годзе.]] {{Урэзка|Выраўноўванне=right |Шырыня=200px |Загаловак=[[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Барыс Бажанаў]]. Успаміны былога сакратара Сталіна |Утрыманне= Першае, механізм улады… Справа пачынае змяняцца са сканчэннем грамадзянскай вайны. Ствараецца і хутка пачынае расці сапраўдны партыйны апарат. Тут па-цэнтралізатарску яднальную дзейнасць у справе кіравання, якую выконвае Палітбюро ў цэнтры, пачынаюць браць на сябе ў абласцях абласныя і краявыя Бюро ЦК, у губернях Бюро губкамаў. А ў губкамах на першае месца выходзіць сакратар — ён пачынае рабіцца гаспадаром сваёй губерні замест старшыні губвыканкама і розных упаўнаважаных цэнтра… Палітбюро абіраецца Цэнтральным Камітэтам. Майце ў сваіх руках большасць Цэнтральнага Камітэта, і вы выбераце Палітбюро, як вам трэба. Пастаўце ўсюды сваіх сакратароў губкамаў, і большасць з’езда і ЦК за вамі. …са студзеня 1926 года Сталін пасля з’езда пажынае плады сваёй шматгадовай працы — свой ЦК, сваё Палітбюро — і робіцца лідарам… А далей? Куды гэта расце? … Тэарэтычна скіданне яго [Сталіна] магчыма толькі праз з’езд партыі — ён спыніць склікаць з’езды, калі ўся ўлада будзе ў яго руках<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav13.html ГЛАВА 13. ГПУ. СУТЬ ВЛАСТИ]</ref>. }} 10 сакавіка 1923 года з Леніным адбываецца трэці інсульт, і ён канчаткова адыходзіць ад спраў<ref>[http://www.abc-people.com/data/lenin/death.htm Тайна смерти Ленина. Смерть Ленина. Ленин В.И]</ref>. Бальшавіцкі лідар апынаецца не ў стане выступаць з традыцыйнай Палітычнай справаздачай на [[XII з’езд РКП(бы)|XII з'ездзе РКП(бы)]], які адбыўся ў красавіку. Палітбюро нейкі час хістаецца, хто павінен будзе выступаць замест Леніна. Асноўныя прэтэндэнты на ўладу аддаюць перавагу манеўраваць. Сталін прапануе Троцкага, аднак Троцкі адмаўляецца і прапануе зачытаць даклад самому Сталіну, але і ён адмаўляецца. У выніку Палітбюро даручае зачытаць даклад Зіноўеву як старшыні Камінтэрна. Пачынаючы з 1922 года Сакратарыят ЦК, які падначальваўся Сталіну, пачынае абыходзіць прынцып выбарнасці сакратароў ніжэйшых парткамаў на месцах, «рэкамендуючы» іх пад падставай барацьбы з «месніцкімі зацікаўленасцямі». На працягу 1923 года Сталін і далей умацоўвае сваю ўладу, пашырыўшы паўнамоцтвы Улікова-размеркавальнага аддзела ЦК (''Учраспред''), што ўваходзіў у склад Сакратарыята ЦК. Пасля XII З'езда Учраспред, які раней займаўся прызначэннямі ў межах парткамаў розных узроўняў, пачаў таксама ведаць перасоўваннямі ў практычна ўсіх дзяржаўных органах, ад прамысловасці да наркамата замежных спраў. У другой палове 1923 года паміраючы Ленін ужо цалкам няздольны вясці якую-небудзь палітычную дзейнасць. Тым часам рэжым «[[нэп]]у» ўваходзіць у першы крызіс. Матэрыяльнае становішча працоўных у вялікіх гарадах, у першую чаргу ў Петраградзе і Маскве, усё яшчэ застаецца горшым, чым да 1914 года, з лета 1923 года ў краіне пачынаюцца страйкі. Працоўныя апазіцыянеры вінавацяць партыйныя вярхі ў «бюракратычным перараджэнні», іх вымогі часцяком балансуюць на грані анарха-сіндыкалізму і «інтэлігентаедскіх» прапаноў накшталт прымусовага пераводу партыйных інтэлігентаў да станка дзеля барацьбы з іх «адрывам ад мас». Пра сваю незадаволенасць заяўляюць і сяляне: па стане на кастрычнік 1923 года цэны на прамысловыя тавары склалі 276 % ад узроўня 1913 года, тады як на харчовыя — толькі 89 %. Ілюструючы становішча, якое склалася, на графіку, Троцкі заве гэту з'яву «[[Нажніцы цэн (1923)|нажніцамі цэн]]». У ліпені 1923 года кантраляванае «тройкай» Зіноўеў-Каменеў-Сталін большасць ЦК складае камісію па праверцы становішча спраў у войскі пад падставай абвастрэння рэвалюцыйнай сітуацыі ў Германіі. Камісія была складзена з прыхільнікаў Сталіна і восенню 1923 вынесла прадказальную выснову пра тое, што армія «развалена», а Троцкі «не надае досыць увагі дзейнасці Рэўваенсавета». Ніякіх наступстваў, апроч гнеўнага адпавядання самога Троцкага, гэтыя высновы за сабой тады не пацягнулі. 23 верасня 1923 «тройка» пачынае вырашальны наступ на Троцкага, прапанаваўшы на пленуме ЦК пашырыць склад Рэўваенсавета за кошт прыхільнікаў тройкі. Прапанова хутка перарасла ў скандал: Троцкі, выдатна разумеючы, што адбываецца, прапануе ЦК адправіць яго «простым салдатам у наспяваючую германскую рэвалюцыю». Слова бярэ Зіноўеў, які здзекліва прапанаваў адправіць у Германію «салдатам рэвалюцыі» і яго, і Сталін, які запатрабаваў ад ЦК «не рызыкаваць двума каштоўнымі жыццямі сваіх любых правадыроў». Троцкі пакінуў пасяджэнне, Пленум ЦК адпраўляе за ім дэлегацыю з прапановай вярнуцца на пасяджэнне, аднак Троцкі вяртацца адмаўляецца. 8 кастрычніка 1923 года Троцкі піша ліст па гаспадарчых пытаннях у ЦК. Адзначыўшы наспелы гаспадарчы крызіс, ён заве становішча, якое склалася ў партыі, «сакратарскай іерархіяй», рэзка крытыкуе «партыйную бюракратыю», якую і вінаваціць у крызісе. Ад членаў партыі з дарэвалюцыйным партстажам Палітбюро атрымлівае «Заяву сарака шасці». 19 кастрычніка большасць ЦК арганізуе сустрэчную заяву «Адказ членаў Палітбюро на ліст тав. Троцкага», у якім ён вінаваціўся ў арганізацыі фракцыйнай дзейнасці. {{Урэзка|Выраўноўванне=right |Шырыня=200px |Загаловак=Сталін І.В. Пра дыскусію, аб Рафаіле, аб артыкулах Праабражэнскага і [[Цімафей Уладзіміравіч Сапронаў|Сапронава]] і пра ліст Троцкага. 15 снежня 1923 года |Утрыманне= Як думае лячыць Сапронаў нястачы нашага ўнутрыпартыйнага жыцця? Яго лекі такое ж простыя, як і дыягназ. “Перагледзець наш афіцэрскі склад”, зняць з пастоў цяперашніх працаўнікоў – такі сродак Сапронава. …У шэрагах апазіцыі ёсць такія, як [[Аляксандр Георгіевіч Белабародаў|Белабародаў]], “дэмакратызм” якога дагэтуль застаўся ў памяці ў растоўскіх працоўных; [[Аркадзь Паўлавіч Разенгольц|Разенгольц]], ад “дэмакратызму” якога не паздаровілася нашым воднікам і чыгуначнікам; [[Георгій Леанідавіч Пятакоў|Пятакоў]], ад “дэмакратызму” якога не крычаў, а выў увесь Данбас; [[Аркадзь Восіпавіч Альскі|Альскі]], “дэмакратызм” якога ўсім вядомы; [[Іосіф Майсеевіч Бык-Бек|Бык]], ад “дэмакратызму” якога дагэтуль вые Харэзм. Ці думае Сапронаў, што калі цяперашніх “партыйных педантаў” зменяць менаваныя вышэй “шаноўныя таварышы”, дэмакратыя ўсярэдзіне партыі пераможа? Ды будзе мне дазволена трохі ўсумніцца ў гэтым. }} 11 снежня 1923 года ў «Праўдзе» публікуецца першы з чатырох артыкулаў «Новы курс» з рэзкім пратэстам супраць бюракратызацыі. Звярнуўшы ўвагу на сваю шырокую падтрымку сярод моладзі, якая вучыцца, Троцкі заяўляе: «Моладзь — найбольш верны барометр партыі — разчэй усяго рэагуе на партыйны бюракратызм». Аднак падчас унутрыпартыйнай барацьбы большасць партыйных арганізацый асуджае апазіцыю. «Тройка» таксама робіць серыю паспяховых «падкопаў» пад асноўны пост Троцкага — намеснік Рэўваенсавета. На працягу 1923 года яна замяняе на сваіх прыхільнікаў камандуючых ваеннымі акругамі, пленум ЦК 16 студзеня 1924 года ўтварае падабраную з прыхільнікаў Сталіна камісію па абследаванні становішча ў РСЧА, 18 студзеня 1924 г. XIII партканферэнцыя вінаваціць Троцкага ў арганізацыі фракцыйнай дзейнасці, вызначае «трацкізм» як «дробнабуржуазны ўхіл», прыхільнікі Троцкага — Ёфэ, Красцінскі і Ракоўскі — былі адпраўлены пасламі ў Кітай, Германію і Англію адпаведна. У гэты перыяд Сталін скептычна адклікаецца пра паданыя Троцкім вінавачанні ва ўзурпацыі ўлады бюракратычным апаратам: «Для Троцкага гутаркі пра дэмакратыю — гэта проста манеўр», «Хто цябе, Ціт Цітыч, пакрыўдзіць? Ты сам кожнага пакрыўдзіш». Адным з ключавых рашэнняў XIII партканферэнцыі робіцца рашэнне пра масавы набор у партыю да 100 тысяч працоўных «ад станка» і забарону на прыём у партыю «асоб непралетарскага паходжання». У самы разгар гэтых падрыхтовак 21 студзеня 1924 года памірае Ленін. === Барацьба за ўладу ўсярэдзіне УКП(б) пасля смерці Леніна === ==== 1924 год. Зрушэнне Троцкага з пасады намесніка РВС ==== Вестка пра смерць [[Ленін]]а 21 студзеня 1924 года заспела Троцкага на наступны дзень, у дарозе на аздараўленчае падарожжа ў [[Сухум]], на пахаванні ён не з'явіўся. На думку Троцкага, яго абманулі наконт даты пахаванняў<ref>http://src-h.slav.hokudai.ac.jp/coe21/publish/no5_ses/glava04.pdf с. 97</ref>. На саміх пахаваннях Сталін выступаў толькі чацвёртым, прамовячы гучную «клятву», што пазначыла прэтэнзію на ролю аднаго з магчымых пераемнікаў Леніна. Адным з пытанняў, з якім кіравальная «тройка» Зіноўеў-Каменеў-Сталін сутыкнулася адразу ж пасля смерці Леніна, было пытанне, хто зойме яго месца на пасту Старшыні Саўнаркама, які робіцца ўсё больш дэкаратыўным. Ніводзін з членаў «трыўмвірату» не вырашаецца высунуць у гэтай якасці сябе, бо гэта адразу выклікала б прэтэнзіі двух астатніх «трыўмвіраў». У выніку кантраляваная «тройкай» большасць Палітбюро ЦК прасоўвае прызначэнне на гэту пасаду другараднага і бяспечнага [[Рыкаў, Аляксей Івановіч|Рыкава А. І.]] Троцкаму застаецца толькі нямогла назіраць за падзеямі. У лютым 1924 арганізаваная «тройкай» камісія прызнае «развал» у арміі, і пад падставай узмацнення яе кіраўніцтвы масамі ўводзіць у склад ваенных вярхоў многіх праціўнікаў Троцкага, аж да [[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў|Варашылава]]. На працягу 1924 года Троцкі паступова губляе кантроль над арміяй. Камандуючы Заходнім фронтам Тухачэўскі перакладзены на пасаду памагатага начальніка штаба РСЧА ў Маскву. З Маскоўскай ваеннай акругі выдалены [[Мікалай Іванавіч Муралаў|Муралаў]], намеснікам Старышні РВС прызначаны [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Фрунзэ]], яшчэ ў студзені ссунуты начальнік палітуправы Антонаў-Аўсеенка. Замянілы яго [[Андрэй Сяргеевіч Бубноў|Бубноў]] увесну 1924 года выяўляе, што ў праграме палітпадрыхтоўкі ваяроў Чырвонай арміі ўсё яшчэ зацята захоўваецца тэма «Таварыш Троцкі — правадыр Чырвонай арміі». Сталін патрабуе заняцці па гэтай тэме прыбраць, выявіць і пакараць аўтара фармулёўкі, таксама замяніўшы яе на «Рэўваенсавет — правадыр Чырвонай арміі». У маі 1924 года Троцкі падвяргаецца сапраўднаму цкаванню на [[XIII з’езд РКП(б)|XIII з'ездзе РКП(б)]], першым пасля смерці Леніна. Рыкаў выступае з асуджэннем «нападкаў» Троцкага на апарат, прыраўнаўшы іх да нападкаў і на саму партыю, таксама адпрэчвае заклік Троцкага «раўнавацца на моладзь», як на «верны барометр партыі». Зіноўеў канчаткова пазначае сваю прэтэнзію на лідарства ў кіруючым трыўмвіраце, выступіўшы на З'ездзе з Палітычным дакладам, што да сваёй хваробы рабіў толькі Ленін. Другі «трыўмвір», Каменеў, робіцца старшыням на гэтым з'ездзе. З'езд рэзка засудзіў «трацкізм», запатрабаваўшы ад Троцкага адмовы ад фракцыйнай дзейнасці і прызнання памылак. Троцкі ў сваім зваротным слове прызнаў правасць большасці ЦК і большасці партыі, аднак памылкі прызнаваць наадрэз адмовіўся. [[Рыгор Яўсеевіч Зіноўеў|Зіноўеў]], выступіўшы на двух запар з'ездах РКП(б) з Палітычным дакладам, фактычна прэтэндуе на ролю асноўнага пераемніка Леніна. Хоць гэта ўсё менш адпавядае рэальнай расстаноўцы сіл усярэдзіне кіруючай «тройкі» Зіноўеў-Каменеў-Сталін, Сталін аддае перавагу пакуль што заставацца на другіх ролях. Амбіцыі Зіноўева прыводзяць толькі да таго, што асноўнай мішэнню для прыхільнікаў усё яшчэ небяспечнага Троцкага робіцца сам Зіноўеў, а не Сталін. Сталін жа аддае перавагу лавіраваць на выпадак, калі Троцкі нейкім дзівам прымудрыцца перамагчы. На гэтым этапе Сталін пазіцыянуе сябе, як «умеранага», і нават стрымлівае асабліва «крыважэрныя» вымогі Зіноўева (так, у студзені 1924 года Зіноўеў патрабаваў арыштаваць Троцкага, які, як меркавана, падрыхтоўвае «банапартысцкі» ваенны пераварот). [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Бажанаў]] сведчыць: {{пачатак цытаты}} ''Члены тройки входят через три-четыре минуты один за другим — они, видимо, перед входом о чём-то совещались. Первым входит Зиновьев, он не смотрит в сторону Троцкого, и Троцкий тоже делает вид, что его не видит, и рассматривает бумаги. Третьим входит Сталин. Он направляется прямо к Троцкому и размашистым широким жестом дружелюбно пожимает ему руку. Я ясно ощущаю фальшь и ложь этого жеста; Сталин — ярый враг Троцкого и его терпеть не может. Я вспоминаю Ленина: «Не верьте Сталину: пойдёт на гнилой компромисс и обманет»''<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav4.html ГЛАВА 4. ПОМОЩНИК СТАЛИНА — СЕКРЕТАРЬ ПОЛИТБЮРО]</ref>. {{канец цытаты}} Тым часам Сталін, пачынаючы з 1922 года, метадычна расстаўляе на ўсе ключавыя пасты ў партыі сваіх прыхільнікаў. Асаблівую ўвагу ён надае сакратарам губернскіх і павятовых парткамаў, бо яны фармуюць дэлегацыі на партыйныя з'езды, а з'езды маюць права пераабіраць кіраўніцтва партыі. Не перашкодзіла «тройцы» і «разарваная» у маі 1924 года «бомба», пакінутая Леніным перад сваёй смерцю — так званы «[[Ліст да з’езда|Тэстамент Леніна]]». У тэксце прапанавалася зрушыць Сталіна з паста генсака, як чалавека «грубага», які «засяродзіў у сваіх руках неабсяжную ўладу». Для Сталіна падобны «кампрамат» стаў цяжкім ударам. Разам з тым двухсэнсоўнасць «Тэстаменту» была і ў тым, што «кампрамат» абрынуўся на галовы ўсіх пагалоўна асноўных прэтэндэнтаў у барацьбе за ўладу. Каменеву і Зіноўеву Ленін спамянуў іх пазіцыю ў кастрычніку 1917 года, Троцкага звінаваціў у «празмерным захапленні чыста адміністрацыйным бокам справы», выяўна маючы на ўвазе дыскусію пра прафсаюзы. Бухарына Ленін назваў «найкаштоўнейшым тэарэтыкам» і «улюбёнцам партыі», але разам з тым абрынуў «кампрамат» і на яго, заявіўшы, што «яго тэарэтычныя гледжанні вельмі з вялікім сумневам могуць быць аднесены да цалкам марксісцкіх, бо ў ім ёсць штосьці схаластычнае (ён ніколі не вучыўся і, думаю, ніколі не разумеў цалкам дыялектыкі)». 1 мая 1924 на надзвычайным пленуме ЦК зачытваецца «тэстамент». Зіноўеў і Каменеў, лічачы Сталіна бяспечным, прапануюць яго з паста Генеральнага сакратара не здымаць. Кантраляваная «тройкай» большасць пераабірае Сталіна генсакам, Троцкаму застаецца толькі маляваць «энергічнай мімікай сваю крайнюю пагарду да ўсёй гэтай камедыі». Апроч таго, пленум пастанаўляе ліст не разгалошваць. У лютым-жніўні 1924 года Сталін арганізуе так званы «ленінскі заклік» — масавы набор у партыю 230 тыс. працоўных, нават перавысіўшы прынятую на XIII партканферэнцыі лічбу ў 100 тыс. чал. Колькасць РКП(б) вырасла ў паўтара разы, якасна і рэзка змяніўшы настрой розумаў. «Ленінскі заклік» выклікаў масавы псіхоз у маштабе ўсёй краіны; усяго толькі за некалькі месяцаў было пададзена да 300 тыс. заяў на ўступ у партыю. Вымогу правесці так званае «''арабочванне''» партыі пачало шырока гучаць, пачынаючы са з'яўлення «рабочай апазіцыі» пад канец 1920 — пачатку 1921 года, аднак на практыцы яно пачало масава ўвасабляцца з 1924. У перыяд, калі камуністычную партыю пачалі скалынаць асабліва бязлітасныя ідэалагічныя дыскусіі, у партыю былі ўлучаны велізарныя масы неадукаваных людзей, якія часцяком разумелі сэнс гэтых дыскусій толькі павярхоўна, затое выдатна разумелі свае прывілеі перад беспартыйнымі, і глядзелі на партыю, «як на пірог з начыннем». Гэтыя людзі добра бачылі, што велізарная беспартыйная большасць насельніцтва Расіі цалкам бяспраўная перад дыктатурай камуністычнай партыі і задушана тэрорам ДПУ, так што гучныя заклікі апазіцыянераў да «дэмакратызму» ва ўнутрыпартыйным жыцці яны ўспрымалі як фарс. Правядзенне «ленінскага закліку», такім чынам, разгарнула праводжаную раней палітыку на 180°, ператварыўшы партыю з «элітарнай» у масавую. Разам з тым масавыя наборы адкрылі шлюзы для кар'ерыстаў, пагардліва ахарактарызаваных Троцкім як «дробнабуржуазныя элементы». «Навабранцы» 1924 года, абіраючы паміж асноўнымі прэтэндэнтамі, якія ўчапіліся адзін аднаму ў глоткі ў барацьбе за ўладу, усё часцей абіралі бок Сталіна, бо ад яго, як ад кіраўніка партыйнага апарата, у канчатковым рахунку залежала размеркаванне прызначэнняў, пайкоў, кватэр і размаітых прывілеяў. Паводзіны Сталіна ў 1920-я гады ашаламляльна адрозніваюцца ад той выявы «крыважэрнага дыктатара», з якім ён увайшоў у гісторыю. Сталін прымае і ўважліва выслухвае ўсіх ахвотнікаў, прыязна пыхкаючы сваёй трубкай, што складае рэзкі кантраст з ганарыстым напышлівым Троцкім. У гэтым асяроддзі Троцкі рабіўся ўсё менш і менш запатрабаваны. Як адзначае [[Ісак Дойчэр]], калі падчас Грамадзянскай вайны бурная энергетыка і тэатральныя эфектныя жэсты Троцкага былі цалкам дарэчныя, з наступам міру яны ўжо пачалі аддаваць істэрыкай. Калі ў 1917 годзе Троцкі збіраў у петраградскім цырку «Мадэрн» цэлыя натоўпы працоўных і салдат, якія слухалі яго яркія гаворкі як шчыроту, то ўжо ў 1923 годзе ён змог запаліць сваімі прамовамі толькі маладых фанатыкаў. Час фанатыкаў і ідэолагаў прайшоў, наступіў час арганізатараў, якія глядзелі на марксісцкую фразеалогію толькі як на зручную прыладу. Паводле выразу Васленскага, сэнс барацьбы за ўладу ў 1920-е — 1930-я гады быў у тым, што «''камуністы па перакананні змяніліся камуністамі па назве''». Ілюструючы запанавалыя настрой розумаў, сакратар Палітбюро [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Бажанаў]] прыводзіць наступны прыклад: {{пачатак цытаты}} ''…В первое же время моего секретарствования на Политбюро моё ухо уловило иронический смысл термина «образованный марксист». Оказалось, что когда говорилось «образованный марксист», надо было понимать: «болван и пустомеля». '' ''Бывало и яснее. Народный комиссар финансов Сокольников, проводящий дежурную реформу, представляет на утверждение Политбюро назначение членом коллегии Наркомфина и начальником валютного управления профессора [[Леанід Наумавіч Юроўскі|Юровского]]. Юровский — не коммунист, Политбюро его не знает. Кто-то из членов Политбюро спрашивает: «Надеюсь, он не марксист?» — «Что вы, что вы, — торопится ответить Сокольников, — валютное управление, там надо не языком болтать, а уметь дело делать». Политбюро утверждает Юровского без возражений''<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav7.html ГЛАВА 7. Я СТАНОВЛЮСЬ АНТИКОММУНИСТОМ]</ref>. {{канец цытаты}} На працягу 1924 года Троцкі паступова губляе кантроль над арміяй, куды «тройка» уводзіць шэраг яго праціўнікаў. Троцкаму застаецца толькі апеляваць да свайго аўтарытэта дзеяча рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны, выкарыстоўваючы свае прамоўніцкія і публіцыстычныя здольнасці. Але аж да восені 1924 года Троцкі чакае зручнага моманту. Пасіўнасць Троцкага прыводзіць да таго, што ўжо з чэрвеня 1924 года кіруючая «тройка» без агульнага ворага пачынае развальвацца. 17 чэрвеня Сталін, выступаючы на курсах сакратароў павятовых парткамаў пры ЦК РКП(б), абрынаецца на Зіноўева і Каменева, «прычапіўшыся» да абмоўкі «Расія нэпманаўская» замест «Расія нэпаўская» у цытаце Леніна «з Расіі нэпаўскай будзе Расія сацыялістычная». У становішчы панавальных тады бязлітасных ідэалагічных баталій падобная абмоўка азначала б прызнанне таго, што Расіяй кіруюць не камуністы, а нэпманы; сам факт падобнай абмоўкі быў ахарактарызаваны Сталіным, як «перакручванне ленінізму». Захапіўшыся, Сталін абрынуўся на абвешчаную Зіноўевым на XII з'ездзе дактрыну «дыктатуры партыі», назваўшы яе «глупствам», бо марксісцкая тэорыя вызначала «дыктатуру пралетарыяту», а не «дыктатуру партыі». Зіноўеў у адказ арганізуе нараду ЦК, што зганіла тэзу Сталіна пра «дыктатуру партыі», як «хібную». Адначасна Зіноўеў і Каменеў узмацняюць ціск на Троцкага, патрабуючы яго выключэння з партыі, але не збіраюць большасці ЦК. Тым часам Сталін, лавіруючы паміж дзвюма групоўкамі, пратэстуе супраць выключэння Троцкага з партыі. Убачыўшы, што «тройка» фактычна раскалолася, Троцкі вырашае ісці ў наступленне. У кастрычніку 1924 года ён публікуе артыкул «Урокі Кастрычніка», змешчаны ў трэці том збору складанняў Троцкага ў якасці прадмовы. У гэтым артыкуле Троцкі напамінаў пра сваю ролю арганізатара Кастрычніцкай рэвалюцыі, і ў парадку «кампрамату» напамінае чытачам, што Зіноўеў і Каменеў зусім былі супраць выступлення, а Сталін у ім ніякай ролі не згуляў. Артыкул справакаваў так званую «літаратурную дыскусію», у якой «тройка» абрынулася на Троцкага з сустрэчным «кампраматам», спамянуўшы яму небальшавіцкае мінулае і ўзаемную лаянку з Леніным да рэвалюцыі. Сталін пагардліва характарызуе спробы Троцкага нагадаць пра свае заслугі як «арабскія казкі», і заяўляе, што «гутаркі пра асаблівую ролю Троцкага ёсць легенда, што шырыцца паслужлівымі „партыйнымі кумачкамі“». ==== 1925 год. Раскол «тройкі». Сталін супраць Зіноўева і Каменева ==== {{Урэзка|Выраўноўванне=right |Шырыня=200px |Загаловак=Каменеў Л. Б., прамова на XIV з'ездзе УКП(б), снежань 1925 года |Утрымоўванне= …я неоднократно говорил это т. Сталину лично, именно потому, что я неоднократно говорил группе товарищей-ленинцев, я повторяю это на съезде: я пришёл к убеждению, что тов. Сталин не может выполнять роль объединителя большевистского штаба. (Голоса с мест: «Неверно!», «Чепуха!», «Вот оно в чём дело!», «Раскрыли карты!» Шум. Аплодисменты ленинградской делегации. Крики: «Мы не дадим вам командных высот», «Сталина!», «Сталина!» Делегаты встают и приветствуют тов. Сталина. Бурные аплодисменты. Крики: «Вот где объединилась партия Большевистский штаб должен объединиться». Евдокимов с места: «Да здравствует Российская Коммунистическая партия. Ура! Ура!» Делегаты встают и кричат «Ура!» Шум. Бурные, долго не смолкающие аплодисменты) Евдокимов с места: «Да здравствует ЦК нашей партии! Ура! (Делегаты кричат „Ура!“). Партия выше всего! Правильно» (аплодисменты и крики «Ура!») Голоса с мест: «Да здравствует тов. Сталин!!!» (Бурные, продолжительные аплодисменты, крики «Ура!» Шум.) Председательствующий: «Товарищи, прошу успокоиться. Тов. Каменев сейчас закончит свою речь». Каменев: «Эту часть своей речи я начал словами: мы против теории единоначалия, мы против того, чтобы создавать вождя! Этими словами я и кончаю речь свою». }} Пачатая Троцкім «вайна кампраматаў» абрынулася на яго ж, пашкодзіўшы яго аўтарытэту значна мацней, чым «трыўмвірам», якія ізноў аб'ядналіся на нейкі час. На пленуме ЦК у студзені 1925 года Зіноўеў і Каменеў патрабуюць выключыць Троцкага з партыі. Сталін, працягваючы лавіраваць, прапануе Троцкага не толькі не выключаць, але нават пакінуць яго ў ЦК і Палітбюро, адабраўшы ў яго нарэшце толькі ключавыя пасты наркамваенмора і намесніка РВС. Новым наркамваенморам робіцца Фрунзэ, а яго намеснікам — Варашылаў. Па сцвярджэнні самога Троцкага, ён нават з палёгкай успрыняў сваё «скіданне», бо гэта ў нейкай меры адводзіла вінавачанні ў падрыхтоўцы «банапартысцкага» ваеннага перавароту. Троцкі просіць ЦК скіраваць яго на гаспадарчую дзейнасць, бо са сканчэннем [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] яна набывае ўсё большае значэнне. Пленум ЦК прызначае Троцкага на шэраг другарадных пастоў: старшыня Галоўнага камітэта па канцэсіях (Главконцесском), старшыня асобай нарады пры ВСНГ па якасці прадукцыі, старшыня Электратэхнічнага камітэта. Пасля такога ўдару па Троцкім «тройка» Зіноўеў-Каменеў-Сталін канчаткова распадаецца, прыхільнікі Зіноўева і Каменева фармуюць так званую «новую апазіцыю». Асноўнай падставай для расколу робіцца распрацаваная Сталіным дактрына «пабудовы сацыялізму ў асобна ўзятай краіне». Як паказвае даследчык Вольскі-Валянцінаў, немагчымасць «пабудовы сацыялізму ў асобна ўзятай краіне» была выяўнай для Леніна аж да, прынамсі, 1922 года. Патрэба «сусветнай рэвалюцыі» была ясная як Троцкаму ці Зіноўеву з Каменевым, гэтак і Сталіну, які яшчэ ў красавіку 1924 года сцвярджаў, што {{пачатак цытаты}} ''Свергнуть власть буржуазии и поставить власть пролетариата в одной стране ещё не значит обеспечить полную победу социализма. Главная задача социализма — организация социалистического производства — остаётся ещё впереди. Можно ли разрешить эту задачу, можно ли добиться окончательной победы социализма в одной стране, без совместных усилий пролетариата нескольких передовых стран? Нет, невозможно. Для свержения буржуазии достаточно усилий одной страны — об этом говорит нам история нашей революции. Для окончательной победы социализма, для организации социалистического производства, усилий одной страны, особенно такой крестьянской, как Россия, уже недостаточно, для этого необходимы усилия пролетариев нескольких передовых стран. Поэтому развитие и поддержка революции в других странах является существенной задачей победившей революции. Поэтому революция победившей страны должна рассматривать себя не как самодовлеющую величину, а как подспорье, как средство для ускорения победы пролетариата в других странах''<ref>{{cite web|url=http://www.pseudology.org/Valentinov_Lenin/NaslednikiLenina/02.htm|title=PowWeb|access-date=2013-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113081811/http://www.pseudology.org/Valentinov_Lenin/NaslednikiLenina/02.htm|archive-date=13 лістапада 2017|url-status=dead}}</ref>. {{канец цытаты}} Аднак «літаратурная дыскусія» увосень 1924 года заахвоціла Сталіна ўмацаваць свае пазіцыі ў барацьбе за ўладу, пачаўшы пазіцыянаваць сябе, як тэарэтыка камуністычнай ідэалогіі, у процівагу Троцкаму і Зіноўеву. Пасля «стараннага аналізу прац Леніна» Сталін ужо 17 снежня 1924 года выступае супраць прасоўванай Троцкім ідэі шырання рэвалюцыі на Захад («[[перманентная рэвалюцыя]]»). Канчаткова новая дактрына афармляецца на XIV партканферэнцыі 27-29 красавіка 1925 года. Сталінскае ідэалагічнае новаўвядзенне супярэчыла Энгельсу, які сцвярджаў, што «''Камуністычная рэвалюцыя будзе не толькі нацыянальнай, але адбудзецца адначасна ўва ўсіх цывілізаваных краінах …Яна ёсць сусветная рэвалюцыя і будзе таму мець сусветную арэну''»<ref>[http://dparchives.narod.ru/marx/tom04.htm#s034 (К. Маркс, Ф. Энгельс, Соч., т. 4, стр. 334)]</ref>, аднак было вельмі дарэчы краіне, што стамілася ад вайны — спачатку Першай суветнай, а потым Грамадзянскай. Аднак яно раскрытыкавана Зіноўевым. Зіноўеў сам распрацаваў дактрыны «трацкізму», як «дробнабуржуазнай і варожай ленінізму плыні», і «[[сацыял-фашызм]]у» (цэтлік, навешаны на еўрапейскую сацыял-дэмакратыю), і прэтэнзія Сталіна на ролю буйнага тэарэтыка Зіноўева вельмі раздражняла. Рэзалюцыя XIV партканферэнцыі яшчэ прыняла кампрамісны паміж Сталіным і Зіноўевым характар, аднак на працягу 1925 года наспявае бурны антаганізм. 4 верасня фармуецца «[[платформа чатырох]]» Зіноўеў-Каменеў-[[Надзея Канстанцінаўна Крупская|Крупская]]-Сакольнікаў. На XIV з'ездзе РКП(б) у снежні 1925 года Зіноўеў заявіў, што сталінская дактрына «аддае прыпахам нацыянальнай абмежаванасці»<ref>[http://stalinism.narod.ru/vieux/alexandr/alex_1.htm Внешнеполитическая доктрина Сталина. Глава 1]</ref>. Як мяркуе сакратар Сталіна [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Бажанаў]], да 1925 года Сталін ужо ў агульных рысах завяршыў працэс расстаноўкі сваіх прыхільнікаў на ключавыя пасады сакратароў губернскіх парткамаў: {{пачатак цытаты}} ''Чтобы быть у власти, надо было иметь своё большинство в Центральном Комитете. Но Центральный Комитет избирается съездом партии. Чтобы избрать свой Центральный Комитет, надо было иметь своё большинство на съезде. А для этого надо было иметь за собой большинство делегаций на съезд от губернских, областных и краевых партийных организаций. Между тем эти делегации не столько выбираются, сколько подбираются руководителями местного партийного аппарата — секретарём губкома и его ближайшими сотрудниками. Подобрать и рассадить своих людей в секретари и основные работники губкомов, и таким образом будет ваше большинство на съезде. Вот этим подбором и занимаются систематически уже в течение нескольких лет Сталин и Молотов. Не всюду это проходит гладко и просто. Например, сложен и труден путь ЦК Украины, у которого несколько губкомов. Приходится комбинировать, смещать, перемещать, то сажать на ЦК Украины первым секретарём Кагановича, чтоб навёл в аппарате порядок, то перемещать, выдвигать и удалять строптивых украинских работников. Но в 1925 году основное в этом рассаживании людей проделано''<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav11.html ГЛАВА 11. ЧЛЕНЫ ПОЛИТБЮРО]</ref>. {{канец цытаты}} Асноўныя праціўнікі Сталіна таксама расстаўлялі сваіх прыхільнікаў на ключавыя пасты. Троцкі абмяжоўваўся прасоўваннем сваіх прыхільнікаў, да 1925 года ўжо па большай частцы ссунутых, у межах арміі ([[Эфраім Маркавіч Склянскі|Склянскі]], [[Ян Барысавіч Гамарнік|Гамарнік]], [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі]], [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка]] і інш.), Зіноўеў насадзіў свой «клан» у Петраградзе і ў Камінтэрне, Бухарын фактычна кантраляваў газету «Праўда» і Інстытут чырвонай прафесуры, а Каменеў падобнай дзейнасцю зусім не займаўся, і, паводле выразу Б. Г. Бажанава, «сядзеў на Маскве па інэрцыі». Сталін жа, узначаліўшы партыйны апарат, атрымаў магчымасць прасоўваць сваіх прызначэнцаў з асаблівым размахам. 31 кастрычніка 1925 года на аперацыйным стале памірае [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ|Фрунзэ]], што замяніў Троцкага на пастах наркамваенмора і наместнік рэўваенсавета. Гэта смерць дагэтуль здаецца шэрагу даследчыкаў падазронай. Прыхільнікі Троцкага вінавацяць у гэтай смерці Сталіна. [[Барыс Андрэевіч Пільняк|Барыс Пільняк]] у 1926 годзе абгульвае гэту версію ў сваёй кнізе «Аповесць непагашанага месяца». З іншага боку, [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Барыс Бажанаў]], што быў падчас гэтых падзей сакратаром Сталіна, знаходзіць дзейнасць Фрунзэ ў 1924—1925 гадах вельмі падазронай. Так, Фрунзэ дамогся рэарганізацыі арміі, скасавання палітычнага кантролю камісараў, які раздражняў камандзіраў часцей і аб'яднанняў, і расставіў на шэраг ключавых пасад у арміі далёкіх ад камунізму вайскоўцаў. Сам Фрунзэ пры гэтым не ўспрымаўся сучаснікамі, як сталінец, хоць і быў высунуты Сталіным асабіста. Усе гэтыя акалічнасці выклікалі ў Бажанава моцныя падазрэнні, што Фрунзэ меркавана вёў сваю ўласную гульню, і рыхтаваў ваенны пераварот, як антытрацкісцкі, гэтак і антысталінскі. Па сцвярджэнні Бажанава, дакладна такія ж падазрэнні паўсталі і ў аднаго з набліжаных Сталіна, [[Леў Захаравіч Мехліс|Л. З. Мехліса]], і, мабыць, і ў самога Сталіна таксама. На працягу ўсяго 1925 года Сталін «падкопваецца» пад Зіноўева. З дапамогай Молатава яму атрымоўваецца схіліць на свой бок кіраўніка Маскоўскай партыйнай арганізацыі, зіноўеўскага прызначэнца [[Мікалай Аляксандравіч Угланаў|М. А. Угланава]], а адзін з найбліжэйшых прыхільнікаў Сталіна [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Л. М. Кагановіч]] уладкоўвае чышчанне ад зіноўеўцаў на Украіне. Да снежня сітуацыя асабліва абвастраецца: ленінградская і маскоўская партыйныя арганізацыі мяняюцца вінавачаннямі ў адрас адзін аднаго, Зіноўеў вінаваціць маскоўскую арганізацыю ў «ліквідатарскай няверы ў перамогу сацыялізму», а Сталіна ў «паўтрацкізме». Узначаленая Зіноўевым ленінградская партыйная арганізацыя спрабуе друкаваць апазіцыйную літаратуру, што сталінская большасць характарызуе, як арганізацыя фракцыйнай дзейнасці. На [[XIV з’езд УКП(б)|XIV З'ездзе УКП(б)]] выявілася, што на баку Зіноўева з «маналітным адзінствам» выступіла адна толькі ленінградская дэлегацыя, але Сталін выставіў супраць яе ўсе астатнія дэлегацыі, што таксама дзейнічалі ў такім жа «маналітным адзінстве». Надзеі Зіноўева-Каменева на падтрымку маскоўскай і ўкраінскай дэлегацый не апраўдаліся<ref>[http://www.pereplet.ru/history/Author/Russ/B/Bajanov/vospom/glav12.html ГЛАВА 12. СТАЛИНСКИЙ ПЕРЕВОРОТ]</ref>. Разгром «новай апазіцыі» быў поўным: Зіноўеў губляе свае ключавыя пасты часткі Ленсавета і Камінтэрна, а Каменеў — пост кіраўніка Масквы. Троцкі тым часам цалкам ігнаруе палітыку, з галавой пойдучы ў працу на пададзеных яму «тэхнакратычных» пасадах. {{пачатак цытаты}} ''..я усердно посещал многочисленные лаборатории, с огромным интересом присутствовал на опытах, выслушивал объяснения лучших учёных, штудировал в свободные часы учебники химии и гидродинамики и чувствовал себя наполовину администратором, наполовину студентом… В качестве начальника электротехнического управления я посещал строящиеся электростанции и совершил, в частности, поездку на Днепр, где производились широкие подготовительные работы для будущей гидростанции. Два лодочника спустили меня меж порогов по водоворотам на рыбачьей ладье, по старому пути запорожских казаков. Это был, разумеется, чисто спортивный интерес. Но я глубоко заинтересовался днепровским предприятием, и с хозяйственной точки зрения, и с технической. Чтоб застраховать гидростанцию от просчётов, я организовал американскую экспертизу, дополненную впоследствии немецкой. Свою новую работу я пытался связывать не только с текущими задачами хозяйства, но и с основными проблемами социализма. В борьбе против тупоумного национального подхода к хозяйственным вопросам («независимость» путём самодовлеющей изолированности) я выдвинул проблему разработки системы сравнительных коэффициентов нашего хозяйства и мирового. Эта проблема вытекала из необходимости правильной ориентировки на мировом рынке, что должно было, в свою очередь, служить задачам импорта, экспорта и концессионной политики. По самому существу своему проблема сравнительных коэффициентов, вытекавшая из признания господства мировых производительных сил над национальными, означала поход против реакционной теории социализма в отдельной стране.'' {{канец цытаты}} [[Файл:Protección del Palacio Tauride durante el Segundo Congreso Regional de los Soviets.jpg|thumb|371x371px|Ахова Таўрычаскага палаца падчас Другога абласнога з'езда Саветаў (Петраград, 1918). У сярэднім шэрагу (злева направа): Л. Д. Троцкі (11) і Г. Е. Зіноўеў (12).]] Зрэшты, ніякіх значных вынікаў дзейнасць Троцкага на гэтых пасадах не прынесла, бо і самі гэтыя пасты былі другараднымі і малазначнымі. Паводле ацэнкі Барыса Бажанава, «Прызначэнні гэтыя былі і правакацыйныя, і камічныя… Троцкі мала падыходзіў для гэтых ашуканскіх аперацый — таму, напэўна, яго туды і прызначылі. Яшчэ менш ён падыходзіў для назірання за якасцю прадукцыі савецкіх заводаў. Бліскучы прамоўца і палеміст, трыбун цяжкіх пераломных момантаў, ён быў смешны ў якасці назіральніка за якасцю савецкіх портак і цвікоў. Зрэшты, ён зрабіў спробу сумленна выканаць і гэта заданне ўскладзенае на яго партыяй; стварыў камісію спецыялістаў, аб'ехаў з ёй шэраг заводаў і прадставіў вынікі вывучэння Вышэйшаму Савету Народнай Гаспадаркі; заключэнні яго ніякіх наступстваў, зразумела, не мелі». Пачынаючы са свайго разгрому ў студзені, на працягу ўсяго 1925 года Троцкі не займаецца ніякай колькі-небудзь заўважнай палітычнай дзейнасцю, і нават не выступае на XIV З'ездзе УКП(б), зларадна назіраючы з боку за разгромам Зіноўева і Каменева. Тым не менш, менавіта ў 1925 годзе Троцкі ўмацоўвае свае пазіцыі ідэолага, апублікаваўшы ў «Праўдзе» серыю праграмных артыкулаў «Да сацыялізму ці капіталізму?», што развівалі ідэі сваіх прыхільнікаў Праабражэнскага, Пятакова і Смірнова. Артыкулы Троцкага абапіраліся ў першую чаргу на апублікаваную таксама ў 1925 годзе працу Праабражэнскага «Закон сацыялістычнага выточнага назапашання». Ва ўсіх гэтых працах Троцкі і яго прыхільнікі высунулі ідэалагічную дактрыну так званай «''звышіндустрыялізацыі''». Адна з самых фундаментальных супярэчнасцей паміж артадаксальным марксізмам XIX стагоддзя і яго рэальным увасабленнем была выяўна ўжо з 1917 года — рэвалюцыя перамагла ў сялянскай Расіі, тады як Маркс і Энгельс пры сваім жыцці выяўна меркавалі, што гэта адбудзецца ў індустрыяльнай Заходняй Еўропе. Троцкі прапануе ліквідаваць гэту супярэчнасць, прыступіўшы да фарсаванай індустрыялізацыі за кошт вёскі. [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Б. Г. Бажанаў]] скаментаваў гэта так: «чыста бальшавіцкі падыход: каб нешта зрабіць, трэба некага зрабаваць». [[Файл:Харьков Троцкий Егоров смотр 1919.jpg|thumb|329x329px|Троцкі і [[Аляксандр Ільіч Ягораў|Ягораў]] у Харкаве.]] Асноўную ўвагу Троцкі прапануе надаваць развіццю ў першую чаргу ваеннай прамысловасці, і цяжкай прамысловасці, вытворчасці сродкаў вытворчасці. Падобныя пагляды пачынаюць перагукацца з платформай Зіноўева і Каменева. Да 1925 года матэрыяльны ровень жыцця працоўных у вялікіх прамысловых гарадах усё яшчэ быў ніжэй узроўня 1913 года. У звязку з гэтым у вялікіх гарадах, у першую чаргу ў Ленінградзе і ў Маскве ўсё мацней нарастала незадаволенасць рэжымам «нэпа»; падобная незадаволенасць персаніфікавалася ў выявах «нэпмана» і «кулака». Зіноўеў і Каменеў, як кіраўнікі Ленінградскай і Маскоўскай партыйных арганізацый, сталі правадырамі падобнай незадаволенасці. Дактрына «звышіндустрыялізацыі», да якой паралельна прыходзяць група Троцкага і група Зіноўева-Каменева, дае ім у рукі зручную падставу абрынуцца на Сталіна. Не жадаючы даваць сваім канкурэнтам козыр у рукі, Сталін у якасці «процівагі» звяртаецца да будучага блока «правых» — Бухарын, Рыкаў, Томскі. Бухарын высоўвае канкуруючую ідэалагічную дактрыну «урастання селяніна ў сацыялізм», і паддае жорсткай крытыцы дактрыну «звышіндустрыялізацыі», звінаваціўшы прыхільнікаў Троцкага ў насаджэнні «унутранага каланіялізму» і рабаванні вёскі. ==== 1926—1927 гады. «Аб'яднаная апазіцыя» супраць блока Сталін-Бухарын ==== Да пачатку 1926 года адбываецца збліжэнне палітычных платформаў групы Троцкага і групы Зіноўева-Каменева на глебе адзінства паглядаў па пытанні магчымасці «пабудовы сацыялізму ў адной краіне» і «звышіндустрыялізацыі». У красавіка-ліпені 1926 «старая» («трацкісцкая») і «новая» (зіноўеўска-каменеўская) апазіцыі яднаюцца («трацкісцка-зіноўеўскі блок»), што выяўна пазначылася на праходзілых у красавіку і ў ліпені пленумах ЦК. Да блока прылягаюць таксама з боку Троцкага [[Адольф Абрамавіч Ёфэ|Ёфэ]], [[Уладзімір Аляксандравіч Антонаў-Аўсеенка|Антонаў-Аўсеенка]], [[Яўген Аляксеевіч Праабражэнскі|Праабражэнскі]], [[Мікалай Мікалаевіч Красцінскі|Красцінскі]], [[Карл Бернгардавіч Радэк|Радэк]], [[Аляксандр Георгіевіч Белабародаў|Белабародаў А. Г.]], [[Івар Тэнісавіч Смілга|Смілга]] і інш., з боку Зіноўева — [[Рыгор Якаўлевіч Сакольнікаў|Сакольнікаў]], [[Міхаіл Міхайлавіч Лашэвіч|Лашэвіч]]. Да апазіцыянераў далучаюцца таксама ўдава Леніна [[Надзея Канстанцінаўна Крупская|Крупская]] і аскепкі разгромленай «[[Рабочая апазіцыя|рабочай апазіцыі]]», перадусім [[Аляксандр Гаўрылавіч Шляпнікаў|Шляпнікаў]] Да [[1926 год]]у асноўныя апазіцыянеры ўжо цалкам страцілі рэальную ўладу. Троцкі пазбавіўся пастоў наркамваенмора і [[Рэвалюцыйны ваенны савет|намесніка РВС]], Зіноўеў — старшыні выканкама Ленсавета і старшыні [[ВККІ|выканкама Камінтэрна]], Каменеў — кіраўніка Маскоўскай партыйнай арганізацыі, замнамессаўнаркама і старшыні [[Савет Працы і Абароны|Савета Працы і Абароны]]. Хоць яны ўсё яшчэ захоўваюць членства ў ЦК, і нават членства ў Палітбюро, на ўсіх пленумах ЦК, пасяджэннях Палітбюро і на ўсіх партыйных з'ездах яны ўжо аказваюцца ў меншасці. Без любой улады апазіцыянерам застаецца толькі перанесці сваю барацьбу са Сталіным у вобласць чыстай ідэалогіі ў надзеі схіліць на свой бок партыйную большасць. Апазіцыя бязлітасна вінаваціць Генеральнага сакратара ў «[[бюракрат]]ычным перараджэнні партыі», «руху да [[тэрмідор]]а», нежаданні праводзіць «''звышіндустрыялізацыю''» і сабатажы будаўніцтва «міжнароднай сістэмы сацыялізму». На думку [[Барыс Георгіевіч Бажанаў|Барыса Бажанава]], да [[1926]] года Сталін ужо ў цэлым завяршыў працэс расстаноўкі сваіх прыхільнікаў на ўсе ключавыя пасты ў партыі, і «''працягваў гэту шуміху з апазіцыяй толькі для таго, каб выявіць сваіх утоеных ворагаў''». Як адзначае даследчык [[Вадзім Захаравіч Рагавін|Рагавін]], аб'яднанне групы Троцкага і групы Зіноўева-Каменева, якія яшчэ зусім нядаўна варагавалі, на справе прывяло толькі да іх узаемнай дыскрэдытацыі. Яшчэ ў [[1924]] годзе Зіноўеў бязлітасна атакаваў Троцкага, распрацаваўшы дактрыну «трацкізму», як «варожай ленінізму дробнабуржуазнай плыні». У [[1926]] годзе ён аддаў перавагу блакавацца з тым жа самым Троцкім. Як адзначаў пазней [[Сяргей Міронавіч Кіраў|Кіраў]], «нідзе трацкізм не быў так пабіты… як у Ленінградзе [узначаленым Зіноўевым],.. потым раптам нечакана адбылося знакамітае братанне паміж Зіноўевым і Троцкім. Гэты крок здаўся ленінградскай арганізацыі нечым зусім чароўным». Сталін тым часам выкарыстоўвае «кампрамат» уласных праціўнікаў, вінавацячы ў «трацкізме» зараз і аўтара самога «трацкізму» Зіноўева, раз ужо ён склаў з Троцкім блок. Падчас «літаратурнай дыскусіі» 1924 года Троцкі «спамянуў» Зіноўеву і Каменеву іх пазіцыю ў кастрычніку 1917 года; зараз жа Сталін з задавальненнем «перахапляе» і гэтыя лозунгі. Удава Леніна Крупская на XIV З'ездзе УКП(б) беспаспяхова спрабуе заклікаць да «партыйнага дэмакратызму», нагадаўшы дэлегатам, што і сам Ленін на [[IV з’езд РСДРП|«стакгольмскім» з'ездзе]] быў у меншасці, але яе ўжо ніхто не слухаў. Сталін парыруе выступленне Крупскай заявай: «А чым, уласна, адрозніваецца тав. Крупская ад любога іншага адказнага таварыша? Ці не думаеце вы, што зацікаўленасці асобных таварышаў павінны быць пастаўлены вышэй зацікаўленасцей партыі і яе адзінства? Хіба таварышам з апазіцыі не вядома, што для нас, для бальшавікоў, фармальны дэмакратызм — пустышка, а рэальныя зацікаўленасці партыі — усё?». Усё часцей і часцей у папрок Троцкаму пачынае ставіцца і яго нацыянальнасць, у прэзідыумы пачынаюць усё часцей падаваць запіскі з месцаў з заявамі накшталт «Троцкі адпрэчвае магчымасць пабудовы сацыялізму ў адной краіне, таму што з-за сваёй нацыянальнасці не верыць у сілу рускага народа», «Троцкі не мог быць камуністам, што сама яго нацыянальнасць паказвае, што яму патрэбна спекуляцыя». У 1927 годзе Троцкі абрынаецца на падобныя запіскі, завучы іх «чарнасотнікавымі»: «чорт ведае што, пытаюць, на якія-дэ „сродкі“ апазіцыя вядзе сваю „працу“». Сталін і тут пазіцыянуе сябе, як «умеранага», выступіўшы з двухсэнсоўнай заявай, што «мы змагаемся супраць Троцкага, Зіноўева і Каменева не таму, што яны яўрэі, а таму, што яны апазіцыянеры». Імкнучыся знайсці процівагу ідэалагічным навінам апазіцыянераў, Сталін яднаецца з групай [[Мікалай Іванавіч Бухарын|Бухарын]] — [[Аляксей Іванавіч Рыкаў|Рыкаў]] — [[Міхаіл Паўлавіч Томскі|Томскі]], пагляды якіх пазней былі асуджаны, як «правы ўхіл». Бухарын бязлітасна атакуе «левых» апазіцыянераў, вінавацячы іх дактрыну «звышіндустрыялізацыі» у будаванні «унутранага каланіялізму» і падрыве [[Смыка горада і вёскі|«''смыкі''» паміж горадам і вёскай]]. З пункту гледжання «правых», адным з грахоў «трацкізму» была празмерная апора толькі на працоўных і грэбаванне сялянствам. На гэтым этапе Сталін усё яшчэ пазіцыянуе сябе, як «умеранага» цэнтрыста, які стрымлівае радыкалізм як левага, гэтак і правага крыла партыі. З аднаго боку, Сталін супрацьстаіць левым з іх вымогай працягу знясільваючай «сусветнай рэвалюцыі» і не менш за знясільваючую індустрыялізацыю. З іншага боку, Сталін таксама «абсякае» Бухарына, засудзіўшы яго знакаміты лозунг сялянам «[[Узбагачайцеся!]]», як «не наш». Троцкі ў 1927 годзе апісвае сталінскую ролю «міратворца» наступным чынам: {{пачатак цытаты}} ''На всех ячейках докладчики, специально дрессированные, ставят вопрос об оппозиции так, что поднимается рабочий, чаще всего по наряду, и говорит: «чего же вы возитесь с ними, не пора ли их расстрелять?» Тогда докладчик со скромно-лицемерной миной возражает: «товарищи, не нужно спешить». … всё это для того, чтобы вызвать у обманутых слушателей, у сырых молодых партийцев, которыми вы искусственно заполняете партийные ряды, бешеную реакцию, и чтобы потом иметь возможность сказать: «смотрите, мы готовы бы терпеть, но массы требуют».'' {{канец цытаты}} У студзені 1924 года Сталін стрымаў Зіноўева, які патрабаваў арыштаваць Троцкага за меркаваную падрыхтоўку «банапартысцкага» ваеннага перавароту, у ліпені і ў снежні Зіноўеў патрабуе выключыць Троцкага з партыі. У снежні 1925 Сталін бароніць ад атак Зіноўева ўжо Бухарына. У 1926—1927 гадах Бухарын, Рыкаў і Томскі цалкам пэўна «забягаюць наперад» Сталіна, патрабуючы рэпрэсій. Так, Бухарын у лістападзе 1926 года заяўляе: {{пачатак цытаты}} Тов. Зиновьев говорил… как хорошо Ильич поступил с оппозицией, не выключая всех тогда, когда он имел только два голоса из всех на профессиональном собрании. Ильич дело понимал: ну-ка, исключи всех, когда имеешь два голоса (''Смех''). А вот тогда, когда имеешь всех, и против себя имеешь два голоса, а эти два голоса кричат о термидоре, — тогда можно и подумать. (''Возгласы'' «Правильно». ''Аплодисменты, смех. Сталин с места'': «Здорово, Бухарин, здорово. Не говорит, а режет.») {{канец цытаты}} Томскі ў лістападзе 1927 года выражаецца больш пэўна: {{пачатак цытаты}} Оппозиция очень широко распространяет слухи о репрессиях, об ожидаемых тюрьмах, о Соловках и т. д. Мы на это скажем нервным людям: «Если вы и теперь не успокоитесь, когда мы вас вывели из партии, то теперь мы говорим: нишкните, мы просто вежливо попросим вас присесть, ибо вам стоять неудобно. Если вы попытаетесь выйти теперь на фабрики и заводы, то мы скажем „присядьте, пожалуйста“ (''Бурные аплодисменты''), ибо, товарищи, в обстановке диктатуры пролетариата может быть и две и четыре партии, но только при одном условии: одна партия будет у власти, а все остальные в тюрьме.» (''Аплодисменты''). {{канец цытаты}} У такім жа духу выступае і Рыкаў, які на XV з'ездзе УКП(б) у снежні [[1927]] года заўважыў: «Няможна ручацца за тое, што насельніцтва турмаў не давядзецца хуткім часам некалькі павялічыць». У якасці падарунка дэлегатам з'езда са Сталінграда даслалі венік. Рыкаў асабіста ўручыў яе Сталіну са словамі: «я перадаю венік таварышу Сталіну, хай ён вымятае ёю нашых ворагаў». Арганізаваная Сталіным большасць уся больш выцясняе апазіцыянераў з легальнага поля, лішаю іх магчымасці весці дыскусіі на пленумах, з'ездах, у пячаткі. У ліпені 1926 года зіноўевец [[Міхаіл Міхайлавіч Лашэвіч|Лашэвіч]] арганізоўвае ў падмаскоўным лесе нелегальны сход апазіцыі, завошта Зіноўеў выводзіцца з Палітбюро, як «кіроўны фракцыйнай дзейнасцю». Напал жарсцяў прыводзіць да таго, што падчас супольнага ліпеньскага пленума ЦК і ЦКК проста ў зале паседжанняў у [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Дзяржынскага]] адбываецца сардэчны прыступ, 20 ліпеня ён памірае. Восенню 1926 года апазіцыя спрабуе арганізаваць агітацыю на «нізавых» партыйных вочках, што суправаджаецца добра арганізаванымі абструкцыямі, і выключэннямі прыхільнікаў апазіцыі з партыі «за фракцыйную дзейнасць». Троцкі люта атакуе Сталіна, заяўляючы: «Ідэйнае ўбоства заменена апаратнай усёмагутнасцю», і «наверсе стварылася каста, што адарвалася ад мас». {{пачатак цытаты}} ''Аппарат дал бешеный отпор. Идейная борьба заменилась административной механикой: телефонными вызовами партийной бюрократии на собрания рабочих ячеек, бешеным скоплением автомобилей, рёвом гудков, хорошо организованным свистом и рёвом при появлении оппозиционеров на трибуне. Правящая фракция давила механической концентрацией своих сил, угрозой репрессий. Прежде чем партийная масса успела что-нибудь услышать, понять и сказать, она испугалась раскола и катастрофы.'' {{канец цытаты}} Разам з тым апазіцыянеры Зіноўеў, Петэрсан, Муралаў і Троцкі ў сваім лісце Палітбюро ЦК УКП(б), Прэзідыум ЦКК і Выканкам Камінтэрна ад 6 верасня 1927 года прызнаюць: «У мінулым нашай партыі такія сродкі [зрыванне сходаў] ужываліся намі на сходах, скліканых буржуазнымі партыямі, а таксама — на сходах з меншавікамі пасля канчатковага расколу з імі. Усярэдзіне нашай партыі падобныя метады павінны быць самым рашучым чынам забаронены, бо яны замінаюць рашэнню партыйных пытанняў партыйным шляхам». Паступовае «выдушванне» апазіцыянераў за рамкі «савецкай легальнасці» прыводзіць да таго, што пад падставай «парушэння партыйнай дысцыпліны» Троцкі і Каменеў у кастрычніку 1926 года выключаюцца з Палітбюро. Таксама ўвосень 1926 года ад апазіцыянераў адыходзіць Крупская, якая заявіла: «Апазіцыя зайшла занадта далёка». Тым не менш, Троцкі застаецца ў складзе ЦК, час ад часу люта атакуючы Сталіна на яго пленумах. 26 лістапада 1926 года [[Леў Барысавіч Каменеў|Каменеў]] быў выдалены з СССР і адпраўлены ў Італію ў якасці паўпрада. Адзін з асноўных «зіноўеўцаў», [[Рыгор Якаўлевіч Сакольнікаў|Сакольнікаў]], яшчэ 16 студзеня 1926 года пераведзены з пасады наркамфіна на пасаду намесніка старшыні [[Дзяржплан СССР|Дзяржплана СССР]]. Паступовая «агонія» апазіцыі на нейкі час адсоўваецца палітычным крызісам у Кітаі. Пад канец 1926 года блок Сталін-Бухарын настойваў на правядзенні Камуністычнай партыяй Кітая ўмеранай палітыкі і складанні альянсу з узначаленым Чан Кай Шы рухам [[Гаміньдан]]. Падобная тактыка рэзка адрознівалася ад тактыкі саміх камуністаў у 1917 годзе і скончылася правалам; у красавіку 1927 года Чан Кай Шы, асцерагаючыся саперніцтва з кітайскімі камуністамі, разагнаў іх сілай. Палітычны крызіс у Кітаі быў шырока выкарыстаны апазіцыяй для крытыкі Сталіна, як «сабатаж будаўніцтва міжнароднай сістэмы сацыялізму». Троцкі ахарактарызаваў кітайскія падзеі, як «выяўнае банкруцтва сталінскай палітыкі». У чэрвені 1927 года галоўны кантрольны арган партыі, ЦКК разглядае справы Зіноўева і Троцкага, аднак вырашае іх з партыі не выключаць. У ліпені Троцкі высоўвае двухсэнсоўную «тэзу Клемансо», якую Сталін 1 жніўня на аб'яднаным пленуме ЦК і ЦКК ахарактарызаваў, як абяцанне «захапіць паўстанцкім шляхам уладу ў выпадку вайны», арганізаваная Сталіным большасць асуджае Троцкага за «умоўнае абаронніцтва» і імкненне «арганізаваць другую партыю». У той жа час Сталін выступае супраць выключэння Троцкага з партыі, у выніку пленум абмяжоўваецца аб'явай Зіноўеву і Троцкаму строгай вымовы. Восенню 1927 года Сталін канчаткова «выціскае» левую апазіцыю за рамкі «савецкай легальнасці». У верасні апазіцыянеры арганізуюць у Маскве і Ленінградзе нелегальныя працоўныя сходкі, якія наведалі да 20 тыс. чал. У шэрагу гарадоў выступленні апазіцыянераў на сходах партактываў перапыняюцца крыкамі і свістам; у Ленінградзе падчас выступлення апазіцыі ў зале паседжанняў было адключана святло, на сходзе партактыву Петраградскага раёна на выступалага апазіцыянера напалі, і разарвалі праект рэзалюцыі, які прапаноўваўся ім. Шэраг апазіцыянераў атрымвае прызначэнні за мяжу, у прыватнасці, ніколі не працавалы ў гандлі [[Георгій Іванавіч Сафараў|Сафараў]] «высылаецца» ў савецкае гандпрадства ў Турцыі, аднак выехаць адмовіўся. Разгортваюцца масавыя выключэнні з партыі радавых апазіцыянераў, якія да лістапада 1927 года дайшлі прынамсі да 600 чалавек, 26 жніўня з'яўляецца дырэктыва не прымаць у члены партыі кандыдатаў-апазіцыянераў. Для друку агітацыйнай літаратуры арганізуецца нелегальная друкарня на ўзор дарэвалюцыйнай падпольнай дзейнасці. 27 верасня 1927 года на супольным пасяджэнні Прэзідыума [[ВККІ]] і Інтэрнацыянальнай кантрольнай камісіі Троцкі быў аднагалосна выключаны з кандыдатаў у члены Выканкама [[Камінтэрн]]а<ref>[http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Mukhamedzhanov_Komintern/#_ednref75 Мухамеджанов М. М. Коминтерн: страницы истории]</ref>. 7 лістапада 1927 года праходзяць апазіцыйныя дэманстрацыі ва ўгодкі Кастрычніцкай рэвалюцыі. Адна дэманстрацыя, пад кіраўніцтвам Смілгі і Праабражэнскага, была арганізавана ў Маскве (каля былой гасцініцы «Парыж» на вугле Ахвотнага шэрага і Цверскай вуліцы), другая, пад кіраўніцтвам Зіноўева, Радэка і Лашэвіча, — у Ленінградзе. Гэтыя дэманстрацыі былі атакаваны натоўпамі, якія закідвалі іх «крыгамі, бульбай і дровамі» і выкрыквалі лозунгі: «Бі апазіцыю!», «Далоў [[жыд]]оў-апазіцыянераў!» і г.д. Смілга, Праабражэнскі, Грунштэйн, Янукідзэ і інш. былі выцягнуты з гаўбца натоўпам і збіты, услед машыне з Троцкім, Каменевым і Муралавым было зроблена некалькі стрэлаў, пасля чаго невядомымі была распачата спроба выцягнуць іх з машыны. 11 лістапада ЦК УКП(б) патрабуе ад апазіцыянераў спыніць нелегальныя сходы на прыватных кватэрах (так званыя «смыкі»), якія ў некаторых выпадках збіралі па некалькі сотняў чалавек, і праходзілі, у прыватнасці, у Тэхнічным вучылішчы. Шэраг падобных сходаў суправаджаюцца сутыкненнямі з прыхільнікамі Сталіна, у прыватнасці, па цверджанні Троцкага, у Харкаве дападка да «рэвальверных выстралаў». На супольным XIII з'езда РКП(бы) (май, 1924) Пленуме ЦК і ЦКК Троцкі патрабуе абвясціць «Тэстамент Леніна», і, у адпаведнасці з ім, зняць Сталіна з паста Генеральнага сакратара. Сталін абвяшчае тэкст «Тэстаменту». На XIII з'езда РКП(б) (май, 1924) Сталін просіць ад пленума ЦК прыняць яго адстаўку з паста Генсака, аднак ЦК адстаўку не прымае. Арганізацыя апазіцыянерамі нелегальнай друкарні і нелегальнай кастрычніцкай маніфестацыі робіцца нагодай для выключэння Зіноўева і Троцкага з партыі 16 лістапада 1927 года. Падчас гэтых падзей сканчае жыццё самагубствам адзін з асноўных прыхільнікаў Троцкага, смяротна хворы [[Адольф Абрамавіч Ёфэ|Ёфэ]]. === Высылка ў Алма-Аце === {{main|Высылка Троцкага ў Алма-Аце}} Высылка Л. Д. Троцкага ў Алма-Аце ў 1928—1929 гадах. === Выгнанне з СССР === [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-R15068, Leo Dawidowitsch Trotzki.jpg|thumb|Л. Д. Троцкі. Фатаграфія прыкладна 1929 года.]] У [[1929]] годзе на савецкім судне «Ільіч» (былы «Мікалай II») з порта горада [[Поці]] быў высланы за межы СССР — у Турцыю на востраў [[Бююкада]] ці Прынкіпа — самы буйны з [[Прынцавы астравы|Прынцавых астравоў]] у [[Мармуровае мора|Мармуровым моры]] каля [[Стамбул]]а. У гэты перыяд апублікавала свая фундаментальная гістарычная праца «[[Гісторыя рускай рэвалюцыі]]». У 1932 годзе пазбаўлены [[грамадзянства СССР|савецкага грамадзянства]]. У 1933 пераехаў у [[Францыя|Францыю]], у 1935 у [[Нарвегія|Нарвегію]]. Нарвегія, баючыся пагоршыць адносіны з СССР, усімі сіламі імкнулася пазбавіцца ад непажаданага імігранта, канфіскаваўшы ў Троцкага ўсе творы і змясціўшы яго пад хатні арышт, таксама Троцкаму высоўваліся пагрозы выдаць яго савецкаму ўраду. Не вытрымаўшы ўціскаў, Троцкі ў 1936 годзе эміграваў у [[Мексіка|Мексіку]], дзе жыў у доме сям'і мастакоў [[Фрыда Кало|Фрыды Кало]] і [[Дыега Рывера|Дыега Рыверы]]. У пачатку жніўня [[1936]] года Троцкі скончыў працу над кнігай «[[Здраджаная рэвалюцыя]]», у якой ён назваў тое, што адбывалася ў Савецкам Саюзе, «сталінскім тэрмідорам». Сталіна Троцкі вінаваціў у [[банапартызм]]е. Троцкі пісаў, што «свінцовы зад бюракратыі пераважыў галаву рэвалюцыі», пры гэтым ён канстатаваў, што «з дапамогай дробнай буржуазіі, бюракратыі атрымалася звязаць па руках і па нагах пралетарскі авангард і раздушыць бальшавіцкую апазіцыю»; у прыватнасці, ён злічыў праявай гэтага і палітыку на ўмацаванне сям'і ў СССР: «Рэвалюцыя зрабіла гераічную спробу разбурыць так званы „сямейны агмень“, то бок архаічную, прытхлую і косную ўстанову… Месца сям'і… павінна была, па задуме, заняць скончаная сістэма грамадскага сыходу і абслугоўвання…»<ref>{{Cite web |url=http://magister.msk.ru/library/trotsky/trotl001.htm |title=Л. Д. Троцкий. Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт? |access-date=29 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101227140952/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotl001.htm |archive-date=27 снежня 2010 |url-status=dead }}</ref>. Нягледзячы на гэта, ён працягваў лічыць СССР [[Тэорыя дэфармаванай рабочай дзяржавы|рабочай дзяржавай]] і заклікаў сваіх прыхільнікаў бараніць яго ад любых вонкавых ворагаў. У 1938 абвясціў стварэнне [[Чацвёрты інтэрнацыянал|Чацвёртага інтэрнацыянала]], спадчыннікі якога існуюць і дагэтуль. У 1938 годзе ў [[Парыж]]ы ў лякарні пасля аперацыі памёр старэйшы сын Троцкага — [[Леў Львовіч Сядоў|Леў Сядоў]]. У апошні перыяд свайго жыцця Троцкі працаваў над другім томам [[Сталін (кніга Троцкага)|кнігі «Сталін»]], дзе, у прыватнасці, развіваў гіпотэзу пра атручванне Леніна Сталіным<ref>{{cite web | url = http://www.stolitsa.org/1341-ochered-nomer-1.html | title = Очередь номер 1 » Журнал Столица | access-date = 29 кастрычніка 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171206074453/http://www.stolitsa.org/1341-ochered-nomer-1.html | archive-date = 6 снежня 2017 | url-status = dead }}</ref>. === Забойства === {{main|Забойства Троцкага}} У маі 1940 года было здзейснена няўдалы замах на жыццё Троцкага. Кіраваў замахам таемны агент [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] [[Іосіф Рамуальдавіч Грыгулевіч|Грыгулевіч]]. Групу налётчыкаў узначаліў мексіканскі мастак і перакананы сталініст [[Хасэ Давыд Альфара Сікейрас|Сікейрас]]. Уварваўшыся ў пакой, дзе знаходзіўся Троцкі, налётчыкі расстралялі ўсе патроны і паспешна схаваліся. Троцкі, які паспеў схавацца за ложкам з жонкай і ўнукам, не пацярпеў. Па ўспамінах Сікейраса, няшчасце было злучана з тым, што члены яго групы былі неспрактыкаваны і вельмі хваляваліся. Рана раніцай 20 жніўня 1940 года агент НКУС [[Рамон Меркадэр]], які пракраўся раней у атачэнне Троцкага як перакананы яго прыхільнік, прыйшоў да Троцкага, каб паказаць свой рукапіс. Троцкі сеў яе чытаць, і тым часам Меркадэр нанёс яму ўдар па галаве ледасекам, які пранёс пад плашчом. Удар быў нанесены ззаду і зверху па прысутным Троцкім. Рана дасягала 7 сантыметраў у глыбіню, але Троцкі пасля атрыманай раны пражыў яшчэ амаль суткі і 21 жніўня памёр. Пасля крэмацыі быў пахаваны ў двары дома ў Каяакане<ref name="kri" />. 24 жніўня [[газета «Праўда»]] публікуе некралог «Ганебная смерць Троцкага» за аўтарствам [[Сталін]]а<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/1015995 Статья в «Правде» «Бесславная смерть Троцкого» с правкой Сталина]</ref>. Савецкая ўлада публічна адпрэчыла сваё дачыненне да забойства. Забойца быў прысуджаны мексіканскім судом да дваццацігадовага турэмнага зняволення; у 1960 годзе Рамону Меркадэру, які вызваліўся з месцаў зняволення і прыехаў у СССР, было прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]]. == Рэабілітацыя == Леў Троцкі не быў афіцыйна рэабілітаваны савецкай уладай. І нават у перыяд [[перабудова|Перабудовы]] і [[Галоснасць|галоснасці]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Гарбачоў]] ад асобы [[КПСС]] асуджаў гістарычную ролю Троцкага<ref>[http://www.alexanderyakovlev.org/fond/issues-doc/66062 М. С. Горбачёв. Октябрь и перестройка: революция продолжается.] // Коммунист. 1987. № 17. С.10-15.</ref>. == Узнагароды == Перыяд знаходжання Троцкага на пасту намесніка РВС і наркамваенмора супаў са станаўленнем новай дзяржаўнай, ваеннай і прапагандысцкай машыны, адным з заснавальнікаў якой быў і сам Троцкі. Неадымнай часткай пабудаванай бальшавікамі сістэмы прапаганды было ўслаўленне заслужаных дзеячаў рэвалюцыі, абранне іх у «ганаровыя прэзідыумы» самых розных з'ездаў і сходаў (пачынаючы ад з'ездаў партыі, і сканчаючы школьнымі сходамі), атрыманне рознага роду ганаровых званняў («ганаровага гарняка», «ганаровага металурга», «ганаровага чырвонаармейца» і г.д.), пераназванні гарадоў, вывешванне партрэтаў і публікацыя рамантызаваных біяграфій. Адной з форм услаўлення заслужаных дзеячаў рэвалюцыі ў раннесавецкай прапагандзе быў «[[культ асобы]]», які з'явіўся яшчэ да кастрычніка 1917 года. Яшчэ атаман Каледзін у жніўні 1917 года называў сябе «правадыром арміі», а адной з выяўных праяў «культу асобы» быў ярка выяўлены культ папулярнага сярод салдат вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]], які пашырыўся прынамсі з 1915 года. У савецкай жа прапагандзе Ленін звычайна называўся «правадыром рэвалюцыі», а Троцкі — «правадыром Чырвонай арміі». Падчас Грамадзянскай вайны імем Троцкага былі названы два [[бронецягнік]]і, № 12 імя Троцкага і № 89 імя Троцкага<ref>[http://hobbyport.ru/armor/bp_rkka.htm Бронепоезда Красной Армии в 1918—1920 гг]</ref>. Падобныя назвы былі даволі звычайнымі; у складзе Чырвонай арміі былі таксама, прыкладам, бронецягнік № 10 імя Розы Люксембург, № 44 імёны Валадарскага, ці № 41 «Славный вождь Красной Армии [[Аляксандр Ільіч Ягораў|Егоров]]». Прынамсі з 1919 года, традыцыйным стала абранне «Леніна і Троцкага» у так званыя «ганаровыя прэзідыумы». Так, 4.11.1923 Ленін, Троцкі і Рыкаў былі абраны ў ганаровы прэзідыум завода «Чырвоны каўчук»<ref>[http://il2u.ru/Aerostatika/id/5783 career advice | Stewart Cooper Coon Blog — О самолётах и авиации IL2U.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130721004526/http://il2u.ru/Aerostatika/id/5783 |date=21 ліпеня 2013 }}</ref>. У жніўні 1924 года Рыкаў і Троцкі (згадваліся ў такім парадку) абраны ў ганаровы прэзідыум I Усесаюзнага шахматна-шашачнага з'езда<ref>[http://www.ap.altairegion.ru/310-04/4.html Алтайская правда N 310—312 (24929 — 24931), пятница 05 ноября 2004г] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111111230942/http://www.ap.altairegion.ru/310-04/4.html |date=11 лістапада 2011 }}</ref>. У сваіх мемуарах Троцкі згадвае і іншыя прыклады: яшчэ ў лістападзе 1919 года II Усерасійскі з'езд мусульманскіх камуністычных народаў Усходу абірае сваімі ганаровымі членамі Леніна, Троцкага, Зіноўева і Сталіна, у красавіку 1920 года той жа склад абіраецца ганаровым прэзідыумам I Усерасійскага з'езда чувашскіх камуністычных секцый<ref>[http://www.bibliotekar.ru/rusTrockiy/11.htm Книга о Сталине. Сталин в Наркомнаце]</ref>. У [[1923]] годзе ў знак заслуг Троцкага перад бальшавізмум падчас барацьбы з сіламі Керанскага-Краснова ў 1917 годзе і падчас абароны Петраграда ў 1919 годзе горад [[Гатчына]] была пераназвана ў горад Троцк<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/1381/%D0%93%D0%B0%D1%82%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0 Гатчина<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, прытым 5 лістапада 1923 года гарсавет нават абраў сваімі «ганаровымі старшынямі» Леніна, Троцкага і Зіноўева<ref>{{Cite web |url=http://history-gatchina.ru/article/lenin.htm |title=Загадка памятников Ленину в Гатчине |access-date=29 кастрычніка 2017 |archive-date=11 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111111234159/http://history-gatchina.ru/article/lenin.htm |url-status=dead }}</ref>. Фактычна, да канца Грамадзянскай вайны фармуецца «культ Троцкага», як заслужанага дзеяча рэвалюцыі і Грамадзянскай вайны. Яго асаблівасцю ў параўнанні з пазнейшым «культам асобы Сталіна» было тое, што «культ Троцкага» існаваў паралельна з цэлым шэрагам іншых «культаў», супастаўных па памеры: культам асобы Леніна, культам «ленінградскага правадыра» і «правадыра Камінтэрна» Зіноўева, культамі Крупскай, Томскага, Рыкава, Касіёра, Калініна, культамі шэрага палкаводцаў Грамадзянскай вайны (Тухачэўскага, Фрунзэ, Варашылава, Будзёнага), і г.д., аж да драбнейшага культу вядомага паэта [[Дзям’ян Бедны|Дзям'яна Беднага]], у гонар якога ў 1925 годзе быў названы горад [[Спаск (Пензенская вобласць)|Спаск]]. Даследнік Сяргей Фірсаў лічыць бальшавіцкія культы дзеячаў рэвалюцыі «перавернутым» варыянтам хрысціянскага культу святых<ref>[http://www.orthodoxia.org/lib/1/1/15/4.aspx Перевёрнутая религия: советская мифология и коммунистический культ — Orthodoxia.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101127212435/http://orthodoxia.org/lib/1/1/15/4.aspx |date=27 лістапада 2010 }}</ref>. Паводле ацэнкі Сяргея Фірсава, пасля выключэння Троцкага з партыі ў 1927 годзе і выгнання з СССР у 1929 годзе пачаўся працэс яго «дэсакралізацыі», які прасочваецца па біяграфічных даведках у нататках да выданняў сходу складанняў Леніна. У 1929 годзе Троцкі пазначаны ў іх як «высланы з СССР», у 1930-м як «сацыял-дэмакрат», у 1935 яго «сацыял-дэмакратызм»-«трацкізм» ужо ахарактарызаваны як «перадавы атрад контррэвалюцыйнай буржуазіі». Ужо пачынючы з 1938 года Троцкі апісваецца як універсальны злодзей, вырадак «буржуазна-фашысцкага» пекла, дэман сусветнай камуністычнай сістэмы. * Ордэн Чырвонага Сцяга на знак заслуг перад сусветнай пралетарскай рэвалюцыяй і рабоча-сялянскай арміяй, а менавіта — за абарону Петраграда, — пастановай [[ВЦВК]] Савета рабочых, сялянскіх, казачых і чырвонаармейскіх дэпутатаў ад 7 лістапада 1919 года<ref>«Известия» 09.11.1919.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тро́цкі Леў Давыдавіч|[[Уладзімір Аляксандравіч Бажанаў|Бажанаў У. А.]]|530}} === Поўныя біяграфіі === * Четырёхтомная биография Ю. Фельштинского и Г. Чернявского (2012—2013): ** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 1. Революционер. 1879—1917 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2012 |старонак=448 |isbn=978-5-227-03783-1 |тыраж=2000 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 1}} ** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 2. Большевик. 1917—1923 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2012 |старонак=512 |isbn=978-5-227-03802-9 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 2}} ** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 3. Оппозиционер. 1923—1929 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2013 |старонак=464 |isbn=978-5-227-04064-0 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 3}} ** {{кніга |аўтар=Фельштинский Ю., Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий. книга 4. Враг №1. 1929—1940 гг |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2013 |старонак=544 |isbn=978-5-227-04154-8 |тыраж=2500 |ref=Фельштинский, Чернявский, кн. 4}} * Трилогия Дойчера (1954—1963): ** {{кніга |аўтар=Дойчер И. |загаловак=Троцкий. Вооруженный пророк. 1879—1921 |адказны=Пер. с англ. Т. М. Шуликовой |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2006 |старонак=527 |isbn=5-9524-2147-4 |ref=Дойчер, кн. 1}} ** {{кніга |аўтар=Дойчер И. |загаловак=Троцкий. Безоружный пророк. 1921—1929 |адказны=Пер. с англ. Л. А. Игоревского |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2006 |старонак=495 |isbn=5-9524-2155-5 |ref=Дойчер, кн. 2}} ** {{кніга |аўтар=Дойчер И. |загаловак=Троцкий. Изгнанный пророк. 1929—1940|адказны=Пер. с англ. А. С. Цыпленкова |месца={{М.}} |выдавецтва=[[Центрполиграф]] |год=2006 |старонак=526 |isbn=5-9524-2157-1 |ref=Дойчер, кн. 3}} * {{кніга |аўтар=Волкогонов Д. А.|загаловак=Троцкий. Политический портрет |месца={{М.}} |выдавецтва=[[АСТ (выдавецтва)|АСТ]] |год=1998 |том=1, 2 |старонак=416 |серыя=Всемирная история в лицах |isbn=5-237-00974-3 |ref=Волкогонов}} * {{кніга |аўтар=[[Роберт Сервіс|Service R.]]|загаловак=Trotsky: A Biography |месца=Cambridge |выдавецтва=Belknap Press / [[выдавецтва Гарвардскага ўніверсітэта|Harvard University Press]] |год=2009 |allpages= 648|isbn=978-0674036154 |ref=Service}} * {{кніга |аўтар={{comment|Thatcher I. D.|Thatcher, Ian D.}} |загаловак=Троцкий|арыгінал= Trotsky |выдавецтва=[[Routledge]] |год=2005 |allpages=264 |серыя=Routledge Historical Biographies |isbn=9781134572144 |isbn2=113457214X|ref=Thatcher}} * {{кніга |аўтар=[[П’ер Бруэ|Broué P.]] |спасылка частка=http://www.marxistsfr.org/francais/broue/works/1988/00/PB_tky_03.htm|загаловак=Троцкий |арыгінал=Trotsky |выдавецтва=Fayard |год=1988 |allpages=1105 |isbn=9782213022123 |ref=Broué}} * {{кніга |аўтар={{comment|Swain G.|Swain, Geoffrey}}|загаловак=Trotsky |выдавецтва=Pearson Education |год=2006 |allpages= 237 |серыя=Profiles in power |isbn=9780582771901 |ref=Swain}} * {{кніга |аўтар={{нп5|Пол Ле-Бланк|ЛеБланк П||Paul Le Blanc (historian)}} |загаловак=Leon Trotsky |выдавецтва=Reaktion Books |год=2015 |allpages=224 |серыя=Critical Lives |isbn=978-1780234304 |ref=Le Blanc}} * {{кніга |аўтар=Чернявский Г. |загаловак=Лев Троцкий |месца={{М.}} |выдавецтва=Молодая гвардия |год=2010 |старонак=665 |серыя=Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1261|isbn=978-5-235-03369-6|ref=Чернявский}} * {{кніга |аўтар=Dave Renton |загаловак=Trotsky |выдавецтва=Haus Publishing |год=2004 |allpages=180 |серыя=Life & times|isbn=9781904341628|isbn2=1904341624|ref=Renton}} === Іншыя працы === * {{артыкул|аўтар=Иванов А. А.|загаловак=Первая спасылка Льва Троцкого|спасылка=http://zaimka.ru/ivanov-trotsky/|выданне=Клио|год=2013|выпуск=9 (81)|старонкі=120—127|issn=2070-9773|ref=Иванов}} * {{кніга |аўтар={{comment|Thatcher I. D.|Thatcher, Ian D.}} |частка=Leon Trotsky and 1905|загаловак=The Russian Revolution of 1905: Centenary Perspectives|адказны=ed. {{comment|A. J. Heywood|Heywood, Anthony J.}}, {{comment|J. D. Smele|Smele, Jonathan D.}}|выдавецтва=[[Routledge]] |год=2013|allpages=336 |серыя=Routledge Studies in Modern European History, Vol. 9 |isbn=9781134253302|isbn2=1134253303|ref=Thatcher}} * Л. Д. Троцкий: pro et contra, антология / Сост., вступ. артыкул, коммент. А. В. Резника. — СПб.: РХГА, 2016. * {{кніга |аўтар = Резник А.В. |загаловак = Троцкизм и Левая оппозиция в РКП(б) в 1923-1924 годы |месца = М. |выдавецтва = Свободное марксистское выдавецтва |год = 2010 |старонак = 112 |isbn = 978-5-98063-017-1 }} * ''Смирнов И. В.'' [http://scepsis.ru/library/id_127.html Пророчество Троцкого]. * ''А. А. Гусейнов.'' [http://guseinov.ru/publ/troz.html Этика Троцкого // Этическая мысль: Научно-публицистические чтения / Под ред. А. А. Гусейнова. М.: Республика, 1992. С. 264—285.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170608074444/http://guseinov.ru/publ/troz.html |date=8 чэрвеня 2017 }} * ''Вишняк М. В.'' [http://socialist.memo.ru/books/perli/vishnak/v06.htm ОКТЯБРЬ ВЪ «АВТОБИОГРАФІИ» Л. ТРОЦКАГО]{{Недаступная спасылка}} * ''Аксельрод Ю. С.'' Мой дед Лев Троцкий и его семья: Личный взгляд, воспоминания, материалы, документы. — М.: Центрполиграф, 2013. — 445 с., ил. — 2500 экз. — ISBN 978-5-227-04169-2. * ''Резник А. В.'' Троцкий и товарищи: левая оппозиция и политическая культура РКП (б), 1923—1924 годы. — СПб.: выдавецтва Европейского университета в Сант-Петербурге, 2017. — 382. [http://eupress.ru/books/index/item/id/264 - ISNB ''978-5-94380-224-9''] * {{кніга |аўтар = Давид Кинг. |загаловак = Троцкий. Биография в фотодокументах |месца = Екатеринбург |выдавецтва = «СВ-96» |год = 2000 |isbn = 5-89516-100-6 }} * ''Вадим Роговин.'' «Была ли альтернатива?»: «„Троцкизм“-взгляд через годы», «Власть и оппозиции», «Сталинский неонэп», «1937», «Партия расстрелянных», «Мировая революция и мировая война», «Конец означает начало». [http://web.mit.edu/people/fjk/Rogovin/][http://trst.narod.ru/rogovin/index.htm] * ''Сироткин, Владлен Г.'' Почему Троцкий проиграл Сталину? — M.: Алгоритм, 2004. * Leon Trotsky: the Man and His Work. Reminiscences and Appraisals, ed. Joseph Hansen. New York, Merit Publishers, 1969. * The Unknown Lenin, ed. Richard Pipes (New Haven, Yale University Press, 1996). * ''Михаил Станчев, Георгий Чернявский.'' Л. Д. Троцкий, Болгария и болгары. — София: БАН, 2008. * Isaac Don Levine. The Mind of an Assassin, New York, New American Library/Signet Book, 1960. * ''Кембаев Ж. М.'' Идея «Соединённых Штатов Европы» в политико-правовых взглядах В. И. Ленина и Л. Д. Троцкого // Право и политика. 2011. № 9. С.1551-1557. * ''Фесенко A. М.'' К вопросу о «Новом курсе» Л. Д. Троцкого // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І. І. Мечникова. — Одеса, 1999. — Вип. 9. — С. 261—266. * {{кніга | аўтар = Энтони Брентон | загаловак = Историческая неизбежность? Ключевые события Русской революции (Сборник статей) |арыгінал = Tony Brenton. Historically Inevitable?: Turning Points of the Russian Revolution | месца = М. | выдавецтва = Альпина Нон-Фикшн |год = 2017 | allpages = 414 | isbn = 978-5-91671-757-0 | ref = Брентон }} * ''Г. А. Зив'' «Троцкий. Характеристика (По личным воспоминаниям)», 1921, изд. «Народоправство», Нью-Йорк. ==== Забойства Троцкага ==== * ''Вишлев О. В.'' Накануне 22 июня 1941 года. * {{кніга |аўтар = Колпакиди А. И. |загаловак = Ликвидаторы КГБ |месца = М. |выдавецтва = Яуза Эксмо |год = 2009 |старонкі = 85-102 |старонак = 768 |серыя = Энциклопедия спецслужб |isbn = 978-5-699-33667-8 |тыраж = 3000 }} * {{кніга |аўтар = Папоров Ю. Н. |загаловак = Троцкий. Убийство "большого затейника" |месца = СПб |выдавецтва = ИД "Нева" |год = 2005 |старонкі = 384 |isbn = 5-7654-4399-0 }} == Спасылкі == {{Commonscat}} * [http://www.trotskyana.net/Leon_Trotsky/Genealogy/genealogy.htm Генеалогия семьи Троцкого] * [http://www.gq.ru/people/article/48107/ Биография Льва Троцкого в журнале GQ]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.filosofi.su/filosofi/b/bronshtejn_trotskij_lev_dav.html О жизни Лева Давидовича Бронштейна (Троцкого)]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/ Фельштинский, Юрий Григорьевич] на lib.ru (большое количество документов, связанных с Троцким и/или троцкизмом) * [http://www.hrono.ru/biograf/trotski.html Биография на hrono.ru] * [http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-ob-isklyuchenii-tt-zinoveva-i-trotskogo-iz-tsk-vkp/ Постановление об исключении тт. Зиновьева и Троцкого из ЦК ВКП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170831042914/http://xn--d1aml.xn--h1aaridg8g.xn--p1ai/20/postanovlenie-ob-isklyuchenii-tt-zinoveva-i-trotskogo-iz-tsk-vkp/ |date=31 жніўня 2017 }}. 23.10.1927. Проект Российского военно-исторического общества «100 главных документов российской истории». * [https://web.archive.org/web/20191023004002/http://www.frfly.com/esp/trotsky/trotsky_people.htm In the Trotsky compound] * [https://web.archive.org/web/20161114091828/https://thevelvetrocket.com/2014/02/03/leon-trotskys-home-in-mexico-city/ Leon Trotsky’s Home In Mexico City] * [https://web.archive.org/web/20150222032230/http://trotskyana.net/Other_trotskyana/PictureGalleries/trotsky_museum.pdf Музей Троцкага ў [[Мехіка]]] * [https://archive.today/20161018004856/http://historicaldis.ru/blog/43745357413/Ubiystvo-Lva-Trotskogo Убийство Льва Троцкого]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200923122259/https://web.archive.org/web/20150222032230/http://trotskyana.net/Other_trotskyana/PictureGalleries/trotsky_museum.pdf |date=23 верасня 2020 }} === Работы Троцкага === * {{lib.ru|http://www.lib.ru/TROCKIJ/}} * [http://revkom.com/index.htm?/trotckii.htm Подборка основных сочинений Троцкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306092655/http://revkom.com/index.htm?%2Ftrotckii.htm |date=6 сакавіка 2016 }} * [http://trotsky.net/ Trotsky.net] — англамоўны архіў * [http://trotsky.ru Сайт, посвящённый Льву Троцкому и троцкистскому движению] * [http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotsky.htm Работы Л. Троцкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080221054618/http://www.magister.msk.ru/library/trotsky/trotsky.htm |date=21 лютага 2008 }} * [http://www.trotskyana.net/ The Lubitz TrotskyanaNet] dealing with Leon Trotsky, Trotskyism and Trotskyists (english) === Дакументы, сведчанні сучаснікаў === * [http://rus-sky.com/books/archvs.zip Архивы Кремля. Политбюро и Церковь. 1922-25 гг.] Под ред. Н. Н. Покровского и С. Г. Петрова (большой материал об участии Троцкого в антицерковных репрессиях) * ''Судоплатов П. А.'' Спецоперации. Глава 4. [http://militera.lib.ru/memo/russian/sudoplatov_pa/04.html Ликвидация Троцкого] * ''Куприн А. И.'' [http://www.hrono.ru/libris/lib_k/kuprin_troc.html Троцкий. Характеристика] * [http://web.mit.edu/fjk/www/FI/BO/index.shtml Бюллетень оппозиции (Большевиков-ленинцев)]. * Послушать [http://boomp3.com/listen/bz66t8win_4/%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D1%87%D1%8C-%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81 Троцкий, «Речь о союзе советских республик»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090710125604/http://boomp3.com/listen/bz66t8win_4/%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%B5%D1%87%D1%8C-%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D1%8E%D0%B7%D0%B5-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81 |date=10 ліпеня 2009 }} * [http://culturalspace.ru/news/frida_kalo_i_diego_rivejra_naveshhajut_trockogo_v_meksike/2013-01-22-10 Фрида Кало и Диего Ривера навещают Троцкого в Мексике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171005234429/http://culturalspace.ru/news/frida_kalo_i_diego_rivejra_naveshhajut_trockogo_v_meksike/2013-01-22-10 |date=5 кастрычніка 2017 }} === Відэаматэрыялы і дакументальныя фільмы === <br> <div class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead">Фатаграфіі</div> <div class="NavContent" style="text-align:left;"> {| class="wikitable" |- | [https://archive.today/62JPW/e05bcf18dde5e55f0df6dfa9bf8184d38e96871f.jpg Фото Лейбы Бронштейна, сделанное после его ареста. 1899 г.] |- | [https://archive.today/2tewH/f8c7f0e8393dcef5a02c06d764ebebbbd0078bc5.jpg Советскую делегацию встречают на вокзале [[Брэст|Брест-Литовска]]. 8 января 1918 г.] |- | [https://archive.today/3J21Z/a9497011145e856cadc161995df29bc9effd89cd Л. Д. Троцкий в [[Брэст|Брест-Литовске]]. 1918 г.] |- | [https://archive.today/Y8b7e/c2fa5f4ca4940b199ee0036545dfb4a12c25f2bf Л. Д. Троцкий в [[Брэст|Брест-Литовске]]. 1918 г.] |- | [http://www.peeep.us/a9b9f22b Lev Trotsky inspects the elite [[Латышскія стралкі|Latvian Rifle Division]] in 1918. At far left is the commander of the elite Latvian Rifles, [[Іаакім Іаакімавіч Вацэціс|Ioakim Vatsetis]]] |- | [https://archive.today/Wuk05/3ae716f138eb9bbd799bd7c288feef04470d240b.jpg Л. Д. Троцкий на пароходе «Григорий» недалеко от [[Казань|Казани]]. Август 1918 г.]{{Недаступная спасылка}} |- | [https://archive.today/JAIWY/2204690ff161f52782c73d71ea254ced1a59ff8d Пароход «Григорий»; в 1919 г. переименован в «Товарищ Троцкий», затем в «Первое мая»] |- | [https://archive.today/prFcl/aa7390fbaa155bd8e32b5375167bec2b378781f4.jpg Пароход «Первое мая», бывший «Товарищ Троцкий»] |- | [https://archive.today/OfLf4/a47d2ff97cbcade474ef5cc1a6934f960a555007.png Л. Д. Троцкий на пароходе «Скворцов» у [[Саратаў|Саратова]]. 1919 г.] |- | [https://archive.today/CgWhg/ed854ee65f42e97cf6e749682b079f0f7356374b Л. Д. Троцкий выступает перед красноармейцами. 1919 г.] |- | [https://archive.today/nepLV/6b3c8c926500606e923e2c0f41a791ee895aa814.jpg Л. Д. Троцкий выступает перед войсками, отправляющимися на польский фронт. [[Масква|Москва]], [[Тэатральная плошча (Масква)|площадь Свердлова]], 5 мая 1920 г.] |- | [https://archive.today/IqiYb/f5b29031622f92f914c4335bfbf9352c5c56f75a.jpg Л. Д. Троцкий, В. И. Ленин и Л. Б. Каменев. [[Масква|Москва]], [[Тэатральная плошча (Масква)|площадь Свердлова]], 5 мая 1920 г.] |- | [https://archive.today/GnHPZ/0381d1ac142a6f97bc45aaf7e2c5bb6a5cee68f3 Л. Д. Троцкий выступает на юбилее [[Камуністычны ўніверсітэт імя Я. М. Свярдлова|Коммунистического университета]]. 1923 г.] |- | [https://archive.today/qBLm6/82e7c94fab0907ae22d6fdf11ebb864736fb3f8d.jpg На трибуне первого [[Маўзалей Леніна|Мавзолея]]] |- | [https://archive.today/QMytP/fe86601a9234d58726467dd89062f1c13dd691c6 Отъезд в сопровождении жены на лечение в Сухум. Март 1924 г.] |- | [https://archive.today/fIpvE/c6628c68d0ab85565dc0b489e3c25f69d429e3c2.jpg Вожди оппозиции среди исключённых из партии за организацию подпольных типографий. Осень 1927 г.] |- | [https://archive.today/4ruFH/f65c09112f615693aaf9bf842bb634fa3d49dab1.jpg Заседание Международной комиссии по расследованию московских процессов. [[Мехіка|Мехико]], апрель 1937 г.] |- | [https://archive.today/KNTyM/7fdc46e017b9511512f1e4066af415cae6fb9045 Презентация книги [[Макс Шэхтман|Макса Шехтмана]] «Behind the Moscow Trial». [[Мехіка|Мехико]], 26 февраля 1938 г.] |- | [https://archive.today/2F3jw/cde01e86b06cf794734ca72377b1f9a6a2bbac32.JPG Полицейские чины [[Мехіка|Мехико]] демонстрируют орудие убийства] |- | [https://archive.today/dHL1j/928645c18a0f76be83e0e9e66edfbbcca4488bf5.jpg Троцкий в больнице] |- | [https://archive.today/PxgQ4/8f5ec055a139d10cee179b0498ec14b3b1dc6ea8.jpg Жизненный путь революционера закончен] |- | [https://archive.today/NJuzm/09301a2663d52650acf0014f5d31f2c237369a6d.jpg Вскрытие тела Троцкого. [[Мехіка|Мехико]], 21 августа 1940 г.] |- | [https://archive.today/3AwAN/5d4dace4822902a8b1fb0e85bda910f7c9fd7d92.jpg Бюст Троцкого] |- | [https://archive.today/1a3zO/04408844df7ffca7972b94148e7fe5b8ba3dbb78.jpg За дверцей внизу — урна с прахом Троцкого] |} </div></div> * [http://www.britishpathe.com/record.php?id=81983 Троцкий на пароходе смотрит в бинокль. Около 1918.]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.britishpathe.com/record.php?id=49790 Троцкий в Мексике выступает с речью о процессе Зиновьева. (на английском)]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.rutv.ru/tvpreg.html?d=0&id=131764 Ледоруб для Троцкого. Хроника одной мести. Документальный фильм на Россия 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100309082620/http://www.rutv.ru/tvpreg.html?id=131764&d=0 |date=9 сакавіка 2010 }} * [http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Trotskiy-Protiv-Stalina-Film-Leonida-Mlechina/cac84b08-9e97-402b-bede-b9e8cb298b63 «Троцкий против Сталина». Фильм Леонида Млечина.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111151229/http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Trotskiy-Protiv-Stalina-Film-Leonida-Mlechina/cac84b08-9e97-402b-bede-b9e8cb298b63 |date=11 студзеня 2012 }} * [http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Stalin-Protiv-Trotskogo-Film-Leonida-Mlechina/260c437f-bb63-46f0-99e7-b99fd638f69a «Сталин против Троцкого». Фильм Леонида Млечина.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111142712/http://video.tvc.ru/Video/Watch/DokumentalnoeKinoLeonidaMlechina/Page4/Stalin-Protiv-Trotskogo-Film-Leonida-Mlechina/260c437f-bb63-46f0-99e7-b99fd638f69a |date=11 студзеня 2012 }} * [http://www.rutv.ru/video.html?cid=5079&d=0&vid=35540 Лев Троцкий. Тайна мировой революции. Документальный фильм на Россия 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110204035806/http://www.rutv.ru/video.html?vid=35540&cid=5079&d=0 |date=4 лютага 2011 }} === Фільмы пра Троцкага на IMDB === * [http://german.imdb.com/title/tt0068226/ The Assassination of Trotsky] на [[IMDB]] * [http://german.imdb.com/title/tt0108396/ Троцкі] на [[IMDB]] {{start box}} {{succession box | before = — | after = [[Міхаіл Васільевіч Фрунзэ]] | years = [[1918]]—[[1925]] | title = Народны камісар па ваенным і марскім справам СССР і Старшыня РВС СССР}} {{end box}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}} {{Граданачальнікі Санкт-Пецярбурга}} {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі|Чырвоныя}} {{DEFAULTSORT:Троцкі Леў Давідавіч}} [[Катэгорыя:Меншавікі]] [[Катэгорыя:Забітыя ў выніку аперацый савецкіх спецслужбаў]] [[Катэгорыя:Памерлі ад халоднай зброі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад ран]] [[Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Адэсы]] [[Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Украіны]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Расіі]] [[Катэгорыя:Тэарэтыкі марксізму]] [[Катэгорыя:Марксісты]] [[Катэгорыя:Бальшавікі]] [[Катэгорыя:Члены Усерасійскага Устаноўчага сходу]] [[Катэгорыя:Члены Выканкама Камінтэрна]] [[Катэгорыя:Члены Палітбюро ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты II з’езда РСДРП]] [[Катэгорыя:Члены Аргбюро ЦК УКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты V з’езда РСДРП]] [[Катэгорыя:Дэлегаты VII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты VIII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты IX з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты X з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XI з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XIII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XIV з’езда УКП(б)]] oei7vu795r8hyy2sk9s13jprxj6qs5r Грэта Гарба 0 46605 5161417 5128743 2026-07-06T05:15:04Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5161417 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Грэта Гарба | Арыгінал імя = {{lang-en|Greta Garbo}} | Фота = Garbo in Inspiration.jpg | Шырыня = 230px | Подпіс = <small>Студыйны фотаздымак 1931 года</small> | Імя пры нараджэнні = Грэта Луіса Густафсан | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Гады актыўнасці = 1920—1941 | Узнагароды = | imdb_id = 0001256 | Сайт = }} {{цёзкі2|Гарба}} '''Грэта Гарба''', народжаная '''Грэта Луіса Густафсан''' ({{ДН|18|9|1905}}, [[Стакгольм]] — {{ДС|15|4|1990}}, [[Нью-Ёрк]]) — шведская і амерыканская {{актрыса|Швецыі|ЗША|XX стагоддзя|}}. == Дзяцінства і юнацтва == Грэта Луіса Густафсан нарадзілася ў беднай сям’і. Калі Грэце было 14, загінуў бацька, і дзяўчына мусіла пакінуць школу і пайсці працаваць ў стакгольмскі ўнівермаг «Пуб». Там заўважылі яе яркае аблічча і запрасілі зняцца для каталога «Тавары поштай», а потым і для трох рэкламных ролікаў. Як раз тады ў Грэты прачнулася цікавасць да тэатра. У 1922 годзе атрымала стыпендыю на навучанне ў Школе драматычнага майстэрства першай сцэны краіны, [[Каралеўскі драматычны тэатр|Каралеўскага драматычнага тэатра]], які часцей завецца проста «Драматэн». Менавіта там, у «Драматэне», Грэту ўбачыў легендарны шведскі рэжысёр [[Морыц Стылер]], які даў ёй першую вялікую ролю ў сваёй стужцы «Сага пра Ёсту Берлінга». Аднак перад здымкамі фільма ён выставіў трохі пульхнай Грэце адно патрабаванне — пахудзець. Грэта здолела гэта зрабіць і з такой нагоды ўзяла новае прозвішча — Гарба, што з італьянскай значыць 'зграбны рух'. «Сага пра Ёсту Берлінга» стала пачаткам зорнай кар’еры шведскай актрысы. == Галівуд == На пачатку 1920-х гадоў Грэта Гарба перабралася ў [[Галівуд]]. Яе дэбют адбыўся ў 1926 годзе ў меладраме «Паток», але сапраўдны прарыў здарыўся пасля стужкі «Плоць і д’ябал». На здымках гэтага фільма ў Грэты Гарба пачаўся раман з [[Джон Гілберт|Джонам Гілбертам]]. У 1927 годзе яны разам сыгралі ў стужцы «Каханне». Аднак, у тым самым годзе Грэта пакінула Джона Гілберта чакаць яе пры алтары -- шлюб скончыўся, не паспеўшы пачацца. Магчыма, менавіта падчас гэтага раману, які прыцягваў шмат увагі публікі, у Гарба ўзнік недавер да Галівуда і друку. Яна не давала інтэрв’ю, не бывала на сваіх прэм’ерах. Першая гукавая стужка Грэты Гарба «Ана Крысці», знятая паводле п’есы [[Юджын Гладстан О’Ніл|Юджына О’Ніла]], была спецыяльна выбрана для яе. Галоўная гераіня Ана Крысці, сялянская дзяўчына, гаварыла са шведскім акцэнтам. Фільм пабіў рэкорды касавых збораў, крытыкі ўхвалілі Грэціны ігру і голас. Своеасаблівая аўра была створана незвычайнай, зачаравальнай прыгажосцю Гарба, яе неардынарным талентам. За 20 гадоў Грэта паспела сыграць 27 роляў, сярод якіх — Мата Хары, каралева Хрысціна, Ганна Карэніна, камуністка Ніначка. У 1941 годзе, на вяршыні славы, 36-гадовая зорка раптоўна і без тлумачэнняў пакінула Галівуд. Яна пасялілася ў [[Нью-Ёрк]]у, вяла сціплае жыццё і хавалася ад публікі. У 1954 годзе актрысу ўзнагародзілі ганаровай прэміяй «[[Оскар]]» «за незабыўныя экранныя выступленні». У 1990 годзе ў Нью-Ёрку вялікая актрыса памерла ад пнеўманіі. Праз 9 гадоў парэшткі Грэты Гарба перавезлі ў [[Швецыя|Швецыю]] і пахавалі на могілках [[Лясныя могілкі (Стакгольм)|Скугсшуркугордэн]] у [[Стакгольм]]е. == Фільмаграфія == * 1928 — «[[Чароўная жанчына]]» * 1932 — [[Гранд-атэль (фільм)|Гранд-атэль]] * 1933 — «Каралева Крысціна» * 1935 — «Ганна Карэніна» * 1937 — «Дама з камеліямі» == Цікавыя факты == * [[23 верасня]] [[2005]] года паштовымі адміністрацыямі [[Швецыя|Швецыі]] і [[ЗША]] ў гонар 100-годдзя з дня нараджэння Грэты Гара быў выпушчаны сумесны выпуск паштовых марак з яе партрэтам. * Часопіс «Premiere» змясціў Гарба на восьмае месца ў спісе самых вялікіх кіназорак усіх часоў. Яна таксама прысутнічае на пятым месцы ў рэйтынгу легенд кінаэкрана па версіі [[Амерыканскі інстытут кінамастацтва|Амерыканскага інстытута кіно]]. * У дэбютны альбом «Cendres de lune» французскай спявачкі [[Мілен Фармер]] увайшла песня пад назвай «Greta» прысвечаная Грэце Гарба. У музычных пройгрышаў песні гучыць голас Гарба, узяты з розных урыўкаў фільмаў, у якіх гуляла акторка. * Гарба згадвалася ў п’есе [[Жан Както|Жана Както]] «Святыя пачвары». Так герой назваў дзяўчыну, якая марыла здымацца ў кіно. * Грэта Гарба згадваецца ў вядомай песні [[Мадонна (спявачка)|Мадонны]] «Vogue» разам з такімі галівудскімі легендамі, як [[Мэрылін Манро]], [[Марлен Дзітрых]], [[Марлан Бранда]] і [[Джэймс Дын]]. * [[6 красавіка]] [[2011]] года [[Банк Швецыі]] паведаміў аб планах выпуску ў 2014—2015 гадах новай серыі грашовых знакаў. На [[аверс]]е купюры вартасцю 100 [[шведская крона|шведскіх крон]] будзе размешчаны партрэт Грэты Гарба.<ref>[http://www.riksbank.com/templates/Page.aspx?id=46685 Sweden’s new banknotes and coins] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110927172146/http://www.riksbank.com/templates/Page.aspx?id=46685 |date=27 верасня 2011 }}{{ref-en}} {{V|7|4|2011}}</ref><ref>[http://www.bonistica.ru/news/novye-lica-shvedskih-kron/ Новыя твары шведскіх крон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110530092227/http://www.bonistica.ru/news/novye-lica-shvedskih-kron/ |date=30 мая 2011 }} // Баністыка. Энцыклапедыя банкнот света.{{V|3|8|2011}}</ref> * Цярпець не магла [[Кларк Гейбл|Кларка Гейбла]], як, зрэшты, і ён яе. * У фільме «Смерць ёй да твара» гераіня Ізабелы Раселіні, Лісл фон Руман, якая прадавала зелле неўміручасці і вечнай прыгажосці, тлумачачы правіла, што Мэдлін ([[Мэрыл Стрып]]), якая выпіла зелле, можа бліскаць на публіцы толькі 10 гадоў, а потым сысці ў цень, каб не раскрываць сакрэт зелля, прапаноўвала варыянт адной з яе безыменных пакупніц — проста сказаць усім «Я хачу пабыць адна» (фраза, гучала ў розных варыяцыях ў фільмах Гарба і нязменна з ёй асацыюецца). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|||53}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарба Грэта}} [[Катэгорыя:Актрысы нямога кіно]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты ганаровай прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі]] ol7qs2ew8cqd4e9u5q28ar1639b6bi0 Летнія Алімпійскія гульні 2012 0 47351 5161401 4876370 2026-07-06T02:53:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161401 wikitext text/x-wiki {{Алімпіяда |Назва = XXX летнія Алімпійскія Гульні |Эмблема = Выява:Logo London 2012.svg |Памер = 200 |Апісанне = Эмблема летніх Алімпійскіх гульняў 2012 |Горад = [[Лондан]] |Краіны = 204 |Удзельнікаў = 12 500 (ацэнкава) |Медалёў = 302 камплекты ў 26 відах спорту |Адкрыццё = [[27 ліпеня]] [[2012]] |Закрыццё = [[12 жніўня]] [[2012]] |Адкрываў = [[Елізавета II]] |Алімпійскі_агонь = |Алімпійская_клятва = |Стадыён = [[Алімпійскі стадыён (Лондан)|Алімпійскі стадыён]] }} '''Летнія Алімпійскія гульні 2012''' (афіцыйна — '''Гульні XXX Алімпіяды''') адбыліся ў горадзе [[Лондан]]е з [[27 ліпеня]] па [[12 жніўня]] [[2012]] года. == Выбар горада == [[File:London Bridge with Olympic rings 2012 (revised).jpg|thumb|Алімпійскія кольцы на [[Таўэрскі мост|Таўэрскім мосце]]]] Прыём заявак гарадоў-кандыдатаў быў завершаны [[15 ліпеня]] [[2003]]. Да гэтага моманту жаданне прыняць у сябе Гульні выказалі 9 гарадоў: [[Гавана]], [[Стамбул]], [[Лейпцыг]], [[Лондан]], [[Мадрыд]], [[Масква]], [[Нью-Ёрк]], [[Парыж]] і [[Рыа-дэ-Жанэйра]]. [[18 мая]] [[2004]] [[Міжнародны алімпійскі камітэт]] пасля ацэнкі ўсіх пададзеных заявак абраў 5 гарадоў: Мадрыд, Масква, Нью-Ёрк, Парыж і Лондан. Кандыдатура [[Лондан]]а была абрана [[6 ліпеня]] 2005. Лондан стаў адзіным горадам у свеце, якому Міжнародны алімпійскі камітэт тройчы давяраў права стаць сталіцай сучасных [[Летнія Алімпійскія гульні|Летніх Алімпійскіх гульняў]]: у [[Летнія Алімпійскія гульні 1908|1908]], [[Летнія Алімпійскія гульні 1948|1948]] і 2012 гадах. == Спартыўныя аб'екты == [[File:Olympic Park, London, 14 June 2011 (2) cropped.jpg|thumb|[[Алімпійскі стадыён (Лондан)|Алімпійскі стадыён]]]] Алімпійскі парк, які ўключае ў сябе 80-тысячны [[Алімпійскі стадыён (Лондан)|Алімпійскі стадыён]], цэнтр водных відаў спорту, баскетбольную арэну, велапарк і Алімпійскую вёску, вырас на месцы сметнікаў і пустыроў. Яго тэрыторыя складае 306 гектараў, а пабудова заняла шэсць год. Агульны памер капіталаўкладанняў – 7 млрд фунтаў. У межах Вялікага Лондана размяшчаецца большасць спартыўных аб'ектаў, якія падзелены на тры зоны: алімпійскую — у Алімпійскім парку, рачную — уздоўж ракі [[Тэмза|Тэмзы]] на ўсходзе горада, і цэнтральную — у цэнтры і на захадзе рэгіёна. Пасля завяршэння Гульняў Алімпійскі парк ператвораць у адзін з найбуйнейшых у Еўропе гарадскіх паркаў, адна з задач якога – аднаўленне мясцовай флоры і фаўны. Алімпійскую вёску на 17 тысяч чалавек мадыфікуюць у 3600 кватэр. Спартыўныя аб'екты стануць адкрытыя для мясцовых спартклубаў і таварыстваў. Высокатэхналагічная камунікацыйная інфраструктура пяройдзе ў спадчыну новаму ўніверсітэту, які будзе спецыялізавацца на спартыўнай навуцы, лічбавых медыях і “зялёных” тэхналогіях. == Сімвалы == === Эмблема === Лагатып мерапрыемства аўтарства Вульфа Олінса. Эмблема гульняў — выява з чатырох частак у выглядзе няправільных многавугольнікаў, якія сімвалізуюць лічбы года Алімпіяды - "2", "0", "1", "2". У адну з частак уключана слова London, а ў другую — выява алімпійскіх кольцаў. Лагатып распрацоўваўся каля года і каштаваў 400 тыс. фунтаў стэрлінгаў. === Талісманы === У Алімпійскіх гульняў-2012 у Лондане тры талісманы. Першымі ў 2010 годзе сталі вядомы два з іх — кроплі [[сталь|сталі]] па імені Вэнлок і Мандэвіль. Нараджэнне гэтых вобразаў звязана з двума мястэчкамі ў Англіі, якія ўвайшлі ў гісторыю Алімпійскіх гульняў. У вёсачцы Мач-Уэнлак барону П'еру дэ Кубертэну прыйшла ў галаву думка развіваць ідэі алімпізму. Таму адзін з талісманаў Алімпіяды назвалі Уэнлакам. Імя Мандэвіль паходзіць ад бальніцы Сток Мандэвіль, дзе ў 1948 годзе зарадзіліся Параалімпійскія гульні. Трэці афіцыйны талісман лонданскай алімпіяды — леў па мянушцы Прайд, з сіне-чырвонай, па колерах брытанскага сцяга, шавялюрай. === Медалі === Медалі для Алімпійскіх гульняў 2012 года маюць памеры: 85 мм у дыяметры і 7 мм у таўшчыню. Гэта адны з самых цяжкіх Алімпійскіх медалёў, якія калі-небудзь былі вырабленыя. Залаты медаль вагой каля 410 грам утрымлівае толькі 6 грам [[золата]], астатняе — прымешкі [[серабро|серабра]] і [[медзь]], паведамляюць англійскія СМІ. Медалі ў Пекіне важылі каля 200 грам. Дызайн медалёў распрацаваў брытанскі мастак Дэвід Уоткінс. На іх адлюстраваная грэчаская багіня перамогі [[Ніка (міфалогія)|Ніка]]. На адваротным баку - лагатып Алімпійскіх гульняў на фоне выпраменьваючых святло зорак, што адлюстроўвае дух і традыцыі Алімпіяд. Акрамя ўсяго гэтага, дызайнер змясціў на медалі выяву ракі [[Тэмза|Тэмзы]]. Усяго вырабілі 4,7 тысячы алімпійскіх і паралімпійскіх медалёў. Яны атрымаліся дарагімі, бо з часу правядзення [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Алімпіяды ў Пекіне]] ў 2008 годзе цэны на золата і срэбра выраслі ў два разы. == Краіны-ўдзельніцы == <div class="references" style="-moz-column-count:4; column-count:4; -webkit-column-count:4;"> * {{GRE|104}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=greece/index.htmx|title=Greece – 2012 Olympic Athletes|publisher=London 2012|archiveurl=https://archive.today/20121205015105/http://www.london2012.com/athletes/country=greece/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> (заснавальнік антычных Гульняў) * {{AFG|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=afghanistan/index.htmx |title=Afghanistan – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205024037/http://www.london2012.com/athletes/country=afghanistan/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{ALB|11}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=albania/index.htmx |title=Albania – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205004048/http://www.london2012.com/athletes/country=albania/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{ALG|39}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=algeria/index.htmx |title=Algeria – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121204151818/http://www.london2012.com/athletes/country=algeria/index.html |archivedate=4 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{ASA|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=american-samoa/index.htmx |title=American Samoa – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205015500/http://www.london2012.com/athletes/country=american-samoa/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{AND|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=andorra/index.htmx |title=Andorra – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121204193513/http://www.london2012.com/athletes/country=andorra/index.html |archivedate=4 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{ANG|34}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=angola/index.htmx |title=Angola – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121204170952/http://www.london2012.com/athletes/country=angola/index.html |archivedate=4 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{ANT|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=antigua-and-barbuda/index.htmx |title=Antigua and Barbuda – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205041427/http://www.london2012.com/athletes/country=antigua-and-barbuda/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{ARG|137}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=argentina/index.htmx |title=Argentina – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121204154415/http://www.london2012.com/athletes/country=argentina/index.html |archivedate=4 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{ARM|25}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=armenia/index.htmx |title=Armenia – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205070223/http://www.london2012.com/athletes/country=armenia/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{ARU|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=aruba/index.htmx |title=Aruba – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121204162832/http://www.london2012.com/athletes/country=aruba/index.html |archivedate=4 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{AUS|410}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=australia/index.htmx |title=Australia – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205083132/http://www.london2012.com/athletes/country=australia/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{AUT|70}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=austria/index.htmx |title=Austria – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205063537/http://www.london2012.com/athletes/country=austria/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{AZE|53}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=azerbaijan/index.htmx |title=Azerbaijan – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205102235/http://www.london2012.com/athletes/country=azerbaijan/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BAH|24}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bahamas/index.htmx |title=Bahamas – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205031359/http://www.london2012.com/athletes/country=bahamas/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BRN|14}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bahrain/index.htmx |title=Bahrain – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121204162758/http://www.london2012.com/athletes/country=bahrain/index.html |archivedate=4 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BAN|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bangladesh/index.htmx |title=Bangladesh – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205081328/http://www.london2012.com/athletes/country=bangladesh/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BAR|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=barbados/index.htmx |title=Barbados – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205001607/http://www.london2012.com/athletes/country=barbados/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BLR|165}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=belarus/index.htmx |title=Belarus – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121204151638/http://www.london2012.com/athletes/country=belarus/index.html |archivedate=4 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BEL|115}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=belgium/index.htmx |title=Belgium – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121204160048/http://www.london2012.com/athletes/country=belgium/index.html |archivedate=4 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BIZ|3}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=belize/index.htmx |title=Belize – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205093220/http://www.london2012.com/athletes/country=belize/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BEN|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=benin/index.htmx |title=Benin – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205053650/http://www.london2012.com/athletes/country=benin/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BER|8}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bermuda/index.htmx |title=Bermuda – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121204162624/http://www.london2012.com/athletes/country=bermuda/index.html |archivedate=4 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BHU|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bhutan/index.htmx |title=Buthan – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205020623/http://www.london2012.com/athletes/country=bhutan/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BOL|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bolivia/index.htmx |title=Bolivia – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205073723/http://www.london2012.com/athletes/country=bolivia/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BIH|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bosnia-and-herzegovina/index.htmx |title=Bosnia and Herzegovina – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205052007/http://www.london2012.com/athletes/country=bosnia-and-herzegovina/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BOT|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=botswana/index.htmx |title=Botswana – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205075859/http://www.london2012.com/athletes/country=botswana/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BRA|258}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=brazil/index.htmx |title=Brazil – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121204142200/http://www.london2012.com/athletes/country=brazil/index.html |archivedate=4 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{IVB|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=british-virgin-islands/index.htmx |title=Virgin Islands, British – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121204141645/http://www.london2012.com/athletes/country=british-virgin-islands/index.html |archivedate=4 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BRU|3}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=brunei/index.htmx |title=Brunei Darussalam – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205092832/http://www.london2012.com/athletes/country=brunei/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BUL|63}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=bulgaria/index.htmx |title=Bulgaria – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205095614/http://www.london2012.com/athletes/country=bulgaria/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BUR|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=burkina-faso/index.htmx |title=Burkina Faso – 2012 Olympic Athletes |archiveurl=https://archive.today/20121205021912/http://www.london2012.com/athletes/country=burkina-faso/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |accessdate=26 ліпеня 2012 |url-status=live }}</ref> * {{BDI|6}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=burundi/index.htmx|title=Burundi – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205062010/http://www.london2012.com/athletes/country=burundi/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CAM|6}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cambodia/index.htmx|title=Cambodia – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205021535/http://www.london2012.com/athletes/country=cambodia/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CMR|33}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cameroon/index.htmx|title=Cameroon – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205053938/http://www.london2012.com/athletes/country=cameroon/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CAN|277}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=canada/index.htmx|title=Canada – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204182657/http://www.london2012.com/athletes/country=canada/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CPV|3}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cape-verde/index.htmx|title=Cape Verde – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205052457/http://www.london2012.com/athletes/country=cape-verde/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CAY|5}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cayman-islands/index.htmx|title=Cayman Islands – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204235550/http://www.london2012.com/athletes/country=cayman-islands/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CAF|6}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=central-african-republic/index.htmx|title=Central African Republic – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205081520/http://www.london2012.com/athletes/country=central-african-republic/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CHA|3}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=chad/index.htmx|title=Chad – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205020257/http://www.london2012.com/athletes/country=chad/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CHI|35}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=chile/index.htmx|title=Chile – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204150125/http://www.london2012.com/athletes/country=chile/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CHN|380}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=china/index.htmx|title=People's Republic of China – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204180242/http://www.london2012.com/athletes/country=china/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{COL|104}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=colombia/index.htmx|title=Colombia – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205064008/http://www.london2012.com/athletes/country=colombia/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{COM|3}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=comoros/index.htmx|title=Comoros – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205010055/http://www.london2012.com/athletes/country=comoros/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CGO|7}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=congo/index.htmx|title=Congo – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205080121/http://www.london2012.com/athletes/country=congo/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{COD|4}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=dr-congo/index.htmx|title=Democratic Republic of the Congo – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205030533/http://www.london2012.com/athletes/country=dr-congo/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{COK|8}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cook-islands/index.htmx|title=Cook Islands – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205074043/http://www.london2012.com/athletes/country=cook-islands/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CRC|11}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=costa-rica/index.htmx|title=Costa Rica – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205083037/http://www.london2012.com/athletes/country=costa-rica/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CIV|10}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cote-divoire/index.htmx|title=Ivory Coast – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205041228/http://www.london2012.com/athletes/country=cote-divoire/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CRO|108}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=croatia/index.htmx|title=Croatia – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204140812/http://www.london2012.com/athletes/country=croatia/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CUB|110}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cuba/index.htmx|title=Cuba – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205021012/http://www.london2012.com/athletes/country=cuba/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CYP|13}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=cyprus/index.htmx|title=Cyprus – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205103440/http://www.london2012.com/athletes/country=cyprus/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{CZE|133}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=czech-republic/index.htmx|title=Czech Republic – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204173815/http://www.london2012.com/athletes/country=czech-republic/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{DEN|113}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=denmark/index.htmx|title=Denmark – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205054001/http://www.london2012.com/athletes/country=denmark/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{DJI|6}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=djibouti/index.htmx|title=Djibouti – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205042028/http://www.london2012.com/athletes/country=djibouti/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{DMA|2}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=dominica/index.htmx|title=Dominica – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204160909/http://www.london2012.com/athletes/country=dominica/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{DOM|35}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=dominican-republic/index.htmx|title=Dominican Republic – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204151333/http://www.london2012.com/athletes/country=dominican-republic/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{ECU|36}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=ecuador/index.htmx|title=Ecuador – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204184232/http://www.london2012.com/athletes/country=ecuador/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{EGY|113}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=egypt/index.htmx|title=Egypt – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204141336/http://www.london2012.com/athletes/country=egypt/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{ESA|10}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=el-salvador/index.htmx|title=El Salvador – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204161441/http://www.london2012.com/athletes/country=el-salvador/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{GEQ|2}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=equatorial-guinea/index.htmx|title=Equatorial Guinea – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204142922/http://www.london2012.com/athletes/country=equatorial-guinea/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{ERI|12}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=eritrea/index.htmx|title=Eritrea – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204192519/http://www.london2012.com/athletes/country=eritrea/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{EST|33}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=estonia/index.htmx|title=Estonia – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205070540/http://www.london2012.com/athletes/country=estonia/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{ETH|35}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=ethiopia/index.htmx|title=Ethiopia – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204173309/http://www.london2012.com/athletes/country=ethiopia/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{FIJ|9}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=fiji/index.htmx|title=Fiji – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204172507/http://www.london2012.com/athletes/country=fiji/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{FIN|55}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=finland/index.htmx|title=Finland – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204185436/http://www.london2012.com/athletes/country=finland/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{FRA|330}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=france/index.htmx|title=France – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204162114/http://www.london2012.com/athletes/country=france/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{GAB|24}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=gabon/index.htmx|title=Gabon – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205073249/http://www.london2012.com/athletes/country=gabon/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{GAM|2}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=gambia/index.htmx|title=Gambia – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204180949/http://www.london2012.com/athletes/country=gambia/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{GEO|35}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=georgia/index.htmx|title=Georgia – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204163517/http://www.london2012.com/athletes/country=georgia/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{GER|391}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=germany/index.htmx|title=Germany – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204163518/http://www.london2012.com/athletes/country=germany/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{GHA|9}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=ghana/index.htmx|title=Ghana – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204142651/http://www.london2012.com/athletes/country=ghana/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{GRN|10}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=grenada/index.htmx|title=Grenada – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205095437/http://www.london2012.com/athletes/country=grenada/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{GUM|8}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=guam/index.htmx|title=Guam – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205093747/http://www.london2012.com/athletes/country=guam/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{GUA|19}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=guatemala/index.htmx|title=Guatemala – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205083947/http://www.london2012.com/athletes/country=guatemala/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{GUI|4}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=guinea/index.htmx|title=Guinea – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205100004/http://www.london2012.com/athletes/country=guinea/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{GBS|4}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=guinea-bissau/index.htmx|title=Guinea-Bissau – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204180517/http://www.london2012.com/athletes/country=guinea-bissau/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{GUY|6}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=guyana/index.htmx|title=Guyana – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204153502/http://www.london2012.com/athletes/country=guyana/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{HAI|5}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=haiti/index.htmx|title=Haiti – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204235428/http://www.london2012.com/athletes/country=haiti/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{HON|27}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=honduras/index.htmx|title=Honduras – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204144954/http://www.london2012.com/athletes/country=honduras/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{HKG|42}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=hong-kong/index.htmx|title=Hong Kong, China – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205020736/http://www.london2012.com/athletes/country=hong-kong/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{HUN|158}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=hungary/index.htmx|title=Hungary – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205084105/http://www.london2012.com/athletes/country=hungary/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{ISL|27}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=iceland/index.htmx|title=Iceland – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204174653/http://www.london2012.com/athletes/country=iceland/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * [[Выява:Olympic flag.svg|25px]] Незалежныя ўдзельнікі<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=independent-olympic-athletes/index.htmx|title=Independent Olympic Athletes – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205100950/http://www.london2012.com/athletes/country=independent-olympic-athletes/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{IND|81}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=india/index.htmx|title=India – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205022748/http://www.london2012.com/athletes/country=india/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{INA|22}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=indonesia/index.htmx|title=Indonesia – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204161946/http://www.london2012.com/athletes/country=indonesia/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{IRI|53}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=iran/index.htmx|title=Islamic Republic of Iran – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205055046/http://www.london2012.com/athletes/country=iran/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{IRQ|8}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=iraq/index.htmx|title=Iraq – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204174801/http://www.london2012.com/athletes/country=iraq/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{IRL|66}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=ireland/index.htmx|title=Ireland – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205095748/http://www.london2012.com/athletes/country=ireland/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{ISR|37}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=israel/index.htmx|title=Israel – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205010959/http://www.london2012.com/athletes/country=israel/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{ITA|284}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=italy/index.htmx|title=Italy – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205002524/http://www.london2012.com/athletes/country=italy/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{JAM|50}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=jamaica/index.htmx|title=Jamaica – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205054155/http://www.london2012.com/athletes/country=jamaica/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{JPN|293}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=japan/index.htmx|title=Japan – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205071003/http://www.london2012.com/athletes/country=japan/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{JOR|9}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=jordan/index.htmx|title=Jordan – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205100621/http://www.london2012.com/athletes/country=jordan/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{KAZ|114}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=kazakhstan/index.htmx|title=Kazakhstan – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204152403/http://www.london2012.com/athletes/country=kazakhstan/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{KEN|47}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=kenya/index.htmx|title=Kenya – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204152113/http://www.london2012.com/athletes/country=kenya/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{KIR|3}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=kiribati/index.htmx|title=Kiribati – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204155318/http://www.london2012.com/athletes/country=kiribati/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{PRK|51}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=north-korea/index.htmx|title=Democratic People's Republic of Korea – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204160659/http://www.london2012.com/athletes/country=north-korea/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{KOR|245}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=south-korea/index.htmx|title=Republic of Korea – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204155351/http://www.london2012.com/athletes/country=south-korea/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{KUW|11}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=Kuwait/index.htmx|title=Kuwait – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120723183539/http://www.london2012.com/athletes/country=Kuwait/index.htmx|archivedate=23 ліпеня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{KGZ|14}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=kyrgyzstan/index.htmx|title=Kyrgyzstan – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204155508/http://www.london2012.com/athletes/country=kyrgyzstan/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{LAO|3}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=laos/index.htmx|title=Lao People's Democratic Republic – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205004105/http://www.london2012.com/athletes/country=laos/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{LAT|46}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=latvia/index.htmx|title=Latvia – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204163403/http://www.london2012.com/athletes/country=latvia/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{LIB|10}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=lebanon/index.htmx|title=Lebanon – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204142116/http://www.london2012.com/athletes/country=lebanon/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{LES|4}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=lesotho/index.htmx|title=Lesotho – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205091814/http://www.london2012.com/athletes/country=lesotho/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{LBR|4}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=liberia/index.htmx|title=Liberia – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205005801/http://www.london2012.com/athletes/country=liberia/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{LBA|5}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=libya/index.htmx|title=Libya – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205031719/http://www.london2012.com/athletes/country=libya/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{LIE|3}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=liechtenstein/index.htmx|title=Liechtenstein – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205010028/http://www.london2012.com/athletes/country=liechtenstein/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{LTU|62}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=lithuania/index.htmx|title=Lithuania – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205083712/http://www.london2012.com/athletes/country=lithuania/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{LUX|9}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=luxembourg/index.htmx|title=Luxembourg – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204151947/http://www.london2012.com/athletes/country=luxembourg/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{MKD|4}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=fmr-rep-of-macedonia/index.htmx|title=Former Rep. of Macedonia – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205045255/http://www.london2012.com/athletes/country=fmr-rep-of-macedonia/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{MAD|7}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=madagascar/index.htmx|title=Madagascar – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204181552/http://www.london2012.com/athletes/country=madagascar/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{MAW|3}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=malawi/index.htmx|title=Malawi – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121204140602/http://www.london2012.com/athletes/country=malawi/index.html|archivedate=4 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{MAS|30}}<ref>{{cite web|url=http://www.london2012.com/athletes/country=malaysia/index.htmx|title=Malaysia – 2012 Olympic Athletes|archiveurl=https://archive.today/20121205064852/http://www.london2012.com/athletes/country=malaysia/index.html|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=26 ліпеня 2012|url-status=live}}</ref> * {{MDV|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=maldives/index.htmx |title=Maldives – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204182442/www.london2012.com/athletes/country=maldives/index.htmx |archivedate=4 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{MLI|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=mali/index.htmx |title=Mali – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205015840/www.london2012.com/athletes/country=mali/index.htmx |archivedate=5 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{MLT|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=malta/index.htmx |title=Malta – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205055002/www.london2012.com/athletes/country=malta/index.htmx |archivedate=5 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{MHL|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=marshall-islands/index.htmx |title=Marshall Islands – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721065005/http://www.london2012.com/athletes/country=marshall-islands/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{MTN|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=mauritania/index.htmx |title=Mauritania – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204142829/www.london2012.com/athletes/country=mauritania/index.htmx |archivedate=4 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{MRI|11}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=mauritius/index.htmx |title=Mauritius – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721040818/http://www.london2012.com/athletes/country=mauritius/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{MEX|102}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=mexico/index.htmx |title=Mexico – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721071228/http://www.london2012.com/athletes/country=mexico/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{FSM|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=micronesia/index.htmx |title=Federated States of Micronesia – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721020213/http://www.london2012.com/athletes/country=micronesia/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{MDA|22}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=moldova/index.htmx |title=Republic of Moldova – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721091819/http://www.london2012.com/athletes/country=moldova/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{MON|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=monaco/index.htmx |title=Monaco – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721041030/http://www.london2012.com/athletes/country=monaco/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{MGL|29}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=mongolia/index.htmx |title=Mongolia – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721063741/http://www.london2012.com/athletes/country=mongolia/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{MNE|33}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=montenegro/index.htmx |title=Montenegro – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721041740/http://www.london2012.com/athletes/country=montenegro/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{MAR|67}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=morocco/index.htmx |title=Morocco – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721092931/http://www.london2012.com/athletes/country=morocco/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{MOZ|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=mozambique/index.htmx |title=Mozambique – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721020722/http://www.london2012.com/athletes/country=mozambique/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{MYA|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=myanmar/index.htmx |title=Myanmar – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721054601/http://www.london2012.com/athletes/country=myanmar/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{NAM|9}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=namibia/index.htmx |title=Namibia – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721054651/http://www.london2012.com/athletes/country=namibia/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{NRU|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=nauru/index.htmx |title=Nauru – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721023021/http://www.london2012.com/athletes/country=nauru/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{NEP|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=nepal/index.htmx |title=Nepal – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721091739/http://www.london2012.com/athletes/country=nepal/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{NED|178}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=netherlands/index.htmx |title=Netherlands – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205024623/www.london2012.com/athletes/country=netherlands/index.htmx |archivedate=5 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{NZL|184}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=new-zealand/index.htmx |title=New Zealand – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721024317/http://www.london2012.com/athletes/country=new-zealand/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{NCA|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=nicaragua/index.htmx |title=Nicaragua – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721093653/http://www.london2012.com/athletes/country=nicaragua/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{NIG|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=niger/index.htmx |title=Niger – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721072704/http://www.london2012.com/athletes/country=niger/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{NGR|55}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=nigeria/index.htmx |title=Nigeria – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721023031/http://www.london2012.com/athletes/country=nigeria/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{NOR|64}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=norway/index.htmx |title=Norway – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721061724/http://www.london2012.com/athletes/country=norway/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{OMA|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=oman/index.htmx |title=Oman – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721044938/http://www.london2012.com/athletes/country=oman/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{PAK|21}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=pakistan/index.htmx |title=Pakistan – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721071327/http://www.london2012.com/athletes/country=pakistan/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{PLW|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=palau/index.htmx |title=Palau – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721040850/http://www.london2012.com/athletes/country=palau/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{PLE|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=palestine/index.htmx |title=Palestine – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721010616/http://www.london2012.com/athletes/country=palestine/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{PAN|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=panama/index.htmx |title=Panama – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721075853/http://www.london2012.com/athletes/country=panama/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{PNG|8}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=papua-new-guinea/index.htmx |title=Papua New Guinea – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721025510/http://www.london2012.com/athletes/country=papua-new-guinea/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{PAR|8}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=paraguay/index.htmx |title=Paraguay – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721075536/http://www.london2012.com/athletes/country=paraguay/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{PER|16}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=peru/index.htmx |title=Peru – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204184004/http://www.london2012.com/athletes/country=peru/index.html |archivedate=4 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{PHI|11}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=philippines/index.htmx |title=Philippines – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721092432/http://www.london2012.com/athletes/country=philippines/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{POL|218}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=poland/index.htmx |title=Poland – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721093254/http://www.london2012.com/athletes/country=poland/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{POR|77}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=portugal/index.htmx |title=Portugal – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721041913/http://www.london2012.com/athletes/country=portugal/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{PUR|24}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=puerto-rico/index.htmx |title=Puerto Rico – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721024422/http://www.london2012.com/athletes/country=puerto-rico/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{QAT|12}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=qatar/index.htmx |title=Qatar – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204142434/www.london2012.com/athletes/country=qatar/index.htmx |archivedate=4 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{ROU|103}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=romania/index.htmx |title=Romania – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721023546/http://www.london2012.com/athletes/country=romania/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{RUS|436}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=russia/index.htmx |title=Russian Federation – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721062725/http://www.london2012.com/athletes/country=russia/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{RWA|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=rwanda/index.htmx |title=Rwanda – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721095037/http://www.london2012.com/athletes/country=rwanda/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SKN|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=saint-kitts-and-nevis/index.htmx |title=Saint Kitts and Nevis – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721092243/http://www.london2012.com/athletes/country=saint-kitts-and-nevis/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{LCA|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=saint-lucia/index.htmx |title=Saint Lucia – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721071912/http://www.london2012.com/athletes/country=saint-lucia/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{VIN|3}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=stv-and-grenadines/index.htmx |title=Saint Vincent and the Grenadines – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721074621/http://www.london2012.com/athletes/country=stv-and-grenadines/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SAM|8}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=samoa/index.htmx |title=Samoa – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721065233/http://www.london2012.com/athletes/country=samoa/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SMR|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=san-marino/index.htmx |title=San Marino – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721022624/http://www.london2012.com/athletes/country=san-marino/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{STP|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=sao-tome-and-principe/index.htmx |title=Sao Tome and Principe – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204182841/www.london2012.com/athletes/country=sao-tome-and-principe/index.htmx |archivedate=4 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{KSA|19}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=saudi-arabia/index.htmx |title=Saudi Arabia – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721060404/http://www.london2012.com/athletes/country=saudi-arabia/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SEN|31}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=senegal/index.htmx |title=Senegal – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721043158/http://www.london2012.com/athletes/country=senegal/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SRB|115}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=serbia/index.htmx |title=Serbia – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721024032/http://www.london2012.com/athletes/country=serbia/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SEY|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=seychelles/index.htmx |title=Seychelles – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721062707/http://www.london2012.com/athletes/country=seychelles/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SLE|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=sierra-leone/index.htmx |title=Sierra Leone – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721092509/http://www.london2012.com/athletes/country=sierra-leone/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SIN|23}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=singapore/index.htmx |title=Singapore – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721070741/http://www.london2012.com/athletes/country=singapore/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SVK|46}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=slovakia/index.htmx |title=Slovakia – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721021518/http://www.london2012.com/athletes/country=slovakia/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SLO|65}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=slovenia/index.htmx |title=Slovenia – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721065244/http://www.london2012.com/athletes/country=slovenia/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SOL|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=solomon-islands/index.htmx |title=Solomon Islands – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721060458/http://www.london2012.com/athletes/country=solomon-islands/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SOM|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=somalia/index.htmx |title=Somalia – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721075034/http://www.london2012.com/athletes/country=somalia/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{RSA|125}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=south-africa/index.htmx |title=South Africa – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204190342/www.london2012.com/athletes/country=south-africa/index.htmx |archivedate=4 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{ESP|283}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=spain/index.htmx |title=Spain – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205001650/www.london2012.com/athletes/country=spain/index.htmx |archivedate=5 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SRI|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=sri-lanka/index.htmx |title=Sri Lanka – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721061317/http://www.london2012.com/athletes/country=sri-lanka/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SUD|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=sudan/index.htmx |title=Sudan – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721041732/http://www.london2012.com/athletes/country=sudan/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SUR|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=suriname/index.htmx |title=Suriname – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721045019/http://www.london2012.com/athletes/country=suriname/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SWZ|3}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=swaziland/index.htmx |title=Swaziland – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721060834/http://www.london2012.com/athletes/country=swaziland/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SWE|134}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=sweden/index.htmx |title=Sweden – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721042612/http://www.london2012.com/athletes/country=sweden/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SUI|102}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=switzerland/index.htmx |title=Switzerland – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721080855/http://www.london2012.com/athletes/country=switzerland/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{SYR|10}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=syria/index.htmx |title=Syrian Arab Republic – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721045629/http://www.london2012.com/athletes/country=syria/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{TPE|44}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=chinese-taipei/index.htmx |title=Chinese Taipei – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205054609/www.london2012.com/athletes/country=chinese-taipei/index.htmx |archivedate=5 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{TJK|16}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=tajikistan/index.htmx |title=Tajikistan – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721021124/http://www.london2012.com/athletes/country=tajikistan/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{TAN|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=tanzania/index.htmx |title=United Republic of Tanzania – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721094135/http://www.london2012.com/athletes/country=tanzania/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{THA|37}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=thailand/index.htmx |title=Thailand – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721075156/http://www.london2012.com/athletes/country=thailand/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{TLS|2}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=timor-leste/index.htmx |title=Democratic Republic of Timor Leste – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205005429/www.london2012.com/athletes/country=timor-leste/index.htmx |archivedate=5 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{TOG|6}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=togo/index.htmx |title=Togo – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721020914/http://www.london2012.com/athletes/country=togo/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{TGA|3}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=tonga/index.htmx |title=Tonga – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721023954/http://www.london2012.com/athletes/country=tonga/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{TRI|30}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=trinidad-and-tobago/index.htmx |title=Trinidad and Tobago – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721071937/http://www.london2012.com/athletes/country=trinidad-and-tobago/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{TUN|83}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=tunisia/index.htmx |title=Tunisia – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721024524/http://www.london2012.com/athletes/country=tunisia/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{TUR|114}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=turkey/index.htmx |title=Turkey – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721062254/http://www.london2012.com/athletes/country=turkey/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{TKM|10}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=turkmenistan/index.htmx |title=Turkmenistan – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205090626/http://www.london2012.com/athletes/country=turkmenistan/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{TUV|3}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=tuvalu/index.htmx |title=Tuvalu – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204191956/www.london2012.com/athletes/country=tuvalu/index.htmx |archivedate=4 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{UGA|16}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=uganda/index.htmx |title=Uganda – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721060630/http://www.london2012.com/athletes/country=uganda/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{UKR|237}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=ukraine/index.htmx |title=Ukraine – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721064828/http://www.london2012.com/athletes/country=ukraine/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{UAE|26}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=united-arab-emirates/index.htmx |title=United Arab Emirates – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721022631/http://www.london2012.com/athletes/country=united-arab-emirates/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{USA|530}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=united-states/index.htmx |title=United States of America – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721075902/http://www.london2012.com/athletes/country=united-states/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{URU|29}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=uruguay/index.htmx |title=Uruguay – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721044621/http://www.london2012.com/athletes/country=uruguay/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{UZB|54}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=uzbekistan/index.htmx |title=Uzbekistan – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721025044/http://www.london2012.com/athletes/country=uzbekistan/index.htmx |archivedate=21 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{VAN|5}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=vanuatu/index.htmx |title=Vanuatu – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205061332/www.london2012.com/athletes/country=vanuatu/index.htmx |archivedate=5 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{VEN|70}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=venezuela/index.htmx |title=Venezuela – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204151139/www.london2012.com/athletes/country=venezuela/index.htmx |archivedate=4 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{VIE|18}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=vietnam/index.htmx |title=Vietnam – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204180934/www.london2012.com/athletes/country=vietnam/index.htmx |archivedate=4 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{ISV|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=virgin-islands/index.htmx |title=Virgin Islands, US – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204163024/www.london2012.com/athletes/country=virgin-islands/index.htmx |archivedate=4 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{YEM|4}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=yemen/index.htmx |title=Yemen – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204185347/www.london2012.com/athletes/country=yemen/index.htmx |archivedate=4 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{ZAM|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=zambia/index.htmx |title=Zambia – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121204140707/www.london2012.com/athletes/country=zambia/index.htmx |archivedate=4 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{ZIM|7}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=zimbabwe/index.htmx |title=Zimbabwe – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205021719/www.london2012.com/athletes/country=zimbabwe/index.htmx |archivedate=5 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> * {{GBR|541}}<ref>{{cite web |url=http://www.london2012.com/athletes/country=great-britain/index.htmx |title=Great Britain – 2012 Olympic Athletes |accessdate=26 ліпеня 2012 |archiveurl=https://archive.today/20121205040238/http://www.london2012.com/athletes/country=great-britain/index.html |archivedate=5 снежня 2012 |url-status=dead }}</ref> (краіна-арганізатар) </div> == Цырымонія адкрыцця == [[File:2012 Summer Olympics opening ceremony (10).jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця Гульняў, [[Алімпійскі стадыён, Лондан]]]] Афіцыйная цырымонія адкрыцця Алімпійскіх гульняў адбылася ў Лондане [[27 ліпеня]] 2012 года. За пастаноўку шоу ўзяўся кінарэжысёр і прадзюсар Дэні Бойл, які даў урачыстасці назву «Востраў цудаў» (''Isles of Wonder''). У аснову ўрачытасці быў пакладзены аповед пра прамысловы пераварот XVIII ст., які радыкальна змяніў патрыярхальна-пастаральнае жыццё Англіі. На [[Алімпійскі стадыён (Лондан)|Алімпійскім стадыёне]] выраслі сапраўдныя трубы, якія пачалі дыміць. Потым было паказаныя падзеі ХІХ ст., эміграцыя, згадалі пра загінулых у Першай і Другой сусветных войнах. Гледачы пабачылі [[Джэймс Бонд|Джэймса Бонда]] і Каралеву Лізавету, Бонд (ці Тувія Бельскі — акцёр Дэніэл Крэйг) зайшоў у Букінгемскі палац, забраў Каралеву і правёў у верталёт. Каралеўскія сабачкі памахалі лапкамі. Потым і Крэйг (Бонд) і Каралева з скочылі з верталёта над стадыёнам на парашутах. Ролю каралевы ў гэты момант выканала каскадзёрка. Сама ж [[Елізавета II]] ўрачыста выйшла разам з мужам прынцам Філіпам, герцагам Эдынбургскім, з каралеўскай ложы. Далей пачалася дзіцячая частка, у якой была прадстаўлена брытанская дзіцячая літаратура — з [[Гары Потэр]]ам, Мэры Попінс і Пітэрам Пэнам, чытаннем ад [[Джаан Роўлінг]], і перфомансам ад [[Роўэн Аткінсан|Роўэна Аткінсана]], які выканаў партыю сінтэзатара ў алімпійскай мелодыі разам з Лонданскім сімфанічным аркестрам. Потым арэна ператварылася ў вялікую дыскатэку, дзе прагучыла хіты брытанскай музыкі за апошнія 60 гадоў: [[The Beatles]], [[Sex Pistols]], The Prodigy, [[Эмі Уайнхаўс]]. Завяршыў гэты своеасаблівы музычны блок стваральнік Інтэрнэту [[Цім Бернерс-Лі]]. Гэтая частка ўрачыстасці паказвала, як [[Інтэрнэт]] можа дапамагчы шукаць людзей. Затым распачаўся парад краін. У складзе зборных [[Бруней|Брунея]], [[Катар]]а і [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] ўпершыню паехалі спартоўкі-жанчыны, а ў каманд [[Бахрэйн]]а і Катара жанчыны сталі сцяганосцамі. Парад распачала грэчаская, а завершыла брытанская зборная. Пасля параду Каралева Елізавета II абвясціла Алімпійскія гульні 2012 года адкрытымі. Пасля прамовы Каралевы быў узняты алімпійскі сцяг, які вынеслі чэмпіёны мінулага, а таксама кіраўнік ААН [[Пан Гі Мун]], баксёр [[Махамед Алі]] і інш. Запальваннем алімпійскага агню заняўся былы капітан [[Зборная Англіі па футболу|зборнай Англіі па футболу]] [[Дэвід Бекхэм]], які даставіў яго на катары па [[Тэмза|Тэмзе]]. Па ўсім фарватары агонь сустракалі феерверкі. Паходню Дэвід Бэкхэм перадаў [[Стывен Рэдгрэйв|Стывену Рэдгрэйву]], алімпійскаму чэмпіёну па [[акадэмічнае веславанне|акадэмічным веславанні]]. Алімпійскі агонь запалілі сем маладых алімпійцаў. Пасля запальвання агню Лондан асвяціў феерверк. Далей канцэрт даў [[Пол Макартні]], якому падпяваў стадыён. == Спаборніцтвы == {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto" |- |bgcolor=#00cc33| ● ||Цырымонія адкрыцця|| bgcolor=#3399ff| ● ||Кваліфікацыя спаборніцтваў || bgcolor=#ffcc00| ● ||Фіналы спаборніцтваў||bgcolor=#ee3333| ● ||Цырымонія закрыцця |- {{end box}} {| class="wikitable" style="margin:0.5em auto; line-height:1.25em;" |- ! colspan=2|Ліпень / Жнівень !!width=25|25!!width=25|26!!width=25|27!!width=25|28!!width=25|29!!width=25|30!!width=25|31!!width=25|1!!width=25|2 !width=25|3!!width=25|4!!width=25|5!!width=25|6!!width=25|7!!width=25|8!!width=25|9!!width=25|10!!width=25|11!!width=25|12!!Медалі |- | colspan=2 |Цырымоніі || || ||bgcolor=#00cc33 align=center|●|| || || || || || || || || || || || || || || ||bgcolor=#ee3333 align=center|●|| |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Акадэмічнае веславанне]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 01 -->| bgcolor=#ffcc00 | 3 <!-- 02 -->| bgcolor=#ffcc00 | 3 <!-- 03 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 04 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 05 -->| <!-- 06 -->| <!-- 07 -->| <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 14 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Бадмінтон]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 01 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 02 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 03 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 04 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 05 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 06 -->| <!-- 07 -->| <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 5 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Баскетбол]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 01 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 02 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 03 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 04 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 05 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 06 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 07 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 08 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 09 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 10 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- T -->| 2 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Бокс]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 01 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 02 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 03 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 04 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 05 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 06 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 07 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 08 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 09 -->| bgcolor=#ffcc00 | 3 <!-- 10 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 5 <!-- 12 -->| bgcolor=#ffcc00 | 5 <!-- T -->| 13 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Барацьба]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 31 -->| <!-- 01 -->| <!-- 02 -->| <!-- 03 -->| <!-- 04 -->| <!-- 05 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 06 -->| bgcolor=#ffcc00 | 3 <!-- 07 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 08 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 09 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 10 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 3 <!-- 12 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- T -->| 18 |- align="center" | align="left" colspan=2 | [[Веласпорт]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 30 -->| <!-- 31 -->| <!-- 01 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 02 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 03 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 04 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 05 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 06 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 07 -->| bgcolor=#ffcc00 | 3 <!-- 08 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 09 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 10 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- T -->| 18 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Воднае пола на летніх Алімпійскіх гульнях 2012|Воднае пола]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 01 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 02 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 03 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 04 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 05 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 06 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 07 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 08 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 09 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 10 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- T -->| 2 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Валейбол]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 01 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 02 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 03 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 04 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 05 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 06 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 07 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 08 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 09 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 10 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- T -->| 4 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Веславанне на байдарках і каноэ]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 01 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 02 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 03 -->| <!-- 04 -->| <!-- 05 -->| <!-- 06 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 07 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 08 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 09 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 10 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 12 -->| <!-- T -->| 16 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Гандбол]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 01 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 02 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 03 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 04 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 05 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 06 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 07 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 08 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 09 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 10 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- T -->| 2 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Дзюдо]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 31 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 01 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 02 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 03 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 04 -->| <!-- 05 -->| <!-- 06 -->| <!-- 07 -->| <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 14 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Конны спорт]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 01 -->| <!-- 02 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 03 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 04 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 05 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 06 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 07 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 08 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 6 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Лёгкая атлетыка]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 31 -->| <!-- 01 -->| <!-- 02 -->| <!-- 03 -->| bgcolor=#ffcc00 | 3 <!-- 04 -->| bgcolor=#ffcc00 | 5 <!-- 05 -->| bgcolor=#ffcc00 | 7 <!-- 06 -->| bgcolor=#ffcc00 | 5 <!-- 07 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 08 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 09 -->| bgcolor=#ffcc00 | 5 <!-- 10 -->| bgcolor=#ffcc00 | 6 <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 8 <!-- 12 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- T -->| 47 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Мастацкая гімнастыка]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 31 -->| <!-- 01 -->| <!-- 02 -->| <!-- 03 -->| <!-- 04 -->| <!-- 05 -->| <!-- 06 -->| <!-- 07 -->| <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 10 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- T -->| 2 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Настольны тэніс]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 01 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 02 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 03 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 04 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 05 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 06 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 07 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 08 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 4 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Парусны спорт]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 01 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 02 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 03 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 04 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 05 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 06 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 07 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 08 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 09 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 12 -->| <!-- T -->| 10 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Плаванне]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 31 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 01 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 02 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 03 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 04 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 05 -->| <!-- 06 -->| <!-- 07 -->| <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 10 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 34 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Скачкі ў ваду]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 31 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 01 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 02 -->| <!-- 03 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 04 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 05 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 06 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 07 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 08 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 09 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 10 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 12 -->| <!-- T -->| 8 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Скачкі на батуце]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 31 -->| <!-- 01 -->| <!-- 02 -->| <!-- 03 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 04 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 05 -->| <!-- 06 -->| <!-- 07 -->| <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 2 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Сінхроннае плаванне]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 31 -->| <!-- 01 -->| <!-- 02 -->| <!-- 03 -->| <!-- 04 -->| <!-- 05 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 06 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 07 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 10 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 2 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Сучаснае пяцібор'е]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 31 -->| <!-- 01 -->| <!-- 02 -->| <!-- 03 -->| <!-- 04 -->| <!-- 05 -->| <!-- 06 -->| <!-- 07 -->| <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 12 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- T -->| 2 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Спартыўная гімнастыка]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 31 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 01 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 02 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 03 -->| <!-- 04 -->| <!-- 05 -->| bgcolor=#ffcc00 | 3 <!-- 06 -->| bgcolor=#ffcc00 | 3 <!-- 07 -->| bgcolor=#ffcc00 | 4 <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 14 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Стральба]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 31 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 01 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 02 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 03 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 04 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 05 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 06 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 07 -->| <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 15 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Стральба з лука]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 01 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 02 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 03 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 04 -->| <!-- 05 -->| <!-- 06 -->| <!-- 07 -->| <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 4 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Тэніс]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 01 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 02 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 03 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 04 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 05 -->| bgcolor=#ffcc00 | 3 <!-- 06 -->| <!-- 07 -->| <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 5 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Трыятлон]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 31 -->| <!-- 01 -->| <!-- 02 -->| <!-- 03 -->| <!-- 04 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 05 -->| <!-- 06 -->| <!-- 07 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 2 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Тхэквандо]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| <!-- 30 -->| <!-- 31 -->| <!-- 01 -->| <!-- 02 -->| <!-- 03 -->| <!-- 04 -->| <!-- 05 -->| <!-- 06 -->| <!-- 07 -->| <!-- 08 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 09 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 10 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 12 -->| <!-- T -->| 8 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Фехтаванне]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 31 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 01 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 02 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 03 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 04 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 05 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 06 -->| <!-- 07 -->| <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 10 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Футбол]] <!-- 25 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 26 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| <!-- 31 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 01 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 02 -->| <!-- 03 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 04 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 05 -->| <!-- 06 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 07 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 10 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 12 -->| <!-- T -->| 2 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Хакей на траве]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| <!-- 29 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 30 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 31 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 01 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 02 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 03 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 04 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 05 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 06 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 07 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 08 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 09 -->| bgcolor="#3399ff" | <!-- 10 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 11 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 12 -->| <!-- T -->| 2 |- align="center" | align="left" colspan=2| [[Цяжкая атлетыка]] <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 29 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 30 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 31 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 01 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 02 -->| <!-- 03 -->| bgcolor=#ffcc00 | 2 <!-- 04 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 05 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 06 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 07 -->| bgcolor=#ffcc00 | 1 <!-- 08 -->| <!-- 09 -->| <!-- 10 -->| <!-- 11 -->| <!-- 12 -->| <!-- T -->| 15 |- align="center" | colspan=2| '''Медалі''' <!-- 25 -->| <!-- 26 -->| <!-- 27 -->| <!-- 28 -->|12 <!-- 29 -->|14 <!-- 30 -->|12 <!-- 31 -->|15 <!-- 01 -->|20 <!-- 02 -->|18 <!-- 03 -->|22 <!-- 04 -->|24 <!-- 05 -->|24 <!-- 06 -->|18 <!-- 07 -->|21 <!-- 08 -->|17 <!-- 09 -->|22 <!-- 10 -->|16 <!-- 11 -->|32 <!-- 12 -->|15 <!-- T -->|'''302''' |- ! colspan=2|Ліпень / Жнівень!!25!!26!!27!!28!!29!!30!!31!! 1!! 2 ! 3!! 4!! 5!! 6!! 7!! 8!! 9!!10!!11!!12!! {{end box}} У параўнанні з мінулымі Гульнямі адбыліся некаторыя змены ў праграме. Выканаўчы камітэт МАК упершыню дазволіў [[жанчына]]м прыняць удзел у [[Жаночы бокс|боксе]]: яны спаборнічаюць у трох вагавых катэгорыях (да 51, 60 і 75 кг) па 12 спартсменак, у той час як адна мужчынская вагавая катэгорыя выключана. Так жанчыны атрымалі магчымасць выступаць ва ўсіх летніх відах спорту. У веславанні на байдарках і каноэ па гладкай вадзе спаборніцтвы каноэ-двоек на 500 метраў сярод мужчын замененыя жаночымі спаборніцтвамі байдарак-адзіночак на 200 метраў. Таксама ўсе астатнія мужчынскія спаборніцтвы на дыстанцыі 500 метраў (байдаркі-адзіночкі, байдаркі-двойкі, каноэ-адзіночкі) скарочаныя да 200 метраў. У тэнісе, упершыню з 1924 года, пройдуць спаборніцтвы сярод змешаных пар. У парусным спорце спаборніцтвы ў класе Тарнада выключаны, а клас Інглінг заменены на Эліат. У веласпорце ўпершыню ўведзены Омніум у мужчын і жанчын, камандная гонка праследавання, камандны спрынт і кейрын у жанчын, але адменены індывідуальная гонка пераследу, гонка па ачках і мэдысан. Таксама невялікія змены адбыліся ў гандболе: адменены турнір за 5-8 месца сярод каманд, якія прайгралі ў чвэрцьфінале. У сучасным пяцібор'і змяніўся фармат спаборніцтваў: бег і стральба аб'яднаны ў адно спаборніцтва. Першыя ўзнагароды разыгралі стралкі. У Лондане прайшлі спаборніцтвы ў стральбе з пнеўматычнай вінтоўкі на 10 м. Перамагла кітаянка І Сылін — 502,9 (399 + 103,9) бала. Амерыканскі плывец [[Майкл Фэлпс]] 31 ліпеня выйграў срэбра на дыстанцыі 200 м батэрфляем, а таксама золата ў эстафеце 4х200 м вольным стылем. Такім чынам, на рахунку Фэлпса стала 19 медалёў на Алімпійскіх гульнях (15 залатых, 2 сярэбраныя і 2 бронзавыя). Ён стаў абсалютным рэкардсменам па колькасці алімпійскіх медалёў. Па агульнай колькасці алімпійскіх узнагарод ён абышоў савецкую гімнастку [[Ларыса Латыніна|Ларысу Латыніну]] (9-5-4). 2 жніўня Майкл Фэлпс заваяваў дваццаты ў кар'еры алімпійскі медаль, перамогшы на дыстанцыі 200 метраў комплексным плаваннем. Затым ён перамог на дыстанцыі 100 м батэрфляем і ў складзе зборнай ЗША ў камбінаванай эстафеце 4x100 м. 6 жніўня беларуска [[Надзея Астапчук]] першанствавала ў фінале спаборніцтваў па штурханні ядра. Свой лепшы вынік — 21 метр 36 сантыметраў — яна паказала ў трэцяй спробе. У выніковым пратаколе спартсменка на 66 сантыметраў апярэдзіла навазеландку [[Валеры Адамс]]. Аднак Надзея Астапчук была пазбаўленая залатога медаля Алімпіяды ў Лондане з-за станоўчай допінг-пробы. Апошняе золата Летніх Алімпійскіх Гульняў заваявала літоўка Лаўра Асадаўскайце. Яна першынствала ў сучасным пяцібор'і. == Медальны залік == <!--{{Вынікі летніх Алімпійскіх гульняў 2012|2|1}}--> {|class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !scope="col"| Месца !scope="col"|Краіна !scope="col" style="background-color:gold; width:6em;"|Золата !scope="col" style="background-color:silver; width:6em;"|Срэбра !scope="col" style="background-color:#cc9966; width:6em;"|Бронза !scope="col" style="width:6em;"|Усяго |- |1 ! scope="row" align=left| {{USA}}‡ | 46 || 28 || 29 || 103 |- | 2 ! scope="row" align=left| {{CHN}}‡ | 38 || 28 || 22 || 88 |-bgcolor="ccccff" | 3 ! scope="row" align=left style="background-color:#ccccff"| {{GBR}}* | 29 || 17 || 19 || 65 |- | 4 ! scope="row" align=left| {{RUS}}‡ | 24 || 25 || 32 || 81 |- | 5 ! scope="row" align=left| {{KOR}} | 13 || 8 || 7 || 28 |- | 6 ! scope="row" align=left| {{GER}} | 11 || 19 || 14 || 44 |- | 7 ! scope="row" align=left| {{FRA}} | 11 || 11 || 12 || 34 |- | 8 ! scope="row" align=left| {{ITA}} | 8 || 9 || 11 || 28 |- | 9 ! scope="row" align=left| {{HUN}}‡ | 8 || 4 || 6 || 18 |- | 10 ! scope="row" align=left| {{AUS}} | 7 || 16 || 12 || 35 </onlyinclude><!--Move this /onlyinclude tag directly under the 10th NOC--> |- | 11 ! scope="row" align=left| {{JPN}} | 7 || 14 || 17 || 38 |- | 12 ! scope="row" align=left| {{KAZ}} | 7 || 1 || 5 || 13 |- | 13 ! scope="row" align=left| {{NED}} | 6 || 6 || 8 || 20 |- | 14 ! scope="row" align=left| {{UKR}} | 6 || 5 || 9 || 20 |- | 15 ! scope="row" align=left| {{NZL}}‡ | 6 || 2 || 5 || 13 |- | 16 ! scope="row" align=left|{{CUB}}‡ | 5 || 3 || 7 || 15 |- | 17 ! scope="row" align=left| {{IRI}} | 4 || 5 || 3 || 12 |- | 18 ! scope="row" align=left| {{JAM}} | 4 || 4 || 4 || 12 |- | 19 ! scope="row" align=left| {{CZE}} | 4 || 3 || 3 || 10 |- | 20 ! scope="row" align=left| {{PRK}} | 4 || 0 || 2 || 6 |- | 21 ! scope="row" align=left| {{ESP}} | 3 || 10 || 4 || 17 |- | 22 ! scope="row" align=left| {{BRA}} | 3 || 5 || 9 || 17 |- | 23 ! scope="row" align=left| {{RSA}} | 3 || 2 || 1 || 6 |- | 24 ! scope="row" align=left| {{ETH}} | 3 || 1 || 3 || 7 |- | 25 ! scope="row" align=left|{{CRO}} | 3 || 1 || 2 || 6 |- | 26 ! scope="row" align=left| {{BLR}} | 2 || 5 || 5 || 12 |- | 27 ! scope="row" align=left| {{ROU}} | 2 || 5 || 2 || 9 |- | 28 ! scope="row" align=left| {{KEN}} | 2 || 4 || 5 || 11 |- | 29 ! scope="row" align=left| {{DEN}} | 2 || 4 || 3 || 9 |- | rowspan=2|30 ! scope="row" align=left| {{AZE}} | 2 || 2 || 6 || 10 |- ! scope="row" align=left| {{POL}} | 2 || 2 || 6 || 10 |- | 32 ! scope="row" align=left| {{TUR}} | 2 || 2 || 1 || 5 |- | 33 ! scope="row" align=left| {{SUI}} | 2 || 2 || 0 || 4 |- | 34 ! scope="row" align=left| {{LTU}} | 2 || 1 || 2 || 5 |- | 35 ! scope="row" align=left| {{NOR}} | 2 || 1 || 1 || 4 |- | 36 ! scope="row" align=left| {{CAN}} | 1 || 5 || 12 || 18 |- | 37 ! scope="row" align=left| {{SWE}} | 1 || 4 || 3 || 8 |- | 38 ! scope="row" align=left| {{COL}} | 1 || 3 || 4 || 8 |- | rowspan=2|39 ! scope="row" align=left| {{GEO}} | 1 || 3 || 3|| 7 |- ! scope="row" align=left| {{MEX}} | 1 || 3 || 3 || 7 |- | 41 ! scope="row" align=left| {{IRL}} | 1 || 1 || 3 || 5 |- | rowspan=3|42 ! scope="row" align=left| {{ARG}} | 1 || 1 || 2 || 4 |- ! scope="row" align=left| {{SRB}} | 1 || 1 || 2 || 4 |- ! scope="row" align=left| {{SLO}} | 1 || 1 || 2 || 4 |- | 45 ! scope="row" align=left| {{TUN}} | 1 || 1 || 1 || 3 |- | 46 ! scope="row" align=left| {{DOM}} | 1 || 1 || 0 || 2 |- | 47 ! scope="row" align=left| {{TRI}} | 1 || 0 || 3 || 4 |- | 48 ! scope="row" align=left| {{UZB}}‡ | 1 || 0 || 2 || 3 |- | 49 ! scope="row" align=left| {{LAT}} | 1 || 0 || 1 || 2 |- | rowspan=5|50 ! scope="row" align=left| {{ALG}} | 1 || 0 || 0 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{BAH}} | 1 || 0 || 0 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{GRN}} | 1 || 0 || 0 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{UGA}} | 1 || 0 || 0 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{VEN}} | 1 || 0 || 0 || 1 |- | 55 ! scope="row" align=left| {{IND}} | 0 || 2 || 4 || 6 |- | 56 ! scope="row" align=left| {{MGL}} | 0 || 2 || 3 || 5 |- | 57 ! scope="row" align=left| {{THA}} | 0 || 2 || 1 || 3 |- | 58 ! scope="row" align=left| {{EGY}} | 0 || 2 || 0 || 2 |- | 59 ! scope="row" align=left| {{SVK}} | 0 || 1 || 3 || 4 |- | rowspan=3|60 ! scope="row" align=left| {{ARM}} | 0 || 1 || 2 || 3 |- ! scope="row" align=left| {{BEL}} | 0 || 1 || 2 || 3 |- ! scope="row" align=left| {{FIN}} | 0 || 1 || 2 || 3 |- | rowspan=6|63 ! scope="row" align=left| {{BUL}} | 0 || 1 || 1 || 2 |- ! scope="row" align=left| {{EST}} | 0 || 1 || 1 || 2 |- ! scope="row" align=left| {{INA}} | 0 || 1 || 1 || 2 |- ! scope="row" align=left| {{MAS}} | 0 || 1 || 1 || 2 |- ! scope="row" align=left| {{PUR}} | 0 || 1 || 1 || 2 |- ! scope="row" align=left| {{TPE}} | 0 || 1 || 1 || 2 |- | rowspan=6|69 ! scope="row" align=left| {{BOT}} | 0 || 1 || 0 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{CYP}} | 0 || 1 || 0 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{GAB}} | 0 || 1 || 0 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{GUA}} | 0 || 1 || 0 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{MNE}} | 0 || 1 || 0 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{POR}} | 0 || 1 || 0 || 1 |- | rowspan=4|75 ! scope="row" align=left| {{GRE}} | 0 || 0 || 2 || 2 |- ! scope="row" align=left| {{MDA}} | 0 || 0 || 2 || 2 |- ! scope="row" align=left| {{QAT}} | 0 || 0 || 2 || 2 |- ! scope="row" align=left| {{SIN}} | 0 || 0 || 2 || 2 |- | rowspan=7|79 ! scope="row" align=left| {{AFG}} | 0 || 0 || 1 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{BRN}} | 0 || 0 || 1 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{HKG}} | 0 || 0 || 1 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{KSA}} | 0 || 0 || 1 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{KUW}} | 0 || 0 || 1 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{MAR}} | 0 || 0 || 1 || 1 |- ! scope="row" align=left| {{TJK}} | 0 || 0 || 1 || 1 |- class="sortbottom" !colspan=2| Усяго || 302 || 303 || 356 || 961 |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|2012 Summer Olympics}} * [http://www.london2012.com/ Афіцыйны сайт Гульняў]{{Архівавана|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20130228114959/http://www.london2012.com/ |date=28 лютага 2013 }} {{ref-en}} * [http://www.olympic.org/uk/games/london/index_uk.asp Гульні 2012 на сайце МАК] {{ref-en}} {{ref-fr}} {{Алімпійскія гульні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Летнія Алімпійскія гульні 2012| ]] [[Катэгорыя:Ліпень 2012 года]] [[Катэгорыя:Жнівень 2012 года]] 80tizll8wep0y3z6lbwdmcuj03l9mlv Праспект Незалежнасці (Мінск) 0 47418 5161332 5129618 2026-07-05T19:02:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161332 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Праспект Францыска Скарыны}} {{Вуліца Мінска |назва = |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = |на карце = |выява =Belarus-Minsk-East-1 Residential Area-2.jpg |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = |былыя назвы =Праспект Сталіна, Ленінскі праспект, Праспект Францыска Скарыны |працягласць =каля 15 км |насельніцтва = |каардынаты п = |каардынаты = |каардынаты к = |пакрыцце = |рух = |індэкс = |тэлефоны = |метро = * {{minskmetro|1}} [[Плошча Леніна (станцыя метро, Мінск)|Плошча Леніна]] * {{minskmetro|1}} [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]] * {{minskmetro|2}} [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|Купалаўская]] * {{minskmetro|1}} [[Плошча Перамогі (станцыя метро, Мінск)|Плошча Перамогі]] * {{minskmetro|1}} [[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Плошча Якуба Коласа]] * {{minskmetro|1}} [[Акадэмія навук (станцыя метро, Мінск)|Акадэмія навук]] * {{minskmetro|1}} [[Парк Чалюскінцаў (станцыя метро)|Парк Чалюскінцаў]] * {{minskmetro|1}} [[Маскоўская (станцыя метро, Мінск)|Маскоўская]] * {{minskmetro|1}} [[Усход (станцыя метро)|Усход]] * {{minskmetro|1}} [[Барысаўскі тракт (станцыя метро)|Барысаўскі тракт]] * {{minskmetro|1}} [[Уручча (станцыя метро)|Уручча]] |аўтобус = |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова =81 - [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]]<br/> 116 - [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Праспект Незалежнасці''' — галоўная [[магістраль]] [[Мінск]]а, вядзе ад яго цэнтра на паўночны ўсход. Даўжыня каля 15 км. == Гісторыя == Вуліца спланавана і пракладзена на месцы зрытай часткі гарадскі валоў XVI—XVII стагоддзяў пры першым расійскім грамадзянскім губернатары Мінска і Мінскай губерні [[Захар Якаўлевіч Карнееў|Захары Карнееве]] і названа ў яго імя '''Захар’еўскай'''. У дарэвалюцыйны час вуліца з'яўлялася адной з галоўных магістралей горада, дзе канцэнтравалася фінансавае, гандлёвае і культурнае жыццё. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя тут размяшчаліся шматлікія банкі і крэдытныя ўстановы, напрыклад, [[Мінскае аддзяленне Сялянскага пазямельнага банка]], Мінскае купецкае таварыства ўзаемнага крэдыту, гасцініцы «[[Парыж (гасцініца, Мінск)|Парыж]]», «[[Кранштат (гасцініца, Мінск)|Кранштат]]», «[[Нова-Берлін]]» і інш., майстэрні і крамы<ref>{{sfn|Шибеко|1990|с=276, 330}}</ref>. На Захар'еўскай знаходзіліся важныя грамадскія і адміністрацыйныя ўстановы, сярод якіх губернскае ўпраўленне па справах земскай гаспадаркі і [[Пушкінская гарадская бібліятэка (Мінск)|Пушкінская гарадская бібліятэка]]<ref>{{sfn|Шибеко|1990|с=239, 300}}</ref>. У [[Дом Ржэцкай|доме Ржэцкай]] (былы № 133 па вуліцы Захар'еўскай) 1—3 сакавіка 1898 года адбыўся [[Першы з’езд РСДРП]]<ref>{{sfn|Шибеко|1990|с=231}}</ref>. У савецкі час вуліца пераназвана ў '''Савецкую'''. Праспект таксама ўключаў [[Барысаўскі тракт]] (у 1937 годзе пераназваны ў [[Пушкінская вуліца (Мінск)|Пушкінскую вуліцу]]). Падчас акупацыі назва была '''Хаўптштрасэ'''. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад быў моцна разбураны, на вуліцы Савецкай ацалелі толькі 10 дамоў. Было прынята рашэнне пра карэнную рэканструкцыю горада, у тым ліку да 1952 года спраектаваны '''праспект Сталіна''', які праходзіў па больш шырокай і выпрастаннай трасе. У 1961 годзе ён перайменаваны ў '''Ленінскі праспект'''. У 1991 годзе пасля атрымання незалежнасці праспект быў пераназваны ў '''праспект Францыска Скарыны''', у 2005 годзе — у '''праспект Незалежнасці'''. == Забудова == Па характары планіроўкі і забудовы праспект Незалежнасці дзеліцца на 3 часткі: * '''1-я''' (цэнтральная) — ад плошчы Незалежнасці да плошчы Перамогі; * '''2-я''' — ад плошчы Перамогі да плошчы Калініна; * '''3-я''' — ад плошчы Калініна да ўезду ў горад з боку [[Магістраль М2|Маскоўскай шашы]]. === 1-ая частка === 1-ю частку, даўжыня якой каля 3 км, адкрываюць два будынкі: [[атэль «Мінск» (Мінск)|атэль «Мінск»]] — злева і [[Мінскі паштамт]] — справа. У гэтай частцы шырыня праспекта — 48 метраў. Суадносіны вышыні будынкаў і шырыні праспекта — 1:2, якія ствараюць уражанне прасторы, святла і некаторай параднасці, ствараюць цэласны характар забудовы. Тут усе будынкі ўзяты пад адзін [[карніз]]. Праспект добра ўпісаны ў прыроднае асяроддзе ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. Будаўніцтва на цэнтральным участку праспекта Незалежнасці вялося ў дзве чаргі: * 1940—1950-я гады — ад плошчы Незалежнасці да Кастрычніцкай плошчы; * 1950—1960-я гады — ад Кастрычніцкай плошчы да плошчы Перамогі. Забудовай кіравалі архітэктары М. Паруснікаў і М. Баршч. Пры будаўніцтве большасці жылых дамоў, размешчаных на гэтай частцы праспекта, выкарыстана адна серыя тыпавых секцый № 7 (распрацоўка маскоўскага інстытута «Горстройпроект», архітэктар З. Кавікаў), з прычыны чаго дасягнута мастацкае адзінства забудовы. [[Файл:BSU main building.jpg|міні|злева|[[Галоўны корпус БДУ]]]] * № 4 — шасціпавярховы [[галоўны корпус БДУ]] (1962, архітэктары [[Міхаіл Іванавіч Бакланаў|М. Бакланаў]], [[Абрам Рыгоравіч Духан|А. Духан]], інжынер [[Н. Мароз]]). * № 11 — шасціпавярховы будынак [[Гасцініца «Мінск»|гасцініцы «Мінск»]] (1958, архіт. [[Г. Баданаў]]; 1969, архіт. [[Г. Сысоеў]], [[Дз. Кудраўцаў]], [[С. Мусінскі]]). — {{ГККРБ 4|713Г000160}} [[Файл:Minsk Prospekt Nezalezhnosti 02.jpg|thumb|Праспект Незалежнасці ад вуліцы Валадарскага]] * № 12 (''[[Вуліца Валадарскага (Мінск)|вул. Валадарскага]]'') — [[Дом па праспекце Незалежнасці, 12|пяціпавярховы жылы дом]] (1952, архіт. [[Л. Баталаў]]). У доме выдавалі кватэры навукоўцам, выкладчыкам вышэйшай школы, пісьменнікам. Сярод жыхароў дома — прэзідэнт Акадэміі навук БССР [[Васіль Купрэвіч]], пісьменнікі [[Міхась Лынькоў]], [[Максім Танк]], [[Аркадзь Куляшоў]]. — {{ГККРБ 4|712Г000161}} [[Файл:Незалежнасти, 22 - 1.JPG|міні|злева|Дом № 22]] * № 22 (''[[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліца Леніна]], 7; [[Вуліца Энгельса (Мінск)|вуліца Энгельса]], 10'') — [[Дом па праспекце Незалежнасці, 23|пяціпавярховы жылы дом]] (1949—1954, архіт. [[М. Паруснікаў]]<ref name="ЗП158н"/>). У будынку размяшчаецца ўваход на [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|станцыі метро «Купалаўская»]] і «[[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]]». — {{ГККРБ 4|712Г000170}} [[Файл:Niezaliežnasci avenue (Minsk), November 2019 p1.jpg|thumb|Дом № 23]] * № 23 (''[[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліца Леніна]], 5; [[Вуліца Энгельса (Мінск)|вуліца Энгельса]], 8'') — [[Дом па праспекце Незалежнасці, 23|пяціпавярховы жылы дом]] (1949—1954, архіт. [[М. Паруснікаў]]<ref name="ЗП158н">{{крыніцы/ЗП|Мінск|158н||[[У. В. Алісейчык]], [[А. А. Воінаў]]}}</ref>). У будынку размяшчаюцца універсам «Цэнтральны», першы ў горадзе рэстаран [[McDonald’s]], уваход на [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|станцыі метро «Купалаўская»]] і «[[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]]». 11 красавіка 2012 года, у гадавіну [[Тэракт у Мінскім метро|тэракта ў Мінскім метро]], на ўваходзе на станцыі ўстаноўлены мемарыяльны знак «[[Рака памяці]]» скульптара [[Канстанцін Селіханаў|Канстанціна Селіханава]]. — {{ГККРБ 4|712Г000171}} * № 26 «Юбілейны дом», пабудаваны ў гонар 300-годдзя кіравання [[Раманавы|дынастыі Раманавых]] у 1913 г. Архітэктурная асаблівасць: 2 вежы ў двух розных стылях, адна на паўночна-ўсходнім баку з шлемападобным завяршэннем, характэрным для праваслаўнай архітэктуры, а другая трохлопасцевая характэрнная для каталіцкіх званіц; спалучэнне гэтых стыляў робіць будынак унікальным для мінскай архітэктуры. Таксама вядома, што ў 1960-я гг. фасад будынка быў жоўтым<ref>Ольга Ропот. Знай свой город. Часть 1. Старейшие // [[Вечерний Минск]] №15 (13208) 16 апреля 2026 г., с.16</ref>. Цяпер там знаходзіцца [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ]]. === 2-я частка === На ўчастку праспекта Незалежнасці ад плошчы Перамогі да плошчы Калініна разам з даваеннымі будынкамі (1937—1941 гады, архітэктары [[Аркадзь Пятровіч Брэгман|А. Брэгман]], [[Герасім Васілевіч Якушка|Г. Якушка]]) узведзены новыя жылыя будынкі (1952—1958 гады, архітэктары [[Міхаіл Восіпавіч Баршч|М. Баршч]], [[Ляонас Сямёнавіч Аранаўскас|Л. Аранаускас]], [[Абрам Рыгоравіч Духан|А. Духан]], [[Сяргей Барысавіч Баткоўскі|С. Баткоўскі]], Н. Макляцова, [[Нута Аўрум-Эльевіч Шпігельман|Н. Шпігельман]]). Вядучую ролю на гэтым участку і ў структуры горада адыгрывае плошча Якуба Коласа<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Скарыны праспект}}</ref> * № 39 (''[[Праспект Машэрава (Мінск)|праспект Машэрава]], 1'') — жылы дом (архітэктар [[А. П. Брэгман]])<ref name="АСБ"/>. * № 48 — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 48|пяціпавярховы жылы дом|d|Q96101683}} (архітэктар [[А. Духан]])<ref name="АСБ"/>. [[Файл:Minsk Prospekt Nezalezhnosti 52.jpg|міні|злева|Дом № 52]] * № 52 (''[[бульвар Мулявіна]]'') — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 52|пяціпавярховы жылы дом з крамай «Сталічны»|d|Q93432368}} на пл. Я. Коласа (архітэктар [[В. Ладыгіна]])<ref name="АСБ"/>. * № 55 — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 55|чатырохпавярховы жылы дом|d|Q105613670}} (архітэктар [[М. Дабужская]])<ref name="АСБ"/>. * [[комплекс будынкаў Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (галоўны корпус пабудаваны ў 1932 годзе, архітэктар [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Г. Лаўроў]], у 1950—1980-я гады комплекс рэканструяваўся і дабудоўваўся)<ref name="АБ"/>. * № 62 — [[Мінскі радыётэхнічны каледж]]. * [[Комплекс будынкаў 1-й клінічнай бальніцы (Мінск)|комплекс будынкаў першай клінічнай бальніцы]] ([[1929]]—[[1931]] гады, архітэктар [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Г. Лаўроў]], у [[1970-я|1970]]—[[1980-я]] гады рэканструявана)<ref name="АБ"/>. ** № 64 корпус 13 — [[Мінскі гарадскі клінічны анкалагічны дыспансер]]. У наш час праведзена рэканструкцыя карпусоў дыспансера («[[Мінскпраект]]», архітэктары [[В. В. Руцкі]], [[Т. А. Ляпёшкіна]], канструктар Д. Кірэй)<ref name="bsa2020">[http://www.bsa.by/files/Minskproekt.pdf МИНСК ПРОЕКТ СТАБИЛЬНОСТЬ ТРАДИЦИИ 75 КАЧЕСТВО. Минск. 2020]</ref>. [[Файл:Belarus-Minsk-BNTU-3.jpg|злева|thumb|Інтэрнат № 4 БНТУ]] ** № 61 — {{нп5|інтэрнат № 4 БНТУ||d|Q105616838}} (архітэктары [[Сяргей Генадзевіч Бяляеў|С. Бяляеў]], [[С. Мусінскі]], [[Г. Сысоеў]])<ref name="АСБ"/>. * [[комплекс будынкаў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1932—1939 гады, архітэктары [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Г. Лаўроў]], [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Лангбард]], у 1960—1970-я гады пабудавана некалькі новых карпусоў)<ref name="АБ"/>. * № 73 — [[Кінатэатр «Кастрычнік» (Мінск)|кінатэатр «Кастрычнік»]] ([[1975]] год, архітэктар [[Валянцін Мікалаевіч Малышаў|В. Малышаў]])<ref name="АБ"/>. * № 76 — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 76|жылы дом|d|Q105616222}} (1964—1965<ref name="АБ"/> гады, архітэктары [[Сяргей Сцяпанавіч Мусінскі|С. Мусінскі]], [[Георгій Васілевіч Сысоеў|Г. Сысоеў]], [[В. Марокін]]<ref name="АСБ"/>). Раней у будынку размяшчаўся магазін «Сінтэтыка» (Дом гандлю «Першамайскі»)<ref name="АБ"/>. * (''[[Вуліца Калініна (Мінск)|вуліца Калініна]], 1'') — {{нп5|Дом па вуліцы Калініна, 1|жылы дом з магазінам «1000 дробязей»|d|Q105616345}} (1962 г., архітэктары [[Георгій Васілевіч Сысоеў|Г. Сысоеў]], [[Д. Кудраўцаў]])<ref name="АБ"/>. [[Файл:Праспект ля Батанічнага саду.jpg|thumb|Дом № 80]] * № 80 — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 80|жылы дом з крамай «Кветкі»|d|Q105644227}} (архітэктары [[С. Мусінскі]], [[Г. Сысоеў]])<ref name="АСБ"/>. * № 81 — [[будынак Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] ([[1953]] год, архітэктар [[Я. І. Шапіра|Я. Шапіра]])<ref name="АБ"/>. [[Файл:Мінск. Плошча Калініна. 2018 (09).jpg|міні|злева|Дамы № 87, 89/1]] * № 87 — жылы дом (архітэктар [[М. Драздоў]])<ref name="АСБ"/>. * № 89 ([[завулак Кузьмы Чорнага (Мінск)|завулак Кузьмы Чорнага]], 1) — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 89|жылы дом з магазінам «Гастраном»|d|Q105616602}} (архітэктар [[М. Драздоў]])<ref name="АСБ"/>. * № 91, 93 — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці 91, 93|жылы дом|d|Q105644409}} (архітэктар [[М. Ліўшыц]])<ref name="АСБ"/>. === 3-я частка === [[Файл:2014 - panoramio (463).jpg|thumb|Былы [[рэстаран «Свіцязь» (Мінск)|рэстаран «Свіцязь»]]]] * № 84А — былы [[рэстаран «Свіцязь» (Мінск)|рэстаран «Свіцязь»]] (архітэктары [[Я. Дзятлаў]], [[І. Бікешчанка]])<ref name="АСБ"/>. * № 99 — галоўны корпус [[БДАТУ]] (1960, архітэктар [[М. Бакланаў]])<ref name="АСБ"/>. [[Файл:Мінск. БДАТУ (06).jpg|thumb|Навучальна-лабараторны корпус № 4 БДАТУ]] * № 99, корпус 4 — навучальна-лабараторны корпус № 4 [[БДАТУ]] (1973—1980, архітэктары [[М. Бакланаў]], [[В. Крамарэнка]])<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}</ref>. [[Файл:Мінск. Будынак НДІ сродкаў аўтаматызацыі (панарама).jpg|thumb|{{нп5|комплекс НДІ сродкаў аўтаматызацыі|Будынак НДІ сродкаў аўтаматызацыі|d|Q99533833}} і гандлёвы цэнтр «[[Аляксандраў Пасаж]]»]] * № 117 — [[АГАТ-сістэмы кіравання]]. Будынак узведзены як {{нп5|комплекс НДІ сродкаў аўтаматызацыі||d|Q99533833}} (1977, архітэктары [[Д. Кудраўцаў]], [[С. Мусінскі]])<ref name="АСБ"/>. * № 117А — гандлёвы цэнтр «[[Аляксандраў Пасаж]]». * № 148 корпус 1 — інтэрнат БНТУ (архітэктар [[І. Есьман]])<ref name="АСБ"/>. * № 148 корпус 2 — інтэрнат № 16 БНТУ (архітэктар [[І. Есьман]])<ref name="АСБ"/>. * № 148 корпус 3 — інтэрнат № 17 БНТУ (архітэктар [[І. Есьман]])<ref name="АСБ"/>. * № 169 — [[XXI стагоддзе (бізнес-цэнтр)|бізнес цэнтр «XXI стагоддзе»]] (1998, [[А. Корбут]], [[В. Нікіцін]], [[Зееў Натэс]], [[Даніэль Бран]]). == Плошчы == На ўсім працягу праспекта Незалежнасці размешчана некалькі плошчаў (упарадкаваны па размяшчэнню з усходу на захад): * [[плошча Калініна (Мінск)|плошча Калініна]] * [[плошча Якуба Коласа]] * [[плошча Перамогі (Мінск)|плошча Перамогі]] * [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкая плошча]] * [[плошча Незалежнасці (Мінск)|плошча Незалежнасці]] == Характэрныя будынкі і збудаванні == Глядзіце [[Славутасці Мінска]] * [[Архітэктурны факультэт БНТУ|Архітэктурны факультэт]] [[БНТУ]] * Мастацкія пано на вышынных будынках мікрараёна «[[Жылы раён Усход (Мінск)|Усход]]» [[Файл:КГБ РБ.JPG|thumb|right|250px|Будынак КДБ РБ]] * [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] * [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [[Маскоўскі аўтавакзал (Мінск)|Маскоўскі аўтавакзал]] * [[Дзіцячая чыгунка (Мінск)|Дзіцячая чыгунка]] * [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Цэнтральны батанічны сад]] * [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] * [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]] * [[Беларуская дзяржаўная філармонія]] * [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумент Перамогі]] на плошчы Перамогі * [[Беларускі дзяржаўны цырк]] * Дом 45 — [[Гімназія № 23 (Мінск)|Гімназія № 23]] * [[Палац культуры прафсаюзаў]] * [[Музей Вялікай Айчыннай вайны (Мінск)|Музей Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палац Рэспублікі]] == [[Грамадскі транспарт]] == Практычна ўздоўж усёй працягласці праспекта Незалежнасці праходзіць [[Маскоўская лінія]] [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]], а таксама на большай яго частцы — [[мінскі аўтобус|аўтобусны]] маршрут № 100 (мінчане завуць яго «сотка»). Каля Нацыянальнай бібліятэкі і Уручча ходзяць тралейбусы. З 1 чэрвеня 2022 года на цэнтральнай частцы праспекта таксама ходзіць тралейбус № 22. На некалькіх участках маецца выдзеленая паласа для грамадскага транспарту. == Нефармальныя тапонімы праспекта == Месца пад домам 16 нефармальна называюць месцам «пад гадзіннікам», кафэ «Світанак» (д.23, зараз не існуе) атрымала ад мінчан мянушку «памыйніца», падземны пераход паміж Нацыянальным банкам і ГУМам празвалі «трубой», адлегласць ад вул. Энгельса да вул. Леніна назвалі «цэнтр», а адлегласць ад Белдзяржцырка да плошчы Перамогі «стомятроўка<ref>[https://interfax.by/news/obshchestvo/sotszashchita/58698/ Городской фольклор Минска: „бигуди“, „гарлем“, „помойка“ и другое] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210918122755/https://interfax.by/news/obshchestvo/sotszashchita/58698/ |date=18 верасня 2021 }} //Інтэрфакс</ref>». Калі праспект называўся Сталінскім, чатырохвугольнік, які складаўся з яго і вуліц Маркса, Энгельса і Леніна, меў нефармальную назву «Квартал чатырох святых». == Галерэя == <gallery> Image:Victory-square.jpg|[[Манумент Перамогі (Мінск)|Манумент]] на [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошчы Перамогі]] Image:Belarus-Minsk-Academy of Sciences-2.jpg|[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук]] Image:BNTU.JPG|Галоўны будынак [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] Image:Belarus-Minsk-East-1 Residential Area-2.jpg|[[Жылы раён Усход (Мінск)|Мікрараён «Усход»]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Шибеко|аўтар=[[Захар Васілевіч Шыбека|Шибеко З. В.]], Шибеко С. Ф.|загаловак=Минск: Страницы жизни дореволюционного города|год=1990|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=352|isbn=5-345-00131-6}} * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Скарыны праспект}} * Республика Беларусь : энциклопедия. Т. 5. — Мн., 2007. == Спасылкі == {{Commons|Category:Independence Avenue, Minsk}} {{Праспекты Мінска}} {{Славутасці Мінска}} {{Вуліцы Мінска:Маскоўскі}} {{Вуліцы Мінска:Партызанскі}} {{Вуліцы Мінска:Першамайскі}} {{Вуліцы Мінска:Савецкі}} {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Савецкі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)| ]] [[Катэгорыя:Плошча Незалежнасці (Мінск)]] ousdbkcl8nxshnsp1mqouqhfwbseoq5 5161336 5161332 2026-07-05T19:04:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5161336 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Праспект Францыска Скарыны}} {{Вуліца Мінска |назва = |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = |на карце = |выява =Belarus-Minsk-East-1 Residential Area-2.jpg |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = |былыя назвы =Праспект Сталіна, Ленінскі праспект, Праспект Францыска Скарыны |працягласць =каля 15 км |насельніцтва = |каардынаты п = |каардынаты = |каардынаты к = |пакрыцце = |рух = |індэкс = |тэлефоны = |метро = * {{minskmetro|1}} [[Плошча Леніна (станцыя метро, Мінск)|Плошча Леніна]] * {{minskmetro|1}} [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]] * {{minskmetro|2}} [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|Купалаўская]] * {{minskmetro|1}} [[Плошча Перамогі (станцыя метро, Мінск)|Плошча Перамогі]] * {{minskmetro|1}} [[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Плошча Якуба Коласа]] * {{minskmetro|1}} [[Акадэмія навук (станцыя метро, Мінск)|Акадэмія навук]] * {{minskmetro|1}} [[Парк Чалюскінцаў (станцыя метро)|Парк Чалюскінцаў]] * {{minskmetro|1}} [[Маскоўская (станцыя метро, Мінск)|Маскоўская]] * {{minskmetro|1}} [[Усход (станцыя метро)|Усход]] * {{minskmetro|1}} [[Барысаўскі тракт (станцыя метро)|Барысаўскі тракт]] * {{minskmetro|1}} [[Уручча (станцыя метро)|Уручча]] |аўтобус = |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова =81 - [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]]<br/> 116 - [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Праспект Незалежнасці''' — галоўная [[магістраль]] [[Мінск]]а, вядзе ад яго цэнтра на паўночны ўсход. Даўжыня каля 15 км. == Гісторыя == Вуліца спланавана і пракладзена на месцы зрытай часткі [[Гарадскія ўмацаванні Мінска|гарадскі валоў XVI—XVII стагоддзяў]] пры першым расійскім грамадзянскім губернатары Мінска і Мінскай губерні [[Захар Якаўлевіч Карнееў|Захары Карнееве]] і названа ў яго імя '''Захар’еўскай'''. У дарэвалюцыйны час вуліца з'яўлялася адной з галоўных магістралей горада, дзе канцэнтравалася фінансавае, гандлёвае і культурнае жыццё. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя тут размяшчаліся шматлікія банкі і крэдытныя ўстановы, напрыклад, [[Мінскае аддзяленне Сялянскага пазямельнага банка]], Мінскае купецкае таварыства ўзаемнага крэдыту, гасцініцы «[[Парыж (гасцініца, Мінск)|Парыж]]», «[[Кранштат (гасцініца, Мінск)|Кранштат]]», «[[Нова-Берлін]]» і інш., майстэрні і крамы<ref>{{sfn|Шибеко|1990|с=276, 330}}</ref>. На Захар'еўскай знаходзіліся важныя грамадскія і адміністрацыйныя ўстановы, сярод якіх губернскае ўпраўленне па справах земскай гаспадаркі і [[Пушкінская гарадская бібліятэка (Мінск)|Пушкінская гарадская бібліятэка]]<ref>{{sfn|Шибеко|1990|с=239, 300}}</ref>. У [[Дом Ржэцкай|доме Ржэцкай]] (былы № 133 па вуліцы Захар'еўскай) 1—3 сакавіка 1898 года адбыўся [[Першы з’езд РСДРП]]<ref>{{sfn|Шибеко|1990|с=231}}</ref>. У савецкі час вуліца пераназвана ў '''Савецкую'''. Праспект таксама ўключаў [[Барысаўскі тракт]] (у 1937 годзе пераназваны ў [[Пушкінская вуліца (Мінск)|Пушкінскую вуліцу]]). Падчас акупацыі назва была '''Хаўптштрасэ'''. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад быў моцна разбураны, на вуліцы Савецкай ацалелі толькі 10 дамоў. Было прынята рашэнне пра карэнную рэканструкцыю горада, у тым ліку да 1952 года спраектаваны '''праспект Сталіна''', які праходзіў па больш шырокай і выпрастаннай трасе. У 1961 годзе ён перайменаваны ў '''Ленінскі праспект'''. У 1991 годзе пасля атрымання незалежнасці праспект быў пераназваны ў '''праспект Францыска Скарыны''', у 2005 годзе — у '''праспект Незалежнасці'''. == Забудова == Па характары планіроўкі і забудовы праспект Незалежнасці дзеліцца на 3 часткі: * '''1-я''' (цэнтральная) — ад плошчы Незалежнасці да плошчы Перамогі; * '''2-я''' — ад плошчы Перамогі да плошчы Калініна; * '''3-я''' — ад плошчы Калініна да ўезду ў горад з боку [[Магістраль М2|Маскоўскай шашы]]. === 1-ая частка === 1-ю частку, даўжыня якой каля 3 км, адкрываюць два будынкі: [[атэль «Мінск» (Мінск)|атэль «Мінск»]] — злева і [[Мінскі паштамт]] — справа. У гэтай частцы шырыня праспекта — 48 метраў. Суадносіны вышыні будынкаў і шырыні праспекта — 1:2, якія ствараюць уражанне прасторы, святла і некаторай параднасці, ствараюць цэласны характар забудовы. Тут усе будынкі ўзяты пад адзін [[карніз]]. Праспект добра ўпісаны ў прыроднае асяроддзе ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. Будаўніцтва на цэнтральным участку праспекта Незалежнасці вялося ў дзве чаргі: * 1940—1950-я гады — ад плошчы Незалежнасці да Кастрычніцкай плошчы; * 1950—1960-я гады — ад Кастрычніцкай плошчы да плошчы Перамогі. Забудовай кіравалі архітэктары М. Паруснікаў і М. Баршч. Пры будаўніцтве большасці жылых дамоў, размешчаных на гэтай частцы праспекта, выкарыстана адна серыя тыпавых секцый № 7 (распрацоўка маскоўскага інстытута «Горстройпроект», архітэктар З. Кавікаў), з прычыны чаго дасягнута мастацкае адзінства забудовы. [[Файл:BSU main building.jpg|міні|злева|[[Галоўны корпус БДУ]]]] * № 4 — шасціпавярховы [[галоўны корпус БДУ]] (1962, архітэктары [[Міхаіл Іванавіч Бакланаў|М. Бакланаў]], [[Абрам Рыгоравіч Духан|А. Духан]], інжынер [[Н. Мароз]]). * № 11 — шасціпавярховы будынак [[Гасцініца «Мінск»|гасцініцы «Мінск»]] (1958, архіт. [[Г. Баданаў]]; 1969, архіт. [[Г. Сысоеў]], [[Дз. Кудраўцаў]], [[С. Мусінскі]]). — {{ГККРБ 4|713Г000160}} [[Файл:Minsk Prospekt Nezalezhnosti 02.jpg|thumb|Праспект Незалежнасці ад вуліцы Валадарскага]] * № 12 (''[[Вуліца Валадарскага (Мінск)|вул. Валадарскага]]'') — [[Дом па праспекце Незалежнасці, 12|пяціпавярховы жылы дом]] (1952, архіт. [[Л. Баталаў]]). У доме выдавалі кватэры навукоўцам, выкладчыкам вышэйшай школы, пісьменнікам. Сярод жыхароў дома — прэзідэнт Акадэміі навук БССР [[Васіль Купрэвіч]], пісьменнікі [[Міхась Лынькоў]], [[Максім Танк]], [[Аркадзь Куляшоў]]. — {{ГККРБ 4|712Г000161}} [[Файл:Незалежнасти, 22 - 1.JPG|міні|злева|Дом № 22]] * № 22 (''[[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліца Леніна]], 7; [[Вуліца Энгельса (Мінск)|вуліца Энгельса]], 10'') — [[Дом па праспекце Незалежнасці, 23|пяціпавярховы жылы дом]] (1949—1954, архіт. [[М. Паруснікаў]]<ref name="ЗП158н"/>). У будынку размяшчаецца ўваход на [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|станцыі метро «Купалаўская»]] і «[[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]]». — {{ГККРБ 4|712Г000170}} [[Файл:Niezaliežnasci avenue (Minsk), November 2019 p1.jpg|thumb|Дом № 23]] * № 23 (''[[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліца Леніна]], 5; [[Вуліца Энгельса (Мінск)|вуліца Энгельса]], 8'') — [[Дом па праспекце Незалежнасці, 23|пяціпавярховы жылы дом]] (1949—1954, архіт. [[М. Паруснікаў]]<ref name="ЗП158н">{{крыніцы/ЗП|Мінск|158н||[[У. В. Алісейчык]], [[А. А. Воінаў]]}}</ref>). У будынку размяшчаюцца універсам «Цэнтральны», першы ў горадзе рэстаран [[McDonald’s]], уваход на [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|станцыі метро «Купалаўская»]] і «[[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]]». 11 красавіка 2012 года, у гадавіну [[Тэракт у Мінскім метро|тэракта ў Мінскім метро]], на ўваходзе на станцыі ўстаноўлены мемарыяльны знак «[[Рака памяці]]» скульптара [[Канстанцін Селіханаў|Канстанціна Селіханава]]. — {{ГККРБ 4|712Г000171}} * № 26 «Юбілейны дом», пабудаваны ў гонар 300-годдзя кіравання [[Раманавы|дынастыі Раманавых]] у 1913 г. Архітэктурная асаблівасць: 2 вежы ў двух розных стылях, адна на паўночна-ўсходнім баку з шлемападобным завяршэннем, характэрным для праваслаўнай архітэктуры, а другая трохлопасцевая характэрнная для каталіцкіх званіц; спалучэнне гэтых стыляў робіць будынак унікальным для мінскай архітэктуры. Таксама вядома, што ў 1960-я гг. фасад будынка быў жоўтым<ref>Ольга Ропот. Знай свой город. Часть 1. Старейшие // [[Вечерний Минск]] №15 (13208) 16 апреля 2026 г., с.16</ref>. Цяпер там знаходзіцца [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ]]. === 2-я частка === На ўчастку праспекта Незалежнасці ад плошчы Перамогі да плошчы Калініна разам з даваеннымі будынкамі (1937—1941 гады, архітэктары [[Аркадзь Пятровіч Брэгман|А. Брэгман]], [[Герасім Васілевіч Якушка|Г. Якушка]]) узведзены новыя жылыя будынкі (1952—1958 гады, архітэктары [[Міхаіл Восіпавіч Баршч|М. Баршч]], [[Ляонас Сямёнавіч Аранаўскас|Л. Аранаускас]], [[Абрам Рыгоравіч Духан|А. Духан]], [[Сяргей Барысавіч Баткоўскі|С. Баткоўскі]], Н. Макляцова, [[Нута Аўрум-Эльевіч Шпігельман|Н. Шпігельман]]). Вядучую ролю на гэтым участку і ў структуры горада адыгрывае плошча Якуба Коласа<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Скарыны праспект}}</ref> * № 39 (''[[Праспект Машэрава (Мінск)|праспект Машэрава]], 1'') — жылы дом (архітэктар [[А. П. Брэгман]])<ref name="АСБ"/>. * № 48 — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 48|пяціпавярховы жылы дом|d|Q96101683}} (архітэктар [[А. Духан]])<ref name="АСБ"/>. [[Файл:Minsk Prospekt Nezalezhnosti 52.jpg|міні|злева|Дом № 52]] * № 52 (''[[бульвар Мулявіна]]'') — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 52|пяціпавярховы жылы дом з крамай «Сталічны»|d|Q93432368}} на пл. Я. Коласа (архітэктар [[В. Ладыгіна]])<ref name="АСБ"/>. * № 55 — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 55|чатырохпавярховы жылы дом|d|Q105613670}} (архітэктар [[М. Дабужская]])<ref name="АСБ"/>. * [[комплекс будынкаў Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (галоўны корпус пабудаваны ў 1932 годзе, архітэктар [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Г. Лаўроў]], у 1950—1980-я гады комплекс рэканструяваўся і дабудоўваўся)<ref name="АБ"/>. * № 62 — [[Мінскі радыётэхнічны каледж]]. * [[Комплекс будынкаў 1-й клінічнай бальніцы (Мінск)|комплекс будынкаў першай клінічнай бальніцы]] ([[1929]]—[[1931]] гады, архітэктар [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Г. Лаўроў]], у [[1970-я|1970]]—[[1980-я]] гады рэканструявана)<ref name="АБ"/>. ** № 64 корпус 13 — [[Мінскі гарадскі клінічны анкалагічны дыспансер]]. У наш час праведзена рэканструкцыя карпусоў дыспансера («[[Мінскпраект]]», архітэктары [[В. В. Руцкі]], [[Т. А. Ляпёшкіна]], канструктар Д. Кірэй)<ref name="bsa2020">[http://www.bsa.by/files/Minskproekt.pdf МИНСК ПРОЕКТ СТАБИЛЬНОСТЬ ТРАДИЦИИ 75 КАЧЕСТВО. Минск. 2020]</ref>. [[Файл:Belarus-Minsk-BNTU-3.jpg|злева|thumb|Інтэрнат № 4 БНТУ]] ** № 61 — {{нп5|інтэрнат № 4 БНТУ||d|Q105616838}} (архітэктары [[Сяргей Генадзевіч Бяляеў|С. Бяляеў]], [[С. Мусінскі]], [[Г. Сысоеў]])<ref name="АСБ"/>. * [[комплекс будынкаў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1932—1939 гады, архітэктары [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Г. Лаўроў]], [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Лангбард]], у 1960—1970-я гады пабудавана некалькі новых карпусоў)<ref name="АБ"/>. * № 73 — [[Кінатэатр «Кастрычнік» (Мінск)|кінатэатр «Кастрычнік»]] ([[1975]] год, архітэктар [[Валянцін Мікалаевіч Малышаў|В. Малышаў]])<ref name="АБ"/>. * № 76 — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 76|жылы дом|d|Q105616222}} (1964—1965<ref name="АБ"/> гады, архітэктары [[Сяргей Сцяпанавіч Мусінскі|С. Мусінскі]], [[Георгій Васілевіч Сысоеў|Г. Сысоеў]], [[В. Марокін]]<ref name="АСБ"/>). Раней у будынку размяшчаўся магазін «Сінтэтыка» (Дом гандлю «Першамайскі»)<ref name="АБ"/>. * (''[[Вуліца Калініна (Мінск)|вуліца Калініна]], 1'') — {{нп5|Дом па вуліцы Калініна, 1|жылы дом з магазінам «1000 дробязей»|d|Q105616345}} (1962 г., архітэктары [[Георгій Васілевіч Сысоеў|Г. Сысоеў]], [[Д. Кудраўцаў]])<ref name="АБ"/>. [[Файл:Праспект ля Батанічнага саду.jpg|thumb|Дом № 80]] * № 80 — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 80|жылы дом з крамай «Кветкі»|d|Q105644227}} (архітэктары [[С. Мусінскі]], [[Г. Сысоеў]])<ref name="АСБ"/>. * № 81 — [[будынак Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] ([[1953]] год, архітэктар [[Я. І. Шапіра|Я. Шапіра]])<ref name="АБ"/>. [[Файл:Мінск. Плошча Калініна. 2018 (09).jpg|міні|злева|Дамы № 87, 89/1]] * № 87 — жылы дом (архітэктар [[М. Драздоў]])<ref name="АСБ"/>. * № 89 ([[завулак Кузьмы Чорнага (Мінск)|завулак Кузьмы Чорнага]], 1) — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 89|жылы дом з магазінам «Гастраном»|d|Q105616602}} (архітэктар [[М. Драздоў]])<ref name="АСБ"/>. * № 91, 93 — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці 91, 93|жылы дом|d|Q105644409}} (архітэктар [[М. Ліўшыц]])<ref name="АСБ"/>. === 3-я частка === [[Файл:2014 - panoramio (463).jpg|thumb|Былы [[рэстаран «Свіцязь» (Мінск)|рэстаран «Свіцязь»]]]] * № 84А — былы [[рэстаран «Свіцязь» (Мінск)|рэстаран «Свіцязь»]] (архітэктары [[Я. Дзятлаў]], [[І. Бікешчанка]])<ref name="АСБ"/>. * № 99 — галоўны корпус [[БДАТУ]] (1960, архітэктар [[М. Бакланаў]])<ref name="АСБ"/>. [[Файл:Мінск. БДАТУ (06).jpg|thumb|Навучальна-лабараторны корпус № 4 БДАТУ]] * № 99, корпус 4 — навучальна-лабараторны корпус № 4 [[БДАТУ]] (1973—1980, архітэктары [[М. Бакланаў]], [[В. Крамарэнка]])<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}</ref>. [[Файл:Мінск. Будынак НДІ сродкаў аўтаматызацыі (панарама).jpg|thumb|{{нп5|комплекс НДІ сродкаў аўтаматызацыі|Будынак НДІ сродкаў аўтаматызацыі|d|Q99533833}} і гандлёвы цэнтр «[[Аляксандраў Пасаж]]»]] * № 117 — [[АГАТ-сістэмы кіравання]]. Будынак узведзены як {{нп5|комплекс НДІ сродкаў аўтаматызацыі||d|Q99533833}} (1977, архітэктары [[Д. Кудраўцаў]], [[С. Мусінскі]])<ref name="АСБ"/>. * № 117А — гандлёвы цэнтр «[[Аляксандраў Пасаж]]». * № 148 корпус 1 — інтэрнат БНТУ (архітэктар [[І. Есьман]])<ref name="АСБ"/>. * № 148 корпус 2 — інтэрнат № 16 БНТУ (архітэктар [[І. Есьман]])<ref name="АСБ"/>. * № 148 корпус 3 — інтэрнат № 17 БНТУ (архітэктар [[І. Есьман]])<ref name="АСБ"/>. * № 169 — [[XXI стагоддзе (бізнес-цэнтр)|бізнес цэнтр «XXI стагоддзе»]] (1998, [[А. Корбут]], [[В. Нікіцін]], [[Зееў Натэс]], [[Даніэль Бран]]). == Плошчы == На ўсім працягу праспекта Незалежнасці размешчана некалькі плошчаў (упарадкаваны па размяшчэнню з усходу на захад): * [[плошча Калініна (Мінск)|плошча Калініна]] * [[плошча Якуба Коласа]] * [[плошча Перамогі (Мінск)|плошча Перамогі]] * [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкая плошча]] * [[плошча Незалежнасці (Мінск)|плошча Незалежнасці]] == Характэрныя будынкі і збудаванні == Глядзіце [[Славутасці Мінска]] * [[Архітэктурны факультэт БНТУ|Архітэктурны факультэт]] [[БНТУ]] * Мастацкія пано на вышынных будынках мікрараёна «[[Жылы раён Усход (Мінск)|Усход]]» [[Файл:КГБ РБ.JPG|thumb|right|250px|Будынак КДБ РБ]] * [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] * [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [[Маскоўскі аўтавакзал (Мінск)|Маскоўскі аўтавакзал]] * [[Дзіцячая чыгунка (Мінск)|Дзіцячая чыгунка]] * [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Цэнтральны батанічны сад]] * [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] * [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]] * [[Беларуская дзяржаўная філармонія]] * [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумент Перамогі]] на плошчы Перамогі * [[Беларускі дзяржаўны цырк]] * Дом 45 — [[Гімназія № 23 (Мінск)|Гімназія № 23]] * [[Палац культуры прафсаюзаў]] * [[Музей Вялікай Айчыннай вайны (Мінск)|Музей Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палац Рэспублікі]] == [[Грамадскі транспарт]] == Практычна ўздоўж усёй працягласці праспекта Незалежнасці праходзіць [[Маскоўская лінія]] [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]], а таксама на большай яго частцы — [[мінскі аўтобус|аўтобусны]] маршрут № 100 (мінчане завуць яго «сотка»). Каля Нацыянальнай бібліятэкі і Уручча ходзяць тралейбусы. З 1 чэрвеня 2022 года на цэнтральнай частцы праспекта таксама ходзіць тралейбус № 22. На некалькіх участках маецца выдзеленая паласа для грамадскага транспарту. == Нефармальныя тапонімы праспекта == Месца пад домам 16 нефармальна называюць месцам «пад гадзіннікам», кафэ «Світанак» (д.23, зараз не існуе) атрымала ад мінчан мянушку «памыйніца», падземны пераход паміж Нацыянальным банкам і ГУМам празвалі «трубой», адлегласць ад вул. Энгельса да вул. Леніна назвалі «цэнтр», а адлегласць ад Белдзяржцырка да плошчы Перамогі «стомятроўка<ref>[https://interfax.by/news/obshchestvo/sotszashchita/58698/ Городской фольклор Минска: „бигуди“, „гарлем“, „помойка“ и другое] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210918122755/https://interfax.by/news/obshchestvo/sotszashchita/58698/ |date=18 верасня 2021 }} //Інтэрфакс</ref>». Калі праспект называўся Сталінскім, чатырохвугольнік, які складаўся з яго і вуліц Маркса, Энгельса і Леніна, меў нефармальную назву «Квартал чатырох святых». == Галерэя == <gallery> Image:Victory-square.jpg|[[Манумент Перамогі (Мінск)|Манумент]] на [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошчы Перамогі]] Image:Belarus-Minsk-Academy of Sciences-2.jpg|[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук]] Image:BNTU.JPG|Галоўны будынак [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] Image:Belarus-Minsk-East-1 Residential Area-2.jpg|[[Жылы раён Усход (Мінск)|Мікрараён «Усход»]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Шибеко|аўтар=[[Захар Васілевіч Шыбека|Шибеко З. В.]], Шибеко С. Ф.|загаловак=Минск: Страницы жизни дореволюционного города|год=1990|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=352|isbn=5-345-00131-6}} * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Скарыны праспект}} * Республика Беларусь : энциклопедия. Т. 5. — Мн., 2007. == Спасылкі == {{Commons|Category:Independence Avenue, Minsk}} {{Праспекты Мінска}} {{Славутасці Мінска}} {{Вуліцы Мінска:Маскоўскі}} {{Вуліцы Мінска:Партызанскі}} {{Вуліцы Мінска:Першамайскі}} {{Вуліцы Мінска:Савецкі}} {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Савецкі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)| ]] [[Катэгорыя:Плошча Незалежнасці (Мінск)]] hxh32c6ev98k7p80fuw370xudx5ut01 5161342 5161336 2026-07-05T19:18:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* 1-ая частка */ 5161342 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Праспект Францыска Скарыны}} {{Вуліца Мінска |назва = |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = |на карце = |выява =Belarus-Minsk-East-1 Residential Area-2.jpg |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = |былыя назвы =Праспект Сталіна, Ленінскі праспект, Праспект Францыска Скарыны |працягласць =каля 15 км |насельніцтва = |каардынаты п = |каардынаты = |каардынаты к = |пакрыцце = |рух = |індэкс = |тэлефоны = |метро = * {{minskmetro|1}} [[Плошча Леніна (станцыя метро, Мінск)|Плошча Леніна]] * {{minskmetro|1}} [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]] * {{minskmetro|2}} [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|Купалаўская]] * {{minskmetro|1}} [[Плошча Перамогі (станцыя метро, Мінск)|Плошча Перамогі]] * {{minskmetro|1}} [[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Плошча Якуба Коласа]] * {{minskmetro|1}} [[Акадэмія навук (станцыя метро, Мінск)|Акадэмія навук]] * {{minskmetro|1}} [[Парк Чалюскінцаў (станцыя метро)|Парк Чалюскінцаў]] * {{minskmetro|1}} [[Маскоўская (станцыя метро, Мінск)|Маскоўская]] * {{minskmetro|1}} [[Усход (станцыя метро)|Усход]] * {{minskmetro|1}} [[Барысаўскі тракт (станцыя метро)|Барысаўскі тракт]] * {{minskmetro|1}} [[Уручча (станцыя метро)|Уручча]] |аўтобус = |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова =81 - [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]]<br/> 116 - [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Праспект Незалежнасці''' — галоўная [[магістраль]] [[Мінск]]а, вядзе ад яго цэнтра на паўночны ўсход. Даўжыня каля 15 км. == Гісторыя == Вуліца спланавана і пракладзена на месцы зрытай часткі [[Гарадскія ўмацаванні Мінска|гарадскі валоў XVI—XVII стагоддзяў]] пры першым расійскім грамадзянскім губернатары Мінска і Мінскай губерні [[Захар Якаўлевіч Карнееў|Захары Карнееве]] і названа ў яго імя '''Захар’еўскай'''. У дарэвалюцыйны час вуліца з'яўлялася адной з галоўных магістралей горада, дзе канцэнтравалася фінансавае, гандлёвае і культурнае жыццё. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя тут размяшчаліся шматлікія банкі і крэдытныя ўстановы, напрыклад, [[Мінскае аддзяленне Сялянскага пазямельнага банка]], Мінскае купецкае таварыства ўзаемнага крэдыту, гасцініцы «[[Парыж (гасцініца, Мінск)|Парыж]]», «[[Кранштат (гасцініца, Мінск)|Кранштат]]», «[[Нова-Берлін]]» і інш., майстэрні і крамы<ref>{{sfn|Шибеко|1990|с=276, 330}}</ref>. На Захар'еўскай знаходзіліся важныя грамадскія і адміністрацыйныя ўстановы, сярод якіх губернскае ўпраўленне па справах земскай гаспадаркі і [[Пушкінская гарадская бібліятэка (Мінск)|Пушкінская гарадская бібліятэка]]<ref>{{sfn|Шибеко|1990|с=239, 300}}</ref>. У [[Дом Ржэцкай|доме Ржэцкай]] (былы № 133 па вуліцы Захар'еўскай) 1—3 сакавіка 1898 года адбыўся [[Першы з’езд РСДРП]]<ref>{{sfn|Шибеко|1990|с=231}}</ref>. У савецкі час вуліца пераназвана ў '''Савецкую'''. Праспект таксама ўключаў [[Барысаўскі тракт]] (у 1937 годзе пераназваны ў [[Пушкінская вуліца (Мінск)|Пушкінскую вуліцу]]). Падчас акупацыі назва была '''Хаўптштрасэ'''. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад быў моцна разбураны, на вуліцы Савецкай ацалелі толькі 10 дамоў. Было прынята рашэнне пра карэнную рэканструкцыю горада, у тым ліку да 1952 года спраектаваны '''праспект Сталіна''', які праходзіў па больш шырокай і выпрастаннай трасе. У 1961 годзе ён перайменаваны ў '''Ленінскі праспект'''. У 1991 годзе пасля атрымання незалежнасці праспект быў пераназваны ў '''праспект Францыска Скарыны''', у 2005 годзе — у '''праспект Незалежнасці'''. == Забудова == Па характары планіроўкі і забудовы праспект Незалежнасці дзеліцца на 3 часткі: * '''1-я''' (цэнтральная) — ад плошчы Незалежнасці да плошчы Перамогі; * '''2-я''' — ад плошчы Перамогі да плошчы Калініна; * '''3-я''' — ад плошчы Калініна да ўезду ў горад з боку [[Магістраль М2|Маскоўскай шашы]]. === 1-ая частка === 1-ю частку, даўжыня якой каля 3 км, адкрываюць два будынкі: [[атэль «Мінск» (Мінск)|атэль «Мінск»]] — злева і [[Мінскі паштамт]] — справа. У гэтай частцы шырыня праспекта — 48 метраў. Суадносіны вышыні будынкаў і шырыні праспекта — 1:2, якія ствараюць уражанне прасторы, святла і некаторай параднасці, ствараюць цэласны характар забудовы. Тут усе будынкі ўзяты пад адзін [[карніз]]. Праспект добра ўпісаны ў прыроднае асяроддзе ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. Будаўніцтва на цэнтральным участку праспекта Незалежнасці вялося ў дзве чаргі: * 1940—1950-я гады — ад плошчы Незалежнасці да Кастрычніцкай плошчы; * 1950—1960-я гады — ад Кастрычніцкай плошчы да плошчы Перамогі. Забудовай кіравалі архітэктары М. Паруснікаў і М. Баршч. Пры будаўніцтве большасці жылых дамоў, размешчаных на гэтай частцы праспекта, выкарыстана адна серыя тыпавых секцый № 7 (распрацоўка маскоўскага інстытута «Горстройпроект», архітэктар З. Кавікаў), з прычыны чаго дасягнута мастацкае адзінства забудовы. [[Файл:BSU main building.jpg|міні|злева|[[Галоўны корпус БДУ]]]] * '''№ 4''' — шасціпавярховы [[галоўны корпус БДУ]] (1962, архітэктары [[Міхаіл Іванавіч Бакланаў|М. Бакланаў]], [[Абрам Рыгоравіч Духан|А. Духан]], інжынер [[Н. Мароз]]). * '''№ 11''' — шасціпавярховы будынак [[Гасцініца «Мінск»|гасцініцы «Мінск»]] (1958, архіт. [[Г. Баданаў]]; 1969, архіт. [[Г. Сысоеў]], [[Дз. Кудраўцаў]], [[С. Мусінскі]]). — {{ГККРБ 4|713Г000160}} [[Файл:Minsk Prospekt Nezalezhnosti 02.jpg|thumb|Праспект Незалежнасці ад вуліцы Валадарскага]] * '''№ 12''' (''[[Вуліца Валадарскага (Мінск)|вул. Валадарскага]]'') — [[Дом па праспекце Незалежнасці, 12|пяціпавярховы жылы дом]] (1952, архіт. [[Л. Баталаў]]). У доме выдавалі кватэры навукоўцам, выкладчыкам вышэйшай школы, пісьменнікам. Сярод жыхароў дома — прэзідэнт Акадэміі навук БССР [[Васіль Купрэвіч]], пісьменнікі [[Міхась Лынькоў]], [[Максім Танк]], [[Аркадзь Куляшоў]]. — {{ГККРБ 4|712Г000161}} * '''№ 13''' — жылы дом з [[Кінатэатр «Цэнтральны» (Мінск)|кінатэатрам «Цэнтральны»]]. У дарэвалюцыйны час на гэтым месцы знаходзіўся будынак [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] (гістарычны адрас — Захар'еўская, 51), дзе працавала Лясная біржа, а таксама размяшчаліся розныя склады{{sfn|Шибеко|1990|с=314, 321}}. * '''№ 15''' — будынак цэнтральнага апарата [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Рэспублікі Беларусь]]. Да Другой сусветнай вайны на гэтым участку стаяў [[Дом Ждановіча (Мінск)|дом Ждановіча]] (Захар'еўская, 53), у якім размяшчалася [[Кранштат (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Кранштат»]]{{sfn|Шибеко|1990|с=330}}. * '''№ 19''' — жылы дом (у савецкі час тут знаходзіўся вядомы [[Лакамка (магазін, Мінск)|магазін «Лакамка»]]). Раней на гэтым месцы размяшчаўся [[Дом Фрэнкеля (Мінск)|дом Фрэнкеля]] (Захар'еўская, 67), дзе працавала прыватная амбулаторная зубная лячэбніца{{sfn|Шибеко|1990|с=310}}. * '''№ 20''' — будынак цэнтральнага апарата [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]]. У пачатку XX стагоддзя на яго месцы стаяў [[Дом Мельцэра (Мінск)|дом Мельцэра]] (Захар'еўская, 84/28, на рагу з Губернатарскай), у якім знаходзілася [[Нова-Маскоўская (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Нова-Маскоўская»]]{{sfn|Шибеко|1990|с=330}}. [[Файл:Незалежнасти, 22 - 1.JPG|міні|злева|Дом № 22]] * '''№ 22''' (''[[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліца Леніна]], 7; [[Вуліца Энгельса (Мінск)|вуліца Энгельса]], 10'') — [[Дом па праспекце Незалежнасці, 23|пяціпавярховы жылы дом]] (1949—1954, архіт. [[М. Паруснікаў]]<ref name="ЗП158н"/>). У будынку размяшчаецца ўваход на [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|станцыі метро «Купалаўская»]] і «[[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]]». — {{ГККРБ 4|712Г000170}} [[Файл:Niezaliežnasci avenue (Minsk), November 2019 p1.jpg|thumb|Дом № 23]] * '''№ 23''' (''[[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліца Леніна]], 5; [[Вуліца Энгельса (Мінск)|вуліца Энгельса]], 8'') — [[Дом па праспекце Незалежнасці, 23|пяціпавярховы жылы дом]] (1949—1954, архіт. [[М. Паруснікаў]]<ref name="ЗП158н">{{крыніцы/ЗП|Мінск|158н||[[У. В. Алісейчык]], [[А. А. Воінаў]]}}</ref>). У будынку размяшчаюцца універсам «Цэнтральны», першы ў горадзе рэстаран [[McDonald’s]], уваход на [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|станцыі метро «Купалаўская»]] і «[[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]]». 11 красавіка 2012 года, у гадавіну [[Тэракт у Мінскім метро|тэракта ў Мінскім метро]], на ўваходзе на станцыі ўстаноўлены мемарыяльны знак «[[Рака памяці]]» скульптара [[Канстанцін Селіханаў|Канстанціна Селіханава]]. — {{ГККРБ 4|712Г000171}} * '''№ 26''' «Юбілейны дом», пабудаваны ў гонар 300-годдзя кіравання [[Раманавы|дынастыі Раманавых]] у 1913 г. Архітэктурная асаблівасць: 2 вежы ў двух розных стылях, адна на паўночна-ўсходнім баку з шлемападобным завяршэннем, характэрным для праваслаўнай архітэктуры, а другая трохлопасцевая характэрнная для каталіцкіх званіц; спалучэнне гэтых стыляў робіць будынак унікальным для мінскай архітэктуры. Таксама вядома, што ў 1960-я гг. фасад будынка быў жоўтым<ref>Ольга Ропот. Знай свой город. Часть 1. Старейшие // [[Вечерний Минск]] №15 (13208) 16 апреля 2026 г., с.16</ref>. Цяпер там знаходзіцца [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ]]. * '''Тэрыторыя сучаснай Кастрычніцкай плошчы''' — да Вялікай Айчыннай вайны ўчастак праспекта паміж вуліцамі Энгельса і Янкі Купалы быў шчыльна забудаваны. Прыблізна насупраць увахода ў Цэнтральны сквер стаяў [[Дом Паляка (Мінск)|дом Паляка]] (Захар'еўская, 87/19), дзе размяшчалася [[Губернскае акцызнае ўпраўленне]]. На месцы сучаснага ўвахода ў станцыю метро «Кастрычніцкая» размяшчаўся [[Дом Нейфаха (Мінск)|дом Нейфаха]] (Захар'еўская, 95), які займалі Упраўленне земляробства і [[Пушкінская бібліятэка (Мінск)|Пушкінская гарадская бібліятэка]]{{sfn|Шибеко|1990|с=245, 300}}. На месцы сучаснага [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] стаяў дом 28/1 (на рагу з [[Архірэйскі завулак (Мінск)|Архірэйскім завулкам]]), дзе знаходзілася прадстаўніцтва маскоўскай фірмы лакамабіляў Генрыха Ланца{{sfn|Шибеко|1990|с=317}}. * '''Тэрыторыя парку імя Янкі Купалы''' — на рагу сучаснага праспекта і парку імя Янкі Купалы (раней — скрыжаванне Захар'еўскай і Садовай, гістарычны адрас 113/14) знаходзіўся будынак [[Мінскі настаўніцкі інстытут|Мінскага настаўніцкага інстытута]], заняткі ў якім пачаліся восенню 1914 года{{sfn|Шибеко|1990|с=281}}. === 2-я частка === На ўчастку праспекта Незалежнасці ад плошчы Перамогі да плошчы Калініна разам з даваеннымі будынкамі (1937—1941 гады, архітэктары [[Аркадзь Пятровіч Брэгман|А. Брэгман]], [[Герасім Васілевіч Якушка|Г. Якушка]]) узведзены новыя жылыя будынкі (1952—1958 гады, архітэктары [[Міхаіл Восіпавіч Баршч|М. Баршч]], [[Ляонас Сямёнавіч Аранаўскас|Л. Аранаускас]], [[Абрам Рыгоравіч Духан|А. Духан]], [[Сяргей Барысавіч Баткоўскі|С. Баткоўскі]], Н. Макляцова, [[Нута Аўрум-Эльевіч Шпігельман|Н. Шпігельман]]). Вядучую ролю на гэтым участку і ў структуры горада адыгрывае плошча Якуба Коласа<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Скарыны праспект}}</ref> * '''Тэрыторыя сучаснай плошчы Перамогі''' — гістарычна на гэтым месцы (у раёне скрыжавання Захар'еўскай з гістарычнай [[Белацаркоўная вуліца (Мінск)|Белацаркоўнай вуліцай]]) у пачатку XX стагоддзя размяшчаўся дом, у якім у 1904 годзе дзейнічала падпольная друкарня [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі эсэраў]]{{sfn|Шибеко|1990|с=108}}. * '''№ 39''' (''[[Праспект Машэрава (Мінск)|праспект Машэрава]], 1'') — жылы дом (архітэктар [[А. П. Брэгман]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 48''' — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 48|пяціпавярховы жылы дом|d|Q96101683}} (архітэктар [[А. Духан]])<ref name="АСБ"/>. [[Файл:Minsk Prospekt Nezalezhnosti 52.jpg|міні|злева|Дом № 52]] * '''№ 52''' (''[[бульвар Мулявіна]]'') — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 52|пяціпавярховы жылы дом з крамай «Сталічны»|d|Q93432368}} на пл. Я. Коласа (архітэктар [[В. Ладыгіна]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 55''' — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 55|чатырохпавярховы жылы дом|d|Q105613670}} (архітэктар [[М. Дабужская]])<ref name="АСБ"/>. * [[комплекс будынкаў Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (галоўны корпус пабудаваны ў 1932 годзе, архітэктар [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Г. Лаўроў]], у 1950—1980-я гады комплекс рэканструяваўся і дабудоўваўся)<ref name="АБ"/>. * '''№ 62''' — [[Мінскі радыётэхнічны каледж]]. * [[Комплекс будынкаў 1-й клінічнай бальніцы (Мінск)|комплекс будынкаў першай клінічнай бальніцы]] ([[1929]]—[[1931]] гады, архітэктар [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Г. Лаўроў]], у [[1970-я|1970]]—[[1980-я]] гады рэканструявана)<ref name="АБ"/>. ** '''№ 64 корпус 13''' — [[Мінскі гарадскі клінічны анкалагічны дыспансер]]. У наш час праведзена рэканструкцыя карпусоў дыспансера («[[Мінскпраект]]», архітэктары [[В. В. Руцкі]], [[Т. А. Ляпёшкіна]], канструктар Д. Кірэй)<ref name="bsa2020">[http://www.bsa.by/files/Minskproekt.pdf МИНСК ПРОЕКТ СТАБИЛЬНОСТЬ ТРАДИЦИИ 75 КАЧЕСТВО. Минск. 2020]</ref>. [[Файл:Belarus-Minsk-BNTU-3.jpg|злева|thumb|Інтэрнат № 4 БНТУ]] ** '''№ 61''' — {{нп5|інтэрнат № 4 БНТУ||d|Q105616838}} (архітэктары [[Сяргей Генадзевіч Бяляеў|С. Бяляеў]], [[С. Мусінскі]], [[Г. Сысоеў]])<ref name="АСБ"/>. * [[комплекс будынкаў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1932—1939 гады, архітэктары [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Г. Лаўроў]], [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Лангбард]], у 1960—1970-я гады пабудавана некалькі новых карпусоў)<ref name="АБ"/>. * '''№ 73''' — [[Кінатэатр «Кастрычнік» (Мінск)|кінатэатр «Кастрычнік»]] ([[1975]] год, архітэктар [[Валянцін Мікалаевіч Малышаў|В. Малышаў]])<ref name="АБ"/>. * '''№ 76''' — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 76|жылы дом|d|Q105616222}} (1964—1965<ref name="АБ"/> гады, архітэктары [[Сяргей Сцяпанавіч Мусінскі|С. Мусінскі]], [[Георгій Васілевіч Сысоеў|Г. Сысоеў]], [[В. Марокін]]<ref name="АСБ"/>). Раней у будынку размяшчаўся магазін «Сінтэтыка» (Дом гандлю «Першамайскі»)<ref name="АБ"/>. * (''[[Вуліца Калініна (Мінск)|вуліца Калініна]], 1'') — {{нп5|Дом па вуліцы Калініна, 1|жылы дом з магазінам «1000 дробязей»|d|Q105616345}} (1962 г., архітэктары [[Георгій Васілевіч Сысоеў|Г. Сысоеў]], [[Д. Кудраўцаў]])<ref name="АБ"/>. [[Файл:Праспект ля Батанічнага саду.jpg|thumb|Дом № 80]] * '''№ 80''' — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 80|жылы дом з крамай «Кветкі»|d|Q105644227}} (архітэктары [[С. Мусінскі]], [[Г. Сысоеў]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 81''' — [[будынак Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] ([[1953]] год, архітэктар [[Я. І. Шапіра|Я. Шапіра]])<ref name="АБ"/>. [[Файл:Мінск. Плошча Калініна. 2018 (09).jpg|міні|злева|Дамы № 87, 89/1]] * '''№ 87''' — жылы дом (архітэктар [[М. Драздоў]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 89''' ([[завулак Кузьмы Чорнага (Мінск)|завулак Кузьмы Чорнага]], 1) — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 89|жылы дом з магазінам «Гастраном»|d|Q105616602}} (архітэктар [[М. Драздоў]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 91, 93''' — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці 91, 93|жылы дом|d|Q105644409}} (архітэктар [[М. Ліўшыц]])<ref name="АСБ"/>. === 3-я частка === [[Файл:2014 - panoramio (463).jpg|thumb|Былы [[рэстаран «Свіцязь» (Мінск)|рэстаран «Свіцязь»]]]] * '''№ 84А''' — былы [[рэстаран «Свіцязь» (Мінск)|рэстаран «Свіцязь»]] (архітэктары [[Я. Дзятлаў]], [[І. Бікешчанка]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 99''' — галоўны корпус [[БДАТУ]] (1960, архітэктар [[М. Бакланаў]])<ref name="АСБ"/>. [[Файл:Мінск. БДАТУ (06).jpg|thumb|Навучальна-лабараторны корпус № 4 БДАТУ]] * '''№ 99, корпус 4''' — навучальна-лабараторны корпус № 4 [[БДАТУ]] (1973—1980, архітэктары [[М. Бакланаў]], [[В. Крамарэнка]])<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}</ref>. [[Файл:Мінск. Будынак НДІ сродкаў аўтаматызацыі (панарама).jpg|thumb|{{нп5|комплекс НДІ сродкаў аўтаматызацыі|Будынак НДІ сродкаў аўтаматызацыі|d|Q99533833}} і гандлёвы цэнтр «[[Аляксандраў Пасаж]]»]] * '''№ 117''' — [[АГАТ-сістэмы кіравання]]. Будынак узведзены як {{нп5|комплекс НДІ сродкаў аўтаматызацыі||d|Q99533833}} (1977, архітэктары [[Д. Кудраўцаў]], [[С. Мусінскі]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 117А''' — гандлёвы цэнтр «[[Аляксандраў Пасаж]]». * '''№ 148 корпус 1''' — інтэрнат БНТУ (архітэктар [[І. Есьман]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 148 корпус 2''' — інтэрнат № 16 БНТУ (архітэктар [[І. Есьман]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 148 корпус 3''' — інтэрнат № 17 БНТУ (архітэктар [[І. Есьман]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 169''' — [[XXI стагоддзе (бізнес-цэнтр)|бізнес цэнтр «XXI стагоддзе»]] (1998, [[А. Корбут]], [[В. Нікіцін]], [[Зееў Натэс]], [[Даніэль Бран]]). == Плошчы == На ўсім працягу праспекта Незалежнасці размешчана некалькі плошчаў (упарадкаваны па размяшчэнню з усходу на захад): * [[плошча Калініна (Мінск)|плошча Калініна]] * [[плошча Якуба Коласа]] * [[плошча Перамогі (Мінск)|плошча Перамогі]] * [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкая плошча]] * [[плошча Незалежнасці (Мінск)|плошча Незалежнасці]] == Характэрныя будынкі і збудаванні == Глядзіце [[Славутасці Мінска]] * [[Архітэктурны факультэт БНТУ|Архітэктурны факультэт]] [[БНТУ]] * Мастацкія пано на вышынных будынках мікрараёна «[[Жылы раён Усход (Мінск)|Усход]]» [[Файл:КГБ РБ.JPG|thumb|right|250px|Будынак КДБ РБ]] * [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] * [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [[Маскоўскі аўтавакзал (Мінск)|Маскоўскі аўтавакзал]] * [[Дзіцячая чыгунка (Мінск)|Дзіцячая чыгунка]] * [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Цэнтральны батанічны сад]] * [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] * [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]] * [[Беларуская дзяржаўная філармонія]] * [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумент Перамогі]] на плошчы Перамогі * [[Беларускі дзяржаўны цырк]] * Дом 45 — [[Гімназія № 23 (Мінск)|Гімназія № 23]] * [[Палац культуры прафсаюзаў]] * [[Музей Вялікай Айчыннай вайны (Мінск)|Музей Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палац Рэспублікі]] == [[Грамадскі транспарт]] == Практычна ўздоўж усёй працягласці праспекта Незалежнасці праходзіць [[Маскоўская лінія]] [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]], а таксама на большай яго частцы — [[мінскі аўтобус|аўтобусны]] маршрут № 100 (мінчане завуць яго «сотка»). Каля Нацыянальнай бібліятэкі і Уручча ходзяць тралейбусы. З 1 чэрвеня 2022 года на цэнтральнай частцы праспекта таксама ходзіць тралейбус № 22. На некалькіх участках маецца выдзеленая паласа для грамадскага транспарту. == Нефармальныя тапонімы праспекта == Месца пад домам 16 нефармальна называюць месцам «пад гадзіннікам», кафэ «Світанак» (д.23, зараз не існуе) атрымала ад мінчан мянушку «памыйніца», падземны пераход паміж Нацыянальным банкам і ГУМам празвалі «трубой», адлегласць ад вул. Энгельса да вул. Леніна назвалі «цэнтр», а адлегласць ад Белдзяржцырка да плошчы Перамогі «стомятроўка<ref>[https://interfax.by/news/obshchestvo/sotszashchita/58698/ Городской фольклор Минска: „бигуди“, „гарлем“, „помойка“ и другое] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210918122755/https://interfax.by/news/obshchestvo/sotszashchita/58698/ |date=18 верасня 2021 }} //Інтэрфакс</ref>». Калі праспект называўся Сталінскім, чатырохвугольнік, які складаўся з яго і вуліц Маркса, Энгельса і Леніна, меў нефармальную назву «Квартал чатырох святых». == Галерэя == <gallery> Image:Victory-square.jpg|[[Манумент Перамогі (Мінск)|Манумент]] на [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошчы Перамогі]] Image:Belarus-Minsk-Academy of Sciences-2.jpg|[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук]] Image:BNTU.JPG|Галоўны будынак [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] Image:Belarus-Minsk-East-1 Residential Area-2.jpg|[[Жылы раён Усход (Мінск)|Мікрараён «Усход»]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Шибеко|аўтар=[[Захар Васілевіч Шыбека|Шибеко З. В.]], Шибеко С. Ф.|загаловак=Минск: Страницы жизни дореволюционного города|год=1990|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=352|isbn=5-345-00131-6}} * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Скарыны праспект}} * Республика Беларусь : энциклопедия. Т. 5. — Мн., 2007. == Спасылкі == {{Commons|Category:Independence Avenue, Minsk}} {{Праспекты Мінска}} {{Славутасці Мінска}} {{Вуліцы Мінска:Маскоўскі}} {{Вуліцы Мінска:Партызанскі}} {{Вуліцы Мінска:Першамайскі}} {{Вуліцы Мінска:Савецкі}} {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Савецкі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)| ]] [[Катэгорыя:Плошча Незалежнасці (Мінск)]] qv96gbz0jgvgz2ltd7ha15yejzfbsfp 5161343 5161342 2026-07-05T19:19:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* 2-я частка */ 5161343 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Праспект Францыска Скарыны}} {{Вуліца Мінска |назва = |населены пункт = Мінск |мясцовасць = |раён = |на карце = |выява =Belarus-Minsk-East-1 Residential Area-2.jpg |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = |былыя назвы =Праспект Сталіна, Ленінскі праспект, Праспект Францыска Скарыны |працягласць =каля 15 км |насельніцтва = |каардынаты п = |каардынаты = |каардынаты к = |пакрыцце = |рух = |індэкс = |тэлефоны = |метро = * {{minskmetro|1}} [[Плошча Леніна (станцыя метро, Мінск)|Плошча Леніна]] * {{minskmetro|1}} [[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]] * {{minskmetro|2}} [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|Купалаўская]] * {{minskmetro|1}} [[Плошча Перамогі (станцыя метро, Мінск)|Плошча Перамогі]] * {{minskmetro|1}} [[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Плошча Якуба Коласа]] * {{minskmetro|1}} [[Акадэмія навук (станцыя метро, Мінск)|Акадэмія навук]] * {{minskmetro|1}} [[Парк Чалюскінцаў (станцыя метро)|Парк Чалюскінцаў]] * {{minskmetro|1}} [[Маскоўская (станцыя метро, Мінск)|Маскоўская]] * {{minskmetro|1}} [[Усход (станцыя метро)|Усход]] * {{minskmetro|1}} [[Барысаўскі тракт (станцыя метро)|Барысаўскі тракт]] * {{minskmetro|1}} [[Уручча (станцыя метро)|Уручча]] |аўтобус = |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова =81 - [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]]<br/> 116 - [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Праспект Незалежнасці''' — галоўная [[магістраль]] [[Мінск]]а, вядзе ад яго цэнтра на паўночны ўсход. Даўжыня каля 15 км. == Гісторыя == Вуліца спланавана і пракладзена на месцы зрытай часткі [[Гарадскія ўмацаванні Мінска|гарадскі валоў XVI—XVII стагоддзяў]] пры першым расійскім грамадзянскім губернатары Мінска і Мінскай губерні [[Захар Якаўлевіч Карнееў|Захары Карнееве]] і названа ў яго імя '''Захар’еўскай'''. У дарэвалюцыйны час вуліца з'яўлялася адной з галоўных магістралей горада, дзе канцэнтравалася фінансавае, гандлёвае і культурнае жыццё. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя тут размяшчаліся шматлікія банкі і крэдытныя ўстановы, напрыклад, [[Мінскае аддзяленне Сялянскага пазямельнага банка]], Мінскае купецкае таварыства ўзаемнага крэдыту, гасцініцы «[[Парыж (гасцініца, Мінск)|Парыж]]», «[[Кранштат (гасцініца, Мінск)|Кранштат]]», «[[Нова-Берлін]]» і інш., майстэрні і крамы<ref>{{sfn|Шибеко|1990|с=276, 330}}</ref>. На Захар'еўскай знаходзіліся важныя грамадскія і адміністрацыйныя ўстановы, сярод якіх губернскае ўпраўленне па справах земскай гаспадаркі і [[Пушкінская гарадская бібліятэка (Мінск)|Пушкінская гарадская бібліятэка]]<ref>{{sfn|Шибеко|1990|с=239, 300}}</ref>. У [[Дом Ржэцкай|доме Ржэцкай]] (былы № 133 па вуліцы Захар'еўскай) 1—3 сакавіка 1898 года адбыўся [[Першы з’езд РСДРП]]<ref>{{sfn|Шибеко|1990|с=231}}</ref>. У савецкі час вуліца пераназвана ў '''Савецкую'''. Праспект таксама ўключаў [[Барысаўскі тракт]] (у 1937 годзе пераназваны ў [[Пушкінская вуліца (Мінск)|Пушкінскую вуліцу]]). Падчас акупацыі назва была '''Хаўптштрасэ'''. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад быў моцна разбураны, на вуліцы Савецкай ацалелі толькі 10 дамоў. Было прынята рашэнне пра карэнную рэканструкцыю горада, у тым ліку да 1952 года спраектаваны '''праспект Сталіна''', які праходзіў па больш шырокай і выпрастаннай трасе. У 1961 годзе ён перайменаваны ў '''Ленінскі праспект'''. У 1991 годзе пасля атрымання незалежнасці праспект быў пераназваны ў '''праспект Францыска Скарыны''', у 2005 годзе — у '''праспект Незалежнасці'''. == Забудова == Па характары планіроўкі і забудовы праспект Незалежнасці дзеліцца на 3 часткі: * '''1-я''' (цэнтральная) — ад плошчы Незалежнасці да плошчы Перамогі; * '''2-я''' — ад плошчы Перамогі да плошчы Калініна; * '''3-я''' — ад плошчы Калініна да ўезду ў горад з боку [[Магістраль М2|Маскоўскай шашы]]. === 1-ая частка === 1-ю частку, даўжыня якой каля 3 км, адкрываюць два будынкі: [[атэль «Мінск» (Мінск)|атэль «Мінск»]] — злева і [[Мінскі паштамт]] — справа. У гэтай частцы шырыня праспекта — 48 метраў. Суадносіны вышыні будынкаў і шырыні праспекта — 1:2, якія ствараюць уражанне прасторы, святла і некаторай параднасці, ствараюць цэласны характар забудовы. Тут усе будынкі ўзяты пад адзін [[карніз]]. Праспект добра ўпісаны ў прыроднае асяроддзе ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. Будаўніцтва на цэнтральным участку праспекта Незалежнасці вялося ў дзве чаргі: * 1940—1950-я гады — ад плошчы Незалежнасці да Кастрычніцкай плошчы; * 1950—1960-я гады — ад Кастрычніцкай плошчы да плошчы Перамогі. Забудовай кіравалі архітэктары М. Паруснікаў і М. Баршч. Пры будаўніцтве большасці жылых дамоў, размешчаных на гэтай частцы праспекта, выкарыстана адна серыя тыпавых секцый № 7 (распрацоўка маскоўскага інстытута «Горстройпроект», архітэктар З. Кавікаў), з прычыны чаго дасягнута мастацкае адзінства забудовы. [[Файл:BSU main building.jpg|міні|злева|[[Галоўны корпус БДУ]]]] * '''№ 4''' — шасціпавярховы [[галоўны корпус БДУ]] (1962, архітэктары [[Міхаіл Іванавіч Бакланаў|М. Бакланаў]], [[Абрам Рыгоравіч Духан|А. Духан]], інжынер [[Н. Мароз]]). * '''№ 11''' — шасціпавярховы будынак [[Гасцініца «Мінск»|гасцініцы «Мінск»]] (1958, архіт. [[Г. Баданаў]]; 1969, архіт. [[Г. Сысоеў]], [[Дз. Кудраўцаў]], [[С. Мусінскі]]). — {{ГККРБ 4|713Г000160}} [[Файл:Minsk Prospekt Nezalezhnosti 02.jpg|thumb|Праспект Незалежнасці ад вуліцы Валадарскага]] * '''№ 12''' (''[[Вуліца Валадарскага (Мінск)|вул. Валадарскага]]'') — [[Дом па праспекце Незалежнасці, 12|пяціпавярховы жылы дом]] (1952, архіт. [[Л. Баталаў]]). У доме выдавалі кватэры навукоўцам, выкладчыкам вышэйшай школы, пісьменнікам. Сярод жыхароў дома — прэзідэнт Акадэміі навук БССР [[Васіль Купрэвіч]], пісьменнікі [[Міхась Лынькоў]], [[Максім Танк]], [[Аркадзь Куляшоў]]. — {{ГККРБ 4|712Г000161}} * '''№ 13''' — жылы дом з [[Кінатэатр «Цэнтральны» (Мінск)|кінатэатрам «Цэнтральны»]]. У дарэвалюцыйны час на гэтым месцы знаходзіўся будынак [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] (гістарычны адрас — Захар'еўская, 51), дзе працавала Лясная біржа, а таксама размяшчаліся розныя склады{{sfn|Шибеко|1990|с=314, 321}}. * '''№ 15''' — будынак цэнтральнага апарата [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Рэспублікі Беларусь]]. Да Другой сусветнай вайны на гэтым участку стаяў [[Дом Ждановіча (Мінск)|дом Ждановіча]] (Захар'еўская, 53), у якім размяшчалася [[Кранштат (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Кранштат»]]{{sfn|Шибеко|1990|с=330}}. * '''№ 19''' — жылы дом (у савецкі час тут знаходзіўся вядомы [[Лакамка (магазін, Мінск)|магазін «Лакамка»]]). Раней на гэтым месцы размяшчаўся [[Дом Фрэнкеля (Мінск)|дом Фрэнкеля]] (Захар'еўская, 67), дзе працавала прыватная амбулаторная зубная лячэбніца{{sfn|Шибеко|1990|с=310}}. * '''№ 20''' — будынак цэнтральнага апарата [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]]. У пачатку XX стагоддзя на яго месцы стаяў [[Дом Мельцэра (Мінск)|дом Мельцэра]] (Захар'еўская, 84/28, на рагу з Губернатарскай), у якім знаходзілася [[Нова-Маскоўская (гасцініца, Мінск)|гасцініца «Нова-Маскоўская»]]{{sfn|Шибеко|1990|с=330}}. [[Файл:Незалежнасти, 22 - 1.JPG|міні|злева|Дом № 22]] * '''№ 22''' (''[[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліца Леніна]], 7; [[Вуліца Энгельса (Мінск)|вуліца Энгельса]], 10'') — [[Дом па праспекце Незалежнасці, 23|пяціпавярховы жылы дом]] (1949—1954, архіт. [[М. Паруснікаў]]<ref name="ЗП158н"/>). У будынку размяшчаецца ўваход на [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|станцыі метро «Купалаўская»]] і «[[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]]». — {{ГККРБ 4|712Г000170}} [[Файл:Niezaliežnasci avenue (Minsk), November 2019 p1.jpg|thumb|Дом № 23]] * '''№ 23''' (''[[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліца Леніна]], 5; [[Вуліца Энгельса (Мінск)|вуліца Энгельса]], 8'') — [[Дом па праспекце Незалежнасці, 23|пяціпавярховы жылы дом]] (1949—1954, архіт. [[М. Паруснікаў]]<ref name="ЗП158н">{{крыніцы/ЗП|Мінск|158н||[[У. В. Алісейчык]], [[А. А. Воінаў]]}}</ref>). У будынку размяшчаюцца універсам «Цэнтральны», першы ў горадзе рэстаран [[McDonald’s]], уваход на [[Купалаўская (станцыя метро, Мінск)|станцыі метро «Купалаўская»]] і «[[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]]». 11 красавіка 2012 года, у гадавіну [[Тэракт у Мінскім метро|тэракта ў Мінскім метро]], на ўваходзе на станцыі ўстаноўлены мемарыяльны знак «[[Рака памяці]]» скульптара [[Канстанцін Селіханаў|Канстанціна Селіханава]]. — {{ГККРБ 4|712Г000171}} * '''№ 26''' «Юбілейны дом», пабудаваны ў гонар 300-годдзя кіравання [[Раманавы|дынастыі Раманавых]] у 1913 г. Архітэктурная асаблівасць: 2 вежы ў двух розных стылях, адна на паўночна-ўсходнім баку з шлемападобным завяршэннем, характэрным для праваслаўнай архітэктуры, а другая трохлопасцевая характэрнная для каталіцкіх званіц; спалучэнне гэтых стыляў робіць будынак унікальным для мінскай архітэктуры. Таксама вядома, што ў 1960-я гг. фасад будынка быў жоўтым<ref>Ольга Ропот. Знай свой город. Часть 1. Старейшие // [[Вечерний Минск]] №15 (13208) 16 апреля 2026 г., с.16</ref>. Цяпер там знаходзіцца [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ]]. * '''Тэрыторыя сучаснай Кастрычніцкай плошчы''' — да Вялікай Айчыннай вайны ўчастак праспекта паміж вуліцамі Энгельса і Янкі Купалы быў шчыльна забудаваны. Прыблізна насупраць увахода ў Цэнтральны сквер стаяў [[Дом Поляка (Мінск)|дом Поляка]] (Захар'еўская, 87/19), дзе размяшчалася [[Губернскае акцызнае ўпраўленне]]. На месцы сучаснага ўвахода ў станцыю метро «Кастрычніцкая» размяшчаўся [[Дом Нейфаха (Мінск)|дом Нейфаха]] (Захар'еўская, 95), які займалі Упраўленне земляробства і [[Пушкінская бібліятэка (Мінск)|Пушкінская гарадская бібліятэка]]{{sfn|Шибеко|1990|с=245, 300}}. На месцы сучаснага [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца Рэспублікі]] стаяў дом 28/1 (на рагу з [[Архірэйскі завулак (Мінск)|Архірэйскім завулкам]]), дзе знаходзілася прадстаўніцтва маскоўскай фірмы лакамабіляў Генрыха Ланца{{sfn|Шибеко|1990|с=317}}. * '''Тэрыторыя парку імя Янкі Купалы''' — на рагу сучаснага праспекта і парку імя Янкі Купалы (раней — скрыжаванне Захар'еўскай і Садовай, гістарычны адрас 113/14) знаходзіўся будынак [[Мінскі настаўніцкі інстытут|Мінскага настаўніцкага інстытута]], заняткі ў якім пачаліся восенню 1914 года{{sfn|Шибеко|1990|с=281}}. === 2-я частка === На ўчастку праспекта Незалежнасці ад плошчы Перамогі да плошчы Калініна разам з даваеннымі будынкамі (1937—1941 гады, архітэктары [[Аркадзь Пятровіч Брэгман|А. Брэгман]], [[Герасім Васілевіч Якушка|Г. Якушка]]) узведзены новыя жылыя будынкі (1952—1958 гады, архітэктары [[Міхаіл Восіпавіч Баршч|М. Баршч]], [[Ляонас Сямёнавіч Аранаўскас|Л. Аранаускас]], [[Абрам Рыгоравіч Духан|А. Духан]], [[Сяргей Барысавіч Баткоўскі|С. Баткоўскі]], Н. Макляцова, [[Нута Аўрум-Эльевіч Шпігельман|Н. Шпігельман]]). Вядучую ролю на гэтым участку і ў структуры горада адыгрывае плошча Якуба Коласа<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Скарыны праспект}}</ref> * '''Тэрыторыя сучаснай плошчы Перамогі''' — гістарычна на гэтым месцы (у раёне скрыжавання Захар'еўскай з гістарычнай [[Белацаркоўная вуліца (Мінск)|Белацаркоўнай вуліцай]]) у пачатку XX стагоддзя размяшчаўся дом, у якім у 1904 годзе дзейнічала падпольная друкарня [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі эсэраў]]{{sfn|Шибеко|1990|с=108}}. * '''№ 39''' (''[[Праспект Машэрава (Мінск)|праспект Машэрава]], 1'') — жылы дом (архітэктар [[А. П. Брэгман]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 48''' — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 48|пяціпавярховы жылы дом|d|Q96101683}} (архітэктар [[А. Духан]])<ref name="АСБ"/>. [[Файл:Minsk Prospekt Nezalezhnosti 52.jpg|міні|злева|Дом № 52]] * '''№ 52''' (''[[бульвар Мулявіна]]'') — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 52|пяціпавярховы жылы дом з крамай «Сталічны»|d|Q93432368}} на пл. Я. Коласа (архітэктар [[В. Ладыгіна]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 55''' — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 55|чатырохпавярховы жылы дом|d|Q105613670}} (архітэктар [[М. Дабужская]])<ref name="АСБ"/>. * [[комплекс будынкаў Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (галоўны корпус пабудаваны ў 1932 годзе, архітэктар [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Г. Лаўроў]], у 1950—1980-я гады комплекс рэканструяваўся і дабудоўваўся)<ref name="АБ"/>. * '''№ 62''' — [[Мінскі радыётэхнічны каледж]]. * [[Комплекс будынкаў 1-й клінічнай бальніцы (Мінск)|комплекс будынкаў першай клінічнай бальніцы]] ([[1929]]—[[1931]] гады, архітэктар [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Г. Лаўроў]], у [[1970-я|1970]]—[[1980-я]] гады рэканструявана)<ref name="АБ"/>. ** '''№ 64 корпус 13''' — [[Мінскі гарадскі клінічны анкалагічны дыспансер]]. У наш час праведзена рэканструкцыя карпусоў дыспансера («[[Мінскпраект]]», архітэктары [[В. В. Руцкі]], [[Т. А. Ляпёшкіна]], канструктар Д. Кірэй)<ref name="bsa2020">[http://www.bsa.by/files/Minskproekt.pdf МИНСК ПРОЕКТ СТАБИЛЬНОСТЬ ТРАДИЦИИ 75 КАЧЕСТВО. Минск. 2020]</ref>. [[Файл:Belarus-Minsk-BNTU-3.jpg|злева|thumb|Інтэрнат № 4 БНТУ]] ** '''№ 61''' — {{нп5|інтэрнат № 4 БНТУ||d|Q105616838}} (архітэктары [[Сяргей Генадзевіч Бяляеў|С. Бяляеў]], [[С. Мусінскі]], [[Г. Сысоеў]])<ref name="АСБ"/>. * [[комплекс будынкаў Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1932—1939 гады, архітэктары [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Г. Лаўроў]], [[Іосіф Рыгоравіч Лангбард|І. Лангбард]], у 1960—1970-я гады пабудавана некалькі новых карпусоў)<ref name="АБ"/>. * '''№ 73''' — [[Кінатэатр «Кастрычнік» (Мінск)|кінатэатр «Кастрычнік»]] ([[1975]] год, архітэктар [[Валянцін Мікалаевіч Малышаў|В. Малышаў]])<ref name="АБ"/>. * '''№ 76''' — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 76|жылы дом|d|Q105616222}} (1964—1965<ref name="АБ"/> гады, архітэктары [[Сяргей Сцяпанавіч Мусінскі|С. Мусінскі]], [[Георгій Васілевіч Сысоеў|Г. Сысоеў]], [[В. Марокін]]<ref name="АСБ"/>). Раней у будынку размяшчаўся магазін «Сінтэтыка» (Дом гандлю «Першамайскі»)<ref name="АБ"/>. * (''[[Вуліца Калініна (Мінск)|вуліца Калініна]], 1'') — {{нп5|Дом па вуліцы Калініна, 1|жылы дом з магазінам «1000 дробязей»|d|Q105616345}} (1962 г., архітэктары [[Георгій Васілевіч Сысоеў|Г. Сысоеў]], [[Д. Кудраўцаў]])<ref name="АБ"/>. [[Файл:Праспект ля Батанічнага саду.jpg|thumb|Дом № 80]] * '''№ 80''' — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 80|жылы дом з крамай «Кветкі»|d|Q105644227}} (архітэктары [[С. Мусінскі]], [[Г. Сысоеў]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 81''' — [[будынак Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] ([[1953]] год, архітэктар [[Я. І. Шапіра|Я. Шапіра]])<ref name="АБ"/>. [[Файл:Мінск. Плошча Калініна. 2018 (09).jpg|міні|злева|Дамы № 87, 89/1]] * '''№ 87''' — жылы дом (архітэктар [[М. Драздоў]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 89''' ([[завулак Кузьмы Чорнага (Мінск)|завулак Кузьмы Чорнага]], 1) — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці, 89|жылы дом з магазінам «Гастраном»|d|Q105616602}} (архітэктар [[М. Драздоў]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 91, 93''' — {{нп5|Дом па праспекце Незалежнасці 91, 93|жылы дом|d|Q105644409}} (архітэктар [[М. Ліўшыц]])<ref name="АСБ"/>. === 3-я частка === [[Файл:2014 - panoramio (463).jpg|thumb|Былы [[рэстаран «Свіцязь» (Мінск)|рэстаран «Свіцязь»]]]] * '''№ 84А''' — былы [[рэстаран «Свіцязь» (Мінск)|рэстаран «Свіцязь»]] (архітэктары [[Я. Дзятлаў]], [[І. Бікешчанка]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 99''' — галоўны корпус [[БДАТУ]] (1960, архітэктар [[М. Бакланаў]])<ref name="АСБ"/>. [[Файл:Мінск. БДАТУ (06).jpg|thumb|Навучальна-лабараторны корпус № 4 БДАТУ]] * '''№ 99, корпус 4''' — навучальна-лабараторны корпус № 4 [[БДАТУ]] (1973—1980, архітэктары [[М. Бакланаў]], [[В. Крамарэнка]])<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}</ref>. [[Файл:Мінск. Будынак НДІ сродкаў аўтаматызацыі (панарама).jpg|thumb|{{нп5|комплекс НДІ сродкаў аўтаматызацыі|Будынак НДІ сродкаў аўтаматызацыі|d|Q99533833}} і гандлёвы цэнтр «[[Аляксандраў Пасаж]]»]] * '''№ 117''' — [[АГАТ-сістэмы кіравання]]. Будынак узведзены як {{нп5|комплекс НДІ сродкаў аўтаматызацыі||d|Q99533833}} (1977, архітэктары [[Д. Кудраўцаў]], [[С. Мусінскі]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 117А''' — гандлёвы цэнтр «[[Аляксандраў Пасаж]]». * '''№ 148 корпус 1''' — інтэрнат БНТУ (архітэктар [[І. Есьман]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 148 корпус 2''' — інтэрнат № 16 БНТУ (архітэктар [[І. Есьман]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 148 корпус 3''' — інтэрнат № 17 БНТУ (архітэктар [[І. Есьман]])<ref name="АСБ"/>. * '''№ 169''' — [[XXI стагоддзе (бізнес-цэнтр)|бізнес цэнтр «XXI стагоддзе»]] (1998, [[А. Корбут]], [[В. Нікіцін]], [[Зееў Натэс]], [[Даніэль Бран]]). == Плошчы == На ўсім працягу праспекта Незалежнасці размешчана некалькі плошчаў (упарадкаваны па размяшчэнню з усходу на захад): * [[плошча Калініна (Мінск)|плошча Калініна]] * [[плошча Якуба Коласа]] * [[плошча Перамогі (Мінск)|плошча Перамогі]] * [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкая плошча]] * [[плошча Незалежнасці (Мінск)|плошча Незалежнасці]] == Характэрныя будынкі і збудаванні == Глядзіце [[Славутасці Мінска]] * [[Архітэктурны факультэт БНТУ|Архітэктурны факультэт]] [[БНТУ]] * Мастацкія пано на вышынных будынках мікрараёна «[[Жылы раён Усход (Мінск)|Усход]]» [[Файл:КГБ РБ.JPG|thumb|right|250px|Будынак КДБ РБ]] * [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] * [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [[Маскоўскі аўтавакзал (Мінск)|Маскоўскі аўтавакзал]] * [[Дзіцячая чыгунка (Мінск)|Дзіцячая чыгунка]] * [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Цэнтральны батанічны сад]] * [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] * [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]] * [[Беларуская дзяржаўная філармонія]] * [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумент Перамогі]] на плошчы Перамогі * [[Беларускі дзяржаўны цырк]] * Дом 45 — [[Гімназія № 23 (Мінск)|Гімназія № 23]] * [[Палац культуры прафсаюзаў]] * [[Музей Вялікай Айчыннай вайны (Мінск)|Музей Вялікай Айчыннай вайны]] * [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палац Рэспублікі]] == [[Грамадскі транспарт]] == Практычна ўздоўж усёй працягласці праспекта Незалежнасці праходзіць [[Маскоўская лінія]] [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]], а таксама на большай яго частцы — [[мінскі аўтобус|аўтобусны]] маршрут № 100 (мінчане завуць яго «сотка»). Каля Нацыянальнай бібліятэкі і Уручча ходзяць тралейбусы. З 1 чэрвеня 2022 года на цэнтральнай частцы праспекта таксама ходзіць тралейбус № 22. На некалькіх участках маецца выдзеленая паласа для грамадскага транспарту. == Нефармальныя тапонімы праспекта == Месца пад домам 16 нефармальна называюць месцам «пад гадзіннікам», кафэ «Світанак» (д.23, зараз не існуе) атрымала ад мінчан мянушку «памыйніца», падземны пераход паміж Нацыянальным банкам і ГУМам празвалі «трубой», адлегласць ад вул. Энгельса да вул. Леніна назвалі «цэнтр», а адлегласць ад Белдзяржцырка да плошчы Перамогі «стомятроўка<ref>[https://interfax.by/news/obshchestvo/sotszashchita/58698/ Городской фольклор Минска: „бигуди“, „гарлем“, „помойка“ и другое] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210918122755/https://interfax.by/news/obshchestvo/sotszashchita/58698/ |date=18 верасня 2021 }} //Інтэрфакс</ref>». Калі праспект называўся Сталінскім, чатырохвугольнік, які складаўся з яго і вуліц Маркса, Энгельса і Леніна, меў нефармальную назву «Квартал чатырох святых». == Галерэя == <gallery> Image:Victory-square.jpg|[[Манумент Перамогі (Мінск)|Манумент]] на [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошчы Перамогі]] Image:Belarus-Minsk-Academy of Sciences-2.jpg|[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук]] Image:BNTU.JPG|Галоўны будынак [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага нацыянальнага тэхнічнага ўніверсітэта]] Image:Belarus-Minsk-East-1 Residential Area-2.jpg|[[Жылы раён Усход (Мінск)|Мікрараён «Усход»]] </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Шибеко|аўтар=[[Захар Васілевіч Шыбека|Шибеко З. В.]], Шибеко С. Ф.|загаловак=Минск: Страницы жизни дореволюционного города|год=1990|месца=Мн.|выдавецтва=Полымя|старонак=352|isbn=5-345-00131-6}} * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Скарыны праспект}} * Республика Беларусь : энциклопедия. Т. 5. — Мн., 2007. == Спасылкі == {{Commons|Category:Independence Avenue, Minsk}} {{Праспекты Мінска}} {{Славутасці Мінска}} {{Вуліцы Мінска:Маскоўскі}} {{Вуліцы Мінска:Партызанскі}} {{Вуліцы Мінска:Першамайскі}} {{Вуліцы Мінска:Савецкі}} {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] [[Катэгорыя:Савецкі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)| ]] [[Катэгорыя:Плошча Незалежнасці (Мінск)]] jsni47wb4yzs0ee6ixc52p2x5iv929q Максімілян Кольбэ 0 48180 5161375 4435590 2026-07-05T22:45:58Z DzBar 156353 5161375 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кольбэ}} {{Святы |імя = Максіміліян Кальбе |арыгінальнае імя = Maximilian Kolbe |пол = |тып = каталіцкі |выява = Fr.Maximilian Kolbe 1939.jpg |шырыня = |апісанне выявы = |дата нараджэння = 8.01.1894 |месца нараджэння = [[Здуньска-Воля]], [[Царства Польскае]], [[Расійская імперыя]] |дата смерці = 14.08.1941 |месца смерці = [[Асвенцім|Асвенцым]], [[Польшча]] |імя ў міру = Раймунд Кальбе |манаскае імя = |шануецца = у [[Рымска-каталіцкая царква|Рымска-Каталіцкай Царквы]] |услаўлены = |беатыфікаваны = [[17 кастрычніка]] [[1971]] |кананізаваны = [[10 кастрычніка]] [[1982]] |у ліку = |дзень памяці = [[14 жніўня]] |заступнік = зняволеных, журналістаў, сям'і, XX стагоддзя |галоўная святыня = |атрыбуты = |дэкананізаваны = |працы = |падзвіжніцтва = пакутніцтва |вікісховішча = }} '''Максімілян Марыя Кольбэ''' (свецкае імя: '''Раймунд'''; {{ДН|8|1|1894}}, г. [[Здуньска Воля|Здунска-Воля]], цяпер у [[Лодзьскае ваяводства|Лодзьскім ваяв.]], [[Польшча]] — {{ДС|14|8|1941}}) — [[каталіцызм|каталіцкі]] рэлігійны дзеяч. Доктар філасофіі (1915), доктар тэалогіі (1919). == Біяграфія == Скончыў [[Грыгарыянскі універсітэт]] у [[Рым]]е (1919). Манах ордэна [[Францысканцы|францысканцаў]], з 1918 г. ксёндз. 3 1919г. выкладаў у [[Кракаўская францысканская семінарыя|Кракаўскай францысканскай семінарыі]]. У 1922—1927 гг. служыў у [[Гродзенскі кляштар францысканцаў|Гродзенскім кляштары францысканцаў]]. У 1927 г. заснаваў у вёсцы [[Вёска Папротня|Папротня]] Лодзьскага ваяводства францысканскі комплекс [[Непакалянаў]] (адзін з найбольшых у свеце) і быў яго кіраўніком. Заснавальнік і рэдактар каталіцкіх выданняў, у т.л. часопіса «{{Не перакладзена 3|Rycerz Niepokalanej|Rycerz Niepokalanej|pl|Rycerz Niepokalanej}}» («Рыцар Бязгрэшна Зачаўшай», з 1922) і газеты «Mały Dziennik» («Малая газета», з 1935). У 1930—1936 гг. праводзіў місіянерскую дзейнасць у [[Кітай|Кітаі]] і [[Японія|Японіі]], выдаваў «Rycerz…» на мясцовых мовах, заснаваў кляштары і семінарыі. У 1936 годзе вярнуўся ў Польшчу. У час германскай акупацыі Польшчы хаваў асоб, якіх расшуквалі нацысцкія ўлады. 3 дазволу акупацыйнай адміністрацыі выдаў адзіны нумар «Rycerzа…». 17.2.[[1941]] арыштаваны гестапа і 28.5.1941 змешчаны ў [[канцлагер Асвенцым]]. Добраахвотна прапанаваў сябе замест аднаго з прызначаных да пакарання смерцю вязняў. 17.10.1971 [[Беатыфікацыя|беатыфікаваны]], [[10 кастрычніка|10.10]].[[1982]] [[Кананізацыя|кананізаваны]]. Дзень памяці [[14 жніўня]]. == Ушанаванне памяці == Помнікі ў Непакалянаве і [[Удзела|Удзеле]], мемарыяльная дошка ў касцёле Гродзенскага кляштара францысканцаў. Яго духоўнаму подзвігу прысвечаны мастацкі фільм польскага рэжысёра [[К. Занусі]] «„Жыццё за жыццё“. Максімілян Кольбэ» (1990). == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Каталіцкія святары]] [[Катэгорыя:Каталіцкія манахі]] [[Катэгорыя:Францысканцы]] [[Катэгорыя:Святыя Польшчы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святыя]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Загінулі ў канцлагерах Асвенцыма]] [[Катэгорыя:Кананізаваныя ў XX стагоддзі]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю рэлігійныя дзеячы]] {{DEFAULTSORT:Кольбе Максімілян}} {{Бібліяінфармацыя}} 7a5b4nuu1yjzwhhbxd0qaqbea0gw3kl Лары Сэнгер 0 48216 5161357 5111841 2026-07-05T20:18:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161357 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Лоўрэнс Марк Сэнгер''', больш вядомы як '''Лары Сэнгер''' ({{lang-en|Lawrence Mark «Larry» Sanger}}; нарадзіўся [[16 ліпеня]] [[1968]]) — адзін з заснавальнікаў і галоўны рэдактар [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] ў перыяд працы ў кампаніі «[[Боміс]]» ({{lang-en|«Bomis»}}). == Біяграфія == Лары Сэнгер нарадзіўся ў горадзе [[Бельвэ]] ([[Вашынгтон (штат)|штат Вашынгтон]]), а вырас у [[Анкорыдж]]ы, на поўдні [[Аляска|Аляскі]]. Ён стаў бакалаўрам [[філасофія|філасофіі]] ў Каледжы Рыда ў [[1991]] годзе. У [[2000]] годзе [[Універсітэт штата Агая]] прысвоіў яму статус доктара філасофіі. У сваёй [[навука|навуковай]] дзейнасці Сэнгер даследаваў праблему мэта-апраўданняў, яго тэзіснае эсэ звалася ''«Epistemic Circularity: An Essay on the Problem of Meta-Justification»''. З канца красавіка па канец ліпеня 2001 года жыў у [[Іжэўск]]у<ref>[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-April/000072.html Ліст Лары Сэнгера «Boston and Russia, here I come» у рассылцы wikipedia-l] 6 красавіка 2001</ref><ref>[http://lists.wikimedia.org/pipermail/wikipedia-l/2001-April/000100.html Ліст Лары Сэнгера «Where now» пра Іжэўск у рассылцы wikipedia-l] 30 красавіка 2001</ref><ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/User_talk:Larry_Sanger/And_more_old_comment У аповедзе пра сябе Лары згадвае, што ён жыў у Іжэўску з канца красавіка па канец ліпеня 2001 гады]</ref> === Вікіпедыя === У [[2000]] годзе заснавальнік кампаніі «[[Боміс]]» ({{lang-en|«Bomis»}}) [[Джымі Вэйлс]] наняў Лары Сэнгера ў якасці галоўнага рэдактара для новай вольнай энцыклапедыі [[Нупедыя|«Нупедыя»]] ({{lang-en|Nupedia}}). Энцыклапедыя складалася навукоўцамі на добраахвотнай снове, артыкулы энцыклапедыі праходзілі экспертную адзнаку. Таму развіццё Нупедыі праходзіла вельмі павольна. Пасля знаёмства з [[Уорд Каннінгем|канцэпцыяй вікі]], Лары Сэнгер прапанаваў Вэйлсу ўжыць гэту канцэпцыю ў дачыненні энцыклапедыі, каб паскорыць напаўненне Нупедыі. Гэта прывяло да стварэння вэб- сайта [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]], які першапачаткова задумваўся для папярэдняй распрацоўкі матэрыялаў, якія потым былі б змесцаваны ў [[Нупедыя|Нупедыі]]. Так [[15 студзеня]] [[2001]] года Сэнгер стаў адзіным у гісторыі [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] аплачваным рэдактарам. Ён прапрацаваў у гэтай пасадзе да сваёй адстаўкі [[1 сакавіка]] [[2002]] года. Афіцыйнай прычынай адстаўкі было абвешчана скарачэнне штата. Працуючы галоўным рэдактарам [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]], Сэнгер прыдумаў самую назву праекта — «[[Вікіпедыя]]», а таксама сфармуляваў асноўную частку палітыкі, прынцыпаў і кіраўніцтваў Вікіпедыі і яе супольнасці. Пасля адстаўкі Сэнгера, [[Джымі Вэйлс]] стаў адмаўляць ролю Сэнгера як заснавальніка [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]]. Ён прызнаваў важнасць яго заслуг, але сцвярджаў, што Сэнгер рабіў усё пад яго строгім кіраўніцтвам і быў усяго толькі наёмным працаўніком. І ўсё ж, пэўная колькасць энтузіястаў [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] прызнаюць Лары Сэнгера «сузаснавальнікам» [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] разам з [[Джымі Вэйлс|Вэйлсам]]. === Адстаўка === У [http://meta.wikimedia.org/wiki/My_resignation--Larry_Sanger сваім развітальным лісце], Лары Сэнгер напісаў, што не можа больш займацца [[Вікіпедыя]]й нават на добраахвотнай аснове, бо ў яго няма для гэтага досыць вольнага часу. Пазней у [http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 сваёй заяве] ён дадаў, што « ў праекце існавала атрутная сацыяльная і палітычная атмасфера», з якой ён не мог мірыцца. І ўсё ж пасля звальнення Сэнгера праект [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] працягнуў свой бурны ўзрост і ўвайшоў у сотню самых папулярных сайтаў [[Сусветнае павуцінне|Сусветнага павуціння]]. [[Нупедыя]] ж без удзелу Сэнгера спыніла сваё існаванне ў тым жа [[2002]] годзе. У снежні [[2004]] года Лары Сэнгер напісаў для сайта «Kuro5hin» [http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 крытычны артыкул]. У ёй ён заявіў, што хоць «высока шануе вартасці [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]]», і што добра ведае і падтрымвае «місію і памяркоўную палітыку [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]]», але ўсё ж у праекта маюцца сур'ёзныя праблемы. Сэнгер напісаў, што існуе крызіс даверу да праекта з боку [[грамадства]], і што праект злучыў «цяжкіх людзей, [[тролінг|тролляў]] і іх натхніцеляў у [[Карцынома|злаякасную пухліну]]». Гэтыя праблемы, па меркаванні Сэнгера, выцякаюць з-за «анты-[[эліта]]рызма» праекта, яго пагарды да ўсяго элітарнага і нябытнасці павагі да экспертаў. Гэты артыкул Лары Сэнгера выклікаў шырокі рэзананс у асяроддзі [[блог]]гераў і нават у [[СМІ|сродках масавай інфармацыі]]. === Пасля Вікіпедыі === Пасля звальнення Сэнгер вярнуўся ў свет навукі і цяпер выкладае філасофію ва Універсітэце Агая. Сэнгер захоплены [[эпісцемалогія]]й з акцэнтам на філасофіі [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] і [[этыка|этыцы]]. У вольны час Лары Сэнгер выкладае і сам выконвае на скрыпцы [[Ірландыя|ірландскую]] народную [[музыка|музыку]] ў гарадах [[Дэйтан, Агая|Дэйтане]] і [[Калумбус (Агая)|Калумбус]]е ў штаце [[Агая]]. Сэнгер таксама быў заснавальнікам і галоўным рэдактарам [https://web.archive.org/web/20001025181634/http://www.sangersreview.com/ «Агляду навін Y2K ад Сэнгера»] ({{lang-en|«Sanger’s Review of Y2K News Reports»}}) для тых, хто чакаў глабальнай катастрофы з наступам [[2000]] года. Ён таксама кіруе [[вэб- сайт|сайтам]] пра скрыпічныя традыцыі [[Данегол]]у. У снежні 2005 [https://web.archive.org/web/20070912130525/http://news.com.com/Wikipedia%20alternative%20aims%20to%20be%20PBS%20of%20the%20Web/2100-1038_3-5999200.html стала вядома], што Сэнгер бярэ ўдзел у стварэнні праекта, альтэрнатыўнага [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]]. Па яго словах, [http://www.digitaluniverse.net/ новы партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051221042907/http://www.digitaluniverse.net/ |date=21 снежня 2005 }}, які ўлучае ў сябе апроч іншага энцыклапедыю, будзе больш абапірацца на веды экспертаў. Назва новага партала — «[[Лічбавы Сусвет, партал|Лічбавы Сусвет]]» ({{lang-en|«Digital Universe»}}). Для кіраўніцтва новым праектам, Лары Сэнгер ужо заснаваў фірму — «[[Фонд лічбавага Сусвету]]» ({{lang-en|«Digital Universe Foundation»}}). Для праекта было сабрана 10,5 млн [[долар ЗША|долараў]], і ў студзені [[2006]] года праект з'явіўся ў [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]]. Пілотная версія праекта налічвае прыблізна 50 парталаў. Некаторыя карыстачы адзначалі, што сістэма навігацыі гэтай пілотнай версіі —складаная і незразумелая. У верасні [[2006]] Сэнгер абвясціў пра стварэнне [[форк]]у [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] — праекце «[[Citizendium]]», мэта якога —пазбыцца ад слабых месцаў [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]]. Асноўнае адрозненне «[[Citizendium]]» складаецца ў нябытнасці ананімнага рэдагавання — каб пачаць працу, кожны аўтар павінен будзе назвацца і паведаміць сваё сапраўднае імя. [[27 верасня]] [[2006]] Сэнгер узяў «адпачынак» у [[Лічбавы Сусвет, партал|« Лічбавым Сусвеце»]], каб заснаваць цалкам незалежны фонд «[[Citizendium]]». У першым [[прэс-рэліз]]е [[17 кастрычніка]] [[2006]] Сэнгер [http://www.citizendium.org/release_001.html заявіў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061105061805/http://citizendium.org/release_001.html |date=5 лістапада 2006 }}, што гэты фонд «хутка паспрабуе зрушыць [[Вікіпедыя|Вікіпедыю]] з месца адной з асноўных крыніц [[інфармацыя|інфармацыі]] ў сетцыі». == Гл. таксама == * [[Джымі Вэйлс]] * [[Вікіпедыя]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [[:en:User:Larry Sanger|Старонка ўдзельніка Лары Сэнгера ў англійскай Вікіпедыі]] * [http://people.cohums.ohio-state.edu/sanger3/ Персанальная акадэмічная старонка Лары Сэнгера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050106061918/http://people.cohums.ohio-state.edu/sanger3/ |date=6 студзеня 2005 }} * [http://enlightenment.supersaturated.com/essays/text/larrysanger/diss/index.html Эсэ Лары Сэнгера ''«Epistemic Circularity: An Essay on the Problem of Meta-Justification»''] * [http://www.technologyreview.com/articles/05/01/issue/forward30105.asp?trk=nl Артыкул Лары Сэнгера ''«Веды вольны для ўсіх»'' у «Technology review»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930060757/http://www.technologyreview.com/articles/05/01/issue/forward30105.asp?trk=nl |date=30 верасня 2007 }} * [http://www.kuro5hin.org/story/2001/7/25/103136/121 «Брытаніка ці Нупедыя? Будучыня свабодных энцыклапедый.»] * [http://www.kuro5hin.org/story/2001/9/24/43858/2479 «Вікіпедыя шырока адкрыта. Чаму яна так хутка расце? Чаму яна не перапоўнена глупствам?»] * [http://www.kuro5hin.org/story/2004/12/30/142458/25 «Чаму Вікіпедыя павінна адмовіцца ад антиэлитаризма.»] * [http://features.slashdot.org/article.pl?sid=05/04/18/164213&from=rss Ранняя гісторыя Нупедыі і Вікіпедыі: Мемуар] і таксама [http://features.slashdot.org/article.pl?sid=05/04/19/1746205&tid=95 Частка II] (19 красавіка 2005, «Slashdot») * [http://www.digitaluniverse.net/ Партал «Лічбавы Сусвет» («Digital Universe»)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051221042907/http://www.digitaluniverse.net/ |date=21 снежня 2005 }} {{Вікіпедыя}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сэнгер Лары}} [[Катэгорыя:Вікіпедысты]] [[Катэгорыя:Крытыкі Вікіпедыі]] bffkus02g6a8vjh8envmd1dozmj1ka2 Лось 0 52378 5161419 5152653 2026-07-06T05:22:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161419 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Таксон | name = | image file = | image descr = | regnum = Жывёлы | latin = Alces alces | parent = Alces | author = [[Linnaeus]], 1758 | rang = Від | wikispecies = Alces alces | commons = Category:Alces alces |range map = |range map caption = |range map width = | iucnstatus =LC | children name = | children = }} '''Лось''' (''Alces alces'') — самы высокі, вялікі і цяжкі з [[Неанталогія|сучасных]] [[Біялагічны від|відаў]] [[Алені|аленяў]] і [[Манатыпны таксон|адзіны від]] у родзе '''''Alces'''''. Большасць дарослых самцоў маюць шырокія пальчатыя {{нп3|Аленевыя рогі|рогі|ru|Оленьи рога}} (у форме «адкрытай далоні»); іншыя прадстаўнікі сямейства аленевых маюць завостраныя рогі з дэндрытнай («падобнай да галінкі») канфігурацыяй. Ласі жывуць у {{нп3|Цыркумпалярнае распаўсюджанне|цыркумпалярных||Circumpolar distribution}} [[Тайга|барэальных лясах]] або {{нп3|Умераныя шыракалістыя і змешаныя лясы|ўмераных шыракалістых і змешаных лясах|uk|Помірні широколистяні та мішані ліси}} [[Паўночнае паўшар’е|паўночнага паўшар’я]], выбіраючы больш [[Умераны клімат|прахалодныя]] раёны з умераным кліматам, а таксама ў {{нп3|Субарктычны клімат|субарктычным клімаце|ru|Субарктический климат}}. [[Паляванне]] сфармавала адносіны паміж ласём і чалавекам як у Еўразіі, так і ў Паўночнай Амерыцы. Да [[Ранні Новы час|каланіяльнай эпохі]] (каля 1600—1700 гадоў н.э.) ласі былі каштоўнай крыніцай ежы для некаторых [[Карэнныя амерыканцы ЗША|племянных груп]] і [[Індзейцы Канады|першых нацый]]. Паляванне і страта асяроддзя пражывання скарацілі арэал лася; гэтая фрагментацыя прывяла да назірання «гарадскіх ласёў» у некаторых раёнах. Лось быў рэінтрадукаваны ў некаторыя месцы свайго ранейшага пражывання. У цяперашні час найбуйнейшыя папуляцыі сустракаюцца ў [[Канада|Канадзе]], ва ўсіх правінцыях (за выключэннем [[Нунавут]]а і [[Востраў Прынца Эдуарда|вострава Прынца Эдуарда]]); значная колькасць ласёў сустракаецца на [[Аляска|Алясцы]], у Злучаных Штатах (за межамі Аляскі і Новай Англіі) большасць ласёў сустракаецца далей на поўначы, захадзе і паўночным усходзе (уключаючы [[Каларада]], [[Айдаха]], [[Мічыган]], [[Мінесота|Мінесоту]], [[Мантана|Мантану]], [[Паўночная Дакота|Паўночную Дакоту]], [[Юта|Юту]], [[Вермонт]], [[Вісконсін]] і [[Ваёмінг]]), і асобныя экзэмпляры былі дакументальна зафіксаваны як качавыя далёка на поўдзень да заходняй [[Аклахома|Аклахомы]], паўночнага ўсходу [[Арызона|Арызоны]] і паўночны захад [[Нью-Мексіка]], сустракаюцца ў [[Фенаскандыя|Фенаскандыі]], [[Краіны Балтыі|краінах Балтыі]], [[Каўказ|Каўказскім]] рэгіёне, [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], [[Манголія|Манголіі]], [[Казахстан]]е і [[Расія|Расіі]]. Пераважна {{нп3|Браўзеры (экалагічная група)|браўзеры||Browser}}, рацыён лася складаецца з наземнай і воднай расліннасці, у залежнасці ад сезону; вецце, галінкі і сухастой складаюць вялікую частку зімовага рацыёну. [[Драпежніцтва|Драпежнікамі]] ласёў з’яўляюцца [[Воўк|ваўкі]], [[мядзведзі]], [[Чалавек|людзі]], [[Расамаха|расамахі]] (рэдка, нападаюць цялят) і [[Касатка|касаткі]] (рэдка, калі ласі плаваюць у акіяне). У адрозненне ад большасці іншых відаў аленяў, ласі не ўтвараюць статкі і з’яўляюцца {{нп3|Прэсацыяльнасць|адзіночнымі жывёламі|uk|Пресоціальність}}, за выключэннем цялятаў, якія застаюцца з маці, пакуль у ласіцы зноў не пачнецца {{нп3|Эструс|цечка|ru|Эструс}} (звычайна праз 18 месяцаў пасля родаў). У гэты момант ласіха праганяе сваё ласяня. Лось звычайна павольны і маларухомы, але можа праяўляць агрэсію пры абароне і рухацца вельмі хутка, калі яго раззлаваць або спалохаць. Іх {{нп3|Гон|перыяд гону|uk|Гін}} восенню адрозніваецца энергічнымі баямі паміж самцамі за самку. === Этымалогія назвы === Лось — агульнаславянскае слова, якое паходзіць ад той жа асновы, што і назвы такіх жывёл, як і [[лань]] і [[Алені|алень]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lexicography.online/etymology/krylov/%D0%BB/%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C|title=«Лось» в этимологическом словаре Крылова Г. А.|website=ΛΓΩ|access-date=2025-04-02}}</ref>. Агульнае для беларусаў, украінцаў і рускіх слова роднаснае чэшскаму los і польскаму łоś. Вытокавае праславянскае *''olsь'' > ''лось'' падобнае *''olda'' > ''лода''<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lexicography.online/etymology/shansky/%D0%BB/%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C|title=«Лось» в словаре Шанского Н. М.|website=ΛΓΩ|access-date=2025-04-02}}</ref> і роднаснае стар.-ісл. elgr «лось» (*algi-), англасакс. еоlh м. (*еlhа-), стар.-верхн.-ням. ёlаhо «лось», лац. аlсēs, грэч. ἄλκη, далей, імаверна, стар.-інд. ŕ̥c̨уаs «самец антылопы», памірск. rus «каменны баран»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lexicography.online/etymology/vasmer/%D0%BB/%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C|title=«Лось» в словаре М. Фасмера|website=ΛΓΩ|access-date=2025-04-02}}</ref>. == Апісанне == [[Файл:Moose_crossing_river_in_yellowstone.jpg|міні|250px|Пераправа праз раку]] У сярэднім дарослы лось дасягае 1.4 — 2.1 метра ў вышыню ў карку (на 30 см вышэй, чым наступны па велічыні алень, [[вапіці]]<ref>{{Cite web|url=http://jackmanmaine.org/maine-moose.php|title=Moose Facts from Maine|website=jackmanmaine.org|access-date=2025-04-02|archive-date=3 верасня 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090903005022/http://jackmanmaine.org/maine-moose.php|url-status=dead}}</ref>). Хвост кароткі (ад 6 да 8 см у даўжыню) і выглядае рудыментарным; у адрозненне ад іншых капытных, хвост лася занадта кароткі, каб адмахвацца ад насякомых. Вага самцоў — 380—700 кг, самак (або «ласіц») — 200—490 кг, у залежнасці ад падвіда і індывідуальных узроставых асаблівасцяў або асаблівасцяў харчавання<ref>{{Артыкул|спасылка=https://academic.oup.com/mspecies/article/doi/10.2307/3503876/2600543|аўтар=Albert W. Franzmann|загаловак=Alces alces|год=1981-05-08|выданне=Mammalian Species|выпуск=154|старонкі=1–7|issn=0076-3519|doi=10.2307/3503876}}</ref> Даўжыня цела з галавой — 2.4 — 3.1 метра, рудыментарны хвост — 5 — 12 см<ref>{{Кніга|спасылка=https://doi.org/10.56021/9780801857898|аўтар=Ronald Nowak|загаловак=Walker's Mammals of the World|год=1999|выдавецтва=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5789-8}}</ref>. Самы буйны падвід — аляскінскі (''A. a. gigas''), можа дасягаць больш за 2,1 метра ў карку, размах рагоў 1,8 метра і важыць у сярэднім 634.5 кг у самцоў і 478 кг у самак<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=educators.notebookseries|title=Moose // Alaska Wildlife Notebook Series, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-02}}</ref>. Аднак, як правіла, рогі дарослага лася дасягаюць 1.2 — 1.5 метра. Самым буйным пацверджаным прадстаўніком гэтага віду быў самец, застрэлены на [[Юкан (рака)|рацэ Юкан]] у верасні 1897 года, які важыў 820 кг і дасягаў 2.33 метра ў карку<ref name=":10">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood|аўтар=Gerald L. Wood|загаловак=The Guinness book of animal facts and feats|год=1982|выдавецтва=Enfield, Middlesex : Guinness Superlatives|старонак=266|isbn=978-0-85112-235-9}}</ref>. Ёсць паведамленні пра выпадкі гібелі яшчэ больш буйных ласёў, напрыклад самца, забітага ў 2004 годзе, які важыў 1 043 кг<ref>{{Cite web|url=http://www.moosehuntinginfo.com/world-record-moose.php|title=World Record Trophy Moose|website=www.moosehuntinginfo.com|access-date=2025-04-02}}</ref>, і самца, які, як паведамляецца, важыў 1 180 кг, але ніводны з іх не пацверджаны, а некаторыя могуць лічыцца ненадзейнымі<ref name=":10" />. === Галава === Галава буйная, гарбаносая, з віслай мясістай верхняй губой. Пад горлам мяккі скурысты падгрудак даўжынёй 25-40 см. ==== Рогі ==== [[Файл:Alces_alces_8492.JPG|міні|250px|{{нп3|Аленевыя рогі|Рогі|ru|Оленьи рога}} растуць, пакрытыя мяккім пухнатым {{нп3|Панты|аксамітным|ru|Панты}} покрывам. Крывяносныя сасуды ў аксаміце транспартуюць пажыўныя рэчывы для падтрымкі росту пантаў.]] [[Файл:Moose_Skull_sideview.jpg|міні|250px|[[Чэрап]] лася]] Рогі ласёў-самцоў — тыповыя для прадстаўнікоў сямейства [[Алені|аленевых]], памер і хуткасць росту вызначаюцца рацыёнам і ўзростам<ref name=":1">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moose0000rodg|аўтар=Art Rodgers|загаловак=Moose|год=2001|выдавецтва=Stillwater, MN : Voyageur Press|старонак=78|isbn=978-0-89658-521-8}}</ref>. Памер і сіметрыя колькасці адростаў на рагах сігналізуюць пра здароўе лася, і ласіцы могуць выбіраць партнёраў паводле памеру і сіметрыі рагоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bioone.org/journals/journal-of-mammalogy/volume-82/issue-3/1545-1542_2001_082_0814_FAIAOA_2.0.CO_2/FLUCTUATING-ASYMMETRY-IN-ANTLERS-OF-ALASKAN-MOOSE-SIZE-MATTERS/10.1644/1545-1542(2001)082%3C0814:FAIAOA%3E2.0.CO;2.short|аўтар=R. Terry Bowyer, Kelley M. Stewart, John G. Kie, William C. Gasaway|загаловак=FLUCTUATING ASYMMETRY IN ANTLERS OF ALASKAN MOOSE: SIZE MATTERS|год=2001-08|мова=en|выданне=Journal of Mammalogy|том=82|выпуск=3|issn=0022-2372|doi=10.1644/1545-1542(2001)082%3C0814:faiaoa%3E2.0.co;2.short}}</ref>. Самцы выкарыстоўваюць рогі для дэманстрацыі дамінавання, для спарынгу або барацьбы з супернікамі<ref name=":1" />. Рогі самца растуць у выглядзе цыліндрычных пучкоў, якія выступаюць з кожнага боку галавы пад прамым вуглом да сярэдняй лініі чэрапа, а затым раздвойваюцца. Ніжні зубец гэтай вілкі можа быць або простым, або падзеленым на два ці тры {{нп3|Зубец (структура)|зубцы||Tine (structural)}}, з некаторай пляскатасцю. У большасці ласёў рогі шырокія і пальчатыя (плоскія) з зубцамі (вастрыямі) па вонкавым краі<ref name=":1" />. У межах экалагічнага арэала лася ў Еўропе паўночныя папуляцыі дэманструюць пальчаты малюнак рагоў, а рогі еўрапейскага лася, які жыве ў паўднёвай частцы яго арэала, звычайна маюць дэндрытны малюнак і параўнальна невялікія, магчыма, з-за эвалюцыйнага ціску палявання людзьмі, якія цэняць вялікія пальчатыя рогі. Еўрапейскі лось з рагамі, прамежкавымі паміж пальчатымі і дэндрытавымі формамі, сустракаецца ў сярэдзіне арэала з поўначы на поўдзень<ref>{{Артыкул|спасылка=https://jukuri.luke.fi/handle/10024/546819|аўтар=Tuire Nygrén, Jyrki Pusenius, Raisa Tiilikainen, Jan Korpelainen|загаловак=Moose antler type polymorphism: age and weight dependent phenotypes and phenotype frequencies in space and time|год=2007|мова=en}}</ref>. Ласі з рагамі маюць больш востры слых, чым без рагоў. Даследаванне трафейных рагоў з дапамогай мікрафона паказала, што пальчатыя рогі дзейнічаюць як парабалічны адбівальнік, узмацняючы гук у вушах лася<ref>{{Артыкул|спасылка=https://engagedscholarship.csuohio.edu/scimath_facpub/213/|аўтар=George Bubenik, Peter Bubenik|загаловак=Palmated Antlers of Moose May Serve as A Parabolic Reflector of Sounds|год=2008-08-01|выданне=European Journal of Wildlife Research|том=54|выпуск=3|старонкі=533–535|doi=10.1007/s10344-007-0165-4}}</ref>. Рогі дарослых ласёў аляскінскага падвіду (ад 5 да 12 гадоў) маюць звычайны максімальны размах больш за 200 см. Да 13 гадоў рогі лася памяншаюцца ў памеры і сіметрыі. Самы шырокі зафіксаваны роскід склаў 210 см у папярочніку. Аляскінскі лось таксама трымае рэкорд самай вялікай вагі рагоў — 36 кг<ref name=":1" />. Узрост паказвае дыяметр пучка рога, а не колькасць зубцоў<ref name=":1" />. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] рогі лася (''A. a. americanus'') звычайна большыя, чым у еўразійскага лася, і маюць дзве лопасці з кожнага боку, як у матылька. Рогі еўразійскага лася нагадваюць марскую ракавіну з адной доляй з кожнага боку<ref name=":1" />. У паўночнасібірскага лася (а''A. a. bedfordiae'') задні аддзел галоўнай вілкі дзеліцца на тры зубцы, без выразнай пляскатасці. У звычайнага лася (''A. a. alces'') гэтая галіна звычайна пашыраецца ў шырокую пальму з адным вялікім зубцом у аснове і мноствам меншых карчакоў на вольнай мяжы. Ёсць, аднак, [[Скандынавія|скандынаўскі]] падвід звычайнага лася, у якога рогі больш простыя і нагадваюць рогі ўсходнесібірскіх жывёл. У паўночнаамерыканскіх ласёў пальмацыя больш выразная, чым у тыповых скандынаўскіх ласёў. [[Файл:Alces_alces.jpg|міні|250px|Маладая самка (''A. a. americana'') у пачатку чэрвеня.]] Пасля шлюбнага перыяду самцы скідаюць рогі, каб захаваць энергію на зіму. Новы набор рагоў вырасце вясной. У рагоў займае ад трох да пяці месяцаў, каб цалкам развіцца, што робіць іх адным з самых хуткарослых органаў жывёл. Рост пантаў «сілкуецца» шырокай сістэмай крывяносных сасудаў у скурным покрыве, які змяшчае шматлікія валасяныя фалікулы, што надаюць яму «аксамітную» структуру<ref name=":1" />. Гэта патрабуе інтэнсіўнага выпасу на дыеце з высокім утрыманнем пажыўных рэчываў. Да верасня «аксаміт» выдаляецца шляхам трэння і адбівання, што змяняе колер рагоў. Няспелыя самцы могуць не скідаць рогі на зіму, але захоўваюць іх да наступнай вясны. Птушкі, драпежныя жывёлы і грызуны ядуць скінутыя рогі, бо яны поўныя бялку, а самі ласі з’ядаюць аксаміт пантаў, каб атрымаць пажыўныя рэчывы<ref name=":1" />. Калі самца [[Кастрацыя|кастрыраваць]] фізічна або {{нп3|Хімічная кастрацыя|хімічным спосабам||Chemical castration}}, ён скіне цяперашні набор рагоў на працягу двух тыдняў, а затым адразу ж пачне адрошчваць новы набор дэфармаваных і бясформеных рагоў, якія ён будзе насіць да канца жыцця, не скідаючы зноў; падобныя дэфармаваныя рогі могуць быць вынікам дэфіцыту тэстастэрону, выкліканага {{нп3|Крыптархізм|крыптархізмам|ru|Крипторхизм}} або старасцю<ref name=":22">{{Кніга|загаловак=Ecology and management of the North American moose|адказны=Albert W. Franzmann, Wildlife Management Institute|год=1997|выданне=1. ed|месца=Washington, DC|выдавецтва=Smithsonian Inst. Press|старонак=733|серыя=A Wildlife Management Institute book|isbn=978-1-56098-775-8}}</ref>. Гэтыя дэфармаваныя рогі складаюцца з жывых касцей, якія ўсё яшчэ растуць або могуць расці, бо тэстастэрон неабходны, каб спыніць рост рагоў<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17754996|аўтар=K. L|загаловак=Horns, Pronghorns, and Antlers. Evolution, Morphology, Physiology, and Social Significance. George A. Bubenik and Anthony B. Bubenik, Eds. Springer-Verlag, New York, 1990. xii, 562 pp., illus. $89|год=1990-12-07|выданне=Science (New York, N.Y.)|том=250|выпуск=4986|старонкі=1458|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.250.4986.1458}}</ref>. Яны могуць прымаць адну з дзвюх формаў. «Кактусавыя рогі»<ref name=":3" /> звычайна захоўваюць прыблізную форму рагоў звычайнага лася, але маюць на сваёй паверхні шматлікія перламутрападобныя {{нп3|Экзастоз|экзастозы|ru|Экзостоз}}; створаныя з жывой косці, яны лёгка ламаюцца, але могуць адрасці. Перукі ({{IPAc-en|US|p|ə|'|ɹ|u:|k|s}}) — падобныя на пухліны рогі, якія пастаянна растуць, а іх знешні выгляд нагадвае каралы<ref name=":22" />. Як у [[Казуля еўрапейская|еўрапейскіх казуль]] у ласёў часцей развіваюцца перукі, чым рогі кактуса, чым у больш развітых аленяў, але ў адрозненне ад казуль у ласёў не адбываецца фатальнай дэкальцынацыі чэрапа ў выніку росту перукаў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=bcWZX-IMEVkC&pg=PA244|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref><ref name=":3" />, а яны могуць падтрымліваць працяглы рост, пакуль не стануць занадта вялікімі для поўнага забеспячэння крывёй<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://upcolorado.com/university-press-of-colorado/item/1827-ecology-and-management-of-the-north-american-moose-second-edition|title=University Press of Colorado - Ecology and Management of the North American Moose|website=upcolorado.com|access-date=2025-04-02|archive-date=2 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250402183154/https://upcolorado.com/university-press-of-colorado/item/1827-ecology-and-management-of-the-north-american-moose-second-edition|url-status=dead}}</ref>. арактэрныя на выгляд перукі (часта іх называюць «рагамі д’ябла») з’яўляюцца крыніцай некалькіх міфаў і легенд сярод многіх груп [[Інуіты|інуітаў]], а таксама шэрагу іншых плямёнаў карэнных народаў Паўночнай Амерыкі. У вельмі рэдкіх выпадках у ласіц таксама могуць вырасці рогі. Звычайна гэта тлумачыцца гарманальным дысбалансам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.alaskapublic.org/2009/10/19/it%E2%80%99s-a-bull-moose%E2%80%A6no-a-cow%E2%80%A6/|title=It’s a Bull Moose…No a Cow…|last=Patrick Yack, Alaska Public Media|website=Alaska Public Media|date=2009-10-20|access-date=2025-04-02|archive-date=20 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120114602/http://www.alaskapublic.org/2009/10/19/it%E2%80%99s-a-bull-moose%E2%80%A6no-a-cow%E2%80%A6/|url-status=dead}}</ref>. ==== Пыса і нюх ==== Пыса лася вылучаецца сярод жывых аленевых буйнымі памерамі; таксама ёсць ноздры, якія лось можа закрываць, калі ласуецца воднай расліннасцю. Губа лася, у англамоўнай літаратуры {{lang-en|proboscis}} (літаральна хобат), імаверна, развілася як прыстасаванне да паўводнага харчавання са стратай {{нп3|Рынарый|рынарыя||Rhinarium}} і развіццём верхняга нюхальнага слупа, асобнага ад ніжняга дыхальнага слупа<ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1096/fasebj.2019.33.1_supplement.767.19|аўтар=Anthony Santino Pagano, Jeffrey T. Laitman, Kurt Albertine, Samuel Marquez|загаловак=Evolution of the proboscis in the moose, <i>Alces alces</i>: Evidence from Morphology and Ecology|год=2019-04|выданне=The FASEB Journal|том=33|выпуск=S1|issn=0892-6638|doi=10.1096/fasebj.2019.33.1_supplement.767.19}}</ref>. Гэта раздзяленне спрыяе востраму нюху ласёў, якія яны выкарыстоўваюць для выяўлення крыніц вады, пошуку ежы пад снегам, а таксама для ідэнтыфікацыі партнёраў або драпежнікаў<ref name=":4" /><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1002/ar.24022|аўтар=Samuel Márquez, Anthony S. Pagano, Carrie S. Mongle, Kurt H. Albertine, Jeffrey T. Laitman|загаловак=The Nasal Complex of a Semiaquatic Artiodactyl, the Moose (<i>Alces alces</i>): Is it a Good Evolutionary Model for the Ancestors of Cetaceans?|год=2018-12-14|выданне=The Anatomical Record|том=302|выпуск=5|старонкі=667–692|issn=1932-8486|doi=10.1002/ar.24022}}</ref>. === Тулава === Масіўнае тулава і шыя ў лася кароткія, карак высокі, у выглядзе гарба. Афарбоўка тулава параўнальна аднатонная, бурая. Ніжнія часткі бакоў, перад жывата і верхнія часткі ног крыху цямнейшыя за шыю і спіну. Сезонны дымарфізм у афарбоўцы выяўлены слаба<ref>{{кніга|ref=|спасылка=|аўтар=[[Барыс Парфёнавіч Савіцкі|Савицкий Б. П.]], [[Сяргей Уладзіміравіч Кучмель|Кучмель С. В.]], [[Леанід Дзмітрыевіч Бурко|Бурко Л. Д.]]|загаловак=Млекопитающие Беларуси|адказны=|год=2005|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Изд. центр БГУ|том=|старонкі=|старонак=319|серыя=|isbn=|тыраж=}}</ref>. ==== Падгрудак ==== У самца і самкі лася ёсць {{нп3|падгрудак|||Dewlap}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/animal/moose-mammal#ref1022349|title=Moose {{!}} Habitat, Size, Weight, Diet, Antlers, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|date=2025-03-23|access-date=2025-04-02}}</ref>, які прадстаўляе сабой зморшчыну скуры пад падбародкам. Яго дакладная функцыя невядомая, але некаторыя марфалагічныя аналізы паказваюць на астуджальную (тэрмарэгуляцыйную) функцыю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4949748/|аўтар=Jakob Bro-Jørgensen|загаловак=Evolution of the ungulate dewlap: thermoregulation rather than sexual selection or predator deterrence?|год=2016|выданне=Frontiers in Zoology|том=13|старонкі=33|issn=1742-9994|doi=10.1186/s12983-016-0165-x}}</ref>. Іншыя тэорыі ўключаюць сігнал прыдатнасці ў спарванні, як візуальны і нюхальны сігнал, або як сігнал дамінавання самцоў, як і рогі<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2012/hautala_gavi/|title=Moose - Homepage|website=bioweb.uwlax.edu|access-date=2025-04-02|archive-date=8 лютага 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208200728/http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2012/hautala_gavi/|url-status=dead}}</ref>. ==== Скура і поўсць ==== Шкура лася тыповая для [[Алені|сямейства аленевых]]. Валасяны пакроў лася складаецца з чатырох тыпаў валасоў: [[вейкі]], [[Вібрысы|вусы]], {{нп3|восцевыя валасы||uk|Остьове волосся}} і [[воўна]]. Даўжыня і гушчыня поўсці вар’іруецца ў залежнасці ад сезону, узросту і вобласці цела<ref name=":5">{{Cite web|lang=en|url=https://www.researchgate.net/publication/260120646_Morphology_of_the_skin_of_Moose_Alces_alces_L|title=(PDF) Morphology of the skin of Moose (Alces alces L.)|website=ResearchGate|access-date=2025-04-02}}</ref>. Поўсць складаецца з двух слаёў — верхняга з доўгіх восцевых валасоў і мяккага шарсцістага падшэрстка. Восцевыя валасы полыя і напоўнены паветрам для лепшай ізаляцыі, што таксама дапамагае жывёлам заставацца на плаву падчас плавання<ref>{{Cite web|url=https://www.newfoundlandbiggamehunting.com/post/newfoundland-moose-trivia|title=Newfoundland Big Game Hunting — Newfoundland Moose Trivia|website=www.newfoundlandbiggamehunting.com|access-date=2025-04-02|archive-date=2 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250402183155/https://www.newfoundlandbiggamehunting.com/post/newfoundland-moose-trivia|url-status=dead}}</ref><ref name=":5" />. === Ногі === Ногі моцна выцягнутыя, на вадапоі лось змушана заходзіць глыбока ў ваду ці становіцца на запясці. Поўсць на нагах светла-шэрая, амаль белая. ==== Капыты ==== [[Файл:Tracksdeepsnow.JPG|злева|міні|250px|Доўгія ногі дазваляюць ласю лёгка прабірацца па глыбокай вадзе або снезе.]] Як і ва ўсіх прадстаўнікоў атрада [[Парнакапытныя|парнакапытных]], ногі лася маюць два вялікія арагавелыя капыты, якія адпавядаюць трэцяму і чацвёртаму пальцам, з двума маленькімі заднебаковымі {{нп3|Прыбыты кіпцюр|прыбытымі кіпцюрамі||Dewclaw}} (рудыментарнымі пальцамі), якія адпавядаюць другому і пятаму пальцам. Капыт чацвёртага пальца шырэйшы за капыт трэцяга пальца, у той час як унутраны капыт трэцяга пальца даўжэйшы за капыт чацвёртага пальца. Такая канфігурацыя ступні спрыяе хадзе па мяккай зямлі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1016/j.zool.2008.11.001|аўтар=Anna Keller, Marcus Clauss, Evelyne Muggli, Karl Nuss|загаловак=Even-toed but uneven in length: the digits of artiodactyls|год=2009-07|выданне=Zoology|том=112|выпуск=4|старонкі=270–278|issn=0944-2006|doi=10.1016/j.zool.2008.11.001}}</ref>. Пад нагрузкай капыт расхінаецца, павялічваючы паверхню, што абмяжоўвае апусканне лапы лася ў мяккі грунт або снег і павялічвае эфектыўнасць пры плаванні. Маса цела на плошчу паверхні адбітка ступні лася займае сярэдняе значэнне паміж значэннямі ступні {{bt-bellat|Віларог{{!}}віларога|Antilocapra americana}}, якая мае жорсткія ступні без прыбытых кіпцюроў — аптымізаваная для хуткаснага бегу, і ступні [[Паўночны алень|карыбу]], якая больш круглявая з вялікімі кіпцюрамі, аптымізаванымі для хады па глыбокім снезе. Маса цела лася на плошчу {{нп3|След|следу||Footprint}} прыкладна ўдвая большая, чым у карыбу<ref>{{Артыкул|спасылка=https://publications.slu.se/?file=publ/show&id=19275|аўтар=Caroline Lundmark|загаловак=Morphological and behavioral adaptations of moose to climate, snow, and forage|год=2008|мова=en|выданне=Acta Universitatis Agriculturae Sueciae|выпуск=2008:67|issn=1652-6880}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.2307/1937779|аўтар=Edmund S. Telfer, John P. Kelsall|загаловак=Adaptation of Some Large North American Mammals for Survival In Snow|год=1984-12|выданне=Ecology|том=65|выпуск=6|старонкі=1828–1834|issn=0012-9658|doi=10.2307/1937779}}</ref>. Капыты на пярэдніх нагах завостраныя, што дазваляе ласю выкарыстоўваць іх як зброю ў сутычках з драпежнікамі накшталт ваўкоў ці мядзведзяў (але не ў шлюбных паядынках з супернікамі, каб не вырабіць ім калецтваў). Усяго аднаго ўдару такім капытом дастаткова для таго, каб прабіць ворагу чэрап ці распароць жывот. == Арэал і месцы распаўсюджання == [[Файл:Thermal_image_of_a_cow_moose_during_winter.jpg|міні|250px|Цеплавая выява ласіцы. Яе густы, грубы мех з полымі валасінкамі ў сярэднім толькі на 8,3 °C вышэй за тэмпературу навакольнага асяроддзя — 23 °C, паказваючы нізкія страты цяпла.]] Пашыраны ў лясной і лесастэпавай зонах [[Еўразія|Еўразіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Ласі патрабуюць асяроддзя пражывання з адпаведнымі ядомымі раслінамі (напрыклад, сажалкавая трава, маладыя дрэвы і кусты), хованкі ад драпежнікаў і абароны ад вельмі гарачага ці халоднага надвор’я. Каб задаволіць гэтыя патрабаванні, ласі падарожнічаюць па розных месцах пражывання з улікам сезонаў<ref name="autogenerated12">{{cite report|url=https://extension.unh.edu/resources/files/Resource003858_Rep5484.pdf|title=New Hampshire's moose population vs climate change|first=Kristine|last=Rines|publisher=New Hampshire Fish and Game Department|access-date=May 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180516103753/https://extension.unh.edu/resources/files/Resource003858_Rep5484.pdf|archive-date=May 16, 2018|url-status=live}}</ref>. Ласі — прыстасаваныя да холаду млекакормячыя з патоўшчанай скурай, шчыльнай цеплазахоўваючай поўсцю і нізкім суадносінамі паверхні да аб’ёму, што забяспечвае выдатную холадаўстойлівасць, але дрэнную ўстойлівасць ад спякоты. Ласі выжываюць у гарачым надвор’і, знаходзячыся ў цені або прахалодным ветры, або апускаючыся ў прахалодную ваду. У спякотнае надвор’е ласёў часта бачаць у балотах, азёрах і сажалках, дзе яны не толькі ядуць ля берага, але плаваюць і занырваюць на глыбіню. Пры цеплавым стрэсе ласі могуць не здабываць ежу летам і не набіраюць дастаткова тлушчу, каб перажыць зіму. Акрамя таго, ласіцы могуць не цяліцца без адпаведнага летняга прыросту вагі. Ласі патрабуюць доступу як да маладога лесу для харчавання, так і да спелага лесу для прытулку і хованкі. Парушаны пажарамі і высечкамі лес спрыяе росту кармоў для ласёў. Ласі таксама маюць патрэбу ў доступе да мінеральных лізунцоў, бяспечных месцаў для цялення і водных кармленняў<ref name="autogenerated12" />. Ласі пазбягаюць раёнаў з невялікім снегам або без яго, бо гэта павялічвае рызыку нападу ваўкоў, і пазбягаюць раёнаў з глыбокім снегам, бо гэта пагаршае рухомасць. Такім чынам, ласі выбіраюць месца пражывання на аснове кампрамісаў паміж рызыкай драпежніцтва, даступнасцю ежы і глыбінёй снегу<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1111/j.2005.0906-7590.04263.x|аўтар=Christian Dussault, Jean‐Pierre Ouellet, Réhaume Courtois, Jean Huot, Laurier Breton, Hélène Jolicoeur|загаловак=Linking moose habitat selection to limiting factors|год=2005-08-20|выданне=Ecography|том=28|выпуск=5|старонкі=619–628|issn=0906-7590|doi=10.1111/j.2005.0906-7590.04263.x}}</ref>. З рэінтрадукцыяй зуброў у барэальныя лясы ўзнікла некаторая заклапочанасць, што зубры будуць канкурыраваць з ласямі за зімовыя месцы пражывання, што пагоршыць дынаміку зніжэння папуляцыі ласёў. Аднак гэта не здаецца праблемай. Ласі аддаюць перавагу субальпійскім хмызнякам ранняй зімой, а зубры аддаюць перавагу вільготным асаковым далінным лугам ранняй зімой. Позняй зімой ласі аддаюць перавагу далінам рэк з ліставым лясным покрывам або альпійскай мясцовасці над лініяй дрэў, а зубры — вільготным асаковым лугам або сонечным паўднёвым травяністым схілам<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1007/s10344-018-1184-z|аўтар=Thomas S. Jung, Sophie M. Czetwertynski, Fiona K. A. Schmiegelow|загаловак=Boreal forest titans do not clash: low overlap in winter habitat selection by moose (Alces americanus) and reintroduced bison (Bison bison)|год=2018-04-16|выданне=European Journal of Wildlife Research|том=64|выпуск=3|issn=1612-4642|doi=10.1007/s10344-018-1184-z}}</ref>. === Паўночная Амерыка === Пасля павелічэння на працягу большай часткі [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] папуляцыя ласёў у Паўночнай Амерыцы рэзка скарачалася з 1990-х гадоў. Папуляцыі значна павялічыліся з паляпшэннем асяроддзя пражывання і аховы, але цяпер папуляцыя ласёў хутка скарачаецца<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/science/earth/something-is-killing-off-the-moose.html|title=Moose Die-Off Alarms Scientists|first=Jim|last=Robbins|website=The New York Times|date=2013-10-14|access-date=2025-04-04}}</ref>. Гэта зніжэнне было звязана з адкрыццём дарог і ландшафтаў у паўночным арэале ласёў, што дазволіла аленям размножыцца ў раёнах, дзе яны раней не былі распаўсюджаны. Такі замах аленяў на асяроддзе пражывання ласёў прывёў апошніх да кантакту з раней незнаёмымі ўзбуджальнікамі, у тым ліку з {{bt-bellat||Parelaphostrongylus tenuis}} і {{bt-bellat||Fascioloides magna}}, і, меркавана, гэтыя паразіты спрыялі зніжэнню папуляцыі ласёў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.startribune.com/solved-deer-have-direct-role-in-death-of-minnesota-moose/455232463|title=Solved: Deer have direct role in death of Minnesota moose|first=Josephine|last=Marcotty|website=www.startribune.com|date=2017-11-07|access-date=2025-04-04|archive-date=16 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250416152009/https://www.startribune.com/solved-deer-have-direct-role-in-death-of-minnesota-moose/455232463|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://firstforwildlife.wordpress.com/2014/12/02/studies-show-relationship-between-wolves-and-minnesota-moose-population-decline/|title=Studies Show Relationship between Wolves and Minnesota Moose Population Decline|last=firstforwildlife|website=First For Wildlife|date=2014-12-02|access-date=2025-04-04}}</ref>. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] арэал ласёў уключае амаль усю [[Канада|Канаду]] (за выключэннем [[Арктыка|Арктыкі]] і [[Ванкувер (востраў)|вострава Ванкувер]]), большую частку [[Аляска|Аляскі]], паўночную і ўсходнюю [[Паўночная Дакота|Паўночную Дакоту]]<ref>{{Cite web|url=https://gf.nd.gov/wildlife/id/ungulates/moose|title=Moose {{!}} North Dakota Game and Fish|website=gf.nd.gov|access-date=2025-04-04}}</ref>, поўнач [[Новая Англія|Новай Англіі]], раён гор [[Адырандак]] і нагор’е Таканік на паўночным усходзе штата [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/73|аўтар=David W. Wattles, Stephen DeStefano|загаловак=STATUS AND MANAGEMENT OF MOOSE IN THE NORTHEASTERN UNITED STATES|год=2011-01-13|мова=en|выданне=Alces|том=47|старонкі=53–68|issn=2293-6629}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dec.ny.gov/nature/animals-fish-plants/moose|title=Moose - NYSDEC|website=dec.ny.gov|access-date=2025-04-04}}</ref>, вярхоўі [[Скалістыя горы|Скалістых гор]], поўнач [[Мінесота|Мінесоты]], поўнач [[Вісконсін]]а, верхні паўвостраў [[Мічыган]]а і [[востраў Раяль]] у [[Верхняе (возера)|Верхнім возеры]]. Гэты велізарны арэал, які змяшчае разнастайныя асяроддзі пражывання, змяшчае чатыры з шасці паўночнаамерыканскіх падвідаў. На Захадзе папуляцыі ласёў распаўсюджваюцца па Канадзе ([[Брытанская Калумбія]] і [[Альберта (правінцыя)|Альберта]]). Ізаляваныя групы былі правераны на поўдні да гор [[Юта|Юты]] і [[Каларада]] і на захадзе да [[Уэнатчы|возера Уэнатчы]] ў [[Каскадныя горы|Вашынгтонскіх каскадах]]. На паўночным захадзе ЗША арэал уключае [[Ваёмінг]], [[Мантана|Мантану]], [[Айдаха]] і меншыя раёны [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтона]] і [[Арэгон]]а<ref>{{Cite web|url=https://www.dfw.state.or.us//conservationstrategy/news/2009/2009_october.asp|title=ODFW Oregon Conservation Strategy News|website=www.dfw.state.or.us|access-date=2025-04-04}}</ref>. Ласі пашырылі свой арэал на поўдзень у заходніх Скалістых гарах, з першымі назіраннямі ў [[Елаўстонскі нацыянальны парк|Елаўстонскім нацыянальным парку]] ў 1868 годзе, а затым да паўночнага схілу [[Юінта (горы)|гор Юінта]] ў штаце [[Юта]] ў першай палове XX стагоддзя<ref name=":30">{{Артыкул|спасылка=https://digitalcommons.usu.edu/wild_facpub/2836/|аўтар=Michael L. Wolfe, Kent R. Hersey, David C. Stoner|загаловак=A History of Moose Management in Utah|год=2010|мова=en}}</ref>. Гэта самая паўднёвая натуральна створаная папуляцыя ласёў у Злучаных Штатах<ref name=":30" />. У 1978 годзе некалькі жывёл былі выпушчаныя ў заходнім [[Каларада]], і цяпер папуляцыя ласёў у штаце складае больш за 2400 галоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/182|аўтар=M. Steven Nadeau, Nicholas J. DeCesare, Douglas G. Brimeyer, Eric J. Bergman, Richard B. Harris, Kent R. Hersey, Kari K. Huebner, Patrick E. Matthews, Timothy P. Thomas|загаловак=STATUS AND TRENDS OF MOOSE POPULATIONS AND HUNTING OPPORTUNITY IN THE WESTERN UNITED STATES|год=2017-08-21|мова=en|выданне=Alces|том=53|старонкі=99–112|issn=2293-6629}}</ref>. На паўночным усходзе Паўночнай Амерыкі гісторыя ласёў падвіду {{bt-bellat||Alces alces americana}} вельмі добра задакументавана: мяса лася было адным з асноўных прадуктаў харчавання карэнных народаў на працягу стагоддзяў. Англійская назва лася «moose» была перанесена ў англійскую мову ад слова, якое выкарыстоўвалася тымі, хто жыў у сучасным прыбярэжным [[Род-Айленд]]а. Карэнныя жыхары часта выкарыстоўвалі скуру лася ў якасці матэрыялу і яго мяса ў якасці інгрэдыента для {{нп3|Пемікан|пемікана|ru|Пеммикан}}, тыпу сушанага вяленага мяса, якое выкарыстоўвалася ў якасці крыніцы харчавання зімой або ў працяглых падарожжах<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=u-uomE8l8g8C&pg=PA14|аўтар=Nancy Cappelloni|загаловак=Cranberry Cooking for All Seasons|год=2002|выдавецтва=Spinner Publications|старонак=152|isbn=978-0-932027-71-9}}</ref>. Гістарычны арэал падвіда распасціраўся ад [[Квебек (правінцыя)|Квебека]], {{нп3|Прыморскія правінцыі|Прыморскіх правінцый|ru|Приморские провинции}} і {{нп3|Усходняе Антарыё|Усходняга Антарыё|ru|Восточное Онтарио}} на поўдзень, каб уключыць усю [[Новая Англія|Новую Англію]] і ўрэшце заканчваўся на самым паўночна-ўсходнім ускрайку [[Пенсільванія|Пенсільваніі]] на захадзе, даходзячы дзесьці да вусця [[Гудзон|ракі Гудзон]] на поўдні. Лось вымер на большасці ўсходняй часткі ЗША на працягу 150 гадоў з-за празмернага палявання ў каланіяльную эпоху і знішчэння асяроддзя яго пражывання: нідэрландскія, французскія і брытанскія каланіяльныя крыніцы сведчаць аб яго прысутнасці ў сярэдзіне XVII стагоддзя ад поўдня штата [[Мэн (штат)|Мэн]] да раёнаў у межах 150 км каля сучаснага Манхэтэна. Аднак да 1870-х гадоў ва ўсім гэтым рэгіёне ў вельмі аддаленых лясах існавала толькі купка ласёў; засталося менш за 20 % прыдатных для іх месцапражыванняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|title=Massachusetts Project: Status, Movements, and Habitat Use of Moose in Massachusetts|website=www1.usgs.gov|access-date=2025-04-05|archive-date=24 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324021039/https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|url-status=dead}}</ref>. Аднак з 1980-х гадоў папуляцыя ласёў аднавілася дзякуючы аднаўленню багатых крыніц харчавання<ref name=":40">{{Cite web|lang=en|url=https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|title=Massachusetts Project: Status, Movements, and Habitat Use of Moose in Massachusetts|website=www1.usgs.gov|access-date=2025-04-05|archive-date=24 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324021039/https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|url-status=dead}}</ref>, закіданню сельскагаспадарчых угоддзяў, лепшаму землеўпарадкаванню, ачыстцы ад забруджванняў і натуральнаму рассейванню з канадскіх {{нп3|Прыморскія правінцыі|Прыморскіх правінцый|ru|Приморские провинции}} і [[Квебек (правінцыя)|Квебека]]. На поўдзень ад канадска-амерыканскай мяжы ў [[Мэн (штат)|штаце Мэн]] пражывае большая частка папуляцыі з колькасцю ў 2012 годзе каля 76 000 ласёў<ref>{{Cite web|url=https://www.pressherald.com/2012/09/07/survey-shows-maine-has-about-76000-moose/|title=Survey estimates Maine has 76,000 moose|website=Press Herald|date=2012-09-07|access-date=2025-04-05}}</ref>. Рассяленне з штата Мэн на працягу многіх гадоў прывяло да здаровага росту папуляцыі ў [[Вермонт|Вермонце]] і [[Нью-Гэмпшыр]]ы, у прыватнасці паблізу вадаёмаў і на вышыні да 910 метраў над узроўнем мора ў гарах. У [[Масачусетс|штаце Масачусетс]] лосі вымерлі да 1870 года, але зноў рэкаланізавалі штат у 1960-х гадах, папуляцыя пашырылася з Вермонта і Нью-Гэмпшыра; да 2010 года колькасць папуляцыі ацэньвалася ў 850—950 асобін<ref name=":40" />. Ласі аднавілі папуляцыі ва ўсходнім [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрку]] і [[Канектыкут|Канэктыкуце]] і, здавалася, накіраваліся на поўдзень у бок {{нп3|Кэтскіл (горы)|гор Кэтскіл||Catskill Mountains}}, ранейшага месца пражывання<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.mass.gov/dfwele/dfw/wildlife/living/living_with_moose.htm|title=Living With Moose|last=Massachusetts Division of Fisheries and Wildlife|website=www.mass.gov|access-date=2025-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.maine.gov/ifw/hunting-trapping/hunting/species/moose/moose-permit.html|title=Moose Permit: Moose: Game Species: Hunting: Hunting & Trapping: Maine Dept of Inland Fisheries and Wildlife|website=www.maine.gov|access-date=2025-04-05}}</ref><ref>[http://www.ct.gov/dep/lib/dep/wildlife/pdf_files/outreach/connecticut_wildlife_magazine/cwso04.pdf Connecticut Wildlife Sep/Oct 2004] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811104345/http://ct.gov/dep/lib/dep/wildlife/pdf_files/outreach/connecticut_wildlife_magazine/cwso04.pdf|date=August 11, 2010}}.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cpbn.org/article/moose-are-loose|title=Moose are on the Loose|website=www.cpbn.org|access-date=2025-04-05|archive-date=22 чэрвеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100622071458/https://www.cpbn.org/article/moose-are-loose|url-status=dead}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.csmonitor.com/2007/0214/p13s02-sten.html|загаловак=Forests lure moose to Massachusetts|выданне=Christian Science Monitor|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.defenders.org/newsroom/defenders_magazine/winter_2007/moose_in_a_mess.php|title=Moose in a Mess? - Defenders of Wildlife|website=www.defenders.org|access-date=2025-04-05|archive-date=4 жніўня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100804222937/http://www.defenders.org/newsroom/defenders_magazine/winter_2007/moose_in_a_mess.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dec.ny.gov/nature/animals-fish-plants/moose|title=Moose - NYSDEC|website=dec.ny.gov|access-date=2025-04-05}}</ref>. На Сярэднім Захадзе ЗША ласі ў асноўным абмежаваныя верхнім рэгіёнам [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]], але адзіночных асобін, у асноўным непалаваспелых самцоў, сустракаюць на поўдні да ўсходняй Аёвы<ref>{{Cite web|url=http://www.kcrg.com/news/local/A-Moose-Still-on-the-Loose-in-Eastern-Iowa-234643041.html|title=A Moose Still on the Loose in Eastern Iowa {{!}} KCRG-TV9 {{!}} Cedar Rapids, Iowa News, Sports, and Weather {{!}} Local News|website=web.archive.org|date=2013-12-09|access-date=2025-04-05|archive-date=9 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209012754/http://www.kcrg.com/news/local/A-Moose-Still-on-the-Loose-in-Eastern-Iowa-234643041.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. Па невядомых прычынах папуляцыя ласёў на Сярэднім Захадзе хутка скарачаецца<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/science/earth/something-is-killing-off-the-moose.html|title=Moose Die-Off Alarms Scientists|first=Jim|last=Robbins|website=The New York Times|date=2013-10-14|access-date=2025-04-05}}</ref>. Ласі былі паспяхова інтрадукаваны на [[Ньюфаўндленд]] у 1878 і 1904 гадах<ref>{{Cite web|url=http://www.coastalsafari.com/MOOSE.htm|title=NEWFOUNDLAND MOOSE|website=www.coastalsafari.com|access-date=2025-04-05}}</ref>, дзе цяпер яны з’яўляюцца дамінантнымі {{bt-bellat|Капытныя{{!}}капытнымі|Euungulata}}, і крыху менш паспяхова на [[Антыкосты|востраве Антыкосты]] ў [[Заліў Святога Лаўрэнція|заліве Святога Лаўрэнція]]. <gallery heights="160px" mode="packed"> Файл:Alaskan_moose_pair_(6862339335).jpg|Ласіца і самец Файл:Cow_moose.jpg|Ласіца Файл:Alces_alces_(juvenile).jpg|Ласяня </gallery> ==== Змяншэнне колькасці папуляцыі ==== З 1990-х гадоў папуляцыі ласёў рэзка скараціліся ў большай частцы [[Умераны клімат|ўмеранай]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], хоць яна застаецца стабільнымі ў [[Арктыка|арктычных]] і [[Субарктычны пояс|субарктычных]] рэгіёнах<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/canada/north/moose-die-off-not-seen-in-yukon-where-populations-stable-1.2055719|title='Moose die-off' not seen in Yukon, where populations stable|date=October 16, 2013|work=cbc.ca|access-date=April 5, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230234825/http://www.cbc.ca/news/canada/north/moose-die-off-not-seen-in-yukon-where-populations-stable-1.2055719|archive-date=December 30, 2014|url-status=live}}</ref>. Дакладныя прычыны гібелі асобных асобін не вызначаны, але большасць задакументаваных смяротных выпадкаў была звязана з драпежніцтвам ваўкоў, бактэрыяльнай інфекцыяй з-за траўмаў, атрыманых ад драпежнікаў, і [[Паразітызм|паразітамі]] аленяў віду {{bt-bellat||Odocoileus virginianus}}, перад якімі ў ласёў не выпрацавалася натуральная абарона, такімі як {{нп3|Пячоначныя смактуны|пячоначнымі смактунамі||Liver fluke}}, {{bt-bellat||Parelaphostrongylus tenuis}} і заражэнне {{bt-bellat||Dermacentor albipictus}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/science/earth/something-is-killing-off-the-moose.html|title=Moose Die-Off Alarms Scientists|first=Jim|last=Robbins|website=The New York Times|date=2013-10-14|access-date=2025-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.pbs.org/newshour/show/researchers-track-new-hampshire-moose-hopes-pinpointing-cause-population-decline|title=Researchers track New Hampshire moose in hopes of pinpointing cause of population decline|website=PBS News|date=2014-04-07|access-date=2025-04-05}}</ref>. Значна ўплывае і драпежніцтва ласёў бурым мядзведзем<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1002/wsb.733|аўтар=Christopher J. Brockman, William B. Collins, Jeffery M. Welker, Donald E. Spalinger, Bruce W. Dale|загаловак=Determining kill rates of ungulate calves by brown bears using neck‐mounted cameras|год=2017-03|выданне=Wildlife Society Bulletin|том=41|выпуск=1|старонкі=88–97|issn=2328-5540|doi=10.1002/wsb.733}}</ref>. Змяненне ландшафту ў выніку высечкі лясоў, прычыненай {{bt-bellat||Dendroctonus ponderosae}}, прывяло да таго, што самкі ласёў часцей здабываюць ежу на вырубаных участках, і гэта з’яўляецца галоўнай гіпотэзай аб тым, чаму папуляцыя ласёў скарачаецца ва ўсходніх паўночнаамерыканскіх лясах, бо гэта, верагодна, прыводзіць да росту драпежніцтва<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1002/jwmg.21963|аўтар=Alexandra L. Francis, Chris Procter, Gerald Kuzyk, Jason T. Fisher|загаловак=Female Moose Prioritize Forage Over Mortality Risk in Harvested Landscapes|год=2020-10-19|выданне=The Journal of Wildlife Management|том=85|выпуск=1|старонкі=156–168|issn=0022-541X|doi=10.1002/jwmg.21963}}</ref>. Альтэрнатыўнай гіпотэзай біёлагаў аб агульным, не звязаным з паляваннем зніжэнні папуляцыі ласёў на паўднёвай частцы іх арэала з’яўляецца ўзмацненне цеплавога стрэсу, выкліканага хуткімі сезоннымі перападамі тэмпературы ў выніку [[Змена клімату|змены клімату, выкліканай чалавекам]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.scientificamerican.com/article/rapid-climate-changes-turn-north-woods-into-moose-graveyard/|title=Rapid Climate Changes Turn North Woods into Moose Graveyard|first=Daniel Cusick|last=ClimateWire|website=Scientific American|access-date=2025-04-07}}</ref>. Біёлагі, якія вывучаюць папуляцыі ласёў, звычайна выкарыстоўваюць парог цеплавога стрэсу ў цёплы час года ад 14 and 24 °C<ref>{{Артыкул|спасылка=https://cdnsciencepub.com/doi/10.1139/cjz-2013-0175|аўтар=N.P. McCann, R.A. Moen, T.R. Harris|загаловак=Warm-season heat stress in moose (Alces alces)|год=2013-12|выданне=Canadian Journal of Zoology|том=91|выпуск=12|старонкі=893–898|issn=0008-4301|doi=10.1139/cjz-2013-0175}}</ref>. Аднак павышэнне сярэдняй тэмпературы нязначнае — 0,83-1,11 °C, за апошнія 100 гадоў, прывялі да больш мяккіх зім, якія ствараюць спрыяльныя ўмовы для росквіту кляшчоў, паразітаў і іншых інвазійных відаў у паўднёвым арэале пражывання ласёў у Паўночнай Амерыцы<ref name=":2" /><ref>{{Артыкул|спасылка=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0304380011003826|аўтар=Robert S. Rempel|загаловак=Effects of climate change on moose populations: Exploring the response horizon through biometric and systems models|год=2011-09|мова=en|выданне=Ecological Modelling|том=222|выпуск=18|старонкі=3355–3365|doi=10.1016/j.ecolmodel.2011.07.012}}</ref>. Папуляцыя ласёў у [[Нью-Гэмпшыр]]ы ўпала з 7500 галоў у пачатку 2000-х гадоў да 4000 у 2014 годзе, а ў Вермонце колькасць знізілася да 2200 ад высокага ўзроўню ў 5000 жывёл у 2005 годзе. Значная частка зніжэння тлумачыцца {{bt-bellat||Dermacentor albipictus}}, на долю якога ў перыяд з 2017 па 2019 год прыйшлося 74 % усёй зімовай гібелі і 91 % зімовай гібелі ласянят у [[Вермонт|Вермонце]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://wildlife.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jwmg.22101|аўтар=Jacob Debow, Joshua Blouin, Elias Rosenblatt, Cedric Alexander, Katherina Gieder, Walter Cottrell, James Murdoch, Therese Donovan|загаловак=Effects of Winter Ticks and Internal Parasites on Moose Survival in Vermont, USA|год=2021-09|мова=en|выданне=The Journal of Wildlife Management|том=85|выпуск=7|старонкі=1423–1439|issn=0022-541X|doi=10.1002/jwmg.22101}}</ref>. Ласі з цяжкімі кляшчовымі інфекцыямі будуць шараваць сваю поўсць аж да сырой скуры, спрабуючы адарваць кляшчоў, што робіць іх белымі, калі іх поўсць сціраецца. Мясцовыя жыхары называюць іх ласямі-прывідамі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://insideclimatenews.org/news/29052017/climate-change-ticks-killing-new-england-moose-hunters/|title=Climate Change Is Killing New England’s Moose. Can Hunters Save Them?|first=By Nicholas|last=Kusnetz|website=Inside Climate News|date=2017-05-29|access-date=2025-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.bostonglobe.com/metro/2017/01/13/winter-ticks-exact-heavy-toll-new-england-moose/PmpQ3QAHm9C1imAxkzMhDM/story.html|title=Ticks devastate Maine, N.H. moose populations - The Boston Globe|first=Share on Facebook Share on TwitterView|last=Comments|website=BostonGlobe.com|access-date=2025-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://theworld.org/stories/2017/03/13/moose-dying-ticks|title=Moose in New England face grisly deaths from tick infestations|website=The World from PRX|date=2017-03-13|access-date=2025-04-07}}</ref>. Страта ўцяпляльнай зімовай поўсці праз спробы пазбавіць лася ад зімовага кляшча павялічвае рызыку пераахаладжэння зімой<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1139/z91-176|аўтар=W. M. Samuel|загаловак=Grooming by moose (<i>Alces alces</i>) infested with the winter tick, <i>Dermacentor albipictus</i> (Acari): a mechanism for premature loss of winter hair|год=1991-05-01|выданне=Canadian Journal of Zoology|том=69|выпуск=5|старонкі=1255–1260|issn=0008-4301|doi=10.1139/z91-176}}</ref>. === Еўропа і Азія === [[Файл:Elk_(Alces_alces)_calf_Biebrzanski.jpg|міні|250px|''А. а. alces'' ласяня [[Бебжанскі нацыянальны парк]], [[Польшча]]]] [[Файл:Jakt_på_utstoppet_elg.jpg|міні|250px|Пастаноўка палявання на лася ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], дата невядомая]] [[Файл:Alces alces elan trophee chateau Tanlay.jpg|міні|250px|{{нп3|Трафейнае паляванне|Трафейная|ru|Трофейная охота}} галава лася]] [[Файл:Snowpoop.JPG|міні|250px|Звычайна на сцежках можна сустрэць ласіныя [[Кал|экскрыменты]]. У некаторых сувенірных крамах прадаюцца пакуначкі з імі, запячатаныя {{нп3|Шэлак|шэлакам|ru|Шеллак}} і падпісаныя жартоўнымі назвамі.]] У [[Еўропа|Еўропе]] ласі ў цяперашні час сустракаюцца ў вялікай колькасці ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Польшча|Польшчы]], з больш сціплай колькасцю ў паўднёвай [[Чэхія|Чэхіі]], [[Беларусь|Беларусі]] і паўночнай [[Украіна|Украіне]] . Яны таксама шырока распаўсюджаныя ў [[Расія|Расіі]] да мяжы з Фінляндыяй на поўдзень да мяжы з Эстоніяй, Беларуссю і Украінай і цягнуцца далёка на ўсход да [[Енісей|ракі Енісей]] у [[Сібір]]ы . Еўрапейскі лось жыве ў большасці ўмераных раёнаў з прыдатным асяроддзем пражывання на кантыненце і нават у [[Шатландыя|Шатландыі]] з канца апошняга ледніковага перыяду, паколькі ў Еўропе была сумесь умераных барэальных і лісцяных лясоў. Да класічных часоў від, безумоўна, квітнеў як у [[Галія|Галіі]], так і ў [[Старажытная Германія|Вялікай Германіі]], як гэта паказваецца ў ваенных і паляўнічых справаздачах той эпохі. Аднак, калі рымская эпоха пераходзіла ў сярэднявечча, звер павольна знік: неўзабаве пасля праўлення [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]] лось знік з [[Францыя|Францыі]], дзе яго арэал распасціраўся ад [[Нармандыя|Нармандыі]] на поўначы да [[Пірэнеі|Пірэнеяў]] на поўдні. Далей на ўсход ён захаваўся ў [[Эльзас]]е і [[Нідэрланды|Нідэрландах]] да [[IX стагоддзе|IX стагоддзя]], калі балоты ў апошніх былі асушаны, а лясы былі высечаны пад феадальныя землі ў першых. Ён знік са [[Швейцарыя|Швейцарыі]] да 1000 года, з заходняй [[Чэхія|Чэхіі]] да 1300 года, з [[Мекленбург]]а ў [[Германія|Германіі]] прыкладна да 1600 года, а з [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Каўказ]]а адпаведна да XVIII і XIX стагоддзяў. Да пачатку XX стагоддзя апошнія ўгоддзі еўрапейскага лася знаходзіліся ў [[Фенаскандыя|фенаскандыйскіх]] раёнах і ў асобных раёнах [[Расія|Расіі]], некалькі мігрантаў сустракаліся на тэрыторыі сучасных [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Літва|Літвы]]. [[СССР]] і [[Польшча|Польшчы]] ўдалося аднавіць часткі арэала ў сваіх межах (напрыклад, рэінтрадукцыя ў {{нп3|Кампінаскі нацыянальны парк|Кампінаскім нацыянальным парку|ru|Кампиноский национальный парк}} ў 1951 годзе і пазнейшая рэінтрадукцыя ў Беларусі ў 1958 годзе), але палітычныя ўскладненні абмежавалі магчымасць рэінтрадукцыі ў іншыя часткі арэала. Спробы ў 1930 годзе і паўторна ў 1967 годзе ў балоцістай мясцовасці на поўнач ад [[Берлін]]а не ўвянчаліся поспехам. У цяперашні час у Польшчы папуляцыі адзначаны ў даліне [[Бебжа|Бебжы]], {{нп3|Кампінаскі нацыянальны парк|Кампінасе|ru|Кампиноский национальный парк}} і ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] . Ён міграваў у іншыя часткі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] і быў заўважаны ва ўсходняй і паўднёвай [[Германія|Германіі]]<ref>{{Артыкул|спасылка=http://link.springer.com/10.1007/s10344-009-0272-5|аўтар=Fiona Schönfeld|загаловак=Presence of moose (Alces alces) in Southeastern Germany|год=2009-08|мова=en|выданне=European Journal of Wildlife Research|том=55|выпуск=4|старонкі=449–453|issn=1612-4642|doi=10.1007/s10344-009-0272-5}}</ref>. Дагэтуль не дасягнуўшы поспеху ў рэкаланізацыі гэтых тэрыторый шляхам натуральнага рассейвання з папуляцый, якія зыходзілі з [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Украіна|Украіны]], [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Славакія|Славакіі]], здаецца, ён дасягае большага поспеху ў міграцыі на поўдзень, на [[Каўказ]] . Лось занесены ў Дадатак III Бернскай канвенцыі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.iucnredlist.org/species/41782/10539156|аўтар=Heikki Henttonen, Andreas Kranz, Michael Stubbe, Tiit Maran, Alexei Tikhonov|загаловак=IUCN Red List of Threatened Species: Alces alces ssp. alces|год=2006-05-19|выданне=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thelocal.de/20091002/22315|title=Wayward elk ‘Knutschi’ found dead|website=The Local Germany|date=2009-10-02|access-date=2025-04-08}}</ref>. У 2008 годзе два ласі былі рэінтрадукаваныя на [[Паўночна-Шатландскае нагор’е|Шатландскім нагор’і]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Euq1KEgysKg|title=Re-Introducing Moose to the Glen {{!}} Moose {{!}} BBC Studios|last=BBC Studios|date=2009-04-24|access-date=2025-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3339404/Moose-to-roam-free-again-in-Scotland.html|title=Moose to roam free again in Scotland - Telegraph|website=web.archive.org|date=2010-01-27|access-date=2025-04-08|archive-date=27 студзеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100127184812/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3339404/Moose-to-roam-free-again-in-Scotland.html|url-status=bot: unknown}}</ref> ў {{нп3|Аладэйл (запаведнік)|Аладэйл||Alladale Wilderness Reserve}}<ref>{{Cite web|url=http://www.alladale.com/wilderness-reserve/highland-flora--fauna/european-elk---alces-alces.html|title=One moment, please...|website=www.alladale.com|access-date=2025-04-08|archive-date=19 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119054359/http://www.alladale.com/wilderness-reserve/highland-flora--fauna/european-elk---alces-alces.html|url-status=dead}}</ref>. Лось знік як пастаянны від з Даніі каля 4500 гадоў таму (у мінулым стагоддзі вельмі невялікая колькасць жыла ў [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]] без стварэння папуляцыі пасля таго, як пераплыла [[Эрэсун]] са [[Швецыя|Швецыі]])<ref>{{Cite web|lang=da|url=https://pattedyratlas.lex.dk/Elg|title=Elg|website=Dansk Pattedyratlas {{!}} Lex|date=2017-08-15|access-date=2025-04-08}}</ref>, але ў 2016-17 гадах дзесяць асобін былі завезены ў {{нп3|Ліль-Вільдмозе|||Lille Vildmose}} са [[Швецыя|Швецыі]]. У 2020 годзе гэтая папуляцыя павялічылася прыкладна да 25 жывёл<ref>{{Cite web|lang=da|url=https://nordjyske.dk/nyheder/aalborg/elge-formerer-sig-lystigt-tre-nye-elgkalve-i-vildmosen/a27e64e2-43bd-4c9f-95f2-11da6706d6b6|title=Elge formerer sig lystigt: Tre nye elgkalve i Vildmosen|first=Ole Fink|last=Mejlgaard|website=www.nordjyske.dk|date=2020-06-02|access-date=2025-04-08}}</ref>. Папуляцыі ўсходнеазіяцкіх ласёў прымеркаваныя ў асноўным да тэрыторыі [[Расія|Расіі]], значна меншыя папуляцыі ў [[Манголія|Манголіі]] і Паўночна-Усходнім [[Кітай|Кітаі]]. Папуляцыі ласёў адносна стабільныя ў [[Сібір]]ы і павялічваюцца на [[Камчатка|паўвостраве Камчатка]]. У [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]], дзе {{нп3|браканьерства||uk|Браконьєрство}} нанесла вялікія страты ласям, што прывяло іх да знікнення, яны ахоўваюцца, але прымяненне палітыкі слабае, а попыт на традыцыйныя лекі, атрыманыя з частак лася, высокі. У 1978 годзе Абласное паляўнічае ўпраўленне перавезла ў цэнтр Камчаткі 45 маладых ласёў. Іх прывезлі з [[Чукоцкі паўвостраў|Чукоткі]], дзе жывуць самыя вялікія ласі на планеце. Цяпер Камчатка кожны сезон рэгулярна з’яўляецца адказнай за самага вялікага трафейнага лася ў свеце. Паколькі гэта спрыяльнае асяроддзе для ласёў з мякчэйшым кліматам, меншай колькасцю снегу і багаццем ежы, ласі хутка размножыліся і рассяліліся па даліне [[Камчатка (рака)|ракі Камчаткі]] і многіх прылеглых рэгіёнах. Папуляцыя за апошнія 20 гадоў вырасла да больш чым 2900 жывёл. Памеры лася вар’іруюцца. Згодна з {{нп3|Правіла Бергмана|правілам Бергмана|ru|Правило Бергмана}}, асобіны з папуляцыі на поўдні (''A. a. cameloides'') звычайна меншага памеру, у той час як ласі на поўначы і паўночным усходзе (''A. a. buturlini'') могуць параўнацца з велізарнымі памерамі аляскінскага лася (''A. a. gigas'') і цэняцца як каштоўныя {{нп3|Трафейнае паляванне|паляўнічыя трафеі|ru|Трофейная охота}}. === Новая Зеландыя === У 1900 годзе была спроба засяліць ласёў у раён [[Хакітыка|Хакітыкі]] правалілася; затым у 1910 годзе дзесяць ласёў (чатыры самцы і шэсць ласіц) былі завезены ў {{нп3|Фіёрдленд||uk|Фіордленд}}. Гэтая тэрыторыя лічыцца не вельмі прыдатным асяроддзем пражывання, і наступная малая колькасць назіранняў і забойстваў прывяла да некаторай здагадкі аб няўдачы гэтай папуляцыі<ref>{{Кніга|спасылка=https://doi.org/10.1071/9781486306299|загаловак=Handbook of New Zealand Mammals|адказны=Carolyn King, David Forsyth|год=2021|выдавецтва=CSIRO Publishing|isbn=978-1-4863-0629-9}}</ref>. Апошняе даказанае назіранне лася ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] адбылося ў 1952 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://teara.govt.nz/en/deer-and-deer-farming/page-1|title=Introduction and impact of deer|first=New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu|last=Taonga|website=teara.govt.nz|access-date=2025-04-08}}</ref>. Аднак у 1972 годзе быў знойдзены ласіны рог, а аналізы ДНК паказалі, што поўсць, сабраная ў 2002 годзе, была ласінай. Быў праведзены шырокі пошук, і хаця аўтаматычныя камеры не змаглі зрабіць фотаздымкі, былі заўважаныя плямы лёжак, пагрызы і адмеціны ад рагоў<ref>{{Cite web|lang=en-NZ|url=https://www.nzherald.co.nz/nz/hairs-move-nz-moose-out-of-realm-of-nessie/ZLR2BGOTHEB4OW7I4OXDT4HEOA/|title=Hairs move NZ moose out of realm of Nessie|website=NZ Herald|date=2025-04-08|access-date=2025-04-08}}</ref>. == Экалогія і біялогія == === Харчаванне === {{multiple image|image1=Moose exclosure.jpg|image2=Moose exclosure sign.jpg|footer=Гэтая агароджаная тэрыторыя з'яўляецца часткай доўгатэрміновага даследчага праекта па вывучэнні ўплыву прагляду ласёў на біяразнастайнасць раслін.|center}} Лось з’яўляецца [[Фітафагія|траваедным]] {{нп3|Браўзеры (экалагічная група)|браўзерам||Browser}} і здольны есці шмат відаў раслін і пладоў. Сярэдні дарослы лось для падтрымання сваёй масы цела спажывае каля 23 000 кілакалорый (96 МДж) у дзень<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=Uj8lAQAAMAAJ&dq=moose+calories+needed&pg=PA96|аўтар=United States Bureau of Sport Fisheries and Wildlife|загаловак=Report of the Cooperative Wildlife Research Unit Program|год=1971|выдавецтва=The Bureau.|старонак=180}}</ref>. Значную частку энергіі ласі атрымліваюць з наземнай расліннасці, якая пераважна складаецца з {{нп3|Разнатраўе|разнатраўя|ru|Разнотравье}}, а таксама свежых парасткаў дрэў: напрыклад, {{bt-bellat|вярба|Salix}} і {{bt-bellat|бяроза|Betula}}. Лось тыпова драўнянаядная жывёла. У лясных экасістэмах адыгрывае вялікую роль як {{нп3|Кансументы|кансумент|ru|Консументы}} першага парадку, які ўжывае шмат драўняна-галінкавага корму<ref>{{кніга|ref=|спасылка=|аўтар=[[Віктар Фёдаравіч Дунін|Дунин В. Ф.]], [[Пётр Рыгоравіч Козла|Козло П. Г.]]|загаловак=Лось в Беларуси : экология и лесохозяйственное значение|адказны=[[Аляксандр Мікітавіч Курскоў|А. Н. Курсков]]|год=1992|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Навука і тэхніка|том=|старонкі=|старонак=206, [2] с. : ил., табл.|серыя=|isbn=5-343-00996-4|тыраж=2200}}</ref>. Корміцца ліствой, парасткамі карой і драўнінай {{bt-bellat|Асіна{{!}}асіны|Populus}}, {{bt-bellat|Вярба{{!}}вярбы|Salix}}, {{bt-bellat|Бяроза{{!}}бярозы|Betula}}<ref name="Гельминтофауна">{{кніга|ref=|спасылка=|аўтар=[[Уладзімір Антонавіч Пянькевіч|Пенькевич В. А.]], [[Алена Іванаўна Анісімава|Анисимова Е. И.]]|загаловак=Гельминтофауна диких копытных животных Беларуси|адказны=|год=2016|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Белорусская наука|том=|старонкі=|старонак=247|серыя=|isbn=978-985-08-1966-6|тыраж=}}</ref>. З травяністых раслін ужывае {{bt-bellat|падвей|Eriophorum}}, {{bt-bellat|скрыпень|Epilobium}}, {{bt-bellat|маннік|Glyceria}}, {{bt-bellat|бабок|Menyanthes}}, хвашчы, {{bt-bellat|гарлачык|Nymphaea}}, {{bt-bellat|аер|Acorus}}, {{bt-bellat|рагоз|Typha}}, {{bt-bellat|чарот|Scirpus}}, {{bt-bellat|трыснёг|Phragmites}}<ref name="Гельминтофауна" />. Зімой у асноўным харчуюцца карой і маладымі парасткамі {{bt-bellat|Хвоя{{!}}хвоі|Pinus}}, [[Лішайнікі|лішайнікам]]. З-пад снегу адкапваюць лісце {{bt-bellat|Брусніцы{{!}}брусніц|Vaccinium vitis-idaea}} і {{bt-bellat|Чарніцы{{!}}чарніц|Vaccinium myrtillus}}<ref name="Гельминтофауна" />. Паколькі гэтыя наземныя расліны маюць даволі нізкі ўзровень [[Натрый|натрыю]], амаль палову яго рацыёну звычайна складаюць водныя расліны, у тым ліку прадстаўнікі сямейства {{bt-bellat|гарлачыкавыя|Nymphaeaceae}} і роду {{bt-bellat|эладэя|Elodea}}, якія, хоць і менш энергаёмістыя, забяспечваюць патрэбы лася ў натрыі<ref name=":20">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/cbo9780511802713.021|загаловак=Notes|год=1998-02-26|выданне=Biology by Numbers|выдавецтва=Cambridge University Press|старонкі=224–232|isbn=978-0-521-57156-2}}</ref>. Узімку ласёў часта цягне на праезную частку, каб слізаць соль, якая выкарыстоўваецца для расплаўлення снегу і лёду<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.abebooks.co.uk/products/isbn/9780762703302|title=Journey to New England: A Traveller's Guide - Harris, Patricia; Lyon, David: 9780762703302 - AbeBooks|website=www.abebooks.co.uk|access-date=2025-04-03}}</ref>. Тыповы лось, вагой 360 кг, можа з’есці да 32 кг ежы ў дзень<ref name=":20" />. У ласёў адсутнічаюць верхнія пярэднія [[зубы]], але ёсць восем вострых разцоў на ніжняй сківіцы. У іх таксама жорсткі язык, губы і дзёсны, якія дапамагаюць есці драўняную расліннасць. Ласі маюць шэсць пар вялікіх плоскіх карэнных зубоў і, перад імі, шэсць пар прэмаляраў, каб здрабняць ежу. Верхняя губа лася вельмі адчувальная, каб дапамагчы адрозніць свежыя парасткі ад больш цвёрдых галінак, і {{нп3|Учэпістасць|чэпкая||Prehensility}}, каб захапіць ежу. Улетку ласі могуць выкарыстоўваць гэтую чэпкую губу, каб хапаць галінкі і цягнуць, пазбаўляючы ўсю галінку лісця адным глытком, або каб выцягваць [[Трава|травы]], напрыклад, [[Дзьмухавец|дзьмухаўцы]], або водныя расліны цалкам з каранямі<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moose0000rodg|аўтар=Art Rodgers|загаловак=Moose|год=2001|выдавецтва=Stillwater, MN : Voyageur Press|старонак=78|isbn=978-0-89658-521-8}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Seasons_of_the_Moose.html?id=WYfIVQSdXDMC&redir_esc=y|аўтар=Jennie Promack|загаловак=Seasons of the Moose|год=1992|выдавецтва=Gibbs Smith, Publisher|старонак=106|isbn=978-0-87905-455-7}}</ref>. Харчаванне лася часта залежыць ад яго месцазнаходжання, але яны, відаць, аддаюць перавагу маладым раслінам з [[Лістападныя расліны|лістападных дрэў]] з высокім утрыманнем цукру, такіх як {{bt-bellat|бяроза|Betula}}, {{bt-bellat||Populus tremuloides}} і {{bt-bellat|явар пенсільванскі|Acer pensylvanicum}}, сярод многіх іншых. Каб дабрацца да высокіх галін, лось можа прыгінаць невялікія саджанцы ўніз, выкарыстоўваючы чэпкую губу, рот або цела. Для вялікіх дрэў лось можа стаяць прама і хадзіць вертыкальна на задніх лапах, што дазваляе яму дацягвацца да галін даўжынёй да 4.26 метра<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/North_American_Big_game_Animals.html?id=htBNqCuY92QC&redir_esc=y|аўтар=Byron William Dalrymple|загаловак=North American Big-game Animals|год=1985|выдавецтва=Outdoor Life Books|старонак=280|isbn=978-0-943822-56-3}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/The_Land_and_Wildlife_of_North_America.html?id=cyx-AGUkIbAC&redir_esc=y|аўтар=Peter Farb|загаловак=The Land and Wildlife of North America|год=1966|старонак=206}}</ref>. Ласі могуць час ад часу ўжываць [[Папарацепадобныя|папараці]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pubs.cif-ifc.org/doi/10.5558/tfc64238-3|аўтар=H. R. Timmermann, J. G. McNicol|загаловак=Moose Habitat Needs|год=1988-06|выданне=The Forestry Chronicle|том=64|выпуск=3|старонкі=238–245|issn=0015-7546|doi=10.5558/tfc64238-3}}</ref>. Ласі выдатныя плыўцы, забіраюцца ў ваду, каб паласавацца воднымі раслінамі, а таксама для астуджэння ў летнія дні і пазбаўлення ад [[Мошкі|мошак]]. Ласі здольныя ныраць больш чым на 5,5 метра, каб дабрацца да раслін на дне возера<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=SB_xAAAAMAAJ|аўтар=Randolph L. Peterson|загаловак=North American Moose|год=1955|выдавецтва=University of Toronto|старонак=336|isbn=978-0-8020-7021-0}}</ref>, і складаная будова пысы можа дапамагчы ласю ў гэтым тыпе харчавання. Ласі — адзіныя алені, якія здольныя харчавацца пад вадой<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Deer_of_the_World.html?id=bcWZX-IMEVkC&redir_esc=y|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref>. У якасці прыстасавання для харчавання раслінамі пад вадой нос уладкаваны тлушчавымі падушачкамі і цягліцамі, якія закрываюць ноздры пад ціскам вады, прадухіляючы трапленне вады ў нос<ref>{{Cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/science/2004-05-05-moose-nose_x.htm|title=USATODAY.com - Researchers take a look at the moose's enigmatic nose|website=usatoday30.usatoday.com|access-date=2025-04-03}}</ref>. Іншыя віды аленяў таксама могуць вырываць расліны з вады, але ім трэба падняць галаву, каб праглынуць. Ласі — гэта не [[выпасовыя жывёлы]], а {{нп3|Браўзеры (экалагічная група)|браўзеры||Browser}} (выбіральнікі). Як і [[жырафы]], ласі старанна выбіраюць ежу з меншай колькасцю [[Харчовыя валокны|абалоніны]] і большай канцэнтрацыяй пажыўных рэчываў. Стрававальная сістэма лася эвалюцыянавала, каб прыстасавацца да гэтай дыеты з адносна нізкім утрыманнем абалоніны. У адрозненне ад большасці капытных свойскіх жывёл ([[Жвачныя|жвачных]]), ласі не могуць пераварыць [[Сена (корм)|сена]], і скормліванне яго ласям можа прывесці да смерці<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Comparative_Animal_Nutrition_and_Metabol.html?id=XvU6NH57RTAC&redir_esc=y|аўтар=Peter R. Cheeke, Ellen Sue Dierenfeld|загаловак=Comparative Animal Nutrition and Metabolism|год=2010|выдавецтва=CABI|старонак=351|isbn=978-1-84593-631-0}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://m.juneauempire.com/stories/122603/sta_hay.shtml#.VroopVJvy-4|title=Deadly diet of hay can bring down a moose {{!}} Juneau Empire - Alaska's Capital City Online Newspaper|first=TIM|last=MOWRY|website=m.juneauempire.com|access-date=2025-04-03|archive-date=1 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301221605/http://m.juneauempire.com/stories/122603/sta_hay.shtml#.VroopVJvy-4|url-status=dead}}</ref>.<gallery heights="160" mode="packed"> Файл:Alces alces bark stripping.jpg|Зачыстка [[Кара (біялогія)|кары]] Файл:Bull moose close up feeding on fireweed.JPG|Лось есць {{bt-bellat||Chamaenerion angustifolium}} Файл:Moose 983 LAB.jpg|Лось брыдзе па [[Бабры|бабровай]] сажалцы </gallery> === Натуральныя драпежнікі === [[Файл:Moose_Tiger.jpg|злева|міні|250px|Сядло [[Жалезны век|жалезнага веку]] з [[Сібір]]ы з выявай лася, на якога палюе {{bt-bellat|бенгальскі тыгр|Panthera tigris tigris}}]] У дарослага лася мала ворагаў, за выключэннем {{bt-bellat|Бенгальскі тыгр{{!}}бенгальскіх тыграў|Panthera tigris tigris}}, якія рэгулярна палююць на дарослых ласёў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Feline_Behaviour_and_Welfare.html?id=CyrA16_yt3MC&redir_esc=y|аўтар=Andrew Ferguson Fraser|загаловак=Feline Behaviour and Welfare|год=2012|выдавецтва=CABI|старонак=210|isbn=978-1-84593-926-7}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|аўтар=M. W. Hayward, W. Jędrzejewski, B. Jêdrzejewska|загаловак=Prey preferences of the tiger anthera tigris|год=2012|мова=en|выданне=Journal of Zoology|том=286|выпуск=3|старонкі=221–231|issn=1469-7998|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x}}</ref>, але зграя {{bt-bellat|Воўк{{!}}ваўкоў|Canis lupus}} усё яшчэ можа прадстаўляць пагрозу, асабліва для самак з ласянятамі<ref name=":21">{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=educators.notebookseries|title=Alaska Wildlife Notebook Series, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-03}}</ref>. Таксама вядома, што {{bt-bellat|Буры мядзведзь{{!}}бурыя мядзведзі|Ursus arctos}}<ref name=":21" /> палююць на ласёў рознага памеру і з’яўляюцца адзіным драпежнікам, акрамя ваўка, які нападае на ласёў як у [[Еўразія|Еўразіі]], так і ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. У [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай частцы Расіі]] ласі забяспечваюць бурым мядзведзям прыкладна 15 % штогадовай калорыйнасці рацыёну і з’яўляюцца найважнейшай крыніцай ежы для гэтых драпежнікаў вясной<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bioone.org/journals/ursus/volume-2023/issue-34e11/URSUS-D-22-00007/Brown-bear-food-habits-in-natural-and-human-modified-landscapes/10.2192/URSUS-D-22-00007.short|аўтар=Sergey S. Ogurtsov, Anatoliy A. Khapugin, Anatoliy S. Zheltukhin, Elena B. Fedoseeva, Alexander V. Antropov, María del Mar Delgado, Vincenzo Penteriani|загаловак=Brown bear food habits in natural and human-modified landscapes in West-European Russia|год=2024-01|мова=en|выданне=Ursus|том=2023|выпуск=34e11|issn=1537-6176|doi=10.2192/ursus-d-22-00007.short}}</ref>. Тым не менш, буры мядзведзь, хутчэй за ўсё, здабудзе здабычу ваўка або схопіць маладую асобіну, чым будзе паляваць на дарослых ласёў самастойна<ref name=":21" /><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.2981/10-113|аўтар=Bj⊘rn Dahle, Kjell Wallin, Göran Cederlund, Inga‐Lill Persson, Line Stabell Selvaag, Jon E. Swenson|загаловак=Predation on adult moose <i>Alces alces</i> by European brown bears <i>Ursus arctos</i>|год=2013-06|выданне=Wildlife Biology|том=19|выпуск=2|старонкі=165–169|issn=1903-220X|doi=10.2981/10-113}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1016/s0006-3207(96)00142-5|аўтар=David J. Mattson|загаловак=Use of ungulates by Yellowstone grizzly bears Ursus arctos|год=1997-07|выданне=Biological Conservation|том=81|выпуск=1-2|старонкі=161–177|issn=0006-3207|doi=10.1016/s0006-3207(96)00142-5}}</ref>. {{bt-bellat|Барыбал{{!}}барыбалы|Ursus americanus}} і {{bt-bellat|Пума{{!}}пумы|Puma concolor}} могуць быць істотнымі драпежнікамі ласёў у маі і чэрвені і ў рэдкіх выпадках могуць паляваць на дарослых асобін (у асноўным ласіц, а не буйнейшых самцоў)<ref>{{Cite web|url=https://www.frames.gov/catalog/2994|title=Effects of tree crushing on black bear predation on moose calves {{!}} Fire Research and Management Exchange System|website=www.frames.gov|access-date=2025-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hww.ca/hww2.asp?id=87|title=Hinterland Who's Who - Cougar|website=www.hww.ca|access-date=2025-04-03|archive-date=26 верасня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926111053/http://hww.ca/hww2.asp?id=87|url-status=dead}}</ref>. {{bt-bellat|Расамаха{{!}}Расамахі|Gulo gulo}}, хутчэй за ўсё, ядуць ласёў як падаль, але забіваюць ласёў, у тым ліку дарослых асобін, калі буйныя капытныя аслаблены суровымі зімовымі ўмовамі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=wolverine.printerfriendly#:~:text=Wolverines%20are%20opportunistic;%20eating%20about,are%20well%20adapted%20for%20scavenging.&text=In%20the%20right%20situations,%20wolverines,when%20they%20are%20most%20vulnerable.|title=Wolverine Species Profile, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-03}}</ref><ref>Scrafford, Matthew A., and Mark S. Boyce.</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://academic.oup.com/jmammal/article-abstract/99/3/693/4992369?redirectedFrom=fulltext|аўтар=Matthew A Scrafford, Mark S Boyce|загаловак=Temporal patterns of wolverine (Gulo gulo luscus) foraging in the boreal forest|год=2018-06-01|выданне=Journal of Mammalogy|том=99|выпуск=3|старонкі=693–701|issn=0022-2372|doi=10.1093/jmammal/gyy030}}</ref>. {{bt-bellat|Касатка{{!}}Касаткі|Orcinus orca}} — адзіны пацверджаны марскі драпежнік ласёў, паколькі вядома, што яны палююць на ласёў і іншых аленяў, якія плаваюць паміж астравамі паўночна-заходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі. Аднак такія забойствы рэдкія і справа магчымасці, бо ласі не з’яўляюцца рэгулярнай часткай рацыёну касаткі<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=Rjksm-5-ap4C&pg=PA23|аўтар=Robert W. Baird, Robin W. Baird|загаловак=Killer Whales of the World: Natural History and Conservation|год=2006|выдавецтва=MBI Publishing Company LLC|старонак=136|isbn=978-0-7603-2654-1}}</ref>. Існуе па меншай меры адзін зарэгістраваны выпадак, калі {{bt-bellat||Somniosus microcephalus}} паглынула лася<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/moose-eating-shark-rescued-in-newfoundland-harbour-1.2434102|title=Moose-eating shark rescued in Newfoundland harbour}}</ref>. [[Файл:Wolves_attack_moose_2012-04-12_001_(cropped).jpg|міні|250px|Лася атакуюць ваўкі]] [[Файл:Moose mom with calves and a bear, Denali National Park.png|міні|250px|Ласіца з цялятамі, да якіх набліжаецца [[буры мядзведзь]], Нацыянальны парк [[Нацыянальны парк Дэналі|Дэналі]], [[Аляска]]]] У некаторых раёнах ласі з’яўляюцца асноўнай крыніцай ежы для ваўкоў. Выявіўшы ваўкоў, ласі звычайна ўцякаюць. Ваўкі часта ідуць за ласём на адлегласці ад 100 да 400 метраў, часам на адлегласці ад 2 да 3 км. Напады ваўкоў на маладых ласёў могуць доўжыцца некалькі секунд, хоць часам разам з дарослымі асобінамі яны могуць расцягвацца на некалькі дзён. Часам ваўкі заганяюць ласёў у неглыбокія ручаі або на замерзлыя рэкі, дзе іх рух значна абцяжараны. Часам ласі стаяць на сваім і абараняюцца, кідаючыся на ваўкоў або адбіваючыся ад іх сваімі магутнымі капытамі. Ваўкі звычайна забіваюць ласёў, раздзіраючы ім азадкі і {{нп3|прамежнасць||ru|Промежность}}, выклікаючы масіўную [[Крывацёк|страту крыві]]. Часам воўк можа абезрухоміць лася, укусіўшы яго за адчувальны нос, боль ад чаго можа {{нп3|Паралюш|паралізаваць|ru|Паралич}} лася. Ваўчыныя зграі ў першую чаргу нацэлены на цялят і старых жывёл, але могуць паляваць і здаровых дарослых ласёў. Ласі ва ўзросце ад двух да васьмі гадоў рэдка забіваюцца ваўкамі. Хаця на ласёў звычайна палююць зграямі, вядомыя выпадкі, калі адзінкавыя ваўкі паспяхова забівалі здаровых, дарослых ласёў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Carnivores_of_the_World.html?id=ydOOtgEACAAJ&redir_esc=y|аўтар=Luke Hunter|загаловак=Carnivores of the World: Second Edition|год=2018|выдавецтва=Princeton University Press|старонак=256|isbn=978-0-691-18295-7}}</ref>. Даследаванні паляўніцтва драпежнікаў на ласёў паказваюць, што іх рэакцыя на ўяўныя пагрозы з’яўляецца хутчэй навучанай, чым інстынктыўнай. Практычна гэта азначае, што ласі больш уразлівыя ў раёнах, дзе папуляцыі ваўкоў і мядзведзяў былі знішчаны ў мінулым, але цяпер яны аднаўляюцца. Гэтыя ж даследаванні паказваюць, аднак, што ласі хутка вучацца і прыстасоўваюцца, уцякаючы з мясцовасці, калі яны адчуваюць пах ваўкоў, мядзведзяў або птушак-падальшчыкаў, такіх як [[Крумкачовыя|крумкачы]]<ref>{{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-70741145.html|title=Recolonizing Carnivores and Naive Prey: Conservation Lessons from Pleistocene Extinctions. - Science {{!}} HighBeam Research|website=web.archive.org|date=2013-05-12|access-date=2025-04-03|archive-date=12 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512211113/http://www.highbeam.com/doc/1G1-70741145.html|url-status=dead}}</ref>. === Паразіты === Ласі пакутуюць на паразітаў, як знешніх, так і ўнутраных. {{нп3|Паразітарныя захворванні|Паразітозы|ru|Паразитарные болезни}} з’яўляюцца важнай прычынай захворвання і смяротнасці ласёў, а таксама спрыяюць уразлівасці да драпежнікаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://wildlife.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jwmg.22101|аўтар=Jacob Debow, Joshua Blouin, Elias Rosenblatt, Cedric Alexander, Katherina Gieder, Walter Cottrell, James Murdoch, Therese Donovan|загаловак=Effects of Winter Ticks and Internal Parasites on Moose Survival in Vermont, USA|год=2021-09|мова=en|выданне=The Journal of Wildlife Management|том=85|выпуск=7|старонкі=1423–1439|issn=0022-541X|doi=10.1002/jwmg.22101}}</ref>. Да {{нп3|Эктапаразітызм|эктапаразітаў||Ectoparasitic infestation}} ласёў адносяцца {{bt-bellat||Cephenemyia ulrichii}} і {{bt-bellat||Dermacentor albipictus}}. У [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]] {{bt-bellat||Cephenemyia ulrichii}} — паразіт, арэал якога, здаецца, пашыраецца<ref>{{Cite web|lang=sv-SE|url=https://lakartidningen.se/klinik-och-vetenskap-1/2011/04/larver-av-nasstyngfluga-i-ogat-ovanligt-men-allvarligt-problem/#:~:text=Fall%20av%20human%20oftalmomyiasis%20fr%C3%A5n%20Dalarna%20och%20syd%C3%B6stra%20Finland%20redovisas&text=Larver%20av%20%C3%A4lgens%20n%C3%A4sstyngfluga,%20Cephenemyia,larverna%20i%20en%20m%C3%A4nniskas%20%C3%B6ga.|title=Larver av nässtyngfluga i ögat – ovanligt men allvarligt problem|first=Thomas G. T.|last=Jaenson|website=Läkartidningen|date=2011-04-19|access-date=2025-04-03}}</ref>. {{нп3|Эндапаразітызм|Эндапаразіты|ja|内部寄生}} ласёў: {{bt-bellat||Echinococcus granulosus}}, {{bt-bellat||Parelaphostrongylus tenuis}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/51/1/157/122429/NECROPSY-FINDINGS-IN-62-OPPORTUNISTICALLY|аўтар=Arno Wünschmann, Anibal G. Armien, Erika Butler, Mike Schrage, Bert Stromberg, Jeff B. Bender, Anna M. Firshman, Michelle Carstensen|загаловак=NECROPSY FINDINGS IN 62 OPPORTUNISTICALLY COLLECTED FREE-RANGING MOOSE (ALCES ALCES) FROM MINNESOTA, USA (2003–13)|год=2015-01-01|выданне=Journal of Wildlife Diseases|том=51|выпуск=1|старонкі=157|issn=0090-3558|doi=10.7589/2014-02-037}}</ref>, {{нп3|лёгачныя чэрві|||Lungworm}} і [[Круглыя чэрві|нематоды]]. Сярод [[Гельмінтозы|гельмінтозаў]] найбольшую шкоду пагалоўю лася наносіць [[Смактуны|трэматода]] {{bt-bellat|парафасцыялопсіс фасцыялеморфа|Parafasciolopsis fasciolaemorpha}}<ref name="Гельминтофауна" />. === Сацыяльная структура і размнажэнне === [[Файл:Riddle_of_the_racks.jpg|міні|250px|У {{нп3|Кенай (нацыянальны рэзерват дзікай прыроды)|Нацыянальным запаведніку дзікай прыроды Кенай|ru|Кенай (национальный резерват дикой природы)}} чарапы двух самцоў, якія, верагодна, загінулі, калі іх рогі счапіліся падчас бойкі.]] Ласі пераважна вядуць {{нп3|Дзённы лад жыцця жывёл|дзённы лад жыцця|ru|Дневной образ жизни животных}}. Як правіла, яны адзіночныя з наймацнейшымі сувязямі паміж ласіцай і ласянём. Ласі рэдка збіраюцца ў групы, у шлюбны перыяд іх можа быць некалькі асобін разам. Лад жыцця адрозніваецца маларухомасцю. За дзень лось праходзіць кіламетр-паўтара, а калі дастаткова ежы, то можа перасунуцца на 100—300 метраў. Бурая спіна і светлыя ногі робяць яго малазаўважным нават у зімнім лесе. З пачатку жніўня лось пачынае вастрыць рогі аб маладыя дрэўцы, рыхтуючыся да шлюбных баёў. У сярэдзіне верасня самцы пачынаюць мычаць, прызываючы суродзіча на бой за самку. Гон і спарванне адбываюцца ў верасні-кастрычніку. Падчас {{нп3|Гон (біялогія)|гону|ru|Гон (биология)}} дарослыя самцы цалкам спыняюць кармленне прыкладна на два тыдні; такія паводзіны тлумачацца нейрафізіялагічнымі зменамі, звязанымі з пераразмеркаваннем нюху для выяўлення мачы ласей і ласіц<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.jstor.org/stable/4600457|аўтар=Dale G. Miquelle|загаловак=Why Don't Bull Moose Eat during the Rut?|год=1990|выданне=Behavioral Ecology and Sociobiology|том=27|выпуск=2|старонкі=145–151|issn=0340-5443}}</ref>. Самцы палігамныя і шукаюць некалькі самак для размнажэння. За час гону прадстаўнікі абодвух палоў клічуць адзін аднаго. Самцы цяжка рохкаюць, гэта можна пачуць на адлегласці да 500 метраў, самкі выдаюць гукі, падобныя да плачу. Самцы змагаюцца за самак: спачатку яны ацэньваюць, хто з іх дамінантны, і адзін самец можа адступіць, аднак супрацьстаянне можа перарасці ў бойку з выкарыстаннем рогаў. Бойкі самцоў вельмі жорсткія, хаця і не працяглыя. Калі сілы няроўныя, то слабейшы хутка збягае. Але калі б’юцца два роўныя па моцы самцы, то гэта можа быць бойка да пагібелі. Самкі лася маюць васьмімесячны перыяд цяжарнасці, звычайна выношваюць аднаго ласяня або двайнят, калі ежы шмат<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/The_Smithsonian_Book_of_North_American_M.html?id=qNFgzIPGuSUC&redir_esc=y|аўтар=American Society of Mammalogists, Smithsonian Institution|загаловак=The Smithsonian Book of North American Mammals|год=1999|выдавецтва=UBC Press|старонак=798|isbn=978-0-7748-0762-3}}</ref>, у маі або чэрвені<ref>{{Cite web|url=http://www.dnr.state.mn.us/mammals/moose/index.html|title=Moose: Minnesota DNR|website=web.archive.org|date=2009-12-07|access-date=2025-04-04|archive-date=7 снежня 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091207233626/http://www.dnr.state.mn.us/mammals/moose/index.html|url-status=dead}}</ref>. Пры добрым харчаванні колькасць двайнят можа складаць ад 30 % да 40 %<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/moose|title=Moose|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|access-date=2025-04-04}}</ref>. Нованароджаныя ласі маюць поўсць чырванаватага адцення ў адрозненне ад карычневага колеру дарослых асобін. Маладняк застанецца з маці да моманту нараджэння наступных ласянят. Працягласць жыцця лася ў сярэднім — каля 15-25 гадоў. Папуляцыя ласёў стабільная і складае 25 ласянят на кожныя 100 ласіц ва ўзросце 1 года. Пры наяўнасці належнага харчавання, мяккага надвор’я і нізкай колькасці драпежнікаў ласі маюць велізарны патэнцыял для пашырэння папуляцыі<ref name="A.T. Bergerud">{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/moose|title=Moose|author=Crichton|first=Vince|publisher=[[The Canadian Encyclopedia]]|access-date=September 1, 2019|last2=A. T. Bergerud|last3=James-Abra|first3=Erin}}</ref>. <gallery heights="120px" mode="packed"> Файл:Moose_calves_nursing.jpg|(нованароджаныя) Выкормліванне ласянят вясной. Файл:Cowcalflyingdown.JPG|(3 месяцы) Ласяняты ўвесь час знаходзяцца побач з маці. Файл:Ninemomoose.JPG|(9 месяцаў) Ласяня гатовае пакінуць сваю маці. Файл:Mainstmoose.JPG|(10-11 месяцаў) Верагодна, нядаўна яго выгнала цяжарная маці. </gallery> === Агрэсія === Ласі звычайна не агрэсіўныя да людзей, але могуць нападаць, калі іх справакаваць або спалохаць. Ласі нападаюць на людзей больш, чым [[Мядзведзевыя|мядзведзі]] і [[Воўк|ваўкі]] агулам, але звычайна з нязначнымі наступствамі. У Амерыцы ласі раняць людзей больш, чым любыя іншыя дзікія млекакормячыя; ва ўсім свеце толькі гіпапатамы наносяць больш траўм<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Adventure_Guide_Inside_Passage_Coastal_A.html?id=ARFyz_5UXK8C&redir_esc=y|аўтар=Ed Readicker-Henderson, Lynn Readicker-Henderson|загаловак=Adventure Guide Inside Passage & Coastal Alaska|год=2005-10|выдавецтва=Hunter Publishing, Inc|старонак=488|isbn=978-1-58843-515-6}}</ref>. Калі яго пераследуюць або спалохаюць людзі або ў прысутнасці [[Сабака свойскі|сабакі]], лось можа атакаваць. Акрамя таго, як і ў выпадку з мядзведзямі або большасцю дзікіх жывёл, ласі, якія прывыклі да таго, што іх кормяць людзі, могуць паводзіць сябе агрэсіўна, калі ім адмаўляюць у ежы. У восеньскі шлюбны перыяд самцы могуць быць агрэсіўнымі да чалавека. Ласіцы абараняюць маладых ласянят і нападаюць на людзей, якія набліжаюцца, асабліва калі яны становяцца паміж маці і цялятамі. Ласі не тэрытарыяльныя, не разглядаюць людзей як ежу і звычайна не пераследуюць людзей, якія ўцякаюць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=species.main|title=Alaska's Species Information, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-03}}</ref>. [[Файл:Bull_moose_growing_new_antlers_and_shedding_fur.JPG|міні|250px|Самец, патрывожаны фатографам, апускае галаву і паказвае гатоўнасць да атакі]] Ласі непрадказальныя. Яны, хутчэй за ўсё, нападуць, калі іх раздражняюць, пераследуюць або падыдуць занадта блізка. Лось, які падвергся пераследу, можа зліваць свой гнеў на кім заўгодна, хто знаходзіцца паблізу, і яны часта не робяць адрозненняў паміж сваімі крыўдзіцелямі і нявіннымі мінакамі. Ласі — вельмі шпаркія жывёлы з вельмі гнуткімі суставамі і вострымі капытамі, здольныя біць пярэднімі і заднімі нагамі. У адрозненне ад іншых буйных капытных млекакормячых, такіх як коні, ласі могуць біць ва ўсе бакі, у тым ліку ўбок. Такім чынам, няма бяспечнага боку, з якога можна падысці. Ласі перад нападам часта падаюць папераджальныя знакі, дэманструючы агрэсію мовай цела. Пастаянны глядзельны кантакт звычайна з’яўляецца першай прыкметай агрэсіі, а закладзеныя вушы або апушчаная галава — прыкметай хвалявання. Калі шэрсць на шыі і плячах лася ўстае дуба, гэта звычайна азначае непазбежнасць атакі. Цэнтры для наведвальнікаў [[Анкарыдж]]а папярэджваюць турыстаў, што «…ласі з натапыранай поўсцю — гэта тое, чаго трэба баяцца»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.goodreads.com/book/show/8164172-adventure-guide-to-the-alaska-highway|title=Adventure Guide to the Alaska Highway|website=Goodreads|access-date=2025-04-04}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.goodreads.com/book/show/7344374-explorer-s-guide-50-hikes-around-anchorage|аўтар=Lisa Maloney|загаловак=Explorer's Guide 50 Hikes Around Anchorage|год=2010|выданне=1st ed|месца=Erscheinungsort nicht ermittelbar|выдавецтва=W. W. Norton & Company, Incorporated|старонак=1|isbn=978-0-88150-905-2, 978-1-58157-751-8}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.ebay.com/itm/313631665005|title=Aug 2002 Field & Stream Magazine Elk, Moose and Caribou|website=eBay|access-date=2025-04-04}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books?id=AbxTl7BNmpwC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|аўтар=Paul Tawrell|загаловак=Wilderness Camping & Hiking|год=2008-03-18|выдавецтва=Paul Tawrell|старонак=232|isbn=978-0-9740820-3-5}}</ref>. Ласіцы часцей выдаюць пратэстныя стогны, калі за імі заляцаюцца маленькія самцы. Гэта прыцягвае ўвагу буйных самцоў, спрыяе канкурэнцыі паміж самцамі і гвалту, памяншае пераслед ласіх з боку маленькіх самцоў і павялічвае магчымасці спарвання з буйнымі самцамі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1007/s00265-011-1234-y|аўтар=R. Terry Bowyer, Janet L. Rachlow, Kelley M. Stewart, Victor Van Ballenberghe|загаловак=Vocalizations by Alaskan moose: female incitation of male aggression|год=2011-07-20|выданне=Behavioral Ecology and Sociobiology|том=65|выпуск=12|старонкі=2251–2260|issn=0340-5443|doi=10.1007/s00265-011-1234-y}}</ref>. Гэта, у сваю чаргу, азначае, што ласіца мае хаця б невялікую ступень кантролю над тым, з якімі самцамі яна спарваецца<ref>{{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2416873911.html|title=FEMALE MOOSE MOANS PROVOKE BULL FIGHTS, FEMALES HAVE MORE CHOICE IN PICKING MATES, CONCLUDES IDAHO STATE UNIVERSITY STUDY - US Fed News Service, Including US State News {{!}} HighBeam Research|website=web.archive.org|date=2013-05-12|access-date=2025-04-04|archive-date=12 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512211143/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2416873911.html|url-status=dead}}</ref>. Нярэдка ласі праяўляюць агрэсію і да іншых жывёл, асабліва драпежнікаў. Мядзведзі нападаюць на маладых ласёў, радзей дарослых. Ёсць сведчанні, што аляскінскі лось паспяхова адбіўся ад нападаў чорных і бурых мядзведзяў. Зафіксаваны выпадкі, калі ласі тапталі на смерць нападаючых мядзведзяў і ваўкоў, таму ваўкі ў якасці здабычы ласёў выбіраюць у крайнім выпадку. Зарэгістраваны выпадак, калі самка лася забіла двух дарослых ваўкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34347342|аўтар=Ottawa Field-Naturalists' Club, Ottawa Field-Naturalists' Club|загаловак=The Canadian field-naturalist|год=1992|частка=v.106 (1992)|месца=Ottawa|выдавецтва=Ottawa Field-Naturalists' Club|старонак=608}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.biodiversitylibrary.org/part/356893|аўтар=J. L. Weaver, J. L. Weaver, C. Arvidson, P. Wood|загаловак=Two wolves, Canis lupus, killed by a Moose, Alces alces, in Jasper National Park, Alberta|год=1992|выданне=The Canadian field-naturalist|том=106|выпуск=1|старонкі=126––127|doi=10.5962/p.356893}}</ref>. Лось, незалежна ад полу, пры небяспекцы выдае гучны рык, больш падобны да рыку драпежнай жывёлы. Еўрапейскія ласі часта больш агрэсіўныя за паўночнаамерыканскіх, напрыклад, шведскія ласі, якія часта моцна ўзбуджаюцца пры выглядзе драпежніка. Тым не менш, як і ўсе капытныя, якія, як вядома, нападаюць на драпежнікаў, больш агрэсіўныя асобіны заўсёды больш цёмнага колеру, прычым найбольш цёмны колер звычайна знаходзіцца ў месцах, звернутых да суперніка, што служыць натуральным папярэджаннем для іншых жывёл<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Deer_of_the_World.html?id=bcWZX-IMEVkC&redir_esc=y|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref>. == Эвалюцыйная гісторыя == [[Файл:Libracles gallicus.JPG|міні|250px|Мастацкая рэканструкцыя выявы {{bt-bellat||Libralces gallicus}}]] [[Файл:Cervalces latifrons Tubingen.JPG|міні|250px|Рогі {{bt-bellat||Cervalces latifrons}}]] [[Файл:Cervalces scotti - MUSE.JPG|міні|250px|Копія шкілета амерыканскага {{bt-bellat||Cervalces scotti}}]] Ласі з’яўляюцца прадстаўнікамі падсямейства {{bt-bellat||Capreolinae}}. Прадстаўнікоў роду ласёў знаходзяць у адкладах {{нп3|Пліяцэн|пліяцэну|ru|Плиоцен}} — {{нп3|Эаплейстацэн|ранняга плейстацэну|ru|Эоплейстоцен}}<ref name=":02">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood|аўтар=Gerald L. Wood|загаловак=The Guinness book of animal facts and feats|год=1982|выдавецтва=Enfield, Middlesex : Guinness Superlatives|старонак=266|isbn=978-0-85112-235-9}}</ref>. Некаторыя навукоўцы аб’ядноўваюць ласёў і ўсіх яго вымерлых сваякоў у адзін род, ''Alces''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://link.springer.com/10.1007/978-3-319-65038-8_23-1|аўтар=Magdalena Niedziałkowska, Wiebke Neumann, Tomasz Borowik, Marta Kołodziej-Sobocińska, Jonas Malmsten, Jon M. Arnemo, Göran Ericsson|загаловак=Moose Alces alces (Linnaeus, 1758)|год=2022|адказны=Klaus Hackländer, Frank E. Zachos|мова=en|месца=Cham|выданне=Handbook of the Mammals of Europe|выдавецтва=Springer International Publishing|старонкі=1–32|isbn=978-3-319-65038-8|doi=10.1007/978-3-319-65038-8_23-1}}</ref>, іншыя, напырклад {{нп3|Аўгуста Ацаролі||ru|Аццароли, Аугусто}}, абмяжоўваюць ''Alces'' толькі жывымі відамі, змяшчаючы выкапнёвыя віды ў роды {{bt-bellat||Cervalces}} і {{bt-bellat||Libralces}}<ref name=":02" />. Самым раннім вядомым відам у лініі ласёў з’яўляецца {{bt-bellat||Libralces gallicus}}, які жыў у {{нп3|Пліяцэн|пліяцэне|ru|Плиоцен}} — {{нп3|Эаплейстацэн|раннім плейстацэне|ru|Эоплейстоцен}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0277379104001593|аўтар=Marzia Breda, Marco Marchetti|загаловак=Systematical and biochronological review of Plio-Pleistocene Alceini (Cervidae; Mammalia) from Eurasia|год=2005-03-01|выданне=Quaternary Science Reviews|том=24|выпуск=5|старонкі=775–805|issn=0277-3791|doi=10.1016/j.quascirev.2004.05.005}}</ref>. ''Libralces gallicus'' паходзіць з цёплых саван пліяцэнавай Еўропы, а найбольш захаваныя шкілеты былі знойдзены ў паўднёвай Францыі. ''L. gallicus'' быў у 1,25 разы большы за аляскінскага лася ў лінейных памерах, што рабіла яго амаль у два разы масіўней. ''L. gallicus'' меў шмат яркіх адрозненняў ад сваіх сучасных нашчадкаў. У яго была больш доўгая, вузкая пыса і менш развітая насавая поласць, больш падобная да сучаснага аленя, без якіх-небудзь прыкмет сучаснай ласінай пысы. Яго твар нагадваў твар сучаснага {{bt-bellat|вапіці|Cervus canadensis}}. Аднак астатняя структура яго чэрапа, структура шкілета і зубы мелі моцнае падабенства з тымі рысамі, якія беспамылкова характэрныя для сучасных ласёў, што паказвае на падобны рацыён. Яго рогі складаліся з гарызанталі 2,5 метра, былі доўгімі, без зубцоў і заканчваліся невялікімі далонепадобнымі часткамі. Будова яго чэрапа і шыі сведчыць аб тым, што жывёла змагалася з выкарыстаннем высакахуткасных удараў, як {{bt-bellat||Ovis dalli}}, а не замыкаючы і скручваючы рогі, як сучасныя ласі. Іх доўгія ногі і структура костак сведчаць пра жывёлу, прыстасаванай да хуткага бегу па перасечанай мясцовасці<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Deer_of_the_World.html?id=bcWZX-IMEVkC&redir_esc=y|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref><ref name=":13">{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Morphological_Change_in_Quaternary_Mamma.html?id=bx0wywEACAAJ&redir_esc=y|аўтар=Anthony D. Barnosky|загаловак=Morphological Change in Quaternary Mammals of North America|год=1993|выдавецтва=Cabrigde University Press|старонак=415}}</ref>. У першай палове {{нп3|Ранні плейстацэн|ранняга плейстацэну||Early Pleistocene}} за {{bt-bellat||Libralces gallicus}} рушыў услед {{bt-bellat||Cervalces carnutorum}}. А за Cervalces carnutorum неўзабаве з’явіўся услед значна буйнейшы від пад назвай {{bt-bellat||Cervalces latifrons}}, які ўпершыню з’явіўся ў канцы ранняга плейстацэну<ref>{{Артыкул|спасылка=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.2.24751.53928|аўтар=Charalampos Kevrekidis, Dimitris S. Kostopoulos|загаловак=The southernmost occurrence of Cervalces latifrons (Johnson, 1874) (Artiodactyla: Cervidae) in Europe|год=2017|doi=10.13140/RG.2.2.24751.53928}}</ref>. Мноства закамянеласцяў ''Cervalces latifrons'' было знойдзена па ўсёй Еўразіі. Як і яго нашчадкі, ён жыў у асноўным у паўночных шыротах і, верагодна, быў добра прыстасаваны да холаду. ''C. latifrons'' быў самым буйным з сучасных і гістарычных аленяў, яго рост у карку перавышаў 2.1 метра. Ён буйнейшы нават за {{bt-bellat||Megaloceros giganteus}}, які быў 1.8 метра вышыні ў карку. Яго рогі былі меншыя, чым у {{bt-bellat||Megaloceros giganteus}}, але параўнальныя па памеры з рагамі ''L. gallicus''. Аднак рогі мелі больш кароткую гарызантальную паласу і больш буйныя пальмы, якія больш нагадваюць рогі сучаснага лася<ref name=":0" /><ref name=":13" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover.html|title=Discover {{!}} Natural History Museum|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2025-04-09}}</ref>. Верагодна, дзесьці ў {{нп3|Сярэдні плейстацэн|сярэднім плейстацэне||Middle Pleistocene}} ''Cervalces latifrons'' мігравалі ў [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]], даўшы пачатак віду {{bt-bellat||Cervalces scotti}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-65038-8_23-1|аўтар=Magdalena Niedziałkowska, Wiebke Neumann, Tomasz Borowik, Marta Kołodziej-Sobocińska, Jonas Malmsten, Jon M. Arnemo, Göran Ericsson|загаловак=Moose Alces alces (Linnaeus, 1758)|год=2022|адказны=Klaus Hackländer, Frank E. Zachos|мова=en|месца=Cham|выданне=Handbook of the Mammals of Europe|выдавецтва=Springer International Publishing|старонкі=1–32|isbn=978-3-319-65038-8|doi=10.1007/978-3-319-65038-8_23-1}}</ref>. Лічыцца, што сучасны лось выйшаў ад ''Cervalces latifrons'' прыкладна ў канцы {{нп3|Сярэдні плейстацэн|сярэдняга плейстацэну||Middle Pleistocene}} — пачатку {{нп3|Позні плейстацэн|позняга плейстацэну||Late Pleistocene}}, верагодна, дзесьці ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], а самыя раннія закамянеласці гэтага віду ў [[Еўропа|Еўропе]] адносяцца да пачатку позняга плейстацэну. Сучасны лось з’явіўся ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] толькі каля 15 000 гадоў таму, у канцы позняга плейстацэну<ref>{{Артыкул|спасылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jbi.13935|аўтар=Meirav Meiri, Adrian Lister, Pavel Kosintsev, Grant Zazula, Ian Barnes|загаловак=Population dynamics and range shifts of moose ( Alces alces ) during the Late Quaternary|год=2020-10|мова=en|выданне=Journal of Biogeography|том=47|выпуск=10|старонкі=2223–2234|issn=0305-0270|doi=10.1111/jbi.13935}}</ref>. == Адносіны з людзьмі == [[Файл:1996. Stamp of Belarus 0123.jpg|thumb|250px|Выява лася на паштовай марцы Беларусі]] === Гісторыя === [[Файл:A_moose_with_reflection_in_Grand_Teton_NP.jpg|міні|250px|Лось і яго адлюстраванне]] [[Файл:Collared_muddy_moose_yearlings.jpg|міні|250px|Два маладыя ласі ў ашыйніках для радыёсачэння]] [[Петрогліф|Наскальныя малюнкі]] і [[Пячорны жывапіс|малюнкі ў пячорах]] Еўропы паказваюць, што паляванне на ласёў вялося з [[Каменны век|каменнага веку]]. Раскопкі ў {{нп3|Албю (Швецыя)|Албю||Alby, Öland}} ў [[Швецыя|Швецыі]], побач са {{нп3|Стура-Альварэт||uk|Стура-Альварет}}, выявілі рогі лася ў рэштках драўляных хацін з 6000 года да н.э., што сведчыць аб адным з самых ранніх паляванняў на ласёў у паўночнай Еўропе. У паўночнай Скандынавіі да гэтага часу можна знайсці рэшткі {{нп3|Звералоўная яма|лоўчых ям|ru|Звероловная яма}}, якія выкарыстоўваліся для палявання на ласёў. Гэтыя ямы, якія могуць быць памерам да 4 м × 7 м і 2 м глыбыні, маскіраваліся галінамі і лісцем. У іх былі б стромкія бакі, абабітыя дошкамі, каб ласі не маглі ўцячы, калі яны ўпалі. Ямы звычайна сустракаюцца вялікімі групамі, перасякаючы звычайныя дарожкі лася і цягнучыся на некалькі кіламетраў. У балотах і торфе знойдзены рэшткі драўляных агароджаў, прызначаных для накіравання жывёл да ям. У Нарвегіі ранні ўзор гэтых прылад для адлову быў датаваны прыкладна 3700 годам да н.э. Адлоў лася ў ямах — надзвычай эфектыўны спосаб палявання. Ужо ў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]] ўрад Нарвегіі спрабаваў абмежаваць іх выкарыстанне; аднак метад выкарыстоўваўся да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Самае ранняе апісанне лася знаходзіцца ў ''[[Запіскі пра Гальскую вайну|Commentarii de Bello Gallico]]'' [[Гай Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]], дзе ён апісваецца так: {{цытата|Ёсць яшчэ [жывёлы], якіх завуць ''[[alces]]'' (ласі). Форма іх і разнастайны колер іх скуры вельмі падобныя на казуль, але памерам яны крыху перавышаюць іх і пазбаўленыя рагоў і маюць ногі без суставаў і звязкаў; яны таксама не ляжаць з мэтай адпачынку, і, калі яны былі кінуты ўніз якой-небудзь выпадковасцю, яны не могуць падняцца або ўстаць. Ложкамі ім служаць дрэвы; яны абапіраюцца на іх і, такім чынам, крыху адкінуўшыся, адпачываюць; калі паляўнічыя выяўляюць па слядах гэтых жывёл, куды яны прывыклі хадзіць, яны або падкопваюць усе дрэвы з коранем, або ўразаюцца ў іх настолькі, што здаецца, што верхняя частка дрэў засталася стаяць. Калі яны абапіраюцца на іх, то па звычцы збіваюць сваёй вагой дрэвы, якія не падтрымліваюцца, і самі падаюць разам з імі<ref>{{Cite book|publisher=Harper & brothers|last1=Caesar|first1=Julius|first2=Aulus|last2=Hirtius|title=Caesar's Commentaries on the Gallic and civil wars|chapter=XXVII|page=154|year=1879|isbn=978-0-217-45287-8}}</ref>.}} У кнізе 8, раздзел 16 «{{нп3|Натуральная гісторыя (Пліній)|Натуральнай гісторыі|ru|Естественная история (Плиний)}}» [[Пліній Старэйшы|Плінія Старэйшага]] 77 года, лось і жывёла пад назвай ахліс, якая, меркавана, адна і тая ж жывёла, апісваюцца так: {{цытата|…ёсць таксама лось, які вельмі нагадвае нашых бычкоў, толькі адрозніваецца даўжынёй вушэй і шыі. Ёсць таксама ахліс, які разводзіцца ў краіне [[Скандынавія|Скандынавіі]]; яго ніколі не бачылі ў гэтым горадзе, хоць у нас былі яго апісанні ад многіх асоб; ён не падобны на лася, але не мае суставаў на задніх нагах. Такім чынам, ён ніколі не ляжыць, але ляжыць на дрэве, пакуль спіць; яго можна злавіць, толькі папярэдне ўрэзаўшыся ў дрэва і, такім чынам, зладзіўшы для яго пастку, бо ў адваротным выпадку ён уцёк бы дзякуючы сваёй шпаркасці. Яго верхняя губа настолькі вялікая, што па гэтай прычыне ён вымушаны ісці назад, калі пасвіцца; у адваротным выпадку, пры руху наперад, губа б яму перашкаджала<ref>{{Cite web|url=http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+8.16|title=Pliny the Elder, The Natural History|editor=John Bostock (physician)|archive-url=https://archive.today/20120713100336/http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+8.16|archive-date=2012-07-13|access-date=2009-11-08}}</ref>.}} === У якасці ежы === {{main|Ласяціна}} [[Файл:Elk (482186353).jpg|250px|міні|Страва з ласяціны]] [[Файл:Moose meat drying at a warehouse in Dease Lake, British Columbia (S2004-890 LS).jpg|250px|міні|Сушка ласяціны ў Брытанскай Калумбіі]] У многіх краінах, дзе яны водзяцца, на ласёў палююць як на від [[Дзічына|дзічыны]]. Мяса лася на смак, як пісаў [[Генры Дэйвід Тора]] ў «The Maine Woods», «як мяккая ялавічына, магчыма, з большым смакам; часам як {{нп3|цяляціна|||Veal}}». Нягледзячы на тое, што ўзровень [[Бялкі|бялку]] ў {{нп3|Ласяціна|ласяціне|fi|Hirvenliha}} падобны да ўзроўню іншага параўнальнага {{нп3|Чырвонае мяса|чырвонага мяса||Red meat}}(напрыклад, [[Ялавічына|ялавічыны]], {{нп3|Аленіна (мяса)|аленіны|ru|Оленина}} і мяса [[вапіці]]), у ім нізкае ўтрыманне {{нп3|Тлушчы (дыеталогія)|тлушчу|ru|Жиры (диетология)}}, а тлушч, які прысутнічае, складаецца з большай долі {{нп3|Поліненасычаныя тлушчы|поліненасычаных тлушчаў|ru|Полиненасыщенные жиры}}, чым {{нп3|Насычаныя тлушчы||ru|Насыщенные жиры}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://a-z-animals.com/blog/moose-meat/|title=Moose Meat: Everything You Need to Know About This Healthy and Delicious Game Meat|first=Aaron|last=Webber|website=A-Z Animals|date=2023-09-03|access-date=2025-04-16}}</ref>. {{нп3|Валерыус Гейст|||Valerius Geist}}, які эміграваў у [[Канада|Канаду]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]], напісаў у сваёй кнізе «Лось: паводзіны, экалогія, захаванне» ў 1999 годзе: {{цытата|У Швецыі ні адно восеньскае меню не абыходзіцца без апетытнай стравы з лася. Шведы агароджваюць свае аўтамагістралі, каб знізіць гібель ласёў, і ствараюць аўтамабілі, абароненыя ад ласёў. Швецыя менш чым удвая меншая за канадскую правінцыю [[Брытанская Калумбія]], але штогадовая здабыча ласёў у Швецыі — больш за 150 000 — у два разы перавышае агульную здабычу ласёў у Паўночнай Амерыцы}} Павелічэнне папуляцыі ласёў на [[Аляска|Алясцы]] ў мэтах палявання з’яўляецца адным з наступстваў дазволу паветраных метадаў выдалення ваўкоў у адведзеных раёнах. Некаторыя навукоўцы лічаць, што такое штучнае павелічэнне папуляцый дзічыны на самай справе шкодзіць як папуляцыям карыбу і ласёў, так і экасістэме ўвогуле. Гэта таму, што даследаванні паказалі, што калі гэтыя папуляцыі дзічыны штучна павялічваюцца, гэта прыводзіць як да {{нп3|Разбурэнне асяроддзя пражывання|разбурэння асяроддзя пражывання|ru|Разрушение среды обитания}}, так і да дэградацыі гэтых папуляцый<ref>[http://www.defenders.org/resources/publications/policy_and_legislation/aerial_hunting_q_and_a.pdf Aerial Hunting FAQs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712145731/http://www.defenders.org/resources/publications/policy_and_legislation/aerial_hunting_q_and_a.pdf|date=July 12, 2010}}, Defenders of Wildlife — Protect America’s Wildlife (PAW) Act — Aerial hunting FAQs</ref>. ==== Спажыванне субпрадуктаў ==== У [[Печань|печані]] і [[нырка]]х фінскіх ласёў узровень [[кадмій|кадмію]] — высокі, таму спажыванне гэтых органаў жывёл старэйшых за год забаронена ў Фінляндыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.foodnavigator.com/Article/2003/08/12/All-clear-for-Finnish-foods/|title=All-clear for Finnish foods|website=FoodNavigator.com|date=2003-08-11|access-date=2025-04-16}}</ref>. У выніку даследавання, праведзенага ў 1988 годзе, {{нп3|Міністэрства прыродных рэсурсаў і лясной гаспадаркі Антарыа|Міністэрства прыродных рэсурсаў Антарыа|ru|Министерство природных ресурсов и лесного хозяйства Онтарио}} рэкамендавала адмовіцца ад ужывання нырак і печані лася і аленя. Узровень кадмію быў значна вышэйшым, чым у Скандынавіі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0048969788901659|аўтар=V. Glooschenko, C. Downes, R. Frank, H.E. Braun, E.M. Addison, J. Hickie|загаловак=Cadmium levels in Ontario moose and deer in relation to soil sensitivity to acid precipitation|год=1988-05|мова=en|выданне=Science of The Total Environment|том=71|выпуск=2|старонкі=173–186|doi=10.1016/0048-9697(88)90165-9}}</ref>. Дэпартамент прыродных рэсурсаў [[Нью-Брансуік]]а раіць паляўнічым не ўжываць субпрадукты аленяў<ref>{{Cite web|url=https://www.gnb.ca/cnb/news/he/2005e1188hw.htm|title=Public Health Advisory / Hunters and wildlife diseases (05/09/16)|website=web.archive.org|date=2019-07-03|access-date=2025-04-16|archive-date=3 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703172302/https://www.gnb.ca/cnb/news/he/2005e1188hw.htm|url-status=dead}}</ref>. Было выяўлена, што спажыванне [[Кадмій|кадмію]] павышана сярод усіх спажыўцоў мяса лася, хоць было ўстаноўлена, што мяса толькі нязначна спрыяе штодзённаму спажыванню кадмію. Аднак спажыванне ласінай печані або нырак значна павялічвала спажыванне кадмію, і даследаванне паказала, што інтэнсіўныя спажыўцы ласіных органаў маюць адносна вузкі запас бяспекі ніжэй узроўняў, якія, верагодна, выклікаюць негатыўныя [[наступствы для здароўя]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/0265203031000094636|аўтар=L. Vahteristo, T. Lyytikäinen, E.-R. Venäläinen, M. Eskola, E. Lindfors, R. Pohjanvirta, R. Maijala|загаловак=Cadmium intake of moose hunters in Finland from consumption of moose meat, liver and kidney|год=2003-05-01|мова=EN|выданне=Food Additives & Contaminants|doi=10.1080/0265203031000094636}}</ref>. == Дарожна-транспартныя здарэнні == [[Цэнтр мас]] лася знаходзіцца вышэй за капот большасці [[Легкавы аўтамабіль|легкавых аўтамабіляў]]. Пры сутыкненні ўдар раздушвае пярэднія стойкі даху і людзей на пярэдніх сядзеннях<ref>{{Cite web|url=http://www.vti.se/sv/publikationer/pdf/algdocka-av-gummi-for-krockprov.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311184713/http://www.vti.se/sv/publikationer/pdf/algdocka-av-gummi-for-krockprov.pdf|archive-date=March 11, 2012|access-date=October 4, 2011|url-status=live}}</ref>. Сутыкненні такога тыпу часта бываюць смяротнымі; {{нп3|Рэмень бяспекі|рамяні бяспекі|ru|Ремень безопасности}} і {{нп3|Падушка бяспекі|падушкі бяспекі|ru|Подушка безопасности}} забяспечваюць невялікую абарону<ref>{{Cite web|url=http://www.vti.se/nordic/2-04mapp/annosv.html|title=Number 1, 2004, of Nordic Road & Transport Research. Annotations Sweden|website=web.archive.org|date=2008-05-29|access-date=2025-04-16|archive-date=29 мая 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080529203439/http://www.vti.se/nordic/2-04mapp/annosv.html|url-status=dead}}</ref>. Пры сутыкненні з больш высокімі транспартнымі сродкамі (напрыклад, грузавікамі) большая частка дэфармацыі прыпадае на пярэднюю частку транспартнага сродку, і пасажырскі салон у значнай ступені захоўваецца. Сутыкненні з ласямі падштурхнулі да распрацоўкі выпрабаванняў транспартнага сродку, якія называюцца «{{нп3|Ласіны тэст||ru|Лосиный тест}}» ({{lang-sv|Älgtest}}, {{lang-de|Elchtest}}). Масачусецкае даследаванне паказала, што ў выніку сутыкненняў ласёў з аўтатранспартам назіраецца вельмі высокі ўзровень гібелі людзей і што такія сутыкненні прыводзяць да гібелі 3% масачусэтскай папуляцыі ласёў штогод<ref>{{Артыкул|спасылка=http://link.springer.com/10.1007/s00267-018-1058-x|аўтар=Katherine A. Zeller, David W. Wattles, Stephen DeStefano|загаловак=Incorporating Road Crossing Data into Vehicle Collision Risk Models for Moose (Alces americanus) in Massachusetts, USA|год=2018-09|мова=en|выданне=Environmental Management|том=62|выпуск=3|старонкі=518–528|issn=0364-152X|doi=10.1007/s00267-018-1058-x}}</ref>. [[Файл:Moose_carcass_at_a_solid_waste_facility,_Homer,_Alaska.jpg|міні|250px|Туша лася, прычына смерці якога невядомая, на сховішчы для перавозкі цвёрдых адходаў на Алясцы.]] На дарогах у рэгіёнах, дзе існуе небяспека наезду на жывёлу, выкарыстоўваюцца знакі, якія папярэджваюць пра ласёў. Трохкутныя папераджальныя знакі, распаўсюджаныя ў [[Швецыя|Швецыі]], [[Нарвегія|Нарвегіі]] і [[Фінляндыя|Фінляндыі]], сталі жаданымі сувенірамі сярод турыстаў, якія падарожнічаюць па гэтых краінах, выклікаючы ў дарожных уладаў столькі выдаткаў, што ў некаторых рэгіёнах знакі з ласямі былі заменены на агульныя папераджальныя знакі без выявы<ref>{{Cite web|lang=sv|url=https://www.allehanda.se/2007-08-13/algsafari-lockar-tusentals-turister|title=Älgsafari lockar tusentals turister|website=Allehanda.se|date=2007-08-13|access-date=2025-04-16}}</ref>. У Антарыа, Канада, прыкладна 265 ласёў гінуць кожны год у выніку сутыкнення з цягнікамі ({{На|2019}}). Сутыкненні ласёў з цягнікамі адбываліся часцей зімой са снегападам вышэйшым за сярэдні<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/242|аўтар=Joe Hamr, Mike Hall, Jesse N. Popp|загаловак=AN ASSESSMENT OF MOOSE AND ELK TRAIN COLLISIONS IN ONTARIO, CANADA|год=2019-05-07|мова=en|выданне=Alces|том=55|старонкі=1–12|issn=2293-6629}}</ref>. У студзені 2008 года нарвежская газета {{нп3|Aftenposten|||Aftenposten}} падлічыла, што з 2000 года каля 13 000 ласёў загінулі ў выніку сутыкнення з нарвежскімі цягнікамі. Дзяржаўнае агенцтва, якое адказвае за чыгуначную інфраструктуру (Jernbaneverket), планавала выдаткаваць 80 мільёнаў [[Нарвежская крона|нарвежскіх крон,]] каб у будучыні знізіць узровень сутыкненняў шляхам агароджвання чыгункі, ачысткі расліннасці побач з пуцямі і забеспячэння альтэрнатыўных бесснежных месцаў кармлення для жывёл у іншых месцах<ref>{{Cite web|url=http://www.aftenposten.no/english/local/article2222872.ece|title=Railroad takes steps to reduce moose crashes - Aftenposten.no|website=web.archive.org|date=2008-09-28|access-date=2025-04-16|archive-date=28 верасня 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080928100858/http://www.aftenposten.no/english/local/article2222872.ece|url-status=bot: unknown}}</ref>. У канадскай правінцыі [[Нью-Брансуік]] сутыкненні аўтамабіляў з ласямі настолькі частыя, што ўсе новыя шашы маюць агароджы, якія не дазваляюць ласям выходзіць на дарогу, як гэта даўно зроблена ў Фінляндыі, Нарвегіі і Швецыі. Дэманстрацыйны праект, Highway 7 паміж [[Фрэдэрыктан|Фрэдэрыктанам]] і [[Сент-Джон|Сент-Джонам]], дзе частата сутыкненняў ласёў адна з самых высокіх у правінцыі, не мела такіх агароджаў да 2008 года, хоць яна была і працягвае заставацца вельмі добрай<ref>{{Cite web|url=http://www.gnb.ca/0113/moose/alert-e.asp|title=Moose-Vehicle Collision Information - New Brunswick Department of Transportation|first=DOT|last=Communications|website=www.gnb.ca|access-date=2025-04-16|archive-date=14 студзеня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070114141943/http://www.gnb.ca/0113/moose/alert-e.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gnb.ca/cnb/news/tran/2008e0411tr.htm|title=More wildlife fencing to be installed on Route 7 in 2008 (08/04/08)|last=Province of New Brunswick|website=www.gnb.ca|access-date=2025-04-16|archive-date=17 студзеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110117200940/http://www.gnb.ca/cnb/news/tran/2008e0411tr.htm|url-status=dead}}</ref>. [[Ньюфаўндленд і Лабрадор]] рэкамендавалі аўтамабілістам быць асцярожнымі ў перыяд паміж змярканнем і світаннем, таму што ў гэты час ласі найбольш актыўныя і іх найбольш цяжка ўбачыць, што павялічвае рызыку сутыкненняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.nl.ca/ti/roads/department/moose/|title=Moose Advisory}}</ref>. Мясцовыя папярэджанні пра ласей часта паведамляюць на радыёстанцыях, каб аўтамабілісты маглі быць уважлівымі падчас руху ў пэўных раёнах. Электронная «сістэма выяўлення ласёў» была ўстаноўлена на двух участках {{нп3|Трансканадская шаша|Трансканадскай шашы|ru|Трансканадское шоссе}} ў Ньюфаўндлендзе ў 2011 годзе, але сістэма аказалася ненадзейнай і была выдалена ў 2015 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/moose-detection-lights-being-removed-not-effective-for-n-l-1.2951688|title=Moose detection lights being removed, 'not effective' for N.L.}}</ref>. Да 2024 года папуляцыя ласёў у Ньюфаўндлендзе павялічвалася разам з колькасцю дарожна-транспартных здарэнняў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2024/10/05/world/canada/newfoundland-moose-car-accidents.html|title=A Menace to Motorists, but the ‘Noble’ Moose Is Adopted by Newfoundland|first=Ian|last=Austen|website=The New York Times|date=2024-10-05|access-date=2025-04-16|last2=Willms|first2=Ian}}</ref>. У [[Швецыя|Швецыі]] дарога не будзе агароджана, калі на ёй не здарылася хаця б адна аварыя з ласём на кожны кіламетр у год. Ва ўсходняй Германіі, дзе скудная папуляцыя павольна павялічваецца, з 2000 па 2007 год адбыліся два дарожна-транспартныя здарэнні з удзелам ласёў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.iucnredlist.org/species/41782/10539156|аўтар=Heikki Henttonen, Andreas Kranz, Michael Stubbe, Tiit Maran, Alexei Tikhonov|загаловак=IUCN Red List of Threatened Species: Alces alces ssp. alces|год=2006-05-19|выданне=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref>. === Выкарыстанне ў якасці цяглавых і верхавых жывёл === На наскальных малюнках паблізу [[Ангара|Ангары]], [[Енісей|Енісея]], [[Лена|Лены]] адлюстравана, як людзі выкарыстоўваюць лася ў якасці свойскай жывёлы: запрагаюць, ездзяць вярхом. У XV стагоддзі на ласях ездзілі шведскія салдаты і паліцэйскія. Фермеры ЗША ў XIX стагоддзі запрагалі ласёў у плуг. Але ён так і не стаў такой звыклай свойскай жывёлай, як конь ці карова. Як цяглавую сілу яго можна выкарыстоўваць абмежавана — лось не вытрымлівае доўгіх нагрузак, бо мае маленькае, не адпаведнае масе цела, сэрца<ref>''Граковіч Е.'' Лось вядомы і загадкавы // Гоман Барысаўшчыны, № 2(107), 2008.</ref>. == У культуры == === Геральдыка === Выяву лася можна сустрэць на гербах шматлікіх гарадоў: <gallery class="center"> File:Coat of Arms of Rasony, Belarus.svg|Герб г.п.[[Расоны]] Файл:Coat of Arms of Gusev (Kaliningrad oblast).png|Герб г.[[Гусеў (горад)|Гусева]] (Калінінградская вобл., Расія) Файл:Coat of Arms of Yoshkar-Ola (Mariy-El).png|Герб г.[[Іашкар-Ала]] (Расія) Файл:Coat of Arms of Miass (Chelyabinsk oblast) (2002).png|Герб г.[[Міяс]] (Расія) Файл:Östersund vapen.svg|Герб г.[[Эстэрсунд]] ([[Швецыя]]) Файл:Escut Jelgava.png|Герб города [[Елгава]] ([[Латвія]]). </gallery> === Нумізматыка === Выява лася прысутнічае на шэрагу манет: <gallery class="center"> File:RR5217-0044R.jpg|Расія (2015 год) </gallery> === Баністыка === <gallery class="center"> File:Belarus-1992-Bill-25-Obverse.jpg|25 [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]], (1992 год) File:50 литовских талонов 1991.jpg|50 [[Літоўскі талон|літоўскіх талонаў]] (1993 год) </gallery> === Філатэлія === Выява лася на паштовых марках <center><gallery> File:1996. Stamp of Belarus 0123.jpg| File:The Soviet Union 1964 CPA 3051 stamp (Centenary of Moscow Zoo. Elk or moose (Alces alces)).jpg| File:The Soviet Union 1957 CPA 1992 stamp (Eurasian Elk).jpg| File:Stamps of Kazakhstan, 2014-009.jpg| </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аленевыя]] [[Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Жывёлы на манетах]] [[Катэгорыя:Жывёлы на марках]] [[Катэгорыя:Дзічына]] 7yvbvme5xfny6ho2v1jn1wte3vlwzdh Аляксандр Іванавіч Крыніцкі 0 52955 5161295 4679282 2026-07-05T16:47:13Z DenisBorum 139498 афармленне: тэкст падзелены на абзацы 5161295 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Крыніцкі}} {{Асоба}} '''Аляксандр Іванавіч Крыніцкі''' ({{lang-ru|Александр Иванович Криницкий}}; {{ДН|9|9|1894|28|8}}, {{МН|Цвер||}} — {{ДС|30|10|1937}}, {{МС|Масква||}}, [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]) — савецкі партыйны і дзяржаўны дзеяч. Першы сакратар [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|Камуністычнай партыі Беларусі]] з 29 верасня 1924 года па 4 мая 1927 года<ref name="ДЗВ">[https://pgd.preslib.org.by/uploads/articles/ABERxlTOYQsNiQWeszMHpgjmuaffYKfJ.pdf Александр Криницкий: известный и неизвестный]{{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == === Рэвалюцыйная дзейнасць === У 1913–1915 гадах вучыўся ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]]. Удзельнічаў у студэнцкім рэвалюцыйным руху. У 1915 годзе стаў членам [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]]. Быў арыштаваны ў верасні гэтага ж года і асуджаны на вечнае пасяленне ў [[Сібір]]. Выйшаў на волю пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года і ў 23 гады ўзначаліў [[Цвярская губерня|Цвярской губернскі]] камітэт [[Бальшавікі|РСДРП(б)]]. Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]] быў у 1918 годзе палітработнікам у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]] на Паўднёвым фронце. У 1919–1924 гадах на партыйнай працы ва Уладзіміры, Саратаве, Маскве, Омску, Данецку<ref name="ДЗВ" />. === У БССР === У верасні 1924 да мая 1927 ў [[БССР]]: сакратар, са снежня 1925 года 1-ы сакратар ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП(б)Б]]. На Беларусі А. Крыніцкі як тыповы прадстаўнік партыйнай эліты праводзіў у жыццё ідэі ўмацавання [[СССР]] як адзінай звышцэнтралізаванай саюзнай дзяржавы, камандна-адміністрацыйнай кіравання эканомікай, поўнай манаполіі на ўладу кампартыі. Адначасова зведваў уплыў моцнага ў 1920-я г. мясцовага нацыянальна-арыентаванага крыла КП(б)Б. Індустрыялізацыю ў БССР праводзіў з істотнымі адрозненнямі ад установак XIV з’езда [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]]: вітаў развіццё прамысловасці па перапрацоўцы мясцовай сельскагаспадарчай сыравіны, садзейнічаў забеспячэнню вёскі неабходнымі сельскагаспадарчымі машынамі і прыладамі, развіццю прадукцыйных сіл вёскі і мястэчка, саматужнай прамысловасці і г.д. Адначасова ў БССР шырока вялося культурнае будаўніцтва, ажыццяўлялася беларусізацыя і каранізацыя, А. Крыніцкі спрыяў авалоданню беларускай мовай і карыстанню ёю ўсімі членамі КП(б)Б. У той жа час у сакавіку 1926 года па яго ініцыятыве прынята пастанова ЦК КП(б)Б «Аб рабоце сярод інтэлігенцыі», створана камісія, па прапановах якой прадстаўнікоў навуковай, творчай і культурна-асветнай інтэлігенцыі па палітычных матывах адхілялі ад займаемых пасад. Пачалося «выцясненне» з актыву КП(б)Б былых удзельнікаў непралетарскіх партый ([[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|БПСР]], [[Бунд]] і інш.), якое заканчвалася выключэннем з партыі, арыштамі. Паміж А. Крыніцкім і старшынём СНК БССР [[Язэп Аляксандравіч Адамовіч|Я. Адамовічам]] склаліся ненармальныя адносіны, якія прывялі да адклікання абодвух з Беларусі. У пачатку 1930-х гадоў гэтыя адносіны былі кваліфікаваны як праяўленне групаўшчыны ў КП(б)Б з праваапартуністычнай і нацыяналістычнай афарбоўкай. === Пасля працы ў БССР === З мая 1927 года — загадчык агітацыйна-прапагандысцкага аддзела ЦК [[УКП(б)]], з 1929 года — сакратар Закаўказскага крайкама УКП(б), потым намеснік наркама РСІ СССР, адначасова член рэдкалегіі часопіса «Большевик», намеснік загадчыка сельскагаспадарчага аддзела ЦК УКП(б), з 1933 года — начальнік Палітупраўлення і намеснік Наркамзема СССР, сакратар Саратаўскага крайкама (абкама) партыі. Кандыдат у члены (1924—1934), член ЦК УКП(б) з 1934 г., член ЦК і Бюро ЦК КП(б)Б (1924—1927), член ЦВК БССР і яго Прэзідыума (1925—1927). У ліпені 1937 года быў арыштаваны, абвінавачаны ў прыналежнасці да арганізацыі правых і шпіянажы на карысць [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], расстраляны. У 1956 годзе быў рэабілітаваны. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Лідэры беларускай кампартыі, 1919—1991}} {{DEFAULTSORT:Крыніцкі Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Першыя сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Члены Прэзідыума ЦВК БССР]] mwgpvtoi82w8kalml23io0apn1tonba Вікіпедыя:Артыкулы да паляпшэння 4 62712 5161527 5145758 2026-07-06T11:56:27Z Ueschar 151377 /* Такарны станок */ Адказ 5161527 wikitext text/x-wiki {{/Шапка}} == [[Дзяржаўная здрада]] == Артыкул толькі пра Беларусь, у той час як паняцце дзяржаўнай здрады існуе і ў іншых краінах. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 13:05, 30 снежня 2023 (+03) == [[Іпадром (станцыя метро, Кіеў)]] == Артыкул патрабуе абнаўлення, вычыткі і перафармулёўкі некаторых выразаў. Дрэнны нечытэльны пераклад --[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:25, 16 красавіка 2023 (+03) == [[Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны]] == Трэба звязаць з артыкулам [[Францыск Скарына]] і пра асобныя кнігі Скарыны. Падрабязнасці на [[Размовы:Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны|старонцы размоў]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:25, 7 верасня 2018 (MSK) == [[Сапатысты]] == Трэба перапісаць артыкул, прыбраўшы звесткі, якія дублююца ў артыкуле [[Сапатысцкая армія нацыянальнага вызвалення]]. Падрабязнасці на [[Размовы:Сапатысты|старонцы размоў]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:48, 7 верасня 2018 (MSK) == [[Утгард]] == Коратка, без крыніц. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:31, 1 верасня 2019 (MSK) == [[Крывіцкая канцэпцыя]] == Коратка і без крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.181.224|178.125.181.224]] 14:39, 1 студзеня 2020 (+03) == [[Скарыназнаўства]] == Кароткі артыкул. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.181.224|178.125.181.224]] 17:10, 1 студзеня 2020 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 00:58, 24 мая 2026 (+03) == [[Таварыства Вольных Літаратараў]] == Коратка, няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.181.224|178.125.181.224]] 15:59, 2 студзеня 2020 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:35, 9 мая 2026 (+03) == [[Рэ (востраў)]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.181.224|178.125.181.224]] 16:18, 2 студзеня 2020 (+03) == [[Полацкае ляда]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.251.57|37.215.251.57]] 21:53, 6 студзеня 2020 (+03) == [[Русафобія]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.251.57|37.215.251.57]] 22:19, 7 студзеня 2020 (+03) == [[Энергетычны напой]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.55.78|178.125.55.78]] 15:57, 11 студзеня 2020 (+03) == [[Язычча]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.95.184|178.125.95.184]] 22:01, 15 студзеня 2020 (+03) == [[Балцкая канцэпцыя]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.95.184|178.125.95.184]] 01:41, 18 студзеня 2020 (+03) == [[Інвалюцыя (біялогія)]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.232.78|37.215.232.78]] 23:02, 22 студзеня 2020 (+03) == [[Палкі «Іншаземнага ладу»]] == Коратка, без крыніц, памылка ў назве.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:59, 22 сакавіка 2020 (+03) == [[Эмбіент]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.216.143|178.125.216.143]] 19:32, 19 красавіка 2020 (+03) == [[Дэні Фор]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/178.125.216.143|178.125.216.143]] 19:40, 19 красавіка 2020 (+03) == [[Рывер-Гі]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.177.239|37.215.177.239]] 21:59, 25 красавіка 2020 (+03) == [[Травея]] == Коратка. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 19:54, 26 красавіка 2020 (+03) == [[Трэнер]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 20:06, 26 красавіка 2020 (+03) == [[Траянка]] == Коратка. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 18:48, 27 красавіка 2020 (+03) == [[Кламат (рака)]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 19:01, 27 красавіка 2020 (+03) == [[Эга (рака)]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 20:47, 29 красавіка 2020 (+03) == [[Барталамеа Франчэска Растрэлі]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 20:50, 29 красавіка 2020 (+03) == [[Какаду чорны пальмавы]] == Коратка. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 22:25, 30 красавіка 2020 (+03) == [[Буна]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 22:38, 30 красавіка 2020 (+03) == [[Рэстаўрацыя Сцюартаў]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.154.239|37.215.154.239]] 22:50, 30 красавіка 2020 (+03) == [[Андрэй Аляксеевіч Трафімук]] == Трэба дапісаць раздзел ''біяграфія'' і дадаць пра навуковую дзейнасць.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 04:52, 13 мая 2020 (+03) == [[Генадзь Андрэевіч Шычко]] == Дапісаць і дадаць крыніцы.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:49, 21 мая 2020 (+03) == [[Катры Вала]] == Трэба да аформіць (картка), дадаць крыніцы. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 18:03, 29 чэрвеня 2020 (+03) == [[Перадатачны лік]] == Коратка, без крыніц. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:35, 16 ліпеня 2020 (+03) == [[Падшэўка]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.67.17|37.215.67.17]] 22:03, 20 ліпеня 2020 (+03) == [[Георгій Васільевіч Зімін]] == Патрэбна напісаць артыкул. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 20:27, 25 ліпеня 2020 (+03) == [[Самар (мора)]] == Коратка. Без крыніц. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 14:43, 5 верасня 2020 (+03) == [[Павел Мікалаевіч Рак]] == Нечытаемы, напэўна пераклад. Трэба выпраўляць арфаграфію і г.д.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 20:19, 20 снежня 2020 (+03) == [[Аднаўленне]] == Кароткі --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 11:51, 14 сакавіка 2021 (+03) == [[Крыстафер]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.150.97|37.215.150.97]] 22:37, 27 красавіка 2021 (+03) == [[Гарызонт]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.150.97|37.215.150.97]] 22:41, 27 красавіка 2021 (+03) == [[.ki]] == Коратка. Няма крыніц. [[Адмысловае:Contributions/37.215.150.97|37.215.150.97]] 22:44, 27 красавіка 2021 (+03) == [[Ален Далес]] == Толькі адзін радок. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:42, 7 жніўня 2021 (+03) == [[Валяр’ян Аляксандравіч Фралоў]] == Толькі адзін радок і картка. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:23, 6 кастрычніка 2021 (+03) == [[Фёдар Васільевіч Токараў]] == Адзін радок. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 05:21, 2 снежня 2021 (+03) == [[Шальмоўскі тэатр ДыГрыза]] == Артыкул падобны на самапіяр. Акрамя мноства арфаграфічных памылак у тэксце, інфармацыя практычна не падмацавана спасылкамі на крыніцы. Ёсць толькі спасылка на сваё ж відэа на Youtube і на артыкул на сайце https://news.tut.by, які адкрыць немагчыма. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:54, 8 студзеня 2022 (+03) == [[Сістэма кіравання]] == Трэба выправіць памылкі перакладу.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 08:04, 5 лютага 2022 (+03) == [[Нарвежская крона]] == Няма крыніц. Раздзелы кароткія, пажадана дапісаць або некаторыя раздзелы аб’яднаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:59, 8 студзеня 2023 (+03) == [[Электрычнасць]] == Трэба дапісваць. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 13:37, 7 сакавіка 2023 (+03) == [[Канстанцін Адамавіч Валасовіч]] == Трэба дапісаць. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 11:22, 23 сакавіка 2023 (+03) == [[Зграя]] == Змест старонкі не раскрывае значэнне тэрміна [[Зграя]] ў адрозненне ад [[Стая]] згодна з прыведзенымі крыніцамі.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 09:27, 17 красавіка 2023 (+03) == [[Статыстыка]] == Кароткі. Трэба дапоўніць.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:46, 27 красавіка 2023 (+03) == [[Бульдозерная рэвалюцыя]] == Артыкул без крыніц. Нягледзячы на выпраўленне граматыкі з большага, некаторыя сказы перакладзены машынна і нечытэльна. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:46, 29 красавіка 2023 (+03) == [[Мікалай Мікалаевіч Страхаў]] == Адсутнічаюць біяграфічныя звесткі. Кароткі. --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 14:29, 26 мая 2023 (+03) == [[Руска-беларускі слоўнік Александровіча]] == Усяго адна крыніца, прычым зноскі толькі ў канцы, так што патрабуецца праверка. Агульны стыль напісання артыкула выглядае неэнцыклапедычна, а хутчэй як нейкія персанальныя заметкі (адно частае выкарыстанне выразу «відаць» без указання, па чым відаць, чаго варта). [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:02, 14 чэрвеня 2023 (+03) == [[Рэзананс]] == Стораны пустыя раздзелы на старонцы.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 19:45, 29 чэрвеня 2023 (+03) == [[Вільгельм Стэйніц]] == Кароткі артыкул. Нічога пра шахматную кар’еру.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:06, 6 ліпеня 2023 (+03) == [[Стэрэаметрыя]] == Кароткі, у адзін радок.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 08:14, 20 ліпеня 2023 (+03) == [[Сувана Фума]] == Толькі прэамбула.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 11:23, 27 ліпеня 2023 (+03) == [[Ганаровыя грамадзяне]] == Сюды спасылаюцца ўсе, але толькі гістарычная інфа. Трэба дадаць пра сучасны сэнс звання. [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 10:27, 26 верасня 2023 (+03) == [[Вайна і мір (фільм, 1967)]] == Артыкул пачаты, пазначаны раздзелы, але не дапісаны.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:24, 4 лістапада 2023 (+03) == [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі]] == Артыкул пра значную асобу і ўвогуле без крыніц. [[Удзельнік:Bakarasa|Bakarasa]] ([[Размовы з удзельнікам:Bakarasa|размовы]]) 16:31, 27 лістапада 2023 (+03) == [[Павел Паўлавіч Сыцін]] == Толькі картка і прэамбула. [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 19:38, 2 снежня 2023 (+03) == [[Аркадзь Сямёнавіч Чыж]] == Трэба дапісаць. [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:44, 5 студзеня 2024 (+03) == [[Валянцін Аляксандравіч Сяроў]] == Амаль пуста. Стыль кульгае. Дадаў крыніцы, сам не бяруся правіць.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 19:26, 27 лютага 2024 (+03) == [[Вусцечына]] == Каля вёскі Крэмнае ёсць невялікае возера. Назвы на картах няма. Звестак у літаратуры не знайшоў. Магчыма, хто знойдзе і дапрацуе... [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:19, 1 сакавіка 2024 (+03) == [[Такарны станок]] == Адзіны радок. [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 08:17, 9 красавіка 2024 (+03) :{{Зроблена}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:56, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Ала Канстанцінаўна Тарасава]] == Трэба дапісаць (напісаць).--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:31, 2 чэрвеня 2024 (+03) == [[Шкала]] == Нечытабельна, трэба поўнасцю перапісаць уводзіны без усякіх гамаморфных адлюстраванняў. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 19:58, 5 мая 2025 (+03) syqvicedkyaf0j86ic4ez4pscsefhho Ліга Нацый 0 65713 5161227 5134768 2026-07-05T12:37:18Z Summershell67 159583 /* */ 5161227 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Ліга Нацый |лагатып =Flag of the League of Nations (1939).svg |шырыня_лагатыпа = |подпіс = сцяг |карта1 = League of Nations Anachronous Map.PNG |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = 58 дзяржаў-членаў |тып_цэнтра = Штаб-кватэра |цэнтр = [[Жэнева]] (з [[1938]]) |тып = Міжнародная арганізацыя |мовы = [[Англійская мова|Англійская]], [[Французская мова|французская]], [[Іспанская мова|іспанская]] |пасада_кіраўніка1 = <!-- Генеральны сакратар --> |імя_кіраўніка1 = {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джэймс Эрык Драманд]] (1920—1933) |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = {{сцяг|Францыя}} [[Жазеф Луі Ан Авеноль]] (1933—1940) |пасада_кіраўніка3 = |імя_кіраўніка3 = {{сцяг|Ірландыя}} [[Шон Лестэр]] (1940—1946) |пасада_кіраўніка6 = |імя_кіраўніка6 = |дата_заснаванні1 = 1919 |дата_ліквідацыі = 20 красавіка 1946 года<ref name="UNOGend">{{Cite web|title=The end of the League of Nations|publisher=The United Nations Office at Geneva|url=http://www.unog.ch/80256EE60057D930/(httpPages)/02076E77C9D0EF73C1256F32002F48B3?OpenDocument|accessdate=2008-05-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/61APL1RWZ?url=http://www.unog.ch/80256EE60057D930/(httpPages)/02076E77C9D0EF73C1256F32002F48B3?OpenDocument|archivedate=24 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> |заўвага1 = |заўвага2 = }} '''Ліга Нацый''' ({{lang-en|League of Nations}}, {{lang-fr|Société des Nations}}, {{lang-es|Sociedad de Naciones}}) — [[міжнародная арганізацыя]], заснаваная ў выніку [[Версальскае пагадненне|Версальскага пагаднення]] ў 1919-1920 гадах як аснова [[Версальска-Вашынгтонская сістэма|Версальска-Вашынгтонскай сістэмы]]. У перыяд з [[28 верасня]] [[1934]] да [[23 лютага]] [[1935|1935 года]] ў Лігу Нацый ўваходзіла 58 дзяржаў-удзельнікаў. Мэты Лігі Нацый ўключалі ў сябе: раззбраенне, прадухіленне ваенных дзеянняў, забеспячэнне калектыўнай бяспекі, урэгуляванне спрэчак паміж краінамі шляхам дыпламатычных перамоў, а таксама паляпшэнне якасці жыцця на планеце. Спыніла сваё існаванне ў 1946 годзе. == Падстава == Асноўныя прынцыпы мірнай супольнасці нацый былі закладзены ў 1795 годзе [[Імануіл Кант|Імануілам Кантам]], які ў сваім паліталагічным трактаце "Да вечнага міру" упершыню апісаў культурныя і філасофскія асновы будучага аб'яднання [[Еўропа|Еўропы]] і тым самым выказаў ідэю Лігі Нацый, якая магла б ажыццяўляць кантроль канфліктных сітуацый і прыкладала б намаганні да захавання і ўмацаванню міру паміж дзяржавамі. == Мовы і сімвалы == Афіцыйнымі мовамі Лігі Нацый былі: [[французская мова|французская]], [[англійская мова|англійская]] і [[іспанская мова|іспанская]] (з 1920). Лігай таксама сур'ёзна разглядалася пытанне ўстанаўленне ў якасці рабочай мовы [[эсперанта]]. Ліга Нацый не мела ні афіцыйнага сцягу, ні лагатыпа. Прапановы па прыняцці афіцыйнага сімвала з'яўляліся пачынаючы з 1920 года, аднак дзяржавы-члены так і не дасягнулі пагаднення. == Гл. таксама == * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[Атлантычная хартыя]] * [[Інтэрбелум]] * [[Палац Нацый]] * [[Санітарны кардон]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/ Дагаворы Лігі нацый] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110610100655/http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/ |date=10 чэрвеня 2011 }} * [http://www.indiana.edu/~league/index.htm Фотаархіў Лігі Нацый] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150416075728/http://www.indiana.edu/~league/index.htm |date=16 красавіка 2015 }}{{ref-en}} {{Перадумовы і наступствы Першай сусветнай вайны}} {{Першая сусветная вайна}} [[Катэгорыя:Ліга Нацый| ]] {{Вонкавыя спасылкі}} bpm3lbd2sk4dxmbgucuw1cxsfhzecqa 5161228 5161227 2026-07-05T12:41:04Z Summershell67 159583 /* */ 5161228 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Ліга Нацый |лагатып =Flag of the League of Nations (1939).svg |шырыня_лагатыпа = |подпіс = сцяг |карта1 = League of Nations Anachronous Map.PNG |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = 58 дзяржаў-членаў |тып_цэнтра = Штаб-кватэра |цэнтр = [[Жэнева]] (з [[1938]]) |тып = Міжнародная арганізацыя |мовы = [[Англійская мова|Англійская]], [[Французская мова|французская]], [[Іспанская мова|іспанская]] |пасада_кіраўніка1 = <!-- Генеральны сакратар --> |імя_кіраўніка1 = {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джэймс Эрык Драманд]] (1920—1933) |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = {{сцяг|Францыя}} [[Жазеф Луі Ан Авеноль]] (1933—1940) |пасада_кіраўніка3 = |імя_кіраўніка3 = {{сцяг|Ірландыя}} [[Шон Лестэр]] (1940—1946) |пасада_кіраўніка6 = |імя_кіраўніка6 = |дата_заснаванні1 = 1919 |дата_ліквідацыі = 20 красавіка 1946 года<ref name="UNOGend">{{Cite web|title=The end of the League of Nations|publisher=The United Nations Office at Geneva|url=http://www.unog.ch/80256EE60057D930/(httpPages)/02076E77C9D0EF73C1256F32002F48B3?OpenDocument|accessdate=2008-05-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/61APL1RWZ?url=http://www.unog.ch/80256EE60057D930/(httpPages)/02076E77C9D0EF73C1256F32002F48B3?OpenDocument|archivedate=24 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> |заўвага1 = |заўвага2 = |лагатып2=Emblem of the League of Nations (1939).svg|подпіс2=лога}} '''Ліга Нацый''' ({{lang-en|League of Nations}}, {{lang-fr|Société des Nations}}, {{lang-es|Sociedad de Naciones}}) — [[міжнародная арганізацыя]], заснаваная ў выніку [[Версальскае пагадненне|Версальскага пагаднення]] ў 1919-1920 гадах як аснова [[Версальска-Вашынгтонская сістэма|Версальска-Вашынгтонскай сістэмы]]. У перыяд з [[28 верасня]] [[1934]] да [[23 лютага]] [[1935|1935 года]] ў Лігу Нацый ўваходзіла 58 дзяржаў-удзельнікаў. Мэты Лігі Нацый ўключалі ў сябе: раззбраенне, прадухіленне ваенных дзеянняў, забеспячэнне калектыўнай бяспекі, урэгуляванне спрэчак паміж краінамі шляхам дыпламатычных перамоў, а таксама паляпшэнне якасці жыцця на планеце. Спыніла сваё існаванне ў 1946 годзе. == Падстава == Асноўныя прынцыпы мірнай супольнасці нацый былі закладзены ў 1795 годзе [[Імануіл Кант|Імануілам Кантам]], які ў сваім паліталагічным трактаце "Да вечнага міру" упершыню апісаў культурныя і філасофскія асновы будучага аб'яднання [[Еўропа|Еўропы]] і тым самым выказаў ідэю Лігі Нацый, якая магла б ажыццяўляць кантроль канфліктных сітуацый і прыкладала б намаганні да захавання і ўмацаванню міру паміж дзяржавамі. == Мовы і сімвалы == Афіцыйнымі мовамі Лігі Нацый былі: [[французская мова|французская]], [[англійская мова|англійская]] і [[іспанская мова|іспанская]] (з 1920). Лігай таксама сур'ёзна разглядалася пытанне ўстанаўленне ў якасці рабочай мовы [[эсперанта]]. Ліга Нацый не мела ні афіцыйнага сцягу, ні лагатыпа. Прапановы па прыняцці афіцыйнага сімвала з'яўляліся пачынаючы з 1920 года, аднак дзяржавы-члены так і не дасягнулі пагаднення. == Гл. таксама == * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[Атлантычная хартыя]] * [[Інтэрбелум]] * [[Палац Нацый]] * [[Санітарны кардон]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/ Дагаворы Лігі нацый] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110610100655/http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/ |date=10 чэрвеня 2011 }} * [http://www.indiana.edu/~league/index.htm Фотаархіў Лігі Нацый] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150416075728/http://www.indiana.edu/~league/index.htm |date=16 красавіка 2015 }}{{ref-en}} {{Перадумовы і наступствы Першай сусветнай вайны}} {{Першая сусветная вайна}} [[Катэгорыя:Ліга Нацый| ]] {{Вонкавыя спасылкі}} bikrt0z69qnvsutnuy5ybej88xixh75 5161248 5161228 2026-07-05T14:01:51Z M.L.Bot 261 афармленне 5161248 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Ліга Нацый |лагатып = Emblem of the League of Nations (1939).svg |шырыня_лагатыпа = |подпіс = эмблема |лагатып2 = Flag of the League of Nations (1939).svg |подпіс2 = сцяг |карта1 = League of Nations Anachronous Map.PNG |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = 58 дзяржаў-членаў |тып_цэнтра = Штаб-кватэра |цэнтр = [[Жэнева]] (з [[1938]]) |тып = Міжнародная арганізацыя |мовы = [[Англійская мова|Англійская]], [[Французская мова|французская]], [[Іспанская мова|іспанская]] |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джэймс Эрык Драманд]] (1920—1933) |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = {{сцяг|Францыя}} [[Жазеф Луі Ан Авеноль]] (1933—1940) |пасада_кіраўніка3 = |імя_кіраўніка3 = {{сцяг|Ірландыя}} [[Шон Лестэр]] (1940—1946) |пасада_кіраўніка6 = |імя_кіраўніка6 = |дата_заснаванні1 = 1919 |дата_ліквідацыі = 20 красавіка 1946 года<ref name="UNOGend">{{Cite web|title=The end of the League of Nations|publisher=The United Nations Office at Geneva|url=http://www.unog.ch/80256EE60057D930/(httpPages)/02076E77C9D0EF73C1256F32002F48B3?OpenDocument|accessdate=2008-05-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/61APL1RWZ?url=http://www.unog.ch/80256EE60057D930/(httpPages)/02076E77C9D0EF73C1256F32002F48B3?OpenDocument|archivedate=24 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> |заўвага1 = |заўвага2 = }} '''Ліга Нацый''' ({{lang-en|League of Nations}}, {{lang-fr|Société des Nations}}, {{lang-es|Sociedad de Naciones}}) — [[міжнародная арганізацыя]], заснаваная ў выніку [[Версальскае пагадненне|Версальскага пагаднення]] ў 1919—1920 гадах як аснова [[Версальска-Вашынгтонская сістэма|Версальска-Вашынгтонскай сістэмы]]. У перыяд з [[28 верасня]] [[1934]] да [[23 лютага]] [[1935|1935 года]] ў Лігу Нацый ўваходзіла 58 дзяржаў-удзельнікаў. Мэты Лігі Нацый ўключалі ў сябе: раззбраенне, прадухіленне ваенных дзеянняў, забеспячэнне калектыўнай бяспекі, урэгуляванне спрэчак паміж краінамі шляхам дыпламатычных перамоў, а таксама паляпшэнне якасці жыцця на планеце. Спыніла сваё існаванне ў 1946 годзе. == Падстава == Асноўныя прынцыпы мірнай супольнасці нацый былі закладзены ў 1795 годзе [[Імануіл Кант|Імануілам Кантам]], які ў сваім паліталагічным трактаце «Да вечнага міру» упершыню апісаў культурныя і філасофскія асновы будучага аб’яднання [[Еўропа|Еўропы]] і тым самым выказаў ідэю Лігі Нацый, якая магла б ажыццяўляць кантроль канфліктных сітуацый і прыкладала б намаганні да захавання і ўмацаванню міру паміж дзяржавамі. == Мовы і сімвалы == Афіцыйнымі мовамі Лігі Нацый былі: [[французская мова|французская]], [[англійская мова|англійская]] і [[іспанская мова|іспанская]] (з 1920). Лігай таксама сур’ёзна разглядалася пытанне ўстанаўленне ў якасці рабочай мовы [[эсперанта]]. Ліга Нацый не мела ні афіцыйнага сцягу, ні лагатыпа. Прапановы па прыняцці афіцыйнага сімвала з’яўляліся пачынаючы з 1920 года, аднак дзяржавы-члены так і не дасягнулі пагаднення. == Гл. таксама == * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[Атлантычная хартыя]] * [[Інтэрбелум]] * [[Палац Нацый]] * [[Санітарны кардон]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/ Дагаворы Лігі нацый] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110610100655/http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/ |date=10 чэрвеня 2011 }} * [http://www.indiana.edu/~league/index.htm Фотаархіў Лігі Нацый] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150416075728/http://www.indiana.edu/~league/index.htm |date=16 красавіка 2015 }}{{ref-en}} {{Перадумовы і наступствы Першай сусветнай вайны}} {{Першая сусветная вайна}} [[Катэгорыя:Ліга Нацый| ]] {{Вонкавыя спасылкі}} jmbgu6sbwjlgup53yqwoia1hkhjz1zc 5161253 5161248 2026-07-05T14:10:24Z M.L.Bot 261 афармленне 5161253 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Ліга Нацый |лагатып2 = Flag of the League of Nations (1939).svg |подпіс2 = сцяг |карта1 = League of Nations Anachronous Map.PNG |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = Штаб-кватэра |цэнтр = |тып = |мовы = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Джэймс Эрык Драманд]] (1920—1933) |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = {{сцяг|Францыя}} [[Жазеф Луі Ан Авеноль]] (1933—1940) |пасада_кіраўніка3 = |імя_кіраўніка3 = {{сцяг|Ірландыя}} [[Шон Лестэр]] (1940—1946) |пасада_кіраўніка6 = |імя_кіраўніка6 = |дата_заснаванні1 = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = }} '''Ліга Нацый''' ({{lang-en|League of Nations}}, {{lang-fr|Société des Nations}}, {{lang-es|Sociedad de Naciones}}) — [[міжнародная арганізацыя]], заснаваная ў выніку [[Версальскае пагадненне|Версальскага пагаднення]] ў 1919—1920 гадах як аснова [[Версальска-Вашынгтонская сістэма|Версальска-Вашынгтонскай сістэмы]]. У перыяд з [[28 верасня]] [[1934]] да [[23 лютага]] [[1935|1935 года]] ў Лігу Нацый ўваходзіла 58 дзяржаў-удзельнікаў. Мэты Лігі Нацый ўключалі ў сябе: раззбраенне, прадухіленне ваенных дзеянняў, забеспячэнне калектыўнай бяспекі, урэгуляванне спрэчак паміж краінамі шляхам дыпламатычных перамоў, а таксама паляпшэнне якасці жыцця на планеце. Спыніла сваё існаванне ў 1946 годзе. == Падстава == Асноўныя прынцыпы мірнай супольнасці нацый былі закладзены ў 1795 годзе [[Імануіл Кант|Імануілам Кантам]], які ў сваім паліталагічным трактаце «Да вечнага міру» упершыню апісаў культурныя і філасофскія асновы будучага аб’яднання [[Еўропа|Еўропы]] і тым самым выказаў ідэю Лігі Нацый, якая магла б ажыццяўляць кантроль канфліктных сітуацый і прыкладала б намаганні да захавання і ўмацаванню міру паміж дзяржавамі. == Мовы і сімвалы == Афіцыйнымі мовамі Лігі Нацый былі: [[французская мова|французская]], [[англійская мова|англійская]] і [[іспанская мова|іспанская]] (з 1920). Лігай таксама сур’ёзна разглядалася пытанне ўстанаўленне ў якасці рабочай мовы [[эсперанта]]. Ліга Нацый не мела ні афіцыйнага сцягу, ні лагатыпа. Прапановы па прыняцці афіцыйнага сімвала з’яўляліся пачынаючы з 1920 года, аднак дзяржавы-члены так і не дасягнулі пагаднення. == Гл. таксама == * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[Атлантычная хартыя]] * [[Інтэрбелум]] * [[Палац Нацый]] * [[Санітарны кардон]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/ Дагаворы Лігі нацый] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110610100655/http://www.worldlii.org/int/other/LNTSer/ |date=10 чэрвеня 2011 }} * [http://www.indiana.edu/~league/index.htm Фотаархіў Лігі Нацый] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150416075728/http://www.indiana.edu/~league/index.htm |date=16 красавіка 2015 }}{{ref-en}} {{Перадумовы і наступствы Першай сусветнай вайны}} {{Першая сусветная вайна}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ліга Нацый| ]] gy6933pwoxw5yeg6icvaa30sgd96esx Лен 0 74065 5161394 4581181 2026-07-06T01:38:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161394 wikitext text/x-wiki '''Лен''' ({{lang-de|lehn}} ад {{lang-de|leihen}} «займаць») — зямельнае ўладанне ('''ленны маёнтак'''), якім [[феадал]] ([[леннік]]) валодаў на пэўных умовах. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[XVI стагоддзе|XVI]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзях ленныя [[маёнтак|маёнткі]] даваліся каралём за заслугі на ваеннай службе, як правіла, да смерці трымальніка. Трыманне такога маёнтка было звязана з шэрагам абмежаванняў. Здаць ленны маёнтак у [[Арэнда|арэнду]] ці пакінуць яго можна было толькі са згоды [[манарх]]а. Яго продаж забараняўся. Практыкаваўся звычай, калі [[шляхта|шляхціч]], які слушна абвінавачваў уладальніка лена ў яго няправільным адчужэнні, меў права на атрыманне гэтага маёнтка. Так узнікае «леннае права». З'яўляецца сінонімам [[феод]]а. Першапачаткова тэрмін «лен» азначаў тое ж, што і «[[бенефіцыі]]», гэта значыць умоўнае наданняў на тэрмін. З [[XII стагоддзе|XII]] стагоддзя лен становіцца спадчынным наданнем буйнога феадала больш дробнаму, у выніку чаго набывае рысы феода. У ходзе ленных наданняў канчаткова склалася іерархічная сістэма феадальнага землеўладання ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. У сярэднявечнай Германіі першапачаткова тое ж, што і бенефіцыі, затым тое ж, што феод. Часам ўжываецца і ў дачыненні да аналагічнага інстытуту іншых краін. == Гл. таксама == * [[Бенефіцыі]]; * [[Чынш]]; * [[Чыншавік]]; * [[Феод]]; * [[Ландграф]]; * [[Маркграф]]; * [[Асада]] {{зноскі}} * за ред. академіка АН УРСР Мельничука О. С.,"Словник іншомовних слів", м. Київ, 1985 р., с. 486; * [http://www.vostlit.info./ "Сярэднявечныя гістарычныя крыніцы Усходу і Захаду"]; * Іналджик Г., "Османська імперія: Класична доба (1300-1600)", м. Київ, "Критика", 1998 г., 287 с.; * Kutrzeba S., "Historia ustroju Polski w zarysie", Lwów, 1914, T. 1, S. 24; * "Volumina legum", T. 2 , S. 164; * [http://zhurnal.lib.ru/h/hramcew_d_w/670.shtml Храмцев Д. В., "Феодализм на Руси"] * [https://web.archive.org/web/20110221153759/http://enoth.narod.ru/Crusades2/Zaborov03_04.htm "Политическое устройство феодальных государств времён"] * [[:ru:Крестовые походы]] * «Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов», г. Вильна, 1865—1915 г., том I—XXXIX. [[Катэгорыя:Феадалізм]] [[Катэгорыя:Вялікае Княства Літоўскае]] jjk0b7fx9yy35lq2o0ejklrl5w8rjhs Палац Нацый 0 76917 5161256 4443138 2026-07-05T14:15:04Z M.L.Bot 261 5161256 wikitext text/x-wiki {{Збудаванне}} '''Палац Нацый''' ({{lang-fr|Palais des Nations}}) — комплекс будынкаў, узведзены ў 1929—1938 гадах, у парку Арыяна, у [[Жэнева|Жэневе]], [[Швейцарыя]]. Палац Нацый выкарыстоўваўся як штаб-кватэра [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]] да 1946 года. З 1966 года ў Палацы размяшчаецца Еўрапейскае аддзяленне [[ААН]] у Жэневе — другая найважнейшая рэзідэнцыя ААН у свеце пасля [[Нью-Ёрк]]а. Акрамя таго, у Палацы таксама размяшчаюцца офісы рэгіянальных аддзяленняў [[МАГАТЭ]], [[ЮНЕСКА]], [[ЮНКТАД]], УКГП ААН, Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па прамысловым развіцці, а таксама Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН (ФАО). Штогод у жэнеўскай штаб-кватэры ААН праводзяць каля 8000 пасяджэнняў, з якіх каля 600 — гэта буйныя канферэнцыі. 100 тысяч чалавек штогод наведвае адкрытыя залы Палаца як турысты. {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жэнева]] [[Катэгорыя:Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Ліга Нацый]] oqcjmmi84ua4gtpgypigc39r2vpjn95 Крыжакі 0 77690 5161440 5034976 2026-07-06T06:52:50Z M.L.Bot 261 5161440 wikitext text/x-wiki [[Файл:Godefroi1099.jpg|right|thumb|Аблога [[Іерусалім]]а крыжакамі ў 1099 г. (сярэдневяковая гравюра [[XIV ст.]])|260px]] '''Крыжакі''' або '''крыжаносцы''' — шматзначнае паняцце. * '''Крыжакі''' — азначэнне часта ўжыванае ў беларускай літаратуры да рыцараў [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] і [[Ордэн мечаносцаў|Ордэна мечаносцаў]], пазней братоў-рыцараў [[Лівонскі ордэн|лівонскага ланда]] Тэўтонскага ордэна; у старабеларускіх крыніцах паняцце вядома з XVI стагоддзя<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=150|артыкул=Крыжакі|аўтар=}}</ref>. * [[Крыжовыя паходы|Крыжакі]] — удзельнікі крыжовых паходаў; людзі розных станаў, якія абавязаліся здзейсніць [[паломніцтва]], у тым ліку ўзброенае, да [[Святыя Мясціны|Святых Мясцін]]. У знак гэтага абавязку звычайна па вопратку нашывалі [[крыж]], ад якога і пайшла назву '''крыжаносцы'''. * «[[Крыжакі (раман)|Крыжакі]]» ({{lang-pl|Krzyżacy}}) — гістарычным раман [[Генрык Сянкевіч|Генрыка Сянкевіча]] пра часы канфлікту ягелонскай [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчы]] з Тэўтонскім ордэнам. * «[[Крыжакі (раман)#Экранізацыя|Крыжакі]]» — польскі фільм 1960 года паводле рамана Генрыка Сянкевіча. * ''Крыжакі'' ({{lang-ar|الصليبيون}} ''аль-Салібіюна'') — мянушка, якой [[Іракскія паўстанцы|іракскія інсургенты]] часам называлі байцоў [[Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку|міжнароднай кааліцыі]]<ref>[http://www.israbard.net/news/view.php?nid=137410 Мусульмане Ирака объявили войну единоверцам]</ref>. == Гл. таксама == * [[Крыжовыя паходы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Неадназначнасці]] [[Катэгорыя:Гісторыя хрысціянства]] [[Катэгорыя:Сярэдневякоўе]] [[Катэгорыя:Крыжакі| ]] 2tijlmd11ui69ev257lodxfhis8uszb Ла-Вента (альмекі) 0 80934 5161298 4581458 2026-07-05T16:54:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161298 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Ла-Вента}} {{coord|display=title|18|6|19|N|94|1|54|W|type:landmark_region:MX}} [[Файл:La_Venta_Pir%C3%A1mide_cara_norte.jpg|thumb|Галоўная піраміда]] '''Ла-Вента''' (la Venta) — культавы цэнтр [[альмекі|альмекскай культуры]] на востраве ў вусці ракі [[Танала]] ў штаце [[Табаска]] ([[Мексіка]]). Горад праіснаваў у балотах Табаска прыкладна з 1100 па 400 г. да н. э. Росквіт — VIII—IV стагоддзі да н. э. Агульная плошча старажытнага горада ацэньваецца ў 200 га. Насельніцтва, уключаючы залежныя пасёлкі, складала 18 тысяч чалавек. Правіцелі Ла-Венты мелі неабмежаваную ўладу над рамеснікамі, гандлярамі і земляробамі. Ён меў выразную архітэктурную планоўку. Вось сіметрыі адхілялася дакладна на 8 градусаў ад кірунку на поўнач. Уключае некалькі [[піраміда (збудаванне)|пірамід]], мноства земляных насыпаў, выбрукаваныя каштоўнымі пародамі каменя культавыя пляцоўкі, скляпы, цырыманіяльныя тайнікі, алтары, стэлы і інш. Галоўным збудаваннем горада з’яўлялася вялікая ўсечаная піраміда 33-метровай вышыні, зробленая з утрамбаванай зямлі ў выглядзе гафраванага конусу з дзесяццю выступамі і западзінамі. Дыяметр піраміды складаў 60 м, агульны аб'ём — каля 8000 куб. м. Піраміда выкарыстоўвалася ў рэлігійных мэтах. Каля яе падножжа стаялі манументальныя помнікі — стэлы і каменныя фігуры, а вакол — дамы знаці з трысняговымі дахамі і адкрытымі сценамі для прахалоды. [[Файл:Olmeca head in Villahermosa.jpg|міні|Каменная галава]] Своеасаблівыя гіганцкіх статуі чалавечых галоў з [[базальт]]у (10-13 т кожная). Гэта былі каменныя маналіты вышэй чалавечага росту. Магчыма, яны перадавалі вобразы родавых правадыроў таго ці іншага племені. А магчыма, і тое, што галовы-маналіты падкрэслівалі ўладу правіцеляў над навакольным светам. Як бы там ні было, сэнс і прызначэнне гэтых помнікаў да гэтага часу застаюцца загадкай альмекскай цывілізацыі. Знойдзена таксама вялікая колькасць дробнай пластыкі з [[Нефрыт (камень)|нефрыт]]у, жадэіту, гліны. Шматлікія помнікі Ла-Вента перавезены ў музей пад голым небам у горадзе [[Вілья-Эрмоса]] (Мексіка). Усе галоўныя будынкі, пабудаваныя на плоскіх пірамідальных платформах, былі правільна зарыентаваны адносна гэтай восі па старанах свету. Гарадская плошча была выбрукавана старанна абчасанымі і адпаліраванымі брускамі зялёнага серпенціна, які трывала ўтрымоўваецца змацавальным растворам. == Літаратура == * Цывілізацыя альмекаў // Гісторыя Старажытнага свету: вучэб. дапаможнік для 5-га кл. устаноў агул. сярэд. адукацыі з беларус. мовай навучання. У 2 ч. Ч. 1 / / У. С. Кошалеў [і інш.]; пер. з рускай мовы В. К. Раманцэвіч. — Мн.: Народная асвета, 2014. — 127 с.: іл. ISBN 978-985-03-2213-5. С. 109-111. == Спасылкі == * [http://uroboros.org.ru/N_America/laventa.htm Ла-Вента (Мексіка)] * [https://web.archive.org/web/20130315214934/http://mesoamerica.narod.ru/olmec_tabarev.html Древние ольмеки: история и проблематика исследований]: Учеб.пособие / А.В. Табарев. – Новосибирск: Изд-во ИАЭт СО РАН, 2005. – 144 с.; [[Катэгорыя:Старажытныя гарады Амерыкі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мексікі]] [[Катэгорыя:Альмекі]] 6wpvmam1en2hdrv7ixnvb1x3ofiuv3x Бялінскі 0 83702 5161516 4415420 2026-07-06T11:31:52Z M.L.Bot 261 /* Прозвішча */ 5161516 wikitext text/x-wiki '''Бялінскі''' — прозвішча, тапонім. == Вядомыя асобы == * [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі]] — рускі пісьменнік * [[Даніэль Бялінскі]] (1540—1591) — дзеяч рэфармацыйнага руху Рэчы Паспалітай. * [[Казімір Людвік Бялінскі]] — дзяржаўны дзеяч Рэчы Паспалітай, дыпламат * [[Францішак Бялінскі (1683—1766)]] — маршалак вялікі каронны, ваявода хэлмінскі * [[Францішак Бялінскі (1742—1809)]] — генерал-маёр войска кароннага, пісар вялікі каронны == Тапонім == * [[Бялінскі (горад)|Горад Бялінскі]] — горад у [[Пензенская вобласць|Пензенскай вобласці]] (Расія) {{неадназначнасць}} 0odmcrag0760fhg1s5gv4c6wbs9yl6e Ландыш майскі 0 85133 5161353 5015891 2026-07-05T19:48:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161353 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Convallaria-oliv-r2.jpg |image descr = |regnum = Расліны |parent = Convallaria |rang = Від |latin = Convallaria majalis |author = [[L.]], 1753 |syn = |typus = |children name = |children = |range map = Convallaria majalis range.png |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Convallaria majalis |grin = 11280 }} '''Ла́ндыш майскі'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|40}}</ref> (''Convallária majalis'') — [[род]] [[Травяністыя расліны|травяністых]] [[Кветкавыя расліны|кветкавых раслін]], распаўсюджаных у рэгіёнах з умераным кліматам [[Паўночнае паўшар'е|Паўночнага паўшар’я]]. Род, паводле традыцыйных уяўленнях, з’яўляецца [[манатыпія, біялагічная сістэматыка|манатыпным]], адзіны [[Біялагічны від|від]] — '''Ла́ндыш ма́йскі''' або '''Ландыш звычайны'''<ref name=pr>Варыянты напісання '''Ландыш майскі''' або '''Ландыш звычайны''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. — Т. 9. — Мн., 1999. — С. 123.</ref><ref name="ЛР">{{кніга |аўтар = |частка = Ландыш майский |загаловак = Лекарственные растения и их применение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 5-е, перераб. и. доп. |месца = Мн. |выдавецтва = «Наука и техника» |год = 1974 |том = |старонкі = 86-89 |старонак = 592 |серыя = |isbn = |тыраж = 120 000 }}</ref> (''Convallária majális''); разам з тым, тры [[падвід]]ы, якія разглядаюцца ў межах гэтага віду, часам вылучаюць у асобныя віды<ref name="TPL">[http://www.theplantlist.org/browse/A/Asparagaceae/Convallaria/ ''Convallaria''] інфармацыя ў базе дадзеных ''[[The Plant List]]'' (2010, Version 1).{{ref-en}}</ref>. Раней род уключалі ў сямейства {{bt-bellat|Лілейныя|Liliaceae}} або вылучалі ў асобнае сямейства Ландышавыя (''Convallariaceae''); у класіфікацыі [[APG II]] (2003) род быў уключаны ў сямейства {{bt-bellat|Ігліцавыя|Ruscaceae}}. Па стане на 2013 год у большасці міжнародных баз дадзеных род Ландыш (''Convallaria'') уваходзіць у склад сямейства {{bt-bellat|Спаржавыя|Asparagaceae}}<ref name="TPL" /><ref name="GRIN">Паводле сайта ''[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]'' (гл. спасылку ў картцы расліны).</ref>. == Назва == Родавую назву даў [[Карл Ліней]] па-лацінску — Lilium convallium, што азначае ''лілея далін''. Англійская назва — Lily of the Valley (або Lily-of-the-Valley) — калька з лацінскай. На беларускай мове расліну называюць ландыш майскі, акрамя таго, на [[Віцебская вобласць|Віцебшчыне]] выкарыстоўваюцца назвы канвалія, краспак, ландыш<ref>[[Аляксандр Аляксандравіч Антонаў|Антонов А. А.]] О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888</ref><ref>[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927</ref>, на [[Гомельская вобласць|Гомельшчыне]] — зязюлька, ландыш<ref name="Киселевский"/>, на [[Гродзенская вобласць|Гродзеншчыне ]]— камвалея лесавая, лянушкі, сабачы язык<ref name="Ан">{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Convallaria majalis/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref><ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref>, на [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыне]] — воўчы ягады, лантуш, лануш<ref name="Ан"/><ref>Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref>, на [[Смаленская вобласць|Смаленшчыне ]]— гладыш<ref name="Ан"/><ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914</ref>, лантуш майскі<ref name="Інбелкульт">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў |арыгінал = |спасылка = http://www.slounik.org/bnt08/l12 |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1926 |том = Вып. 8 |старонкі = |старонак = 80 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання == [[Арэал]] роду ахоплівае ўсю [[Еўропа|Еўропу]], [[Каўказ]], [[Малая Азія|Малую Азію]], [[Кітай]], а таксама [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]]. У [[Расія|Расіі]] — па ўсёй [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай частцы]], у [[Сібір]]ы, на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. У Беларусі сустракаецца па ўсёй тэрыторыі<ref name="ЛР"/>. Ландыш расце ў [[Лісцяны лес|лісцяных]] і [[хвоя|хваёвых]], а таксама [[змешаны лес|змешаных лясах]], па [[узлесак|ўзлесках]] і [[Паляна (геаграфія)|палянах]]. Асабліва добра развіваецца ў [[пойма|пойменных]] [[Дубрава, лес|дубравах]], на багатай нейтральнай [[глеба|глебе]] пры добрым увільгатненні<ref name="ЛР"/>. На некранутых месцах ўзрастання разрастаецца вельмі шырока, ствараючы значныя курціны. Ценявынослівая расліна. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Illustration Convallaria majalis0.jpg|left|Ландыш майскі. {{Бат.іл.|3}}}} {{Біяфота|Convallaria majalis20090914 305.jpg|ш=250|Ягада ландыша буйным планам.}} Шматгадовая травяністая расліна з гарызантальным паўзучым карэнішчам і шматлікімі разгалінаванымі каранямі<ref name="ЛР"/>. Падземнае [[карэнішча]] паўзучае, не таўсцей за гусінае [[пяро]], нясе паблізу верхавіны некалькі бледных невялікіх нізавых лістоў, напалову схаваныя ў зямлі. За імі ідуць 2 (рэдка 3) вялікія, суцэльныя шырокаланцетныя (або даўгавата-эліптычныя) завостраныя прыкаранёвыя лісты, паміж якімі на верхавіне карэнішча знаходзіцца буйная [[пупышка]]. З вугла нізавога [[ліст]]а выступае кветканоснае [[сцябло]], якое нясе [[суквецце]] з 6—20 [[кветка|кветак]], звернутых пераважна ў адзін бок. Карані дробныя, шматлікія. Кветканоснае сцябло бязлістае альбо нясе лісце толькі пад суквеццем; рэдка — з ніткападобным лісцем. Кветкі маюць круглява-званочкавы калякветнік белага (радзей бледна-ружовага) колеру, з 6 адагнутымі лопасцямі; 6 тычачак, якія сядзяць на калякветніку, і круглявую завязь, якая сканчаецца кароткім слупком{{sfn|Кнорринг|1935}}. Доўгія выгнутыя кветаножкі — з плёнчатых прыкветкаў. Квітнее ў маі — чэрвені<ref name="ЛР"/>. Формула кветкі: {{Nobr|[[File:Male_and_female_sign.svg|12px]] <math>\ast Ca_0 \; Co_{(3+3)} \; A_{3+3} \; G_{(\underline3)}</math>}}<ref name="Botanika">{{кніга|загаловак=Ботаника: учебник для студ. образоват. учреждений сред. проф. образования/ [А.С. Родионова и др.]|месца=М|выдавецтва=Издательский центр "Академия"|год=2006|старонкі=260|старонак=288|isbn=5-7695-2245-3}}</ref>. [[Плод]] — аранжава-чырвоная шарападобная [[ягада]]<ref name="ЛР"/> {{s|6-8 мм}} у папярочніку, якая змяшчае адну або дзве амаль шарападобныя [[насенне|семачкі]]. Ягады доўга захоўваюцца на расліне. Плоданашэнне — у чэрвені — пачатку ліпеня. Размнажаецца як насеннае, так і вегетатыўнае. Налета [[верхавінная пупышка]] працягвае сабой карэнішча і зноў прыносіць два (як выключэнне — тры) вялікіх ліста, але кветканоснае сцябло рэдка з’яўляецца штогод. <gallery mode="packed"> Файл:Convallaria majalis IP0404087.jpg|Маладыя расліны. Германія Файл:MuguetDesBois.jpg|Курціна ландышаў у дубраве. Францыя Файл:Still red 2086358562.jpg|Ягады ландыша Файл:Convallaria majalis seed.jpg|Насенне ландыша </gallery> == Таксанамія == [[Файл:Lilium convallium P 315.jpg|thumb|upright=1.4|Апісанне ландыша (''Lilium convallium'') з кнігі Лінея ''[[Species plantarum]]'', 1753]] У большасці міжнародных баз дадзеных род {{bt-bellat|Ландыш|Convallaria}} уваходзіць у склад сямейства {{bt-bellat|Спаржавыя|Asparagaceae}}<ref name="TPL" /><ref name="GRIN" />. Раней род уключалі ў сямейства {{bt-bellat|Лілейныя|Liliaceae}} або вылучалі ў асобнае сямейства Ландышавыя ({{btname|Convallariaceae|[[Horan.]]}}); у класіфікацыі [[APG II]] (2003) род быў уключаны ў сямейства {{bt-bellat|Ігліцавыя|Ruscaceae}}<ref name="GRIN" />. Традыцыйна род разглядаецца як [[манатыпія, біялагічная сістэматыка|манатыпны]], які складаецца з аднаго віду. [[Разнавіднасць|Разнавіднасці]], якія часам вылучаюцца ў самастойныя віды, маюць геаграфічную адасобленасць ад намінальнай разнавіднасці, пры гэтым іх [[Марфалогія раслін|марфалагічныя]] асаблівасці выяўлены слаба{{sfn|Кнорринг|1935}}. ; Разнавіднасці * {{bt|Convallaria majalis|aut1=[[L.]]|var=keiskei|([[Miq.]]) [[Makino]]}} — {{bt-latbel|s=2|Convallaria keiskei|aut=[[Miq.]]|}}. Расце на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], у [[Забайкалле|Забайкаллі]] і [[Манголія|Манголіі]], а таксама ў [[Мьянма|Мьянме]]<ref name="GRIN" />. Вылучаецца вялікім ({{s|да 15 см}}) цёмна-зялёным лісцем, буйнымі кветкамі і познімі тэрмінамі цвіцення. * {{bt|Convallaria majalis|aut1=[[L.]]|var=majalis}}. Разнавіднасць, распаўсюджаная ў Еўропе і на Каўказе<ref name="GRIN" />. * {{bt|Convallaria majalis|aut1=[[L.]]|var=transcaucasica|([[Utkin]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Grossh.]]) [[Knorring]]}} — {{bt-latbel|s=2|Convallaria transcaucasica|aut=[[Utkin]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Grossh.]]|}}. [[Паўночны Каўказ]] і [[Закаўказзе]], [[Турцыя]]<ref name="GRIN" />. * {{bt|Convallaria majalis|aut1=[[L.]]|var=montana|([[Raf.]]) [[H.E.Ahles]]}} — {{bt-latbel|s=2|Convallaria montana|aut=[[Raf.]]|}}. Усход [[ЗША]] ({{lang-en|American lily-of-the-valley}}). Амерыканскія батанікі<ref>[http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=506910 Гл., напрыклад, на сайце ITIS]</ref> вылучаюць яго ў іншы самастойны від {{btname|Convallaria majuscula|[[Greene]]}}, які мае ў ЗША абмежаваны [[арэал]], а ў штаце [[Кентукі]] — і статус віду, які «знаходзіцца ў небяспецы знікнення»<ref>{{Cite web |url=http://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Convallaria+majuscula&submit.x=12&submit.y=8 |title=PLANTS Profile for Convallaria majuscula (American lily-of-the-valley) {{!}} USDA PLANTS |access-date=20 лістапада 2013 |archive-date=10 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510032751/http://plants.usda.gov/java/nameSearch?keywordquery=Convallaria+majuscula&submit.x=12&submit.y=8 |url-status=dead }}</ref>. == Таксічнасць == [[Файл:Toxic.png|50px|left]]Уся расліна ядавітая, у ёй утрымліваецца {{нп3|канвалятаксін||en|Convallatoxin}}<ref name="ЛР"/><ref>[[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сергей Бесараб]] [https://habr.com/ru/post/568808/ Токсины растений. User Stories] // Хабр — habr.com, 22 ліпеня 2021, 01:21</ref>. == Культываванне == Ландышы размножваюць пераважна [[тронак|тронкамі]]. Для гэтага адразаюць верхнюю частку [[карэнішча]] і высаджваюць у глініста-пясочную, багатую лісцевым [[перагной|перагноем]] глебу, на адлегласці 20-25 см адзін ад другога. Для [[выганка|выганкі]] яшчэ ўвосень запасаюцца тронкамі, адразаючы верхнія часткі карэнішчаў даўжынёй каля 5 см. Выбіраюць тыя, дзе [[верхавінная пупышка]] буйная і круглявая. Такія тронкі высаджваюць у прасторныя гаршчкі, па 10 або 12 у кожны. Уласна, для выганкі будуюцца вельмі нізкія [[Цяпліца|цяпліцы]], у якія ставяць гаршчкі з ландышамі. Гаршчкі абкладваюць [[мох]]ам або закопваюць у [[пясок]] амаль цалкам; зверху гаршчкі таксама прыкрываецца мохам. Тэмпературу ў цяпліцы падчас выганкі неабходна падтрымліваць блізу 30 і нават 35&nbsp;°C. Праз 3 тыдні расліны пачынаюць квітнець. Мох трэба абавязкова трымаць сырым. Калі расліны паказваюцца з моху, гаршчкі ставяць на святло, але першы час прыцяняюць. Такім чынам можна атрымаць квітнеючыя ландышы нават да Новага года. Выганкай ландышаў ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя актыўна займаліся ў [[Германія|Германіі]], напрыклад, у [[Берлін]]е, адкуль яны вялікай колькасцю ўвозіліся ў Расію. <gallery mode="packed"> Файл:Maigloeckchen 1.jpg|Букет ландышаў Файл:Convallaria majalis10.jpg|Квітнеючы ландыш Файл:Land05.jpg|Плады ландыша </gallery> == Выкарыстанне чалавекам == Лекавая і дэкаратыўная расліна. Выкарыстоўваецца ў [[Парфумерыя|парфумерыі]] і [[Медыцына|медыцыне]]. Ландыш даўно культывуюць, атрыманы [[сорт|сарты]] з больш буйнымі, а таксама махрыстымі кветкамі, з [[вяночак|вяночкам]] ружаватага адцення і іншымі асаблівасцямі. === У медыцыне === Ландыш майскі — шырокавядомая [[лекавая расліна]], уваходзіць у [[Фармакапея|фармакапеі]] многіх краін. Як сыравіна выкарыстоўваюцца [[трава]] ландыша ({{lang-la|Herba Convallariae}}), ліст ландыша ({{lang-la2|Folium Convallariae}}), кветкі ландыша ({{lang-la2|Flores Convallariae}}). Гэта сабраныя ў перыяд цвіцення надземныя часткі дзікарослых раслін, высушаныя пры тэмпературы 50-60&nbsp;°C або на паветры ў ценю<ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|частка=|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь : Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=203—204|isbn=5-06-000085-0}}</ref>. Асноўныя дзеючыя рэчывы — кардыятанічныя [[гліказіды]] ([[кардэналіды]]), вытворныя [[страфанцідзін]]у, [[страфанцідол]]у. Галоўныя з іх — [[канвалятаксін]], [[канвалазід]], [[канвалатаксол]]<ref name="ЛР"/>. З сыравіны вырабляюць кардыятанічныя [[Лекавыя сродкі|прэпараты]]: [[Настойка, лекавая форма|настойку]] і «[[Карглікон]]». Апроч кардыятанічных сродкаў, атрымліваюць сумарны [[флаваноід]]ны прэпарат [[канвафлавін]], які ўжываецца як [[жаўцягонныя сродкі|жаўцягонны сродак]] пры [[халецыстыт]]ах, [[халангіт]]ах і г. д. === У дэкаратыўным садаводстве === Ландыш здаўна (з XV стагоддзя) культывуецца для прыгожых духмяных кветак, ёсць некалькі садовых формаў ([[культывар]]аў): * 'Alba Pleno', ці 'Alba Plena' ('Flore Pleno', ці 'Flore Plena') — дае да 12 буйных белых махрыстых кветак * 'Albostriata' — характэрны лісцем з крэмава-белымі падоўжнымі палоскамі * 'Aureovariegata', ці 'Lineata', ці 'Striata', ці 'Variegata' — з жоўтымі падоўжнымі палоскамі * 'Berolinensis' — буйнакветкавы, выкарыстоўваецца для выганкі * 'Latifolia' — з шырокім лісцем і ружовымі махрыстымі кветкамі * 'Grandiflora' — з буйнымі кветкамі * 'Picta' — з [[пурпур]]нымі плямамі каля аснавання тычыначных нітак * 'Prolificans' — характэрны разгалінаванымі кветаножкі, якія ўтвараюць шчыльныя суквецці * 'Rosea' — дае светла-ружовыя кветкі Выведзеныя і ўводзяцца ў культуру [[сорт|сарты]] з 22-24 кветкамі ў суквецці ('Fortin’s Giant'), з жоўта-зялёным беражком ліста ('Hardwick Hall'), з белымі ці залацістымі частымі палоскамі па лісту ('Vic Pawlowski’s Gold'), вышынёй да 50 см ('Виктор Иванович'<ref>Патэнтаўладальнік — Шумаў Ігар Робертавіч</ref>) і іншыя. <gallery mode="packed"> Файл:C. m. cv. Plena.JPG|'Alba Pleno' Файл:C.m. cv. Rosea.JPG|'Rosea' </gallery> === Пах ландыша ў парфумерыі === Нягледзячы на тое, што водар ландыша з’яўляецца адным з шырокавыкарыстаных у [[Парфума|парфумернай прамысловасці]], атрымліваюць яго выключна сінтэтычным шляхам. Расліна змяшчае недастаткова [[Эфірны алей|эфірнага алею]], каб яго можна было атрымліваць метадам [[дыстыляцыя|дыстыляцыі]]. Шляхам [[экстракцыя|экстракцыі]] непалярнымі растваральнікамі можна атрымаць ландышавы [[абсалю]], які не знайшоў шырокага прымянення ў парфумерыі. Ён, хоць і прыемнага паху, усё ж прайграе сінтэтычным злучэнням, якія дакладней перадаюць водар кветкі і да таго ж танней<ref>''Poucher, W. A.'' Perfumes, cosmetics and soaps. — vol. 2. — London : Chapman and Hall Ltd., 1959.</ref>. Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што пах ландыша «надае ўпэўненасці ў сабе, выклікае творчую актыўнасць, настойлівасць і цвярозасць думкі»<ref>[[Таццяна Анатолеўна Мельнічэнка|''Мельниченко Т. А.'']] Товароведение парфюмерно-косметических товаров" (для средних специальных учебных заведений). — Ростов: Феникс, 2002. — С. 19.</ref>. Лісце ландыша майскага ядзецца [[лічынка]]мі некаторых [[Лускакрылыя|лускакрылых]], у тым ліку {{bt-bellat||Antitype chi}}. == Ахова == У прыродных месцах узрастання ландыш інтэнсіўна знішчаецца, асабліва паблізу буйных населеных пунктаў, з-за вытоптвання падчас збору кветак і [[Лекавая раслінная сыравіна|лекавай сыравіны]]. == Ландышы ў культуры == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Я іх табе вясной прынёс''<br /> ''З зялёнае лясное далі.''<br /> ''Празрыстыя крупінкі рос,''<br /> ''Яшчэ на лісцях трапяталі.''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Анатоль Астрэйка]]. «Ландышы»''.<ref>[http://www.vershy.ru/content/landyshy А. Астрэйка. Ландышы]</ref> |} Ландыш таксама вядомы як «слёзы Божай Маці», бо, паводле хрысціянскага падання, слёзы [[Дзева Марыя|Багародзіцы]], вылітыя ёю на [[Святы Крыж]], пераўвасобіліся ў ландыш<ref name="Золотницкий">{{кніга|аўтар=Золотницкий М. Ф.|загаловак=Цветы в легендах и преданиях|месца=М.|год=1913}}</ref>. Паводле іншага падання, у ландышы пераўвасобіліся кропелькі крыві [[Георгій Перамаганосец|Святога Георгія]] ў час яго бітвы з [[цмок]]ам. У Англіі, у [[Сусэкс]]е, ёсць цікавае паданне пра {{нп3|Бітва пры Талбіяку|бітву пры Талбіяку|ru|Битва при Толбиаке}} святога Леанарда (аднаго з паплечнікаў [[Хлодвіг I|Хлодвіга]], які навярнуўся ў хрысціянства) са страшным цмокам Сінам. З пралітай крыві святога Леанарда выраслі ландышы — кветкі беззаганнасці і святасці<ref name="Золотницкий"/>. {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Белыя духмяныя званкі<br /> ''Ландышамі хораша завуцца.<br /> ''He ўтрымаеш — скоцяцца з рукі,<br /> ''Аб зямлю малыя разаб’юцца.<br /> |- | style="text-align: left;" | [[Еўдакія Якаўлеўна Лось|Еўдакія Лось]]. «Ландышы»<ref>[http://www.soneyka.ru/vershy/landyshy Еўдакія Лось. «Ландышы»]</ref>. |} У паэтычных творах кветкі ландыша заўсёды асацыююцца з чысцінёй, пяшчотай, вернасцю, любоўю, з самымі ўзнёслымі пачуццямі. Ландыш быў любімай кветкай [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пятра Ільіча Чайкоўскага]]. Яму ён прысвяціў верш. [[Дом-музей П. І. Чайкоўскага, Клін|Пасяліўшыся ў Кліне]], кампазітар высадзіў ландышы ў прылеглым да дома парку. Ландыш любілі многія знакамітыя людзі — матэматык [[Соф'я Васільеўна Кавалеўская|С. Кавалеўская]] і хімік [[Дзмітрый Іванавіч Мендзялееў|Д. Мендзялееў]], пісьменнік [[Аляксандр Іванавіч Купрын|А. Купрын]], паэты [[Леся Украінка|Л. Украінка]], [[Валерый Якаўлевіч Брусаў|В. Брусаў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Сасюра|У. Сасюра]], [[Апанас Апанасавіч Фет|А. А. Фет]] і інш. Гарачым прыхільнікам ландышаў быў і французскі пісьменнік [[Анры Мюржэ]], аўтар «Жыцця багемы» і «Лацінскага квартала», які выпраўляўся кожную вясну любавацца імі ў наваколлі Парыжа<ref name="Золотницкий"/>. {{Біяфота|Mikolaj Kopernik.jpg|ш=250|Мікалай Капернік — лекар.}} {{Біяфота|Pennä reverse Anu 1990.jpg|ш=250|Манета Фінляндыі}} У многіх старадаўніх кнігах, прысвечаных [[Мікалай Капернік|Мікалаю Каперніку]], змешчаны яго партрэт, дзе ён намаляваны з букецікам далікатных ландышаў у руках. Малюнак ландышаў тлумачыцца тым, што сучаснікам Капернік быў больш вядомы не як астраном, а як буйны спецыяліст па праву, матэматыцы і як добры лекар. А ландыш быў тады адным з сімвалам медычнага мастацтва. Псеўданімамі ''Ландыш'' і ''М. Ландыш'' карыстаўся беларускі біёлаг і пісьменнік [[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|М. М. Ганчарык]]. <gallery mode="packed"> Файл:Lilies of the Valley basket.jpg|{{нп3|Фабержэ, фірма|Фабержэ|ru|Фаберже (фирма)}}, Аўгуст Холмстрам. «Кошык з ландышамі», 1896 Файл:P. Molnár Lilies of the Valley.jpg|{{нп3|Янаш Мольнар Пенцялей|Янаш Пенцялей|fr|János Pentelei Molnár}}. «Ландышы» Файл:Heinrich Vogeler Maiglöckchen.jpg|{{нп3|Генрых Фогелер||ru|Фогелер, Генрих}}. «Ландыш», каля 1899 </gallery> Ландыш выкарыстоўваецца ў некаторых англійскіх перакладах [[Песня песняў Саламона|Песні Песняў]] (Песня 2:1) для [[іўрыт|іўрыцкага]] слова ''shoshana'' (якое, як правіла, пазначае [[ружа|ружу]]). У [[Францыя|Францыі]] штогод у першую нядзелю мая адзначаюць свята ландышаў<ref name="Золотницкий"/>. У 1967 ландыш стаў [[нацыянальная кветка|нацыянальнай кветкай]] [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. «Lily of the Valley» — назва песні [[Вялікабрытанія|брытанскай]] рок-гурта [[Queen]] з альбома ''[[Sheer Heart Attack, альбом|Sheer Heart Attack]]''. === Ландыш у геральдыцы === Стылізацыя малюнка ландыша размешчана на палях [[герб]]аў гарадоў [[Горад Вейлар|Вейлара]] ([[Германія]]), [[Горад Лунер|Лунера]] ([[Нарвегія]]) і [[Горад Мелеруд|Мелеруда]] ([[Швецыя]]). <gallery mode="packed"> Файл:Wappen Weilar.png|Герб горада Вейлара Файл:Lunner komm.svg|Герб горада Лунера Файл:Mellerud vapen.svg|Герб горада Мелеруда </gallery> === Ландыш у філатэліі === Выява ландыша неаднаразова змяшчалася на паштовых марках [[Германія|Германіі]], таксама маркі з ландышамі выпускалі [[Фарэрскія астравы]] ў 2000, [[Малдова]] ў 1993, [[Югаславія]] ў 1963, [[СССР]] у 1973 і [[Латвія]] — у 2014. <gallery mode="packed"> |Паштовая марка Германіі Файл:Faroe stamp 378 the word and the light.jpg|Паштовая марка Фарэрскіх астравоў Файл:Stamp of Moldova 429.gif|Паштовая марка Малдовы </gallery> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Кніга:Флора СССР|аўтар=Кнорринг О. Э.|частка=Род 293. Ландыш — Convallaria L.|том=4|стар=467—468|ref=Кнорринг}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|11071|Ландыш майский}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Спаржавыя]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] m4e52itt22bkt4cwdnz4aeoodzp6bv6 Логан Лерман 0 93991 5161410 4969694 2026-07-06T04:19:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161410 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лерман}} {{Кінематаграфіст | Імя = Логан Лерман | Арыгінал імя = Logan Lerman | Фота = Logan Lerman.jpg | Шырыня = | Подпіс = Логан Лерман на прэм’еры фільма «Персі Джэксан і выкрадальнік маланак» у Нью-Ёрку | Імя пры нараджэнні = Логан Уэйд Лерман | Гады актыўнасці = з [[2000]] па цяпер. час | Сайт = [http://www.loganlerman.com/ www.loganlerman.com] }} '''Логан Лерман''' ({{lang-en|Logan Lerman}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[акцёр]], вядомы па сваіх ролях у фільмах «[[Эфект матыля (фільм)|Эфект матыля]]», «[[Геймер (фільм, 2009)|Геймер]]», «[[Персі Джэксан і выкрадальнік маланак]]». == Біяграфія == Логан Лерман нарадзіўся [[19 студзеня]] [[1992]] года ў [[Беверлі-Хілз]], штат [[Каліфорнія]], [[ЗША]], у [[яўрэй]]скай сям’і<ref name="dbas">[http://www.imdb.com/name/nm0503567/bio Biography for Logan Lerman]{{ref-en}} на сайце [[Internet Movie Database]]</ref>. Маці Лермана, Ліса ([[Дзявоцкае прозвішча|народжаная]] Голдман), працуе яго менеджарам, а бацька, Лары Лерман — бізнесмен<ref name="dbas" />. Скончыў школу ({{lang-en|Beverly Hills High School}})<ref name="vaty">[http://www.variety.com/article/VR1118025362?refCatId=13 Logan Lerman: Newest Musketeer learns along way]{{ref-en}} на сайте [[Variety]]</ref><ref>[http://www.girl.com.au/logan-lerman-percy-jackson-lightning-thief.htm Logan Lerman Percy Jackson and the Lightning Thief Interview]{{ref-en}} на сайте ''www.girl.com.au''</ref>. Логан гаворыць, што пачаў адчуваць цікавасць да [[Акцёрскае мастацтва|акцёрскага мастацтва]] гадоў з пяці<ref>[http://www.blackbookmag.com/article/to-catch-a-thief-logan-lerman-in-percy-jackson-the-olympians-the-lightening/16063 An Interview with Logan Lerman of «Percy Jackson & the Olympians»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100225133639/http://www.blackbookmag.com/article/to-catch-a-thief-logan-lerman-in-percy-jackson-the-olympians-the-lightening/16063 |date=25 лютага 2010 }}{{ref-en}} на сайце часопіса ''BlackBook''</ref>, і што ён вырас на фільмах<ref>[http://www.cinemaspy.com/Interviews/Exclusive-Logan-Lerman-Talks-My-One-and-Only-and-Gamer/3043 Exclusive: Logan Lerman Talks 'My One and Only' and 'Gamer'] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131224115856/http://www.cinemaspy.com/Interviews/Exclusive-Logan-Lerman-Talks-My-One-and-Only-and-Gamer/3043 |date=24 снежня 2013 }}{{ref-en}} на сайце ''www.cinemaspy.com''</ref>. Большасць яго сваякоў працуюць у сферы медыцыны, таму ў інтэрв’ю жартам заве сябе «паршывай авечкай»<ref>[http://www.teenvogue.com/industry/blogs/entertainment/2010/01/logan-lerman-percy-jackson.html hero worship: logan lerman] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100306055145/http://www.teenvogue.com/industry/blogs/entertainment/2010/01/logan-lerman-percy-jackson.html |date=6 сакавіка 2010 }}{{ref-en}} на сайце часопіса ''Teen Vogue''</ref>. Яму цікава ўсё, што звязана з кінаіндустрыяй. У далейшым Лерман жадае паспрабаваць сябе ва ўсіх іпастасях, звязаных з кінаіндустрыяй<ref name="vaty" />. З самага дзяцінства здымаўся ў рэкламе<ref>[http://www.usatoday.com/life/movies/news/2010-02-12-percy12_CV_N.htm Lightning could strike for 'Percy' and star Logan Lerman]{{ref-en}} на сайце [[USA Today]]</ref>, а ў кіно дэбютаваў у 2000 годзе, зняўшыся ў ролі сына героя [[Мэл Гібсан|Мэла Гібсана]] ў фільме «[[Патрыёт, фільм|Патрыёт]]». У тым жа годзе разам з Гібсанам зняўся ў фільме «[[Чаго хочуць жанчыны]]». У 2001 годзе сыграў персанажа [[Адам Гарсія|Адама Гарсіі]] ў дзяцінстве ў «[[Моцная жанчына|Моцнай жанчыне]]», а ў фільме 2004 года «[[Эфект матыля (фільм)|Эфект матыля]]» іграе персанажа [[Эштан Кутчэр|Эштана Кутчэра]] ў дзяцінстве. У 2003 годзе Логан зняўся ў дзвюх [[тэлестужка]]ах, і адна з роляў прыносіць яму перамогу на кінапрэміі «[[Малады акцёр (прэмія)|Малады акцёр]]» у намінацыі ''Найлепшы малады акцёр тэлестужкі''<ref>[http://www.youngartistawards.org/noms25.htm 25th Annual Young Artist Awards — Winners and Nominations] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202050908/http://youngartistawards.org/nominees |date=2 лютага 2017 }}{{ref-en}} на сайце кінапрэміі</ref>. Акцёрская праца ў тэлесерыяле «[[Джэк і Бобі]]» таксама прыносіць у 2005 годзе перамогу на кінапрэміі «Малады акцёр»<ref>[http://www.youngartistawards.org/noms26.htm 26th Annual Young Artist Awards — Nominations / Special Awards] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080304222052/http://www.youngartistawards.org/noms26.htm |date=4 сакавіка 2008 }}{{ref-en}} на сайце кінапрэміі</ref>. У 2006 годзе галоўная роля ў фільме «Крык савы» прыносіць яшчэ адну перамогу на кінапрэміі «Малады акцёр», але ўжо ў намінацыі ''Найлепшы малады акцёр кінастужкі''<ref>[http://www.youngartistawards.org/noms28.htm 28th Annual Young Artist Awards — Nominations / Special Awards] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140627043416/http://www.youngartistawards.org/noms28.htm |date=27 чэрвеня 2014 }}{{ref-en}} на сайце кінапрэміі</ref>. У 2007 годзе здымаецца разам з [[Джым Кэры|Джымам Кэры]] ў фільме [[Джоэл Шумахер|Джоэла Шумахера]] «[[Фатальны лік 23]]», а таксама ў «[[Цягнік на Юму (фільм, 2007)|Цягніку на Юму]]» з такімі акцёрамі, як [[Расел Кроу]], [[Крысціян Бэйл]] і [[Бен Фостэр]]. У 2009 годзе іграе Джорджа Хэмілтана ў «[[Мой адзіны]]», у якім [[Рэнэ Зелвегер]] іграла яго маці. У 2010 сыграў Персі Джэксана, сына [[Пасейдон]]а ў фільме [[Крыс Каламбус|Крыса Каламбуса]] «[[Персі Джэксан і выкрадальнік маланак]]», заснаваным на кнізе [[Рык Рыярдан|Рыка Рыярдана]]. За гэту ролю быў намінаваны разам з [[Джэйк Абель|Джэйкам Абелем]], які сыграў сына [[Гермес]]а, на «[[MTV Movie Awards]]» у катэгорыі ''Найлепшая бойка''<ref>[http://www.mtv.tv/news/winners-2010-mtv-movie-awards/ Winners: 2010 MTV Movie Awards]{{ref-en}} на сайце [[MTV]]</ref>. == Фільмаграфія == {{У фільме верх}} {{У фільме|2000|[[Патрыёт (фільм)|Патрыёт]]|The Patriot|Уільям Марцін}} {{У фільме|2000|[[Чаго хочуць жанчыны]]|What Women Want|юны Нік Маршал}} {{У фільме|2001|[[Моцная жанчына]]|Riding in Cars with Boys|Джэйсан у 8 гадоў}} {{У фільме|2003|Пафарбаваны дом|A Painted House|Люк Чэндлер}} {{У фільме|2004|[[Эфект матыля (фільм)|Эфект матыля]]|The Butterfly Effect|Эван у 7 гадоў}} {{У серыяле|2004|2005|[[Джэк і Бобі]]|Jack & Bobby|Бобі МакКалістэр}} {{У фільме|2006|Крык савы|Hoot|Рой Эберхарт}} {{У фільме|2007|[[Фатальны лік 23]]|The Number 23|Робін Спароу}} {{У фільме|2007|[[Цягнік на Юму (фільм, 2007)|Цягнік на Юму]]|3:10 to Yuma|Уільям Эванс}} {{У фільме|2007|[[Прывітанне, Біл!]]|Meet Bill|«хлопец»}} {{У фільме|2009|[[Мой адзіны]]|My One and Only|Джордж Дэверо}} {{У фільме|2009|[[Геймер (фільм, 2009)|Геймер]]|Gamer|Сайман}} {{У фільме|2010|[[Персі Джэксан і выкрадальнік маланак]]|Percy Jackson & the Olympians: The Lightning Thief|Персі Джэксан}} {{У фільме|2011|[[Мушкецёры (фільм)|Мушкецёры]]|The Three Musketeers|Д'Артаньян}} {{У фільме|2012|[[Цяжкасці жыцця ізгоя]]|The Perks of Being a Wallflower|Чарлі}} {{У фільме|2013|[[Персі Джэксан і Мора пачвар]]|Percy Jackson & the Olympians: The Sea of Monsters|Персі Джэксан}} {{У фільме ніз}} == Цікавыя факты == * Спрабаваўся на ролю галоўнага героя ў фільме «[[Чалавек-павук 3D]]»<ref>[http://www.reuters.com/article/2010/07/02/us-spiderman-idUSTRE66109I20100702 UK-raised theater actor nabs «Spider-Man» role] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407095202/http://www.reuters.com/article/2010/07/02/us-spiderman-idUSTRE66109I20100702 |date=7 красавіка 2014 }}{{ref-en}} на сайце [[Reuters]]</ref>. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.loganlerman.com/ Афіцыйны сайт]{{ref-en}} * {{imdb name|0503567|Логан Лерман}} * [http://www.loganlerman.ru/ Рускамоўны фан-сайт] * [http://l-lerman.com/ Англамоўны фан-сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140104012228/http://l-lerman.com/ |date=4 студзеня 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лерман Логан}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беверлі-Хілз]] mrqjmi3kxbez9zbhmxj5uzfpbo5nhy4 Катэгорыя:Яндэкс 14 96839 5161443 3473604 2026-07-06T06:57:12Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі Расіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161443 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Yandex}} {{catmain}} [[Катэгорыя:Катэгорыі кампаній Расіі]] [[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі Расіі]] 7y43x0iyt2bvgjt4oqei9fqlltnma0k Ла-Карунья 0 99202 5161299 5134138 2026-07-05T16:58:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161299 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Ла-Карунья |арыгінальная назва = {{lang-es|La Coruña}}, {{lang-gl|A Coruña}} |падначаленне = |краіна = Іспанія |від рэгіёна = |рэгіён = Галісія |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = }} '''Ла-Кару́нья''' ці '''А-Кару́нья''' ({{lang-gl|A Coruña}} {{IPA|[a koˈɾuɲa]}}, {{lang-es|La Coruña}} {{IPA| [la koˈɾuɲa]}}) — горад і муніцыпалітэт у [[Іспанія|Іспаніі]]. Адносіцца да аўтаномнай супольнасці [[Галісія]] і з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Ла-Карунья (правінцыя)|аднайменнай правінцыі]]. Важны гістарычны порт, знаходзіцца на той частцы ўзбярэжжа паўночнага захаду [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], якую называюць [[Рыяс Альтас]]. Цэнтр горада ляжыць на паўвостраве, аб’яднаным з матэрыком вузкім перашэйкам, такім чынам, існуюць два ўзбярэжжы: порт (у бок вусця [[рыяс]]а [[Рыяс Ла-Карунья|Ла-Карунья]]) і частка ў бок адкрытага мора — раён ''Ensenada del Orzán'', які пашыраецца асноўнымі гарадскімі пляжамі ([[Пляж Рыясор|Рыясор]] і [[Пляж Арзан|Арзан]]). Насельніцтва муніцыпалітэта Ла-Карунья складала на 2009 год 246 056 жыхароў<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.ine.es/jaxi/tabla.do |загаловак=Población por Municipios y Sexos, Coruña (A) |год=2010 |аўтар=Instituto Nacional de Estadística (España) |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151207003047/http://www.webcitation.org/5dzZdiz9T |archivedate=7 снежня 2015 }} {{ref-es}}{{ref-en}}</ref>, ён другі ў Галісіі па гэтаму паказчыку пасля [[Віга]]. Тым не менш, горад з 221 988 жыхарамі з’яўляецца самай густанаселенай гарадской мясцовасцю ў Галісіі<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=coru%F1a&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |загаловак=Nomenclátor. Relación de unidades poblacionales. Coruña (A) |год=2010 |аўтар=Instituto Nacional de Estadística (España) |archive-date=12 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112040244/http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=coru%F1a&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n }} {{ref-es}}{{ref-en}}</ref><ref>{{Кніга |спасылка=http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=Vigo&botonBusquedaRapida=Consultar+selecci%F3n |загаловак=Nomenclátor. Relación de unidades poblacionales. Vigo |год=2010 |аўтар=Instituto Nacional de Estadística (España) |archive-date=22 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522204303/http://www.ine.es/nomen2/index.do?accion=busquedaRapida&subaccion=&numPag=0&ordenAnios=ASC&nombrePoblacion=Vigo&botonBusquedaRapida=Consultar%20selecci%F3n }} {{ref-es}}{{ref-en}}</ref>. Вакол горада раскінулася [[Гарадская метраполія Ла-Карунья|аднайменная гарадская метраполія]], якая разам з суседнімі муніцыпалітэтамі і горадам [[Фероль]] з’яўляецца [[канурбацыя]]й, што аб’ядноўвае больш за палову агульнай колькасці насельніцтва [[Ла-Карунья (правінцыя)|правінцыі]]. Бягучы дэфіцыт зямлі пад забудову вельмі павысіў кошт муніцыпальных зямель, што прымушае горад расці вертыкальна. Шчыльнасць насельніцтва муніцыпалітэта адна з самых высокіх у Іспаніі (6680 чал/км²), яго плошча — 36,83 км²<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.coruna.es/servlet/Satellite?c=Page&cid=1215370543747&pagename=Urbanismo/Page/Urbanismo-Generica |загаловак=Las dimensiones físicas del municipio: un problema y una oportunidad |год=2010 |аўтар=Ayuntamiento de La Coruña }} {{ref-es}}</ref>. Большая частка вобласці, аддадзенай прамысловай дзейнасці, знаходзіцца ў сумежным муніцыпалітэце [[Артэйха]], адным з найбольш прамыслова развітых у Галісіі. Такім чынам, у цэнтры засяроджана ў асноўным сфера паслуг. Другасны сектар звязаны ў асноўным з [[Порт Ла-Карунья|портам]] і нафтаперапрацоўчым заводам. Клімат у горадзе [[Марскі клімат|марскі]] з мяккімі тэмпературамі на працягу ўсяго года. У горадзе знаходзяцца [[Вышэйшы суд Галісіі]], Прадстаўніцтва ўрада гэтай аўтаномнай супольнасці і штаб-кватэра [[Каралеўская акадэмія Галісіі|Каралеўскай акадэміі Галісіі]]<ref>{{кніга |спасылка=http://www.realacademiagalega.org/ |загаловак=Real academia Galega. Dámoslle a benvida. |год=2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200915181500/https://realacademiagalega.org/ |archivedate=15 верасня 2020 }} {{ref-es}}</ref> з моманту яе заснавання. Таксама горад быў сталіцай [[VIII ваенная акруга|VIII ваеннай акругі]], якая цяпер не існуе, але тут да гэтага часу знаходзіцца штаб-кватэра Генеральных сіл аператыўнай лагістыкі<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.mde.es/contenido.jsp?id_nodo=4344&&&keyword=&auditoria=F |загаловак=Delegaciones de Defensa |год=2009 |аўтар=Ministerio de Defensa de España |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070608153648/http://www.mde.es/contenido.jsp?id_nodo=4344&&&keyword=&auditoria=F |archivedate=8 чэрвеня 2007 }} {{ref-es}}</ref>. {{TOChidden}} == Тапонім == Паходжанне: Існуе некалькі тэорый: ад кельцкай да лацінскай. * Некаторыя даследчыкі паказваюць рымскае паходжанне назвы горада. Магчыма, адбылася эвалюцыя ад {{lang-la|acrunia}} — паўвостраў; такім чынам, '''a Crunia''' > '''la Crunia'''. Падчас праўлення караля Леона {{Нп3|Фердынанд II, кароль Леона|Фердынанда II|ru|Фердинанд II (король Леона)}} ([[12 стагоддзе|XII ст.]]) задакументаваны тапонім ''Crunia'', у творах XIII ст. на галісійскай мове сустракаюцца формы ''áá Crunia'' і ''da Crunia''<ref>«foy Lourenzo Eanes polo uino áá Crunia… Deu polo uino que adusso da Crunia LII soldos.». Martínez Salazar, Andrés (ed.) (1911): Documentos gallegos de los siglos XIII al XVI. A Coruña: Casa de la Misericordia: doc. 4.</ref>, таксама ''da Cruna'' (1257)<ref>«Eu, Martjn Eanes, notario, jurado do concello da Cruna, fuy preſente». Sponer, Margot (ed.) (1932-4): «Documentos antiguos de Galicia», Anuari de l’Oficina Románica de Lingüística i Literatura (Barcelona), 7, pp. 113-92.</ref>; у творы 1262 года згадана ''La Crunia'',<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.galiciaturismo.com/dos-pruebas/#more-6 |загаловак= |год=2010 |аўтар=Galicia turismo |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071112033830/http://www.galiciaturismo.com/dos-pruebas/#more-6 |archivedate=12 лістапада 2007 }} {{ref-es}}</ref>, гэта даказвае той факт, што сучасная назва на [[Іспанская мова|іспанскай]] не з’яўляецца перакладам з [[Галісійская мова|галісійскай]]. Назвы '''Curunia''', '''Crunnia''' і '''Crunna''' былі распаўсюджаныя ў [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]]. * Яшчэ адзін магчымы шлях паходжання назвы — ад {{lang-la|corona}} — высокае месца, са шматлікімі варыяцыямі на галісійскай: ''curuto'', ''curota'', ''corote'', ''coroa''. Можна назіраць сувязь з еўрапейскімі тапонімамі на [[Англійская мова|англійскай]], [[Шведская мова|шведскай]], [[Чэшская мова|чэшскай]] і г. д. * Па версіі Карыдада Арыяса, «Coruña» паходзіць ад назвы '''corono''' ці [[Кронас]], якая мае варыянты Acorán, Gron, Goron, Gronwy у [[Валійская мова|валійскай]] і г. д. Трэба памятаць, што [[Геркулесавы слупы]] называлі таксама Слупамі Кронаса, а ў горадзе захаваўся старажытнарымскі маяк, які мае назву [[Вежа Геркулеса]]. Гэтыя назвы ставяцца да імя грэчаскага галоўнага бога Кронаса, эквівалентнага рымскаму [[Сатурн (бог)|Сатурну]], якое адсылае нас да значэнняў «высокая», «высокі», «гара», што дае разуменне слова Карунья як «высокі горад», «горад на вяршыні». * Кельцкая форма імя ''Кронаса'' — '''cruinne'''. Улічваючы тэндэнцыю гублення ў [[Кельцкія мовы|кельцкай]] літары «i», гэтае імя эквівалентна ''Crunni'' і можа непасрэдна быць [[эпанім]]ам з [[Кельтыберыйская мова|кельтыберыйскай мовы]] ў выглядзе ''Cruna'' ці ''Crunia''. * Кельцкія геаграфічныя назвы з коранем '''clunia''', якія могуць прывесці да Crunnia, Cruna, Curuña і Карунья. Існуе населены пункт з аналагічнай назвай — [[Карунія-дэль-Кондэ]] (Правінцыя [[Бургас (правінцыя)|Бургас]]), які раней зваўся {{Нп3|Горад Клунія|''Clunia Sulpicia''|es|Clunia}}. У Партугаліі ёсць горад з назвай ''Quinta da Corunha'', назва якога, магчыма, роднасная назве Ла-Каруньі. * Іншая тэорыя выводзіць тапонім Coruña праз Cornia, маючы на ўвазе ''геаграфічны рог'', падобна да брытанскага рэгіёна [[Карнуол]], які мае форму, што выходзіць з ''kerne'' (''Kernyw'' на кельцкай), вельмі падобную на імя кельтскага бога {{Нп3|Кернунас|Кернунас|ru|Цернунн}}. Грэчаскія аўтары ({{Нп3|Скілак|Скілак|ru|Скилак}}, [[Дыядор Сіцылійскі]] казалі таксама пра востраў ці паўвостраў (''nêsos'') на атлантычным ўзбярэжжы Афрыкі, які называўся ''Kerne''. Слова ''рог'' ({{lang-la|cornus}}) мае ў грэчаскім адзін корань ''ker-'' з тапонімам ''Kerne''. * З шырокага пункту гледжання, раманскі корань '''Cor'''- (таксама '''Car'''-) мае значэнне ''камень, скала на беразе мора''. Існуюць варыянты кельцкіх і міжземнаморскіх слоў з індаеўрапейскімі каранямі. Супадзенне падобных тапонімаў у рэгіёне пацвярджае гэтую версію: {{Нп3|Каркубіён|Каркубіён|ru|Коркубион}} ({{lang-es|Corcubión}}), {{Нп3|Горад Корме|Корме|es|Corme}} ({{lang-es|Corme}}), {{Нп3|Карыньё|Карыньё|ru|Кариньо}} ({{lang-es|Cariño}}), {{Нп3|Карнота|Карнота|ru|Карнота}} ({{lang-es|Carnota}}) і г. д. [[Файл:Coruna foto baia do orzan.JPG|thumbnail|center|815px|Панарама горада з гары Монтэ-дэ-Сан-Педра]] Назвы: * '''A Coruña''' выкарыстоўваецца як [[Галісійская мова|галісійскі]] і афіцыйны варыянты ў адпаведнасці з законам 1983 г.<ref>[http://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/lo3-1983.html Ley 3/1983, de 15 de junio, de normalización lingüística]</ref>. * '''La Coruña''' — гэта традыцыйная назва на [[Іспанская мова|іспанскай]], якая рэкамендавана {{Нп3|Каралеўская акадэмія іспанскай мовы|Каралеўскай акадэміяй іспанскай мовы|ru|Королевская академия испанского языка}} і выкарыстоўваецца пры напісанні на іспанскай мове<ref>[http://buscon.rae.es/dpdI/SrvltGUIBusDPD?clave=La+Coru%F1a Recomendación toponímica de la Real Academia Española], [[Каралеўская акадэмія іспанскай мовы]]</ref>. * '''Coruña''' — гэта форма тапонима без артыкля, часта выкарыстоўваецца ў абедзвюх мовах, а таксама жыхарамі горада ў штодзённым жыцці. * Таксама ў карыстанні знаходзяцца назвы ''A Cruña'' / ''A Crunha''. У лістападзе 2004 г. муніцыпалітэт ухваліў пастанаўленне, якое абапіралася на {{Нп3|Закон буйных гарадоў|Закон буйных гарадоў|es|Ley de Grandes Ciudades de España}}<ref>{{кніга |спасылка=http://www.boe.es/boe/dias/2003/12/17/pdfs/A44771-44791.pdf |загаловак=Ley 57/2003, de 16 de diciembre, de medidas para la modernización del gobierno local |год=2010 |аўтар=Ministerio del Interior }} {{ref-es}}</ref><ref>{{кніга |спасылка=http://www.todalaley.com/mostrarLey1279p1tn.htm |загаловак=Ley 57/2003, de 16 de diciembre, de medidas para la modernización del gobierno local |год=2010 }} {{ref-es}}</ref>, каб усталяваць афіцыйны статус двух тапанімічных формаў, парушаючы закон аб моўнай стандартызацыі. Рашэнне аб прыняцці падвойнай назвы ''A Coruña''/''La Coruña'' было адменена Вярхоўным Судом Іспаніі з той высновы, што муніцыпальны закон не можа адмяніць галісійскі закон 1983 г. аб моўнай нармалізацыі, артыкул № 10 якога абвяшчае, што «ў якасці афіцыйных назваў галісійскіх тапонімаў выкарыстоўваюцца назвы на галісійскай мове». У цяперашні час некалькі арганізацый<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.libertaddigital.com/sociedad/el-ayuntamiento-de-la-coruna-veta-una-campana-a-favor-del-bilinguismo-1276375956 |загаловак=El ayuntamiento de La Coruña veta una campaña a favor del bilingüismo |год=2010 |аўтар=Libertad Digital }} {{ref-es}}</ref> працягваюць абараняць назву ''La Coruña'' як афіцыйную форму, спасылаючыся да [[Канстытуцыя Іспаніі|Канстытуцыі Іспаніі 1978 г.]]. Яны сцвярджаюць, што яна парушаецца, калі забараняецца выкарыстанне назвы на іспанскай, афіцыйнай мове, і што ніякі аўтаномны закон не можа быць вышэйшым за канстытуцыю. З іншага боку, артыкул 14.2 Закона 7/1985 ''Reguladora de las Bases del Régimen Local'' (Рэгуляванне сістэмы самакіравання), асноўны закон дзяржавы, абвяшчае, што муніцыпалітэты могуць мець назвы на іспанскай, таксама на другой афіцыйнай мове ці на абодвух, такім чынам робячы легітымным выкарыстанне галісійскай формы ў якасці афіцыйнай назвы. == Этнахаронім == Этнахаронім як ў галісійскай, так і ў іспанскай мовах гучыць аднолькава: ''coruñeses'' ці ''coruñesas''. == Сімвалы == [[Файл:Escudo de A Coruña.svg|55px|thumb|Герб Ла-Каруньі]] Выява герба горада шырока прадстаўлена па ўсяму гораду, напрыклад, на гарадской мэблі, ліхтарных слупах, урнах і нават на гарадскіх тратуарах. Ён ўяўляе сабой сіні шчыт, на якім змешчаны маяк [[Вежа Геркулеса]], які стаіць на камнях, і семь марскіх грабеньчыкаў па тры з кожнага боку і адзін унізе. Таксама яркім элементам з’яўляецца наяўнасць чэрапа і скрыжаваных костак, якія сімвалізуюць міфалагічны трыумф [[Геракл]]а над {{Не перакладзена 3|Герыён|Герыёнам|ru|Герион}}, косткі якога пахаваны ў фундаменце маяка. Згодна з легендай, Геракл перамог Герыёна. Геркулес пераследваў яго ад [[Кадыс|Кадзіса]] да каруньскага паўвострава, дзе меў з ім жорсткую бойку, з якой выйшаў пераможцам, абезгаловіўшы Герыёна на невялікім паўвостраве сярод вялікіх камянёў на беразе мора. У гонар перамогі над ворагам была пабудавана знакамітая Вежа, якая з’яўляецца на гербе Ла-Каруньі прыкладна з 1521 года<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.sitographics.com/enciclog/provincias/source/24.html |загаловак=Escudo de La Coruña |год=2010 |аўтар=Enciclográfica }} {{ref-en}}</ref>. Варта адзначыць, што цяперашні {{Не перакладзена 3|Сцяг Галісіі|сцяг Галісіі|es|Bandera de Galicia}} без шчыта быў утвораны ад сцяга {{Не перакладзена 3|Марская правінцыя|марской правінцыі|es|Provincia marítima}} {{Не перакладзена 3|Марская правінцыя Ла-Карунья|Ла-Карунья|ru|Provincia marítima de La Coruña}}<ref>{{Кніга |аўтар=Antonio Couceiro Freijomil |загаловак=La bandera de Galicia |спасылка=http://books.google.es/books?id=fgcsNQAACAAJ&dq=COUCEIRO+FREIJOMIL+A,+La+bandera+de+Galicia&ei=yXyiSb-_IZb0ygTxhqy4BQ& |выданне=2009 |выдавецтва=Imprenta Galicia |месца=Orense }} {{ref-es}}</ref> == Фізічная геаграфія і навакольнае асяроддзе == === Месцазнаходжанне === Муніцыпалітэт Ла-Карунья знаходзіцца ў правінцыі Ла-Карунья аўтаномнай супольнасці Галісія, на паўночным захадзе Пірэнейскага паўвострава. Абмежаваны з поўначы [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], з усходу [[рыяс]]ам [[Рыяс Ла-Карунья|Ла-Карунья]] і муніцыпалітэтам [[Алейрас]], з поўдня муніцыпалітэтам {{Не перакладзена 3|Кульярэда|Кульярэда|ru|Кульередо}} і з усходу муніцыпалітэтам [[Артэйха]]. === Тапаграфія і рэльеф === Ла-Карунья мае ўнікальны рэльеф, пачынаючы з паўвострава ў форме літары Т з плоскім пярэсмыкам і крутымі пагоркамі, створанымі ў архаічныя часы. У цяперашні час некаторыя пагоркі ўвайшлі ў склад горада пасля яго пашырэння ў 1940 г., напрыклад, Монтэ Альта, Санта Маргарыта, Эйрыс і Ла-Запатэйра. Некаторыя былі пераўтвораны ў зялёныя зоны (Бенс і Монтэ-дэ-Сан-Педра). Большая частка раёнаў мае выхад да мора. [[Файл:Ensenadaorzan.jpg|thumb|500px|Панарама бухты Арзан, можна бачыць [[пярэсмык]], які фарміруе паўвостраў Ла-Карунья, на якім змяшчаюцца раёны Пескадары́я і [[Пляж Арзан|Арзан]]]] На тэрыторыі муніцыпалітэта ёсць пагоркі, такія як Монтэ-дэ-Сан-Педра, і некалькі астравоў, напрыклад, архіпелаг {{Не перакладзена 3|Астравы Сан-Педра|Сан-Педра|es|Islas de San Pedro}}. === Гідраграфія === [[Файл:Palacio da Ópera, A Coruña.jpg|thumb|Вадаспад побач з Оперным тэатрам]] [[Файл:A Coruña, un mar de cidade.jpg|thumb|left|[[Атлантычны акіян]] ля горада]] Ла-Карунья амаль з усіх бакоў амываецца водамі Атлантычнага акіяна, з усходу знаходзіцца Бухта Арзан-Рыясор, з захаду — [[Рыяс Ла-Карунья]]. Існуе таксама штучны вадаспад побач з Оперным тэатрам і Паркам Святой Маргарыты. === Клімат === [[Файл:Clima La Coruña (España).PNG|thumb|250px|Кліматаграма Ла-Каруньі]] Клімат у горадзе [[Марскі клімат|марскі]] з мяккімі тэмпературамі на працягу ўсяго года. Ла-Карунья знаходзіцца ў [[Еўра-Сібірскі рэгіён|Еўра-Сібірскім рэгіёне]]<ref>[http://geohistoriaymas.wordpress.com/2011/05/03/ejercicio-practico-resuelto-vegetacion-eurosiberiana/ Гісторыка-геаграфічны рэсурс Geohistoriaymas] {{ref-es}}</ref>, у ландшафце плоскіх узгоркаў, якія шырока сустракаюцца ў Галісіі на паверхнях ад 0 да 500 метраў [[Вышыня НУМ|над узроўнем мора]]. З’яўляючыся прыбярэжным горадам, Ла-Карунья мае мяккі марскі клімат, які не робіць рэзкіх тэмпературных перападаў на працягу года. Лета і зіма мяккія, з чаргаваннем сонечных і даждлівых дзён. Сярэднегадавая адносная вільготнасць каля 70 %<ref>[http://www.tutiempo.net/clima/datos.php?stn=80020 Datos climáticos y meteorológicos de La Coruña] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090630082538/http://www.tutiempo.net/clima/datos.php?stn=80020 |date=30 чэрвеня 2009 }} {{ref-es}}</ref>. {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="14" | Клімат Ла-Каруньі<ref>{{cite web | url = http://www.aemet.es/es/elclima/datosclimatologicos/valoresclimatologicos?l=1387&k=gal | title = Valores medios medidos en el observatorio de La Coruña (1971-2000). }}</ref> |- ! Месяц ! Сту ! Лют ! Сак ! Кра ! Май ! Чэр ! Ліп ! Жні ! Вер ! Кас ! Ліс ! Сне ! Год |- ! Сяр. макс., °C ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|13.1}}"| 13.1 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|13.7}}"| 13.7 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|14.9}}"| 14.9 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|15.5}}"| 15.5 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|17.4}}"| 17.4 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|19.8}}"| 19.8 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|21.8}}"| 21.8 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|22.5}}"| 22.5 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|21.5}}"| 21.5 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|18.7}}"| 18.7 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|15.8}}"| 15.8 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|14.0}}"| 14.0 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|17.4}}"| 17.4 |- ! Сяр. мін., °C ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|7.6}}"| 7.6 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|8.0}}"| 8.0 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|8.6}}"| 8.6 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|13.1}}"| 13,1 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|9.4}}"| 9.4 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|13.7}}"| 13.7 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|15.6}}"| 15.6 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|16.0}}"| 16.0 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|14.8}}"| 14.8 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|12.6}}"| 12.6 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|10.3}}"| 10.3 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|8.9}}"| 8.9 ! style="text-align:center; {{Клімат горада/cols|11.4}}"| 11.4 |- ! Ападкі, мм | style="background: #80FFC0;" | 128<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 102<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 79<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 85<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 80<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 42<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 30<small> </small> | style="background: #80FFC0;" | 35<small> </small> | style="background: #80FFC0;" | 68<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 110<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 114<small> </small> | style="background: #80FFC0;" | 135<small> </small> | style="background: #C0FFC0;" | 1008<small> </small> |- |} Рэкорды тэмпературы: максімальныя тэмпературы былі адзначаны метэаролагамі 12 жніўня 2003 г. — 37,7&nbsp;°C — на метэастанцыі аэрапорта {{Не перакладзена 3|Аэрапорт Ла-Каруньі|Ла-Каруньі|es|Aeropuerto de La Coruña}} і 28 жніўня 1961 года — 39,6&nbsp;°C — на гарадской метэастанцыі. Мінімальнымі тэмпературамі былі −4,8&nbsp;°C 7 студзеня 1985 года на метэастанцыі аэрапорта і −3&nbsp;°C 22 лютага 1948 года на гарадской метэастанцыі<ref>[http://www.emiliopolis.net/es/int/cli/esp-totales.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161029123513/http://www.emiliopolis.net/es/int/cli/esp-totales.htm |date=29 кастрычніка 2016 }}</ref>. Экстрэмальныя сітуацыі: на працягу апошніх дзесяцігодзяў ў горадзе было зафіксавана некалькі нетыповых выпадкаў надвор’я, напрыклад, такіх, як {{Не перакладзена 3|цыклон Клаус|цыклон Клаус|es|Ciclón extratropical Klaus}}, які ў студзені 2009 г. пабіў рэкорд хуткасці ветра, што дасягаў 200 км/г, {{Не перакладзена 3|Сезон ураганаў у Атлантыцы, 1984#Угаран Гартэнзія|ураган Гартэнзія|es|Temporada de huracanes en el Atlántico de 1984#Huracán Hortense}}, які зрабіў тое ж самае ў кастрычніку 1984 г., або {{Не перакладзена 3|Спякота ў Еўропе ў 2003 годзе|спякота ў Еўропе ў 2003 г.|es|Ola de calor en Europa en 2003}}. Сярод іншых падзей варта адзначыць буру ў сакавіку 2008 г., якая выклікала паводку на набярэжнай і праспекце Pedro Barrié de la Maza, і пахаладанне ў 1987 г., з прычыны якога на вуліцы горада выпаў снег. Пасля гэтага выпадку снегу ў горадзе не было, калі не ўлічваць высакагор’е Запатэйра<ref>[http://www.lavozdegalicia.es/coruna/2009/01/10/0003_7451641.htm]</ref>. [[Файл:Cidade da Coruña nun mar de brétema.jpg|thumb|500px|Выгляд горада ў туманны дзень]] === Флора і фаўна === У парках горада, Лос-Хардзінес дэ Мэндэс Нуньес, {{Нп3|Сад Сан-Карлас, Ла-Карунья|Сад Сан-Карлас|es|Jardín de San Carlos (La Coruña)}} і {{Нп3|Парк Санта-Маргарыта|Санта-Маргарыта|es|Parque de Santa Margarita (La Coruña)}}, вельмі многа птушак, сустракаюцца такія віды як {{bt-bellat||Phylloscopus ibericus}}, {{bt-bellat||Parus ater}}, {{bt-bellat|вялікая сініца|Parus major}}, {{bt-bellat|туркаўка кольчатая|Streptopelia decaocto}} і {{bt-bellat|вяхір|Columba palumbus}}. Іншыя птушкі агульныя для ўскраін, напрыклад, {{bt-bellat|канюк звычайны|Buteo buteo}}, {{bt-bellat|ястраб-перапёлачнік|Accipiter nisus}} і {{bt-bellat|пустальга звычайная|Falco tinnunculus}}. Акрамя таго можна назіраць некалькі відаў чаек. Найбольш распаўсюджанымі з’яўляюцца {{bt-bellat|жоўталапая чайка|Larus michahellis}}, {{bt-bellat|клуша|Larus fuscus}} і {{bt-bellat|чайка азёрная|Chroicocephalus ridibundus}}. У парку {{Нп3|Парк Сан-Педра і Бенс|Сан-Педра і Бенс|es|Parque de San Pedro y de Bens}} сустракаюцца чародкі з дзясяткаў {{bt-bellat|Чачоткі{{!}}чачотак|Carduelis}}. Узімку ў траве гуляюць шматлікія {{bt-bellat|Конікі, род птушак{{!}}конікі|Anthus}}. Улетку {{bt-bellat|галубы, род птушак{{!}}галубы|Columba}} ўюць гнёзды сярод прыродных зараснікаў {{bt-bellat|Жаўтазель{{!}}жаўтазелю|Genista}}. Сярод іншых жывёл гэтых паркаў сустракаюцца яшчаркі, трусы і нават лісы. Даволі дзіўна выглядае плывучы хвалялом процілеглага Castillo de San Antón. Пабудаваны са старых шын, ён з’яўляецца ў час прыліву сховішчам уражлівай колькасці вадаплаўных птушак, у тым ліку такіх, як {{bt-bellat|чорнавалёвік|Calidris}}, {{bt-bellat|грыцук малы|Limosa lapponica}}, {{bt-bellat|Пясчанка, род раслін{{!}}пясчанка|Arenaria}}, {{bt-bellat|баклан вялікі|Phalacrocorax carbo}} і {{bt-bellat|доўганосы баклан|Phalacrocorax aristotelis}}. На пляжах і скалах збіраецца багавінне, што чапляецца за камяні; побач з імі, у лужах салёнай вады, сустракаюцца чырвоныя водарасці розных відаў. На ўзбярэжжы безліч мідый, малюскаў і марскіх зорак. На скалах цяжкія ўмовы для жыцця з-за пастаянных вятроў, салёнасці і цяжкасці спасціжэння харчовага субстракту, яны часта амаль вертыкальныя. Але і на іх можна знайсці расліннасць, напрыклад, {{bt-bellat|армерыя прыморская|Armeria maritima}}, побач з ёю можна сустрэць {{bt-bellat|крытмум марскі|Crithmum maritimum}}, {{bt-bellat|расходнік|Sedum acre}}, розныя лішайнікі, якія пакрываюць пароду шэрым, чорным, жоўтым і аранжавым. Што тычыцца дзікай фаўны падводных рыб, можна адзначыць {{bt-bellat||Atherina presbyter}}, {{bt-bellat||Chromis chromis}} і {{bt-bellat||Sparus aurata}}, якія жывуць паміж скал, агульна распаўсюджанымі з’яўляюцца {{bt-bellat||Haliotis}}, {{bt-bellat|каракаціцы|Sepiida}} і {{bt-bellat|васьміногі|Octopoda}}. Акрамя гэтага ля берага можна ўбачыць {{bt-bellat|Афаліна{{!}}афалінаў|Tursiops truncatus}} і {{bt-bellat||Globicephala melas}}<ref>[http://www.coruna.es/medioambiente/03070101pare.jsp]</ref>. == Экалагічныя катастрофы == [[Файл:Maregeo coruna1.jpg|thumb|Кадр кінематаграфістаў падчас крушэння танкера {{Не перакладзена 3|Aegean Sea|«Aegean Sea»|es|Aegean Sea (petrolero)}} у 1992 годзе]] === Крушэнне танкера «Urquiola» === У 1976 г. адбылося першае з марскіх бедстваў, якія абрынуліся на ўзбярэжжа экалагічнай Каруньі. 13 мая гэтага года нафтавы танкер «Urquiola» сеў на мель і пасля загарэўся пры набліжэнні да порта Ла-Карунья. Улады спрабавалі выцягнуць лодку ў адкрытае мора, але танкі судна разарваліся і пачаўся разліў нафты ў мора, якая затым загарэлася. У выніку гэтага інцыдэнту жыхарам Каруньі засталіся брудныя берагі з палівам на некалькі тыдняў. === Крушэнне танкера «Aegean Sea» === Раніцай 3 снежня 1992 г. танкер «Aegean Sea» наблізіўся да порта Ла-Карунья ва ўмовах неспрыяльнага надвор’я, з хуткасцю ветру больш за 100 км/г і бачнасцю менш за 100 метраў. З-за моцнага хвалявання, па меркаванні капітана судна, або пасля няправільнага манеўру, у адпаведнасці з Генеральнай дырэкцыяй марскога флоту, карабель сышоў з устаноўленага маршрута і ў канчатковым выніку наскочыў на скалы ў некалькіх сотнях метраў ад берага і ўваходу ў гавань. Паводле інфармацыі капітана, гэта адбылося ў 4:50 раніцы. [[Файл:Maregeo coruna3.jpg|thumb|Пажар на танкеры «Aegean Sea». Справа ад вялікай успышкі відаць Вежу Геркулеса]] У 08:00 карабель сеў на мель ля Вежы Геркулеса, каля ўваходу ў гавань. У 9:45 судна раскалолася на дзве часткі. Неўзабаве карабель пачаў гарэць, таму што інертны газ падпітваў гарэнне. Прайшло крыху больш за паўгадзіны, перш чым капітан дазволіў эвакуацыю 28 членаў экіпажа, якія былі зняты выратавальнымі верталётамі «Helimer Galicia», «Pesca I» і «Pesca II», разам з караблём [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|Чырвонага Крыжа]] «Blanca Quiroga». Чалавечых ахвяр не было. Прыйшлося эвакуіраваць жыхароў з навакольных дамоў, каля 300 сем’яў правялі ноч па-за домам. Воблака дыму ад карабля на некалькі гадзін закрылі неба горада, у той час як у другой палове дня вецер перамяніўся на рыяс {{Нп3|Рыяс Ферол|Ферол|es|Ría de Ferrol}}. Хоць атрымалася адпампаваць каля 6000 тон сырой нафты, вялікая яе частка трапіла ў мора або загарэлася, астатняя нафта выпарылася з-за высокай {{Нп3|Лятучасць|лятучасці|es|Volatilidad (química)}} гэтага тыпу нафты. Недастатковыя меры па барацьбе з нафтавым забруджваннем і затрымка з пачаткам работ прывялі да таго, што нафтавая пляма дасягнула мыса {{Нп3|Мыс Прыор|Прыор|es|Cabo Prior}} і рыясаў [[Рыяс Ла-Карунья|Ла-Карунья]], {{Нп3|Рыяс Арэс|Арэс|es|Ría de Ares}}, {{Нп3|Рыяс Бетансас|Бетансас|es|ría de Betanzos}} і {{Нп3|Рыяс Ферол|Ферол|es|ría de Ferrol}}. Пацярпелі ў агульнай складанасці каля 300 км берагавой лініі, гэта абмежавала дзейнасць больш за 4000 рыбакоў, здабытчыкаў морапрадуктаў і малюскаў, і ачышчальныя збудаванні звязаных з узбярэжжам галін [[Аквакультура|аквакультуры]]. Сума прэтэнзій на кампенсацыі дасягнула 300 млн еўра. [[Файл:Maregeo coruna4.jpg|thumb|Пляжы [[Пляж Рыясор|Рыясор]] і [[Пляж Арзан|Арзан]], пакрытыя нафтай]] Колькасць мёртвых жывёл вар’іруецца ад 500, паводле даных {{Нп3|Гандлёвы флот|гандлёвага флоту|es|Marina mercante}}, да 26 000, згодна з экалагічнымі групамі. Карма «Aegean Sea», якая амывалася хвалямі ля Вежы Геркулеса, зрабілася на працягу многіх гадоў турыстычнай славутасцю. У выніку яе прадалі на металалом. Якар захаваўся ў акварыўме {{Нп3|Акварыўм Finisterrae|Finisterrae|es|Aquarium Finisterrae}}. Кампенсацыі пацярпелым пачалі выплачвацца ў 2002 г., пасля доўгага судовага працэсу ў [[Вышэйшы суд Галісіі|Вышэйшым судзе Галісіі]]. === Абвал звалкі Bens === 10 верасня 1996 г. ў горадзе адбылася яшчэ адна фатальная падзея, калі абвалілася звалка Bens на раён O Portiño, заваліўшы некалькі плацін і будынкаў патокам у 200 000 кубаметраў бруду і смецця, што выклікала смяротны зыход і захапіла некалькі дзясяткаў аўтамабіляў і катэраў. Інцыдэнт выклікаў вялікія нязручнасці для гараджан, на працягу некалькіх дзён невыносны смурод пакрываў горад, асабліва шчыльны ў зоне аварыі. === Разліў нафты з танкера «Prestige» === Апошняе з вялікіх бедстваў, з якімі давялося сутыкнуцца Ла-Каруньі, адбылося 13 лістапада 2002 г., калі нафтавая пляма, выкліканая {{Не перакладзена 3|Крушэнне танкера «Prestige»|крушэннем|es|Desastre del Prestige}} танкера «[[Танкер «Prestige»|Prestige]]», дасягнула берагоў, хоць шкода для наваколляў была не такой моцнай, як у іншых абласцях Галісіі. == Гісторыя == ''Асноўны артыкул'' {{Не перакладзена 3|Гісторыя Ла-Каруньі|Гісторыя Ла-Каруньі|es|Historia de La Coruña}} === Дарымская і рымская эпохі === Існуюць запісы аб існаванні ў дарымскія часы паселішчаў на тэрыторыі сучаснай Ла-Каруньі ({{Не перакладзена 3|Форт Элвінья|Форт Элвінья|es|Castro de Elviña}} і Верхняя Санта-Маргарыта ({{lang-es|Alto de Santa Margarita}})). Племя {{Не перакладзена 3|Альтабры|альтабраў|es|Ártabros}} — карэнныя жыхары вобласці паміж рыясамі {{Не перакладзена 3|Рыяс Арэс|Арэс|en|Ría de Ares}} і {{Не перакладзена 3|Рыяс Ферол|Ферол|en|ría de Ferrol}}. Заліў Ла-Каруньі згаданы пад назвай ''Portus Magnus Artabrorum'' (Вялікі порт альтабраў) і быў адным з важных пунктаў так званага {{Не перакладзена 3|Сярэбраны маршрут|Сярэбранага маршруту|es|Vía de la Plata}}. Назва ''Brigantium'' адносіцца да {{Не перакладзена 3|Рыяс Бетансас|Бетансаса|en|ría de Betanzos}}. [[Клаўдзій Пталемей|Пталамей]] піша пра паселішча Фара ({{lang-es|Faro}}) (гэта, безумоўна, адносіцца да сучаснай Каруньі) і згадвае Вежу Геркулеса. [[Дыян Касій]] кажа пра прыбыццё Цэзара да ўзбярэжжа Брыгантыўма. Пад рымлянамі Ла-Карунья была апошнім пунктам маршруту і даволі важным портам. Войскі [[Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]] прыбылі ў [[62 да н.э.]], і рымляне назвалі месца Брыгантыўм. У II стагоддзі нашай эры была пабудавана Вежа Геркулеса, што паказвае важнасць порта ў гэтай мясцовасці ў тыя часы. У апошні час былі знойдзены рэшткі некропаліса<ref>[http://www.lavozdegalicia.es/coruna/2008/11/19/00031227077637985162625.htm Tres mujeres de mil seiscientos años, halladas en las excavaciones de la calle Real y Riego de Agua]</ref> і іншых рымскіх будынкаў у гарадскіх раёнах Pescadería і Monte Alto. === Сярэднявечча і Адраджэнне === [[Файл:Azcarraga 09015TM.jpg|250px|thumb|Плошча Азкарага ў Старым горадзе]] Пасля падзення Рымскай імперыі маленькае паселішча падпадае пад валоданне [[свевы|свеваў]] і [[Вестготы|вестготаў]]. Уварванне арабаў на Пірэнейскі паўвостраў у 711 г. не аказала вялікага ўплыву на гэтую вобласць, якая на працягу стагоддзя заставалася часткай хрысціянскага каралеўства [[Астурыя]]. {{Нп3|Бермуда II||ru|Бермудо II (король Леона)}} дараваў Царкве ўладу над Круніяй і востравам Фара (які пазней стаў паўвостравам, на ім пабудавалі Вежу Геркулеса), а ў IX—X стагоддзі перыядычныя атакі флоту [[Вікінгі|вікінгаў]] зрабілі мясцовасць бязлюднай, таму што людзі аддавалі перавагу жыццю ў раёне Бетансаса, бо лічылі зону рыяса больш бяспечнай. Так працягвалася да 1208 г., калі горад скарыўся пад уладу караля [[Каралеўства Леон|Леона]] [[Альфонса IX]], які перасяліў жыхароў суседняй вёскі Эль-Бурга на месца цяперашняга Старога горада, аднавіў горад і надаў яму прывілеі паводле {{Не перакладзена 3|Фуэрас Бенавентэ|Фуэрас Бенавентэ|es|Fueros de Benavente}}. Такім чынам, Ла-Карунья зрабілася анклавам, які падпарадкоўваўся непасрэдна каралю, вольным ад вернасці духавенству і феадалам, якія падзялілі астатнюю Галісію. Дзесяцігоддзем пазней [[Альфонса X Кастыльскі]] дараваў гораду права таргаваць соллю без выплаты падаткаў, што прывяло да эканамічнага буму. У часы праўлення {{Нп3|Энрыке III Кастыльскі|Энрыке III Кастыльскага|ru|Энрике III Кастильский}}, у апошнія гады [[14 стагоддзе|XIV стагоддзя]] былі пабудаваныя сцены, якія абаранялі цэнтр Старога горада. Некаторыя рэшткі захаваліся, напрыклад, тры брамы, якія адкрываліся да мора. Таксама захавалася крэпасць, якую называюць Старая крэпасць, зараз на гэтым месцы знаходзіцца {{Нп3|Сад Сан-Карлас (Ла-Карунья)|Сад Сан-Карлас|es|Jardín de San Carlos (La Coruña)}}. Ужо ў [[15 стагоддзе|XIV стагоддзі]] {{Нп3|Хуан II Кастыльскі|Хуан II Кастыльскі|ru|Хуан II Кастильский}} надаў Ла-Каруньі ў 1446 г. статус горада. {{Нп3|Карл V (імператар)|Карл V|ru|Карл V (император Священной Римской империи)}} заснаваў у ім Дом Гандлю для спецый і адплыў з порта, каб каранавацца імператарам у Германіі. === Новы час === ==== XVII стагоддзе ==== [[Файл:Maria Pita PlazaMP.jpg|thumb|right|125px|Статуя Марыі Піты на {{Не перакладзена 3|Плошча Марыі Піта|плошчы яе імя|gl|Praza de María Pita}}]] На працягу [[17 стагоддзе|XVII]] і [[18 стагоддзе|XVIII]] стагоддзяў бесперапынныя войны за Іспанскую манархію аказалі ўплыў на павышэнне падаткаў і вярбоўку насельніцтва. Горад прыйшоў у заняпад. Каралева [[Лізавета I|Елізавета I]] адчувала глыбокую варожасць з каралём Іспаніі [[Філіп II Габсбург|Філіпам II]], што прывяло да серыі ваенных канфліктаў. [[21 ліпеня]] [[1588]] ў порт зайшла [[Непераможная армада]]<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.clubdelamar.org/invencible.htm |загаловак=La Armada Invencible |год=2010 |аўтар=elclubdelamar |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304093054/http://www.clubdelamar.org/invencible.htm |archivedate=4 сакавіка 2016 }} {{ref-es}}</ref>, якая пацярпела ад шторму на шляху з [[Лісабон]]а, каб адрамантаваць караблі і папоўніць прыпасы. Годам пазней, у 1589 г., англійская каралева выслала флот пад камандаваннем [[Фрэнсіс Дрэйк|Фрэнсіса Дрэйка]], вядомы як {{Не перакладзена 3|Англійская армада|Англійская армада|es|Invencible Inglesa}}. Горад змагаўся з захопнікамі пад кіраўніцтвам гераіні {{Не перакладзена 3|Марыя Піта|Марыі Піты|es|María Pita}} і спрабаваў супрацьстаяць аблозе. Такім чынам, спаліўшы манастыр Санта-Дамінга, раёны Санта-Томас і рыбнага рынку, 19 мая англічане знялі аблогу. Менавіта ў гэты час {{Не перакладзена 3|Каралеўскі суд Галісіі|Каралеўскі суд Галісіі|gl|Real Audiencia de Galicia}} пераехаў з горада [[Сант’яга-дэ-Кампастэла]] ў Ла-Карунью<ref>{{Кніга |спасылка=http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/5146/1/ETSA_7-6.pdf |загаловак=Invencible |год=2010 |аўтар=Universidad de La Coruña }} {{ref-es}}</ref>. У 1620 г. [[Філіп III Іспанскі|Філіп III]] заснаваў Марскую школу для хлопчыкаў і ў 1682 г. ажыццявіў аднаўленне Вежы Геркулеса па праекце архітэктара Антунеса. ==== XVIII стагоддзе ==== Падчас [[Вайна за іспанскую спадчыну|Вайны за іспанскую спадчыну]], горад зноў пацярпеў рост падаткаў і вярбоўку насельніцтва. Вайна скончылася ў 1716 і спрыяла аднаўленню эканомікі, пачаліся вытворчасць і экспарт дзейнасці каталонскіх буржуазных прадпрымальнікаў, якія базуюцца ў горадзе. Падчас праўлення [[Карл III (кароль Іспаніі)|Карла III]] Ла-Карунья ў канчатковым рахунку разбурыла манаполію [[Кадыс|Кадзіса]] як адзінага горада, якому было дазволена гандляваць з калоніямі ў Амерыцы. Трынаццаць партоў, у тым ліку Ла-Карунья, атрымлівалі выгаду ад такога гандлю. З гэтага моманту горад багацеў, кароль пабудаваў сцяну вакол рыбнага рынку ({{lang-es|Pescadería}}), яна захавалася ў выглядзе {{Не перакладзена 3|Хвалярэз|хвалярэза|es|Espigón}}, які падзяляе пляжы [[Пляж Рыясор|Рыясор]] і [[Пляж Арзан|Арзан]]. Менавіта ў гэтым стагоддзі, калі пачалася першая прамысловая дзейнасць у горадзе са стварэннем завода Каралеўскага завода па вытворчасці тытуню ({{lang-es|Real Fábrica de Tabacos}}) — працаваў да 90-х гадоў мінулага стагоддзя і Каралеўскай фабрыкі па вытворчасці галаўных убораў ({{lang-es|Real Sombrerería de La Coruña}}). === Сучасныя часы === ==== Вайна за незалежнасць ==== [[Файл:Monumento homenaxe expedición Balmis Coruña.JPG|125px|thumb|Помнік у порце Ла-Каруньі, які называюць Parrote, пастаўлены ў гонар дзяцей-сірот, якія ўдзельнічалі ў экспедыцыі Бальміса]] У першай палове [[19 стагоддзе|ХIХ стагоддзя]] горад перажыў значны рост насельніцтва з 12 000 жыхароў у першыя гады да прыкладна 20 000 ў 1850 годзе. [[30 лістапада]] [[1803]] з порта выйшла, накіроўваючыся ў Амерыку, {{Не перакладзена 3|Экспедыцыя Бальміса|экспедыцыя|es|Real Expedición Filantrópica de la Vacuna}} пад кіраўніцтвам {{Не перакладзена 3|Франсіска Хаўер Бальміс|Франсіска Хаўера Бальміса|es|Francisco Javier Balmis}}, якая везла вакцыну супраць [[Натуральная воспа|воспы]] ў іспанскую Амерыку. Гэта была першая міжнародная здраваахоўчая экспедыцыя ў свеце. [[Файл:Mporlier.jpg|thumb|125px|Помнік {{Не перакладзена 3|Хуан Дыяс Парліер|Хуану Дыясу Парліеру|es|Juan Díaz Porlier}} ў месцы пакарання]] Падчас нашэсця Напалеона ў маі 1808 горад аказаў супраціў французскай акупацыі з самага яе пачатку, на чале з Сінфарыяна Лопесам ({{lang-es|Sinforiano López}}). Патрыятычнае паўстанне пачалося 30 мая, калі натоўп людзей з суседніх правінцый, раз’юшаны весткамі пра ўсеагульнае паўстанне, запатрабаваў, каб павесілі іспанскі сцяг і распачалі салюты, якія былі традыцыйнымі ў той дзень, дзень [[Фердынанд III Кастыльскі|Сан-Фернанда]] і анамастыкі караля [[Фердынанд VII|Фердынанда VII]]. {{Не перакладзена 3|Генерал-капітан|Генерал-капітан|ru|Генерал-капитан}} Антоніа Філаньеры ({{lang-es|Antonio Filanghieri}}) спрабаваў супакоіць патрыётаў, але яны пайшлі ў яго палац. Быў сфарміраваны Савет абароны, як і ў іншых буйных гарадах Іспаніі, у выніку чаго Ла-Карунья стала на бок патрыётаў і знаходзілася ў стане вайны з французамі. [[Файл:Battle of Corunna.jpg|125px|thumb|left|Карта {{Не перакладзена 3|Бітва пры Элвіньі|Бітвы пры Элвіньі|es|Batalla de Elviña}} 1809 года, у якой войскі {{Не перакладзена 3|Нікала Жана дэ Дзьё Сульта|Нікала Жан дэ Дзьё Сульт|ru|Сульт, Никола Жан де Дьё}} сустрэліся з войскамі {{Не перакладзена 3|Джон Мур|Джона Мура|ru|Мур, Джон}}]] Іншыя месцы Галісіі, напрыклад, [[Віга]] супраціўляліся. У Ла-Каруньі адбылося некалькі бітваў, найбольш значнай з якіх з’яўляецца {{Не перакладзена 3|Бітва пры Элвіньі|Бітвы пры Элвіньі (ці Ла-Каруньская бітва)|es|Batalla de Elviña}}, у якой [[16 студзеня]] [[1809]] года сустрэліся французы і англічане. [[19 жніўня]] [[1815]] года фельдмаршал {{Не перакладзена 3|Хуан Дыяс Парліер|Хуан Дыяс Парліер|es|Juan Díaz Porlier}}, празваны ''El Marquesito'', выступіў з намерам аднавіць {{Не перакладзена 3|Канстытуцыя Іспаніі, 1812|Канстытуцыю 1812 года|es|Constitución española de 1812}}, падтрыманую буржуазіяй і інтэлігенцыяй Каруньі. Тым не менш, 22 жніўня войскі лібералаў ваеннай сдаліся, былі схоплены і дастаўлены ў замак [[Крэпасць Святога Антонія|Святога Антонія]], дзе былі прысуджаны да смерці і павешаны на шыбеніцах 3 кастрычніка 1815 года. ==== Карлісцкія войны ==== [[Файл:Tumba de Sir John Moore.jpg|thumb|Грабніца {{Нп3|Джон Мур|Джона Мура|ru|Мур, Джон}} ў {{Нп3|Сад Сан-Карлас, Ла-Карунья|Саду Сан-Карлас|es|Jardín de San Carlos (La Coruña)}}]] У пачатку 1833 года ў Іспаніі пачалася {{Нп3|Першая карлісцкая вайна|Першая карлісцкая вайна|ru|Первая карлистская война}}, Ла-Карунья, верная свайму ліберальнаму духу, аб’явіла сваю падтрымку каралеве [[Ізабела II|Ізабеле II]]. Горад быў абложаны некалькі разоў экспедыцыямі карлістаў, але ні разу не быў заняты войскамі [[Дон Карлас Старэйшы|Дона Карласа Старэйшага]]. Пасля заканчэння канфлікту каралева Ізабела II падаравала гораду статус сталіцы правінцыі ў 1849 годзе. ==== Канец XIX стагоддзя ==== У канцы дзевятнаццатага стагоддзя ў горадзе пачалі развівацца новыя галіны прамысловасці і банкі, якія ляглі ў аснову сучаснага мегаполіса. У той час такія постаці, як {{Не перакладзена 3|Эмілія Парда Басан|Эмілія Парда Басан|ru|Пардо Басан, Эмилия}} і {{Не перакладзена 3|Аўрэліана Лінарэс Рывас|Аўрэліана Лінарэс Рывас|es|Aureliano Linares Rivas}} (дэпутат Ліберальнай партыі), павысілі прэстыж горада і забяспечылі значныя фінансавыя ахвяраванні ў цяжкія часы для насельніцтва Каруньі. Пасля страты апошніх іспанскіх калоній за мяжой у 1898 годзе многія галісійцы, якія зарабілі багацце ў Карыбскім рэгіёне, так званыя «indianos», вярнуліся са сваімі грашыма і жаданнем аднавіць у горадзе Геркулеса ({{lang-es|ciudad herculina}}) тую раскошу, якую яны ведалі ў такіх гарадах, як [[Гавана]] або [[Сант’яга-дэ-Куба]]. ==== XX стагоддзе: анексія муніцыпалітэта Оза ==== [[Файл:edificio banco pastor.jpg|thumb|right|Будынак {{Не перакладзена 3|Банк Пастор|Банка Пастор|es|Banco Pastor}}, які быў самым высокім у Іспаніі да 1929 года]] У [[20 стагоддзе|XX стагоддзі]] адбыўся дэмаграфічны і эканамічны выбух, у выніку якога быў [[Анексія|анексаваны]] муніцыпалітэт {{Не перакладзена 3|Оза|Оза|es|Oza}}. Гэта дала штуршок для развіцця прамысловасці, энергетыкі порта, павелічэння заснаваных саюзаў і сеткі бізнесу і гарадскіх службаў. Ла-Карунья становіцца сталіцай галісійскага архітэктурнага авангарда стагоддзя, пашырылася будаўніцтва будынкаў з фасадамі ў стылі мадэрн (раён плошчаў Lugo, Orense, Pontevedra, Linares Rivas, сімвалічныя будынкі {{Не перакладзена 3|Кіёск Альфонса|Кіёск Альфонса|gl|Kiosco Alfonso}}, Іспанскага нацыянальнага радыё і гасцініца Atántico) y з 1922 года самым высокім будынкам у Іспаніі быў галоўны офіс {{Не перакладзена 3|Банк Пастор|Банка Пастор|es|Banco Pastor}}<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.lavozdegalicia.es/hemeroteca/2000/11/12/284650.shtml |загаловак=El edificio del Banco Pastor fue el más alto de su época. |год=2010 |аўтар=La Voz de Galicia }} {{ref-es}}</ref>, які страціў сваё першынство ў 1929 годзе з будаўніцтвам на мадрыдскай {{Не перакладзена 3|Гран-Віа, Мадрыд|Гран-Віа|ru|Гран-Виа (Мадрид)}} штаб-кватэры кампаніі [[Telefónica]]. ==== Другая рэспубліка (1931—1936) ==== У часы [[Другая Іспанская Рэспубліка|Другой рэспублікі]] горад працягваў сваю эканамічную і палітычную экспансію. Менавіта ў гэты час рацыяналізм прыйшоў у горад, архітэктурныя характарыстыкі трыццатых гадоў у цяперашні час выкарыстоўваецца пры будаўніцтве інстытута, бібліятэкі і ваенна-марской акадэміі. ==== Грамадзянская вайна (1936—1939) ==== У 1936 годзе ўспыхвае грамадзянская вайна, і войскі, лаяльныя да ваеннага перавароту генерала [[Франсіска Франка|Франка]], абложваюць горад. Яны захапілі кантроль і ўчынілі крывавую разню з казнямі ў мясцовасці {{Не перакладзена 3|Campo de la Rata|Campo de la Rata|es|Campo de la Rata}}. Карунья застаецца бастыёнам федэральнага рэспубліканізму. ==== Дыктатура Франка (1939—1975) ==== Падчас [[Дыктатура Франка|Дыктатуры Франка]] была пабудавана адна з асноўных дарог, вядучых з цэнтра горада, гэта адбылося ў 1957 годзе<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.lavozdegalicia.es/hemeroteca/2004/04/24/2619252.shtml |загаловак=Aquellos maravillosos atascos <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 }}</ref>. Яна была названа ў гонар {{Нп3|Альфонса Маліна|Альфонса Маліна|es|Alfonso Molina}}. Прадпрымальнік {{Нп3|Педра Бары дэ ла Маза|Педра Бары дэ ла Маза|es|Pedro Barrié de la Maza}} заснаваў кампанію {{Нп3|Unión Fenosa|Unión Fenosa|es|Unión Fenosa}} У [[1960-я|1960]] горад адчуў на сабе высокія тэмпы росту насельніцтва, атрымаўшы 60 тысяч новых жыхароў усяго за адно дзесяцігоддзе, у сувязі з хваляй іміграцыі з сельскіх раёнаў, горад пашырыўся на захад і поўдзень, будаваліся новыя раёны, такія як Los Mallos і el Agra del Orzán. [[Файл:torre hercon la coruña.jpg|thumb|right|{{Нп3|Вежа Коста-Рыка|Вежа Геркона|es|Torre Costa Rica}} з’яўляецца самым высокім будынкам Галісіі на працягу 35 гадоў]] У 1975 годзе з будаўніцтвам {{Нп3|Вежа Коста Рыка|Вежы Геркона|es|Torre Costa Rica}} (таксама вядомай як Вежа Коста-Рыка) горад пачаў расці вертыкальна, што паказвае адметнасць яго ад іншых іспанскіх гарадоў. З моманту завяршэння будаўніцтва яна застаецца самым высокім будынкам у паўночнай Іспаніі, яго вышыня 108 метраў, 119<ref>{{Кніга |спасылка=http://members.fortunecity.es/rascacielos/Galicia/costarica.html |загаловак=Xixon <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 |archive-date=14 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314105450/http://members.fortunecity.es/rascacielos/Galicia/costarica.html }}</ref> з антэнай {{Нп3|Тэлебачанне Галісіі|Тэлебачання Галісіі|es|Televisión de Galicia}} (TVG) са штаб-кватэрай у Ла-Каруньі, якая знаходзіцца ў гэтым будынку. ==== Дэмакратычны перыяд ==== Паводле {{Не перакладзена 3|Статут Аўтаноміі Галісія|Статуту Аўтаноміі Галісія|es|Estatuto de Autonomía de Galicia}} ў 1981 годзе Ла-Карунья страціла статус галісійскай сталіцы, які мела з 1563 года<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.lavozdegalicia.es/hemeroteca/2007/06/07/5875481.shtml |загаловак=La manifestación más multitudinaria de la historia coruñesa cumple 25 años |год=2010 |аўтар=La Voz de Galicia }} {{ref-es}}</ref><ref>{{Кніга |спасылка=http://www.galiciadigital.com/images/especiales/especiales/25julio/paginas/histo_patria.html |загаловак=La Coruña en 1919 todavía era capital de Galicia. |год=2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120719234253/http://www.galiciadigital.com/images/especiales/especiales/25julio/paginas/histo_patria.html |archivedate=19 ліпеня 2012 }} {{ref-es}}</ref><ref>{{Кніга |спасылка=http://ruc.udc.es/dspace/bitstream/2183/5146/1/ETSA_7-6.pdf |загаловак=En 1563 se traslada la Real Audiencia a La Coruña. Durante el siglo XIX fue la capital del Reino de Galicia y su población más representativa. |год=2010 |аўтар=Universidad de La Coruña }} {{ref-es}}</ref> на карысць [[Сант’яга-дэ-Кампастэла]], у выніку чаго адбылася самая маштабная маніфестацыя ў гісторыі горада<ref>[http://www.lavozdegalicia.es/hemeroteca/2007/06/07/5875481.shtml La Voz de Galicia.es. La manifestación más multitudinaria de la historia coruñesa cumple 25 años]</ref>. === Горад у апошнія дзесяцігоддзі === Падчас праўлення {{нп3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкеса|es|Francisco Vázquez Vázquez}} (1983—2006), які 6 разоў запар абіраўся абсалютнай большасцю галасоў, у Ла-Каруньі былі распачаты амбіцыйныя горадабудаўнічыя праекты, адной з самых сімвалічных пабудоў была {{нп3|Марская набярэжная Ла-Каруньі|вялікая набярэжная|gl|Paseo marítimo da Coruña}} даўжынёй дванаццаць кіламетраў (самая доўгая ў Еўропе)<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.coruna.es/medioambiente/031202paseo.jspy |загаловак=Paseo Marítimo <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 |аўтар=Ayuntamiento de La Coruña }} {{ref-es}}</ref>, і тры навуковых музея: * {{нп3|Дом Навукі, Ла-Карунья|Дом Навукі|es|Casa de las Ciencias (La Coruña)}} (які ўключае ў сябе планетарый). * {{нп3|Дом Чалавека||es|Casa del Hombre (La Coruña)}} (адзіны музей у свеце, прысвечаны выключна чалавеку). * {{нп3|Акварыўм Finisterrae|Акварыўм Finisterrae ці Дом рыб|es|Aquarium Finisterrae}}. Было створана кіраванне «=MC²» ({{lang-es|Museos Científicos Coruñeses}} — Навуковыя музеі Каруньі), якое зрабіла Ла-Карунью нацыянальным навукова-папулярным цэнтрам<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.casaciencias.org/mc2/sobre-mc2.html |загаловак=Sobre =MC² <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 |аўтар=Museos Científicos Coruñeses. Ayuntamiento de La Coruña. }} {{ref-es}}</ref>. [[Файл:Palacio de la opera.jpg|300px|thumb|Оперны тэатр]] У гэты час у горадзе з’явіліся {{нп3|Оперны тэатр Ла-Каруньі|Оперны тэатр|es|Palacio de la Ópera (La Coruña)}}, {{нп3|Калізей Ла-Каруньі|Калізей|gl|Coliseum da Coruña}} (многафункцыянальны для розных тыпаў падзей, у тым ліку і для бою быкоў), парк скульптур вакол Вежы Геркулеса, абеліск {{нп3|Міленіум, абеліск|Міленіум|es|Millenium (obelisco)}}, стадыён {{нп3|Рыасор|Рыасор|ru|Риасор}} і іншыя. Нягледзячы на тое, што Франсіска Васкес ніколі не прайграваў выбары, апошнія гады яго праўлення былі адзначаны некалькімі спрэчкамі, у тым ліку яго канфрантацыяй з галісійскім рэгіянальным урадам па назве горада на іспанскай і галісійскай мовах. Васкес абіраўся мэрам да 2006 г., пакуль прэм’ер-міністр [[Хасе Луіс Радрыгес Сапатэра]] не прызначыў яго паслом Іспаніі ў [[Ватыкан]]е. Мэрам зрабіўся былы намеснік Васкеса {{нп3|Хаўер Ласада|Хаўер Ласада|es|Javier Losada}}. На {{нп3|Муніцыпальныя выбары ў Іспаніі 2007 года|выбарах 2007 года|es|Elecciones municipales de España de 2007}} партыя {{нп3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} атрымала большасць галасоў, страціўшы абсалютную большасць галасоў<ref>Cf. [http://www.elmundo.es/especiales/2007/05/elecciones_mayo_2007/html/resultados/municipales/15/coruf1a2028a29.html Resultados de la elecciones municipales de 2007 en La Coruña]</ref>. У гэтай сітуацыі Ласада выбірае прагрэсіўнае пагадненне ўраду з {{нп3|Блок нацыяналістаў Галісіі|Блокам нацыяналістаў Галісіі|es|Bloque Nacionalista Galego}} (BNG), кандыдатам ад гэтай партыі з’яўляецца віцэ-мэр Энрыке Тэль. [[Файл:Torre de control marítimo, porto da Coruña.jpg|thumb|200px|Вежа Марскога кіравання, адна з найвышэйшых пабудоў горада]] У апошнія дзесяцігоддзі было праведзена некалькі змен у горадзе: зніжэнне долі розных адміністрацыйных і ваенных функцый, умацаванне яго структуры і бізнесу, тут размясціліся філіялы некаторых буйных іспанскіх кампаній, такіх як банкі {{нп3|Novagalicia Banco|Novagalicia Banco|es|Novagalicia Banco}} і {{Нп3|Банк Пастор|Банка Пастор|es|Banco Pastor}}, медыя-група {{нп3|Grupo Voz|Grupo Voz|es|Grupo Voz}} і тэлекамунікацыйная кампанія {{Нп3|R, тэлекамунікацыйная кампанія|R|es|R (telecomunicaciones)}}, у суседнім муніцыпалітэце [[Артэйха]] знаходзіцца штаб-кватэра [[Inditex]], адной з буйнейшых тэкстыльных кампаній у свеце (яна валодае папулярнымі брэндамі {{нп3|Pull and Bear|Pull and Bear|es|Pull and Bear}}, [[Zara]], {{нп3|Massimo Dutti|Massimo Dutti|ru|Massimo Dutti}} і {{нп3|Bershka|Bershka|es|Bershka}}) і інш.), якая аказвае важны ўплыў на горад. Важным трэба лічыць таксама дзейнасць [[Порт Ла-Каруньі|Ла-Каруньскага порта]] (другі ў Галісіі па пастаўках свежай марской рыбы) і бум у камерцыйнай дзейнасці порта (нафта і навалочныя грузы)<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.udc.es/iuem/documentos/monografias/2004-8.pdf |загаловак=Incidencia del nuevo modelo de gestión portuaria en el frente portuario gallego, mediante la decisión multicentro descreta |год=2009 |аўтар=Instituto Universitario de Estudios Marítimos }} {{ref-es}}</ref>. З {{нп3|Аэрапорт Ла-Каруньі|аэрапорта|es|Aeropuerto de La Coruña}} Ла-Каруньі, які змешчаны ў муніцыпалітэце {{Нп3|Кульярэда|Кульярэда|ru|Кульередо}} здзяйсняюцца палёты па Іспаніі і ў некаторыя еўрапейскія гарады. Гадавы пасажырапаток рэзка павялічыўся ў апошнія гады. Горад таксама стаў вядомы на міжнародным узроўні дзякуючы нядаўнім поспехам сваёй асноўнай футбольнай каманды, [[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва Ла-Карунья]], якая стала чэмпіёнам {{Нп3|Сістэма футбольных ліг Іспаніі|Іспанскай футбольнай лігі|uk|Система футбольних ліг Іспанії}} ў сезоне 1999—2000 і некалькі разоў заняла там другое месца. У 2008 г. адбылося святкаванне 800-ай гадавіны заснавання Ла-Каруньі [[Альфонса IX]] ў 1208 г. і 200-годдзе з дня Бітвы пры Элвіньі. 29 чэрвеня Вежа Геркулеса, старажытны сімвал горада, была аб’яўлена [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчынай]] [[ЮНЕСКА]]. == Насельніцтва і гарадское планаванне == [[Файл:coruña parroquias 2.png|thumb|200px|Прыблізныя межы паміж пяццю {{Не перакладзена 3|Прыход, адміністратыўная адзінка|прыходамі|ru|Приход (административно-территориальная единица)}} Ла-Каруньі]] === Адміністрацыйны падзел === Ла-Карунья падзелена на 5 {{Не перакладзена 3|Прыход, адміністратыўная адзінка|прыходаў|ru|Приход (административно-территориальная единица)}}: * {{Не перакладзена 3|Прыход Ла-Карунья|Ла-Карунья|es|Parroquia de La Coruña}} — знаходзіцца ў былых межах горада да анексіі муніцыпалітэта Оза * {{Не перакладзена 3|Сан-Вісентэ-дэ-Элвінья||es|San Vicente de Elviña}} * {{Не перакладзена 3|Оза, Ла-Карунья|Оза|es|Oza (La Coruña)}} * {{Не перакладзена 3|Сан-Крыстабаль-дэ-лас-Віньяс|Сан-Крыстабаль-дэ-лас-Віньяс|es|San Cristóbal de las Viñas}} * {{Не перакладзена 3|Вісма|Вісма|es|Visma}} Апошнія чатыры далучаны да горада анексіяй муніцыпалітэта Оза. === Насельніцтва === Паводле дадзеных за [[2010]] год<ref>{{Кніга |спасылка = http://www.ine.es/nomen2/index.do |загаловак= Nomenclátor. Relación de unidades poblacionales. A Coruña. (2010) |аўтар= ine.es}} </ref>, на {{Не перакладзена 3|Тэрыторыя муніцыпалітэта|тэрыторыі муніцыпалітэта|es|Término municipal}} знаходзіцца 46 {{Не перакладзена 3|Асобнае паселішча|асобных паселішчаў|es|Entidad singular de población}}, тым не менш, самым густа заселеным (з 220 581 {{Не перакладзена 3|Муніцыпальны рэгістр насельніцтва|зарэгістраваным|es|Padrón municipal de habitantes}} жыхаром) з’яўляецца сталіца муніцыпалітэта Ла-Карунья. Насельніцтва астатніх прыходаў складае: * {{Не перакладзена 3|Сан-Вісентэ-дэ-Элвінья||es|San Vicente de Elviña}}: 13 181 жыхароў у 14 асобных паселішчах; * {{Не перакладзена 3|Оза, Ла-Карунья|Оза|es|Oza (La Coruña)}}: 5 556 жыхароў у 12 асобных паселішчах; * {{Не перакладзена 3|Сан-Крыстабаль-дэ-лас-Віньяс|Сан-Крыстабаль-дэ-лас-Віньяс|es|San Cristóbal de las Viñas}}: 4 045 жыхароў у 11 асобных паселішчах; * {{Не перакладзена 3|Вісма|Вісма|es|Visma}}: 2 684 у 8 асобных паселішчах; === Дэмаграфія === Ла-Карунья аказаўся за межамі працэсу павелічэння буйных гарадоў, які адбываецца ў Еўропе. Такім чынам, у апошнім дзесяцігоддзі ХХ ст. горад страціў каля 3 500 жыхароў, у той час як сталічная вобласць, якая складаецца з васьмі муніцыпальных утварэнняў вырасла на 20 000. Прырост насельніцтва, які назіраўся з канца XIX ст., пачынае зніжацца, у асноўным, дзякуючы двум фактарам: * '''Дэцэнтралізацыя жыцця''': існаваў пастаянны пераход з гарадскіх раёнаў у муніцыпалітэты сталічнай вобласці, дзе пражывае амаль 100 тысяч чалавек. Кошт на зямлю і жыллё стымулюе такую міграцыю ў буйных гарадах. Агламерацыя складаецца з муніцыпалітэтаў {{Не перакладзена 3|Кульярэда|Кульярэда|ru|Кульередо}}, [[Артэйха]], [[Алейрас]], {{Не перакладзена 3|Сада (горад)|Сада|ru|Сада (город)}}, {{Не перакладзена 3|Бергонда|Бергонда|ru|Бергондо}}, {{Не перакладзена 3|Абегонда|Абегонда|ru|Абегондо}}, [[Камбрэ]] і {{Не перакладзена 3|Караль, муніцыпалітэт|Караль|ru|Карраль}} * '''Адмоўны натуральны прырост''': людзей нараджаецца менш, чым памірае, і, такім чынам, колькасць насельніцтва змяншаецца з 1987 г. Узровень нараджальнасці складае каля 6,9, больш чым на 2 пункты ніжэй, чым іспанская, але прыкладна на сярэднім узроўні Галісіі. Нараджальнасць усёй сталічнай вобласці ў два разы вышэй, чым у самім горадзе. {| align="center" margin=13px" ! <small>Графік насельніцтва Ла-Каруньі </small> |- align="center" | <timeline> Colors= id:a value:gray(0.9) id:b value:gray(0.7) id:c value:rgb(1,1,1) id:d value:rgb(0.6,0.7,0.8) ImageSize = width:735 height:373 PlotArea = left:50 bottom:30 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:300000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:b increment:50000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:a increment:10000 start:0 BackgroundColors = canvas:c BarData= bar:1900 text:1900 bar:1910 text:1910 bar:1920 text:1920 bar:1930 text:1930 bar:1940 text:1940 bar:1950 text:1950 bar:1960 text:1960 bar:1970 text:1970 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 bar:2010 text:2010 PlotData= color:d width:20 align:left bar:1900 from:0 till: 44057 bar:1910 from:0 till: 49290 bar:1920 from:0 till: 63610 bar:1930 from:0 till: 71511 bar:1940 from:0 till: 98534 bar:1950 from:0 till: 127518 bar:1960 from:0 till: 173661 bar:1970 from:0 till: 189548 bar:1981 from:0 till: 231821 bar:1991 from:0 till: 246531 bar:2001 from:0 till: 236782 bar:2010 from:0 till: 246056 PlotData= bar:1900 at: 44057 fontsize:s text: 44.057 shift:(-15,5) bar:1910 at: 49290 fontsize:s text: 49.290 shift:(-15,5) bar:1920 at: 63610 fontsize:s text: 63.610 shift:(-15,5) bar:1930 at: 71511 fontsize:s text: 71.511 shift:(-15,5) bar:1940 at: 98534 fontsize:s text: 98.534 shift:(-15,5) bar:1950 at: 127518 fontsize:s text: 127.518 shift:(-15,5) bar:1960 at: 173661 fontsize:s text: 173.661 shift:(-15,5) bar:1970 at: 189548 fontsize:s text: 189.548 shift:(-15,5) bar:1981 at: 231821 fontsize:s text: 231.821 shift:(-15,5) bar:1991 at: 246531 fontsize:s text: 246.531 shift:(-15,5) bar:2001 at: 236782 fontsize:s text: 236.782 shift:(-15,5) bar:2010 at: 246056 fontsize:S text: 246.056 shift:(-15,5) </timeline> |- | <center><small>Крыніца: [http://www.ine.es/ Instituto Nacional de Estadística de España]</small></center> |} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="float:left; margin:0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" ! colspan=4 align = center | '''Колькасць насельніцтва 1877—2008''' |- align=center | '''''Год''''' | '''''Агульнае<br />муніцыпалітэт''''' | '''''Агульнае<br />правінцыя''''' | '''''Працэнт<br />(%)''''' |- align=right |1877 |35.718 |612.402 |5,82 % |- align=right |1887 |39.609 |635.327 |6,23 % |- align=right |1897 |38.927 |651.623 |5,97 % |- align=right |1900 |44.057 |681.895 |6,46 % |- align=right |1910 |49.290 |726.697 |6,78 % |- align=right |1920 |63.603 |772.363 |8,23 % |- align=right |1930 |71.511 |835.906 |8,55 % |- align=right |1940 |98.834 |912.662 |10,83 % |- align=right |1950 |127.618 |971.641 |13,13 % |- align=right |1960 |173.661 |1.035.619 |16,77 % |- align=right |1970 |189.467 |1.030.745 |18,38 % |- align=right |1981 |231.721 |1.093.121 |21,20 % |- align=right |1991 |246.953 |1.096.966 |22,51 % |- align=right |2001 |236.379 |1.096.027 |21,56 % |- align=right |2009 |246.056 |1.145.488 |21,48 % |} Нягледзячы на гэтыя дадзеныя, насельніцтва пачало аднаўляцца дзякуючы іміграцыі. Хоць гэта ў асноўным рэпатрыянты, якія з’ехалі ў 80-х і 90-х гадах, спецыялісты і пенсіянеры, таксама моладзь з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] і, у значна меншай ступені, людзі з [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]], [[Афрыка|Афрыкі]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. [[Файл:Demografía La Coruña (España).PNG|thumb|Дэмаграфічнае развіццё Ла-Каруньі з 1900 па 2007 год. Як можна бачыць, за апошнія гады для дэмаграфічнага становішча характэрны застой, выкліканы адсутнасцю зямлі пад забудову і нізкімі коштамі жылля ў сталічнай вобласці. Аднак у апошнія 10 гадоў горад аднавіў частку свайго насельніцтва, дасягнуўшы ў 2009 г. значэння, адпаведнага 1991 году (246000).]] Калі разглядаць месца паходжання жыхароў Ла-Каруньі, амаль палова з іх нарадзілася ў гэтым горадзе, 88 % — у Галісіі, і 96 % нарадзіліся дзе-небудзь у Іспаніі. Такім чынам, толькі 4 % маюць замежнае паходжанне<ref>[http://www.aytolacoruna.es/5negocios/513demo.htm Datos demográficos del Ayuntamiento de La Coruña] (De 1998)</ref>. Дадзеныя за 2008 г. кажуць нам, што горад і яго сталічныя вобласці працягваюць расці. == Гарадская метраполія Ла-Карунья == {{main|Гарадская метраполія Ла-Карунья}} {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" !colspan=4 align = center | '''Гарадская метраполія''' |- |Муніцыпалітэт||насельніцтва |- |Ла-Карунья||246.056 |- |Кульярэда||28.227 |- |Артэйха||29.762 |- |Алейрас||33.443 |- |Сада||14.487 |- |Бергонда||6.696 |- |Абегонда||5.798 |- |Камбрэ||23.231 |- |Караль||5.770 |} З урбанізацыяй колькасць новых зямель у Ла-Каруньі значна знізілася з [[1970-я|1970-х]] гадоў, кошт за квадратны метр зямлі пачаў павышацца, а прылеглыя муніцыпалітэты адчулі на сабе прыток новых жыхароў, якія толькі зараз пачалі вяртацца ў сам горад Ла-Карунья. Гэта павольна цягнулася да 1990-х, калі яны адчулі значны рост. У некаторых паселішчах насельніцтва падвоілася з 1991 года. У цяперашні час плошча Ла-Карунья займае 55 % ад агульнага ліку муніцыпальных тэрыторый, г. зн, што горад займае плошчу ў 20 квадратных кіламетраў (з калягарадскімі тэрыторыямі 36,83) і мае 246 056 жыхароў. Агульная колькасць насельніцтва і плошча сталічнай вобласці Карунья вар’іруецца ў залежнасці ад аўтараў. Яго ўплыў распаўсюджваецца, вядома, за межамі вобласці Ла-Карунья, а таксама дасягае раёнаў {{Не перакладзена 3|Камарка Бергантыньяс|Бергантыньяс|ru|Бергантиньос (комарка)}}, {{Не перакладзена 3|Горад Бетансас|Бетансас|ru|Бетансос}}, {{Не перакладзена 3|Камарка Эўме|Эўме|ru|Эуме (комарка)}} і [[Фероль]], утвараючы [[Канурбацыя|канурбацыю]]. У цяперашні час праводзяцца розныя мерапрыемствы, якія спрыяюць павышэнню звязвання Ла-Каруньі з астатняй сталічнай вобласцю. Ствараюцца новыя дарогі і плануюцца новыя віды транспартнай сеткі ({{Не перакладзена 3|Легкарэйкавы транспарт|Легкарэйкавы транспарт|ru|Легкорельсовый транспорт}}). Бліжэйшымі для Ла-Каруньі вялікімі цэнтрамі насельніцтва з’яўляюцца прыход {{Не перакладзена 3|Прыход Мейсэндэ|Мейсэндэ|es|Meicende}} (каля 7 000 жыхароў, самы вялікі ў муніцыпалітэце Артэйха), а таксама паселішчы, прылеглыя да вусця рыяса, з агульнай колькасцю ў прыкладна 40 000 чалавек, у тым ліку {{Не перакладзена 3|Пярылья|Пярылья|ru|Perillo}}, {{Не перакладзена 3|А Тэмпле|А Тэмпле|es|O Temple}}, {{Не перакладзена 3|Камарка Ла-Баркала|Ла-Баркала|es|Comarca de La Barcala}}, {{Не перакладзена 3|Эль-Бурга|Эль-Бурга|es|El Burgo (Santiago)}}, {{Не перакладзена 3|Вілабоа|Вілабоа|ru|Вилабоа}} і іншыя. == Палітыка і гарадская адміністрацыя == [[Файл:Ayuntamiento, La Coruña, España, 2015-09-25, DD 141-143 HDR.jpg|350px|thumb|Ратуша Ла-Каруньі на {{Не перакладзена 3|Плошча Марыі Піты|плошчы Марыі Піты|gl|Praza de María Pita}}]] === Мэры горада === {| class="wikitable" ! Mandato ! [[Мэр]] ! [[Палітычная партыя]] |- |1979-1981||{{Не перакладзена 3|Дамінгас Мерына|Дамінгас Мерына|es|Domingos Merino}}|| {{Не перакладзена 3|Галісійскі саюз|Галісійскі саюз|es|Unidade Galega}} |- |1981-1983||{{Не перакладзена 3|Жаакін Лопез|Жаакін Лопез|es|Joaquín López}} || {{Не перакладзена 3|Саюз дэмакратычнага цэнтра|Саюз дэмакратычнага цэнтра|es|Unión de Centro Democrático}} |- |1983-1987||{{Не перакладзена 3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкес|es|Francisco Vázquez Vázquez}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |1987-1991||{{Не перакладзена 3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкес|es|Francisco Vázquez Vázquez}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |1991-1995||{{Не перакладзена 3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкес|es|Francisco Vázquez Vázquez}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |1995-1999||{{Не перакладзена 3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкес|es|Francisco Vázquez Vázquez}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |1999-2003||{{Не перакладзена 3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкес|es|Francisco Vázquez Vázquez}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |2003-2006||{{Не перакладзена 3|Франсіска Васкес Васкес|Франсіска Васкес Васкес|es|Francisco Vázquez Vázquez}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |2006-2007||{{Не перакладзена 3|Хаўер Ласада|Хаўер Ласада|es|Javier Losada}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |2007-2011||{{Не перакладзена 3|Хаўер Ласада|Хаўер Ласада|es|Javier Losada}} || {{Не перакладзена 3|Партыя сацыялістаў Галісіі-ІСПП|ПСГ-ІСПП|es|Partido dos Socialistas de Galicia-PSOE}} |- |2011-||{{Не перакладзена 3|Карлас Нягрэйра Саута|Карлас Нягрэйра Саута|es|Carlos Negreira Souto}} || {{Не перакладзена 3|Народная партыя Галісіі|Народная партыя Галісіі|es|Partido Popular de Galicia}} |} === Судовая адміністрацыя === Судовая адміністрацыя ўключае ў сябе [[Вышэйшы суд Галісіі]], Суд правінцыі і Кіраўніцтва судовай акругі № 4 у правінцыі Ла-Карунья, чый раён уключае ў сябе горад Ла-Карунья і 6 вёсак у рэгіёне<ref>{{Кніга |спасылка = http://www.cgpe.es/partido.aspx?idprovincia=15&numpartido=4 |загаловак = Partido Judicial de La Coruña |аўтар = cgpe.es |archiveurl = https://web.archive.org/web/20150923202330/http://www.cgpe.es/partido.aspx?idprovincia=15&numpartido=4 |archivedate = 23 верасня 2015 }}</ref>. == Архітэктура і манументы == === Вежа Геркулеса === Сярод выбітных помнікаў галоўнае месца займае сімвал Ла-Каруньі, [[Вежа Геркулеса]], найстарэйшы дзеючы маяк у свеце<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.coruna.es/torredehercules |загаловак=El faro en funcionamiento más antiguo del mundo |год=2010 }} {{ref-es}}</ref>. Паходжанне вежы невядомае, яна была перабудавана рымлянамі ў [[2 стагоддзе|II стагоддзі]]. Надпіс на камне змяшчае імя C. Servius Lupus, архітэктара [[Лузітанія|Лузітаніі]], старажытнарымскай правінцыі ў [[Іспанія|Іспаніі]]. Сучасны фасад неакласічнага стылю з’явіўся пасля рэканструкцыі, зробленай ў [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзі]]. У часы праўлення [[Карл IV (кароль Іспаніі)|Карла IV]] праводзіцца поўная рэканструкцыя, якая працягвалася ў перыяд з ліпеня 1788 па снежань 1790, на чале з Эўстахіа Джаніні ў стылі неакласікі. Зараз вежа ў плане квадратная (у адрозненне ад мінулага, калі яна ўяўляла сабой круг), складае 58 метраў у вышыню і працягвае заставацца дзеючым маяком, дапамагаючы суднам на дзясяткі кіламетраў вакол. У 1991 годзе вакол вежы быў створаны Парк скульптур з працамі такіх вядомых мастакоў, як {{Нп3|Франсіска Лейра Луіс|Франсіска Лейра Луіс|es|Francisco Leiro Lois}}, {{Нп3|Пабла Серана|Пабла Серана|es|Pablo Serrano}} і іншых. У 2007 годзе<ref>[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5131 Tentative List: The Tower of Hercules] ([[ЮНЕСКА]])</ref>, Вежа стала кандыдатам на абранне ў [[Сусветная спадчына|Сусветную спадчыну]]. З [[9 снежня]] [[2008]] года<ref>[http://www.lavozdegalicia.es/coruna/2008/09/10/0003_7128337.htm La estatua de la Libertad elige como primera hermana a la Torre coruñesa] ({{Нп3|Голас Галісіі|Голас Галісіі|es|La Voz de Galicia}}, 10.09.2008)</ref> яна стала пабрацімам [[Статуя Свабоды]] ў [[Нью-Ёрк]]у, а 25 чысла таго ж месяца яна паўтарыла гэта з {{Нп3|Маяк замка Мора|Маяком замка Мора|en|Faro Castillo del Morro}} ў [[Гавана|Гаване]], які з’яўляецца старэйшым у Амерыцы і лічыцца сімвалам Кубы. 27 чэрвеня 2009 [[ЮНЕСКА]] абвясціла Вежу Геркулеса [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчынай]]<ref>[http://www.lavozdegalicia.com/coruna/2009/06/28/0003_7814564.htm La Torre se hizo universal en 17 minutos ([[La Voz de Galicia]], 28/6/2009]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Замак Сан-Антон === [[Файл:Castelo de San Anton.001 - A Coruña.jpg|left|thumb|Замак Сан-Антон уначы]] {{main|Замак Сан-Антон}} Замак Сан-Антон змешчаны ля порта, у раёне Ла-Салана. Ён быў пабудаваны на тагачасным невялікім востраве ў сярэдзіне [[бухта|бухты]] Ла-Карунья, дзе была невялікая капліца, прысвечаная [[Святы Антоній|Святому Антонію]]. Ён абараняў горад ад атак з боку мора. У адпаведнасці з надпісам на сцяне крэпасці, будаўніцтва было пачата ў [[1587]]. Падчас атакі брытанцаў у складзе {{Не перакладзена 3|Англійская армада|Англійскай армады|es|Invencible Inglesa}}, якая адбылася ў [[1589]], замак унёс эфектыўны ўклад у абарону горада, нягледзячы на тое, што быў недабудаваны. Пасля завяршэння нападу будаўніцтва працягвалася да поўнага завяршэння работ у [[1590]]. З XVIII стагоддзя крэпасць стала турмой, гэтую функцыю яна выконвала да перадачы яе {{Нп3|Гарадскі савет Ла-Каруньі|гарадскому савету Каруньі|es|Ayuntamiento de La Coruña}} ў [[1960]]. Цяпер там знаходзіцца {{Нп3|Музей археалогіі і гісторыі ў Замку Сан-Антон|музей археалогіі і гісторыі горада|gl|Museo Arqueolóxico e Histórico do Castelo de San Antón}}, з моманту яго заснавання ў кастрычніку [[1968]]. === Манастырская царква Санта-Марыя-да-Кампа === [[Файл:Colegiata de Santa Maria6.jpg|thumb|Санта-Марыя-да-Кампа, раманская царква XII стагоддзя]] ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Манастырская царква Санта-Марыя-да-Кампа|Манастырская царква Санта-Марыя-да-Кампа|gl|Colexiata de Santa María do Campo}} У Старым горадзе стаіць у сваёй прыгажосці манастырская царква Святой Марыі (таксама называецца Санта-Марыя-да-Кампа). Гэта познераманская царква (XII—XIII стагоддзі), з’яўляецца {{Не перакладзена 3|Калегіяльная царква|калегіяльнай|es|Colegiata}} з 1441 г. Паводле рэгістрацыйных даных, завершана ў 1302 г. Яна мае тры [[неф]]ы і паўкруглую [[Апсіда|апсіду]]. === Царква Сант’яга === Царква Сант’яга, пабудаваная ў рымскай традыцыі, мае вялікі [[неф]] з драўляным дахам і макаўку з трыма [[апсіда]]мі, перабудаваную ў XV і XVI стагоддзях. Захаваліся руіны, якія належаць манастыру Сан-Францыска, заснаванаму каля 1214 і разбуранаму, часткова, у сярэдзіне XVI стагоддзя, пасля быў перабудаваны ў 1651 годзе, але быў зноў разбураны ў выніку выбуху парахавой бочкі. Ён выкананы ў гатычным стылі, мае адзін неф, [[сяродкрыжжа]] і тры апсіды, пяцікутную па цэнтры і квадратныя з бакоў. Нефы зробленыя з дрэва, а апсіды маюць своды. Прыцягваюць увагу сяродкрыжжа і цікавы партал у раманскай традыцыі. === Царква Сан-Хорхе === Пабудаваная ў стылі барока, яна з’яўляецца храмам з трыма нефамі, якія маюць раскошныя дэкарацыі ў інтэр’еры. Фасад з гіганцкімі калонамі, разметка для іх была зроблена вядомым галісійскім архітэктарам барока {{Не перакладзена 3|Фернанда дэ Касас Навоа|Фернанда дэ Касасам Навоа|es|Fernando de Casas Novoa}}. Вялікі прамавугольны праём старшынствуе над кампазіцыяй, тады як езуіцкія контрфорсы нагадваюць пра архітэктурнае паходжанне. У ёй таксама адбылася першая спроба рэгістрацыі аднаполых шлюбаў у Іспаніі, у 1901 годзе<ref>[http://www.elpais.com/articulo/portada/Marcela/Elisa/casadas/1901/elpepusoceps/20100314elpepspor_4/Tes Marcela y Elisa, casadas en 1901] {{ref-es}}</ref>. === Царква Сан-Нікалас === Сярэднявечны храм пацярпеў у сярэдзіне XVIII стагоддзя поўнае аднаўленне. Найбольш заўважным у яго архітэктуры з’яўляецца [[арнамент]] інтэр’еру. Найбольшае яго развіццё адбылося на дэкаратыўных бакавых дзвярах святыні (1704—1867). === Муры === [[Файл:Muralla parrote.jpg|160px|thumb|Рэшткі старажытных абарончых гарадскіх муроў, за імі Госпіталь Абентэ і Лага]] Рэшткі абарончых сцен, і тры брамы, якая адкрылася ў горадзе на мора ўздоўж праспекта Parrote, перад бухтай. Ён таксама захоўвае крэпасць, вядомую як Старая крэпасць, на месцы якой зараз знаходзіцца {{Не перакладзена 3|Сад Сан-Карлас, Ла-Карунья|Сад Сан-Карлас|es|Jardín de San Carlos (La Coruña)}}. Яна знаходзіцца пад абаронай {{Не перакладзена 3|Культурная каштоўнасць, Іспанія|дэкларацыі аб абвяшчэнні культурных цэннасцяў|es|Bien de Interés Cultural#Declaración genérica}} ад 22 красавіка 1949 года, а таксама аб’яўлены {{Не перакладзена 3|Гістарычная спадчына ў Іспаніі|гістарычнай спадчынай у Іспаніі|es|Patrimonio histórico (España)}} Законам 16/1985<ref>[http://www.castillosnet.org/programs/castillosnet.php?tip=inf&dat=lacoruna/C-CAS-016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130809064517/http://www.castillosnet.org/programs/castillosnet.php?tip=inf |date=9 жніўня 2013 }}</ref>. === Абеліск Кантонаў === [[Файл:Obelisco.004 - A Coruña.jpg|160px|left|thumb|{{Не перакладзена 3|Абеліск Кантонаў|Абеліск|gl|Obelisco dos Cantóns}}, прысвечаны {{Не перакладзена 3|Аўрэліана Лінарэс Рывас|Аўрэліана Лінарэсу Рывасу|es|Aureliano Linares Rivas}} у 1895]] ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Абеліск Кантонаў|Абеліск|gl|Obelisco dos Cantóns}} Абеліск быў пабудаваны ў 1893 годзе, калі горад Ла-Карунья прапанаваў усталяваць помнік, які ўвекавечыць памяць аб Аўрэліана Лінарэсе Рывасе, які быў вядомым палітыкам у горадзе падчас рэгенцтва [[Марыя Крысціна Аўстрыйская|Марыі Крысціны]], і аддзячыць яго за шматлікія дзеянні на Каруньі. === Абеліск «Міленіум» === [[Файл:Obelisco Millenium.002 - A Coruña.jpg|160px|thumb|«Міленіум»]] ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Міленіум, абеліск|Абеліск «Міленіум»|es|Millenium (obelisco)}} Абеліск «Міленіум» — гэта манумент у форме абеліска, які змешчаны на {{Не перакладзена 3|Марская набярэжная Ла-Каруньі|набярэжнай|gl|Paseo marítimo da Coruña}}. Ён быў усталяваны, каб адзначыць пачатак [[21 стагоддзе|XXI стагоддзя]]. Абеліск мае ў вышыню 46 метраў і зроблены з 2 тон сталі і 147 плітак горнага крышталя, якія прывезлі з [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. На першых 13 метрах распавядаюцца асноўныя гістарычныя падзеі і паказаны персоны Ла-Каруньі, нанесеныя на крышталь. Ноччу абеліск асвяшчаецца 142 лямпачкамі. === Іншыя манументы === У горадзе можна ўбачыць архітэктурны комплекс {{Нп3|Плошча Марыі Піта|плошчы Марыі Піты|gl|Praza de María Pita}} пад старшынством {{Нп3|Палац Марыі Піты|муніцыпальнага палаца з той жа назвай|gl|Palacio de María Pita}}, які датуецца 1897 і пабудаваны ў стылі [[мадэрн]]. Цэнтрам гэтай зоны з’яўляецца Кіёск Альфонса, таксама ў стылі мадэрн, пабудаваны ў 1913 годзе і прысвечаны каралю [[Альфонса XIII]]. Сярод іншых важных будынкаў Упраўленне порта і Будынак пошты, абодва з [[1950-я|50-х]], {{Нп3|Тэатр Калон у Каруньі|Тэатр Калон|gl|Teatro Colón da Coruña}} з [[1940-я|40-х]] і Будынак {{Нп3|Банк Пастор|Банка Пастор|es|Banco Pastor}}, пабудаванага па праекце мясцовага архітэктара {{Нп3|Антоніа Тэнрэйха|Антоніа Тэнрэйха|es|Antonio Tenreiro}} сумесна з Перыгрынам Эстэльесам у 1922, самым высокім у Іспаніі ў той час. Таксама можна адзначыць Інстытут Эўсэбіа да Гуарда, які датуецца 1898 годам і Палац Юстыцыі ў стылі мадэрн з выяўленым уплывам неакласікі, пабудаваны ў 1922 годзе, таксама дзесяткі будынкаў у стылях мадэрн і авангард першай трэці ХХ стагоддзя. Ёсць таксама вялікія архітэктурныя будынкі, пабудаваныя ў ХХ стагоддзі, такія як {{Нп3|Оперны тэатр Ла-Каруньі|Оперны тэатр|es|Palacio de la Ópera (La Coruña)}} (1989), [[Дом Чалавека|Музей чалавецтва]] (1995), {{Нп3|Дом Навукі, Ла-Карунья|Дом Навукі|es|Casa de las Ciencias (La Coruña)}} (1964) і іншыя. Нарэшце, варта адзначыць археалагічную каштоўнасць {{Нп3|Форт Элвінья|гарадзішча Элвінья|es|Castro de Elviña}}, дзе ў цяперашні час ажыццяўляецца тэхнічнае абслугоўванне і аднаўленчыя работы, каб стварыць новы гарадскі музей. === Галерэі Ла-Каруньі === [[Файл:La Coruña 2003 07 04.jpg|thumb|right|350px|Галерэі Ла-Марыны ў Ла-Каруньі]] {{Не перакладзена 3|Галерэі Ла-Каруньі|Галерэі|es|Galerías de La Coruña}}, якія лепш за ўсё паказаны на шэрагу дамоў з агульным фасадам на вуліцы Ла-Марына, але прадстаўлены таксама па ўсяму гораду і акрузе. Гэтыя галерэі сталі прычынай таго, што Ла-Карунью называюць «Крыштальны горад». Гэты спецыфічны для Галісіі архітэктурны элемент уяўляе сабой [[балкон]]ы, якія закрыты драўлянымі рамамі, пафарбаванымі ў белы колер з вялікай плошчай шклення. Галерэі ўпрыгожваюць заднія фасады дамоў. Яны датуюцца [[19 стагоддзе|XIX стагоддзем]] і пачалі з’яўляцца з узнікненнем плоскага нарэзанага шкла, якое пачалі вырабляць у горадзе {{Не перакладзена 3|Горад Сан-Ільдэфонса|Сан-Ільдэфонса|ru|Сан-Ильдефонсо (Сеговия)}} ([[Сеговія]]). Спачатку яно прыйшло ў горад [[Фероль]], дзе ім шклілі [[карма]]выя часткі [[галеон]]аў у сярэдзіне [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]], потым яго сталі выкарыстоўваць, каб рабіць вокны ў дамах у Феролі, {{Не перакладзена 3|Пуэнтэдэўме|Пуэнтэдэўме|ru|Пуэнтедеуме}}, {{Не перакладзена 3|Горад Бетансас|Бетансасе|ru|Бетансос}} і Ла-Каруньі. Яны былі патрэбны, каб пусціць у вокны святло, але не даць трапіць туды дажджу. Рамы могуць быць таксама з {{Не перакладзена 3|Коўкі чыгун|чыгуну|ru|Ковкий чугун}} ці [[Ліццё|літымі]]. === Стары горад === ''Асноўны артыкул'': {{Нп3|Стары горад (Ла-Карунья)|Стары горад Ла-Каруньі|gl|Cidade Vella da Coruña}} Старым горадам называюць самую старажытную частку Ла-Каруньі. У IX—X стагоддзях жыхары вострава Фара (паўвостраў, на якім сёння стаіць Вежа Геркулеса) пакінулі раён з-за пастаянных нападаў флоту вікінгаў і пасяліліся ў раёне Бетансас. У 1208 г. кароль [[Альфонса IX]] нанова заснаваў горад, перасяліўшы людзей на месца цяперашняга Старога горада, паселішча падпарадкоўвалася непасрэдна каралю і было свабодным ад вернасці духавенству і феадалам. У XIV ст. дзеля абароны Старога горада былі пабудаваныя сцены, сляды якіх застаюцца да гэтага часу, а таксама тры брамы, якая адкрываліся з горада на мора: Parrote, Clavo і San Miguel. Таксама тут захавалася крэпасць, вядомая як Стары Форт, у цяперашні час пераўтвораная ў {{Нп3|Сад Сан-Карлас (Ла-Карунья)|Сад Сан-Карлас|es|Jardín de San Carlos (La Coruña)}}. Стары горад Ла-Каруньі захоўвае вуліцы і плошчы, што ажыўляюць гісторыю горада, і высакародныя асабнякі і рэзідэнцыі. Той дом, у якім адбыўся шлюб {{Нп3|Мануэль Мургуя|Мануэля Мургуя|es|Manuel Murguía}} і паэтэсы {{Нп3|Расалія дэ Кастра|Расаліі дэ Кастра|ru|Кастро, Росалия де}}, знаходзіцца на вуліцы Príncipe. === Набярэжная === [[Файл:Escaneopaseo.jpg|250px|thumb|Марская набярэжная Рыясор-Арзан]] ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Марская набярэжная Ла-Каруньі|Марская набярэжная Ла-Каруньі|gl|Paseo marítimo da Coruña}} Яна пабудавана як класічная набярэжная, марфалогія якой ўключае: * Пешаходную зону, у тым ліку шырокія тратуары, з вонкавага боку абмежаваныя парэнчамі. * Зону для веласіпедыстаў, у тым ліку веласіпедная дарожка. Гэты элемент прысутнічае толькі ў больш шырокіх месцах, дзе ён не перашкаджае пешаходнай зоне: у вузейшых месцах веласіпедныя і пешаходныя зоны аб’яднаныя. * Паласу для трамваяў. * Дарогі для аўтамабіляў. * Яшчэ адзін шэраг стальных парэнчаў, з унутранага боку набярэжнай. Набярэжная Ла-Каруньі з’яўляецца самай працяглай набярэжнай у Еўропе, яна цягнецца ўздоўж ўзбярэжжа амаль на 16 км, апярэзваючы горад. Уздоўж яе можна ўбачыць буйныя пляжы, высокія скалы, вузкія ручаі, зялёныя лугі і цудоўныя музеі, тыповае шкло будынкаў (галерэі) і шматлікія архітэктурныя помнікі. [[Файл:Secciontr.jpg|300px|thumb|Папярочны разрэз набярэжнай]] Што тычыцца малых архітэктурных формаў, будаўнічых матэрыялаў, добраўпарадкавання і іншых элементаў, яны ўключаюць у сябе: * У верхняй частцы (Замак Сан-Антон, Вежа Геркулеса, раён Старага горада) набярэжная асвятляецца чырвонымі ліхтарамі, ўпрыгожанымі эмаллю дызайнера Хуліі Арэс, якія ідуць уздоўж трамвайнай лініі. * У раёне бухты Ла-Карунья, пляжаў Рыясор і Арзан, набярэжная змяняецца, становіцца больш зялёнай і светлай, дабаўляюцца элементы дызайна, якія нагадваюць пра мора: белыя лямпы-шары, жывыя загароджы па баках тратуараў, газоны побач з трамвайнай лініяй. * Пры праектаванні ўпершыню ў горадзе быў задуманы трамвайны маршрут. * Акрамя таго, набярэжная абсталявана шматлікімі лаўкамі, добрымі для адпачынку і прыемнымі звонку, уздоўж яе растуць пальмы, разбіты газоны і ўтвораны жывыя загарадзі. == Пляжы == [[Файл:Praia de Riazor.A Coruña Galicia.jpg|thumb|Пляж Рыясор з палацам на фоне Палаца спорту]] Ла-Карунья мае больш за два кіламетры пляжаў у горадзе<ref>[http://www.turismocoruna.com/web/corTurServer.php?idSecweb=311&idInfo=117&id_secPadre=260&idCategoria=188&idSecDescendencia=309]</ref>. Галоўнымі з’яўляюцца: * [[Пляж Рыясор|Рыясор]]: размешчаны ў цэнтры горада і мае 610 м у даўжыню, з грубым белым пяском ля падножжа набярэжнай горада. Ветраны, з моцнымі хвалямі. Падыходзіць для сёрфінгу і ўсіх пляжных відаў спорту. Часта аб’ядноўваюць з суседнім пляжам Арзан, іх падзяляе «La Coraza», рэшткі старажытнай сцяны. Сцяг {{Не перакладзена 3|Блакітны сцяг|блакітны|ru|Голубой флаг}}. [[Файл:Playaorzan2011.jpg|thumb|left|Пляж Арзан]] * [[Пляж Арзан|Арзан]]: у цэнтры горада, падобны на пляж Рыясор, але пясок больш дробны. Даўжыня каля 700 метраў. Сцяг блакітны. * {{Не перакладзена 3|Пляж Матадэра|Матадэра|gl|Praia do Matadoiro}}: у цэнтры горада, падобны на Рыясор і Арзан, пясок белы, зусім дробны, 80 метраў даўжынёй. Сцяг блакітны. * {{Не перакладзена 3|Пляж Лапас|Лапас|gl|Praia das Lapas}}: ля падножжа Вежы Геркулеса, 70 метраў даўжынёй, больш ціхі, з белым дробным пяском. Сцяг блакітны. * {{Не перакладзена 3|Пляж Сан-Амара|Сан-Амара|gl|Praia de San Amaro}}: у раёне Adormideras, блізка да Вежы Геркулеса і нябярэжнай. 105 метраў даўжынёй, з белым дробным пяском. Сцяг блакітны. * {{Не перакладзена 3|Пляж Оза|Оза|gl|Praia de Oza}}: абаронены ад ветру, з ціхімі хвалямі, мае дробны белы пясок, даўжынёй 100 метраў. Сцяг блакітны. [[Файл:Panorámica desde el paseo marítimo, Rizor, A Coruña.jpg|center|815px|thumb|Панарама пляжаў Рыясор, Арзан, Матадэра, якія яднаюцца падчас адліву]] Ёсць таксама мноства невялікіх пляжаў і бухт, такіх як {{Не перакладзена 3|Пляж Сан-Раке|Сан-Раке|gl|Praia de San Roque}} або {{Не перакладзена 3|Пляж Адармідэйрас|Адармідэйрас|gl|Praia de Adormideiras}}. == Паркі і сады == [[Файл:Mendez Nuñez (fuente).003 - A Coruña.jpg|thumb|Сад Мендэса Нуньеса]] У цяперашні час у горадзе Ла-Карунья на кожнага жыхара прыходзіцца 10 кв. метраў паркаў і садоў. Гэта азначае, што горад налічвае каля 2,5 км² добраўпарадкаваных зялёных тэрыторый. Гэта даволі высокая доля, улічваючы невялікі памер муніцыпалітэта, а таксама тое, што колькасць муніцыпальных зямель пад будоўляй або гарадскім выкарыстаннем складае каля 50 %, у той час як свабодных зямель засталося нямнога. Асноўнымі паркамі і садамі з’яўляюцца: * {{Не перакладзена 3|Парк Сан-Педра і Бенс|Парк Бенс|es|Parque de San Pedro y de Bens}}. Гэта найбуйнешая зялёная зона горада. Парк мае цудоўны від на горад і ўзбярэжжа муніцыпалітэтаў [[Артэйха]], {{Не перакладзена 3|Горад Карбальё|Карбальё|ru|Карбальо}} і {{Не перакладзена 3|Мальпіка-дэ-Бергантыньёс|Мальпіка|ru|Мальпика-де-Бергантиньос}}, у ясны дзень можна ўбачыць {{Не перакладзена 3|Астравы Сісаргас|астравы Сісаргас|es|Islas Sisargas}}. Парк складаецца з вялікіх прастораў газону, мае дзве сажалкі, абсталяваны пешаходнымі дарожкамі і дзіцячай пляцоўкай. [[Файл:A Coruña desde San Pedro.jpg|thumb|Парк Бенс]] * {{Не перакладзена 3|Парк Сан-Педра і Бенс|Парк Сан-Педра|es|Parque de San Pedro y de Bens}}. Знаходзіцца блізка да парка Бенс, размешчаны на вяршыні гары Сан-Педра, дзе з 1929 па 1999 гг. стаялі тры берагавыя батарэі артылерыі Міністэрства абароны. У парку знаходзіцца выдатны пункт назірання за горадам і суседнімі муніцыпалітэтамі, маецца рэстаран-бар, невялічкі батанічны сад, раслінны лабірынт, старадаўнія гарматы, адрэстаўраваныя і пераўтвораныя ў турыстычныя аб’екты. Таксама дзейнічае ліфт сферычнай формы, які перамяшчае сваіх пасажыраў з набярэжнай на верхні ярус парка. [[Файл:Ascensor del Monte San Pedro.006 - A Coruña.jpg|thumb|Ліфт гары Сан-Педра]] * '''Парк дэ ла Торэ'''. Размешчаны на паўночным ускрайку гарадскога паўвострава, цягнецца ад Вежы Геркулеса да наваколляў Adormideras. У сярэдзіне можна знайсці могілкі [[Маўры|маўраў]], у цяперашні час — Музей слоў, помнік загінуўшым у Грамадзянскай вайне, вялікі ансамбль скульптур і вышэйзгаданы маяк. * {{Не перакладзена 3|Парк Святой Маргарыты|Парк Святой Маргарыты|es|Parque de Santa Margarita (La Coruña)}}. Размешчаны на вяршыні стромкага ўзгорка ў цэнтры горада, з’яўляецца найбуйнейшым гаем у горадзе, з сотнямі розных відаў раслін. Тут маюцца сажалкі і гарышчы, а таксама некалькі дзіцячых пляцовак і пляцовак сумеснага адпачынку для дзяцей і дарослых, што кожны дзень прываблівае вялікую колькасць людзей. У цэнтры парку месціцца прэстыжны Музей навукі і планетарый. На паўночны ўсход ад уваходу ў парк знаходзіцца Оперны тэатр. * '''Сад Мендэса Нуньеса'''. Размешчаны ў цэнтры раёна Пескадары́я і прылеглы да партовых збудаванняў, побач з Кантонамі Вялікім і Малым. Гэты сад — самы стары ў горадзе, дзейнічае з сярэдзіны XIX ст. Тут можна ўбачыць помнікі {{Не перакладзена 3|Эмілія Парда Басан|Эміліі Парда Басан|ru|Пардо Басан, Эмилия}}, {{Не перакладзена 3|Альфонса Маліна|Альфонса Маліна|es|Alfonso Molina}}, {{Не перакладзена 3|Мануэль Курас|Мануэлю Курасу|es|Manuel Curros Enríquez}} і [[Джон Уінстан Она Ленан|Джону Ленану]]. [[Файл:Parque dos menhires, Torre de Hércules, A Coruña.jpg|thumb|Менхіры, Парк дэ ла Торэ]] * '''Парк Еўропа'''. Размешчаны паміж раёнамі Cuatro Caminos y La Gaiteira і з’яўляецца папулярным месцам адпачынку. Побач знаходзіцца будынак Fórum Metropolitano, які аб’ядноўвае ў агульную культурную прастору муніцыпальную бібліятэку, сацыяльны цэнтр, фільматэку, {{Не перакладзена 3|Хемератэка|хемератэку|es| Hemeroteca}} і Моладзевы інфармацыйны цэнтр. * '''Парк Сан-Дыега'''. У гэтай зялёнай зоне абсталявана веласіпедная дарожка, якая ідзе на пляж Оза і некаторыя важныя спартыўныя збудаванні (трэнажорная зала, басейны) муніцыпальнай уласнасці * і іншыя. == Культура == Штогадовы {{Нп3|Гістарычны фестываль|гістарычны фестываль|es|Evento de historieta}} {{Нп3|Кулі з Атлантычнага акіяна|«Кулі з Атлантычнага акіяна»|es|Viñetas desde el Atlántico}}'' праводзіцца з 1998 года. === Музеі === [[Файл:Archivo del Reino de Galicia.jpg|thumb|{{Не перакладзена 3|Архіў Каралеўства Галісіі|Архіў Каралеўства Галісіі|es|Archivo del Reino de Galicia}}, які знаходзіцца ў садзе Сан-Карлас]] [[Файл:Domus.jpg|thumb|Domus, [[Дом Чалавека]]]] * {{Нп3|Музей выяўленчых мастацтваў|Музей выяўленчых мастацтваў|gl|Museo de Belas Artes da Coruña}}: гэты музей змяшчае творы вялікіх нацыянальных і замежных мастакоў, якія працавалі паміж XV і XIX стагоддзямі. Сярод яго калекцый эскізы Рубенса, вялікая выстава карцін імпрэсіяністаў і рэлігійных карцін<ref>[http://museobelasartescoruna.xunta.es/ Museo de Bellas Artes]</ref>. * {{Нп3|Музей археялогіі і гісторыі ў Замку Сан-Антон|музей археалогіі і гісторыі горада|gl|Museo Arqueolóxico e Histórico do Castelo de San Antón}}: размешчаны ў замку Сан-Антон, быў створаны ў 1964 годзе пасля таго, як міністэрства абароны саступіла замак мэрыі. Змяшчае прадметы са скарбаў старажытных цывілізацый да дзясятага стагоддзя і выставу, прысвечаную жыццю іспанскай арміі пасля вайны за незалежнасць да валадарання [[Альфонса XIII]]<ref>[http://www.elpater.com/ Museo Arqueológico] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051001091000/http://www.elpater.com/ |date=1 кастрычніка 2005 }}</ref>. [[Файл:Peces en el Aquarium Finisterrae.jpg|left|thumb|{{Нп3|Акварыўм Finisterrae|Finisterrae|es|Aquarium Finisterrae}}]] [[Файл:Casa de las ciencias.jpg|left|thumb|{{Нп3|Дом Навукі, Ла-Карунья|Дом Навукі|es|Casa de las Ciencias (La Coruña)}}]] * [[Дом Чалавека]], вядомы таксама як ''Domus'': ён адносіцца да інтэрактыўных музеяў горада і дазваляе нам больш пільна зірнуць на функцыянаванне чалавечага арганізма. * {{Нп3|Дом Навукі, Ла-Карунья|Дом Навукі|es|Casa de las Ciencias (La Coruña)}}: музей агульнай навукі, які таксама змяшчае планетарый. * {{Нп3|Музей сучаснага мастацтва, Ла-Карунья|Музей сучаснага мастацтва|gl|Museo de Arte Contemporánea Unión Fenosa}}: музей, адкрыты кампаніяй {{Нп3|Unión Fenosa|Unión Fenosa|es|Unión Fenosa}}. * {{Нп3|Акварыўм Finisterrae|Finisterrae|es|Aquarium Finisterrae}}, Дом рыб: тут жывуць марскія віды, характэрныя для Атлантыкі, а таксама можна ўбачыць трапічныя віды, цюленяў і батанічны сад. * {{Нп3|Музей рэлігійнага мастацтва царквы Санта-Марыя-да-Кампа|Музей рэлігійнага мастацтва царквы Санта-Марыя-да-Кампа|es|Museo de Arte Sacra da Colexiata de Santa María do Campo}}: Маленькі музей, які знаходзіцца ў сучасным будынку (арх. Мануэль Галега), які знаходзіцца ў Старым горадзе. Ёсць цікавыя сярэбраныя рэлігійныя ювелірныя вырабы розных школ, эпох і краін. * {{Нп3|Ваенны музей Ла-Каруньі|Ваенны музей|gl|Museo Militar Rexional da Coruña}}: утрымоўвае мадэлі абарончых сістэм горада, а таксама мундзіры і зброю іспанскай арміі ад пятнаццатага стагоддзя да нашых дзён. Тэрытарыяльна адносіцца да {{Нп3|Каньёны гары Сан-Педра|Каньёнаў гары Сан-Педра|es|Cañones del Monte de San Pedro}} * {{Нп3|Дом-музей Марыі Піты|Дом-музей Марыі Піты|gl|Casa Museo de María Pita}}: дом, дзе жыла Гераіня каруньезцаў Марыя Піта. * {{Нп3|Дом-музей Пікаса|Дом-музей Пікаса|gl|Casa Museo Picasso}}: музей жыцця знакамітага мастака, размешчаны ў яго былым доме, дзе ён правёў сваё дзяцінства і вырас як мастак. * '''Музей Касарэса Кірога''': музей памяці {{Нп3|Сант'яга Касарэс Кірога|Касарэса Кірога|ru|Касарес Кирога, Сантьяго}} і рэспубліканізма каруньезцаў і галісійцаў. * {{Нп3|Музей электрычнасці, Ла-Карунья|Музей электрычнасці|gl|Museo da Electricidade}}: музей гісторыі электрычнасці Галісіі, які знаходзіцца ў адным будынку з Музеям сучаснага мастацтва. * {{Нп3|Дом-музей Эміліі Парда Базан||gl|Casa Museo de Emilia Pardo Bazán}}: старажытны будынак асабняка {{Нп3|Эмілія Парда Басан|графіні|ru|Пардо Басан, Эмилия}}, дзе зараз знаходзіцца [[Каралеўская акадэмія Галісіі]]. Прадастаўляе моманты з жыцця і творчасці пісьменніцы. === Тэатры === У горадзе дзейнічае некалькі тэатраў: * {{Нп3|Тэатр Разаліі Кастра||gl|Teatro Rosalía de Castro}}. Будынак XIX стагоддзя, у эклектычным стылі, размешчаны ў самым цэнтры горада, недалёка ад плошчы Марыі Піты. Самыя прэстыжныя і відовішчныя мерапрыемствы праводзяцца тут. * {{Нп3|Тэатр Калон у Каруньі|Тэатр Калон|gl|Teatro Colón da Coruña}}. Адкрыты ў 1948 годзе і нядаўна адноўлены. * {{Нп3|Оперны тэатр Ла-Каруньі|Оперны тэатр|es|Palacio de la Ópera (La Coruña)}} * Форум Метрапалітана * Цэнтр Агара == Спорт == У горадзе праводзіцца мноства спартыўных мерапрыемстваў у шматлікіх спартыўных аб’ектах і збудаваннях === Футбол === [[Файл:Alineacion Deportivo - CSKA de Moscú.jpg|180px|thumb|Каманда [[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва Ла-Карунья]] ў 2008]] Галоўнымі спартыўнымі зоркамі горада з’яўляюцца футбалісты каманды [[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва Ла-Карунья]], яны з’яўляюцца ўладальнікамі тытулу Чампіёнаў Іспаніі ў 2000, а таксама двойчы атрымлівалі Кубак (1995, 2002) і тройчы Суперкубак Іспаніі (1995, 2000, 2002), а Кубак Інтэртота ў 2008 годзе. Яны ўваходзяць у лік усяго 9 каманд, якія калісьці выйгравалі іспанскую Прэм’ер-лігу. Сярод іншых футбольных каманд Варта таксама адзначыць [[Мантанерас]], заснаваны ў 1968 годзе. Найбольш важныя футбольныя падзеі адбываюцца на стадыёнах {{Нп3|Стадыён Рыясор|Рыясор|ru|Риасор}} і {{Нп3|Стадыён Элвінья|Элвінья|gl|Campo Municipal de Elviña}}, хатніх для «Дэпартыва Ла-Карунья» і «Мантанерас» адпаведна. === Хакей === Іншай важнай камандай у горадзе з’яўляецца {{Не перакладзена 3|Хакейны клуб Лісеа|Хакейны клуб Лісеа|es|Hockey Club Liceo}}, якая не раз атрымлівала тытулы ў рознах спаборніцтвах. === Спартыўныя збудаванні === ==== Стадыёны ==== [[Файл:Estadio de Riazor.A Corunha.Galiza.jpg|thumb|{{Не перакладзена 3|Стадыён Рыясор|Рыясор|ru|Риасор}}]] * {{Не перакладзена 3|Стадыён Рыясор|Рыясор|ru|Риасор}}: адкрыты ў 1944 годзе, з’яўляецца самым буйным у горадзе, а таксама самым вядомым, бо з’яўляецца хатнім для «Дэпартыва Ла-Карунья». Знаходзіцца ў раёне Рыясор, побач з аднайменным пляжам. Пакрыццё — газон, памеры 105х68 метраў і ёмістасць у 34 600 гледачоў. * {{Не перакладзена 3|Стадыён Элвінья|Элвінья|gl|Campo Municipal de Elviña}}: размешчаны на вуліцы Глазга, са штучным газонам памерам 104х68 метраў і ёмістасцю ў 1500 гледачоў. Акрамя таго, хатні стадыён «Мантанерас». [[Файл:Estadiounivers.jpg|thumb|Стадыён Універсітэта]] * '''Стадыён Універсітэта''': змяшчаецца ў кампусе {{Не перакладзена 3|Універсітэт Ла-Каруньі|ўніверсітэта|es|Universidade da Coruña}}. Газон пакрыты звычайнай травой, памеры 105x64, ёсць бегавая дарожка на 400 метраў. == Эканоміка == Ла-Карунья лічыцца самай багатай камаркай у Галісіі. [[Валавы ўнутраны прадукт|ВУП]] складае 3.486 млн еўра<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.elpais.com/articulo/Galicia/Coruna/desplaza/Vigo/primer/area/empresarial/Galicia/elpepuespgal/20071012elpgal_3/Tes |загаловак=La Coruña desplaza a Vigo como primer área empresarial de Galicia <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 |аўтар=El País }} {{ref-es}}</ref><ref>{{Кніга |спасылка=http://www.lavozdegalicia.es/dinero/2008/10/03/0003_7192449.htm |загаловак=La Coruña se consolida como motor de la riqueza industrial de Galicia <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 |аўтар=La Voz de Galicia }} {{ref-es}}</ref>. Сектар паслуг, фінансы, партовая дзейнасць (камерцыйная і рыбалоўная) і ў меншай ступені, прамысловы сектар — гэта асноўныя напрамкі дзейнасці для эканомікі горада. Горад з’яўляецца важным фінансавым і прадпрымальніцкім цэнтрам для Галісіі. Сярод банкаў самыя важныя {{Не перакладзена 3|Банк Пастор|Банк Пастор|es|Banco Pastor}} і {{Не перакладзена 3|Caixa Galicia|Caixa Galicia|es|Caixa Galicia}}. У горадзе змяшчаецца буйная карпарацыя [[Inditex]], найбуйнейшая тэкстыльная група ў свеце, якая належыць {{Не перакладзена 3|Амансіа Артэга|Амансіа Артэга|es|Amancio Ortega}}, гэтай карпарацыі належаць такія брэнды, як [[Zara]] (дарэчы, першая ў свеце крама гэтай маркі адкрылася менавіта ў Ла-Каруньі<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.inditex.com/es/quienes_somos/trayectoria |загаловак=Grupo Inditex |год=2009 |аўтар=Inditex S.A. }} {{ref-es}}</ref>), {{Не перакладзена 3|Pull and Bear|Pull and Bear|es|Pull and Bear}}, {{Не перакладзена 3|Massimo Dutti|Massimo Dutti|ru|Massimo Dutti}} і {{Не перакладзена 3|Bershka|Bershka|es|Bershka}}. Таксама ў горадзе змяшчаюцца кампанія {{Не перакладзена 3|Hijos de Rivera|Hijos de Rivera|es|Hijos de Rivera}}, якая валодае маркай піва «Estrella Galicia», а таксама прадае ваду, безалкагольныя напоі і іншыя прадукты і камунікацыйная кампанія {{Не перакладзена 3|R, тэлекамунікацыйная кампанія|R|es|R (telecomunicaciones)}}, якая пракладвае валаконна-аптычны кабель ў Галісіі і галісійскі вядучы пастаўшчык тэлефонных паслуг, Інтэрнэту і кабельнага тэлебачання. === Порт === ==== Унутраны порт ==== {{main|Порт Ла-Каруньі}} [[Файл:Coruña GDFL2005 10.JPG|thumb|left|Пірс Centenario, у цяперашні час выкарыстоўваецца для навалочных грузаў ([[вугаль]], [[каменнавугальны кокс|кокс]] і кантэйнеры)]] [[Файл:Puerto de La Coruna (Spain).jpg|thumb|Пірс Calvo Sotelo, выкарыстоўваецца для драўніны, цынку, збожжа і інш.]] Порт Ла-Карунья з’яўляецца найбуйнейшым гандлёвым аб’ектам у Галісіі, у 2008 годзе адбылося павелічэнне грузавых перавозак на 23 %<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.elcorreogallego.es/indexCanales.php?idMenu=151&idNoticia=418649 |загаловак=El Puerto de La Coruña incrementó en un 22.5% su tráfico de mercancías en 2008 |год=2009 |аўтар=El Correo Gallego |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924024937/http://www.elcorreogallego.es/indexCanales.php?idMenu=151&idNoticia=418649 |archivedate=24 верасня 2015 }} {{ref-es}}</ref>. Праз порт праходзіць больш за 14 мільёнаў тон у год<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.elcorreogallego.es/indexCanales.php?idMenu=151&idNoticia=273936 |загаловак=El Puerto de La Coruña incrementó su tráfico un 3.91% en 2007 |год=2009 |аўтар=El Correo Gallego |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924024935/http://www.elcorreogallego.es/indexCanales.php?idMenu=151&idNoticia=273936 |archivedate=24 верасня 2015 }} {{ref-es}}</ref>, большасць трафіку складаюць наліўныя грузы, такія як прадукты нафтаперапрацоўкі і біяэтанол. Вядзецца гандаль дрэвам і такімі сыпучымі грузамі, як [[цэмент]], [[вугаль]], [[каменнавугальны кокс|кокс]], [[цынк]] і інш. У меншай ступені адбываецца грузапаток кантэйнераў і іншых грузаў. Аб’ём грузапатоку рыбы і морапрадуктаў другі па значнасці ў [[Галісія|Галісіі]], у парту знаходзіцца адзін з асноўных рынкаў рыбы ў краіне. Порт Ла-Карунья таксама галоўны пункт прыпынку для круізных суднаў. Напрыклад, у 2007 годзе ў тут пабывалі 40 000 наведвальнікаў і 62 круізы на суднах {{Не перакладзена 3|RMS Queen Elizabeth 2|RMS Queen Elizabeth 2|ru|RMS Queen Elizabeth 2}}, {{Не перакладзена 3|Jewel of the Seas|Jewel of the Seas|ru|Jewel of the Seas}} і {{Не перакладзена 3|MV Oriana (1995)|MV Oriana (1995)|en|MV Oriana (1995)}}. Порт забяспечвае дзейнасць асноўных эканамічных цэнтраў горада. Ён мае больш за 6 км пірсаў. ==== Знешні порт ==== {{main|Порт Ла-Каруньі}} [[Файл:Obras do porto exterior da Coruña- 25 Abr 09.jpg|thumb|Выгляд знешняга порта ў 2009 г.]] З 2004 г. праводзіцца рэканструкцыя порта ў {{Не перакладзена 3|Пунта-Лангасцейра|Пунта-Лангасцейра|gl|Punta Langosteira}}. Будоўлю з бюджэтам больш за 300 млн еўра плануецца завяршыць у 2012 г., але з 2010 г. новы порт ужо часткова функцыянуе. Новы порт змяшчае хвалярэз 3250 м у даўжыню, 264 гектараў ўнутраных вод (што эквівалентна больш за 100 футбольных палёў) і 91 гектар зямлі пад забудову. Акрамя таго, маецца пад’язная дарога да трасы {{Не перакладзена 3|Аўтадарога А-6, Іспанія|А-6|es|Autovía del Noroeste}} і чыгункі. Прычальная лінія працягнецца больш чым на 9 км з глыбінямі ад 16 да 30 метраў, што дазволіць прымаць судны да 250 000 тон. Выкарыстанне гэтага новага порта дапаможа да 2020 г. выкараніць перавозку брудных і небяспечных грузаў (напрыклад, сыпкіх матэрыялаў і вадкасцей) ад горада Ла-Карунья. Пасля выканання другога і трэцяга пашырэння, запланаваных да 2020 г., у новым порце будуць таксама размешчаны кантэйнеры, генеральныя грузы і рыбапрадукты, якія адправяцца ў гарадскія докі Сан-Дыега і Оза. === Прамысловасць === У сваіх межах горад мае два індустрыяльных паркі: [[А-Грэла-Бенс]] ({{lang-es|A Grela-Bens}}), у якім змешчана больш за 600 кампаній і {{Не перакладзена 3|PO.CO.MA.CO|PO.CO.MA.CO|es|PO.CO.MA.CO}}, які абслугоўвае каля 400 кампаній. У сталічным рэгіёне размешчаны іншыя буйныя прамысловыя зоны, у асноўным, у паўднёва-заходнім раёне (муніцыпалітэты {{Не перакладзена 3|Кульярэда|Кульярэда|ru|Кульередо}} і [[Артэйха]]), напрыклад, Сабон (Sabón), дзе, сярод іншага, знаходзіцца штаб-кватэра шматнацыянальнай [[Inditex]] і цеплавая электрастанцыя Sabón. Сярод іншых вядомых прамысловых месцаў у сталічнай вобласці {{Не перакладзена 3|Альведра|Альведра|gl|Alvedro, Almeiras, Culleredo}}, {{Не перакладзена 3|Камарка Баркала|Баркала|ru|Баркала (комарка)}}, {{Не перакладзена 3|Мяйсэндэ|Мяйсэндэ|es|Meicende}}. Буйнымі прамысловымі аб’ектамі ў межах горада з’яўляюцца нафтаперапрацоўчы завод {{Не перакладзена 3|Repsol YPF|Repsol YPF|ru|Repsol YPF}}, які пачаў працаваць ў 1967 г. і алюмініевы завод металургічнай кампаніі {{Не перакладзена 3|Alcoa|Alcoa|ru|Alcoa}}. === Камерцыя === У Ла-Каруньі дзейнічаюць сотні камерцыйных цэнтраў і прадпрыемстваў, тут знаходзіцца самая вялікая колькасць гандлёвых кампаній на тэрыторыі Паўночнай Іспаніі. ==== Буйныя гарадскія гандлёвыя цэнтры ==== * '''Абеліск'''. Вялікі цэнтр, якім карыстаюцца і мясцовыя жыхары, і турысты. Тут знаходзяцца крамы міжнародных кампаній, напрыклад, {{Не перакладзена 3|Benetton|Benetton|ru|Benetton}}, [[Inditex]], {{Не перакладзена 3|Springfield|Springfield|es|Springfield (cadena de tiendas)}}, Ulanka, Vidrio, Pronovias. * '''Вуліца Barcelona'''. Пешаходная вуліца, якая знаходзіцца даволі далёка ад турыстычных маршрутаў, але таксама папулярная для пакупцоў, бо знаходзіцца ў адным з самых густанаселеных раёнаў. * '''Вуліца San Andrés'''. Яна адчула спад гандлю пасля адкрыцця буйных гандлёвых цэнтраў, але застаецца папулярнай да гэтых часоў, дзякуючы выдатнай транспартнай сувязі з цэнтрам гораду. === Турызм === Турызм ў Ла-Каруньі павялічваецца ў апошнія гады, у год сюды заходзіць каля 60 [[Круізнае судна|круізных суднаў]]. Горад мае шмат турыстычных прывабнасцяў, сярод іх маяк, набярэжная, шматлікія музеі і паркі, замак Сан-Антон і старажытныя цэрквы, у горадзе экспануюцца працы вядомых мастакоў і працуюць крамы вядомых гандлёвых марак. [[Файл:Panoramica A Coruña desde San Pedro.jpg|thumbnail|center|815px|Бухта Арзан з гары Монтэ-дэ-Сан-Педра, у левым куце — Вежа Геркулеса]] У горадзе многа пляжаў, асноўныя з іх добра прыдатныя да сёрфінгу. Тут праходзяць розныя святы, напрыклад, Ноч Святога Хуана<ref>[http://mw2.google.com/mw-panoramio/photos/medium/1090343.jpg Святкаванне Дня Святога Хуана на пляжы Рыясор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150514190831/http://mw2.google.com/mw-panoramio/photos/medium/1090343.jpg |date=14 мая 2015 }}</ref>, якая прыцягвае гледачоў вогнішчамі на пляжах і феерверкамі. У 2006 г. ўпершыню ў гісторыі горада колькасць турыстаў пераўзышла падвоенае насельніцтва горада, дасягнуўшы паўмільёна наведвальнікаў, а ў 2010 г. яна дасягнула мільёна<ref>http://www.lavozdegalicia.es/coruna/2011/01/18/00031295372842649211809.htm</ref>. У горадзе маецца разгалінаваная сетка гасцініц, як міжнароднага рангу, так і мясцовых. Агульная колькасць месцаў, якія можа прапанаваць гасцінічны сектар, складае больш, чым за 3500. {| class="wikitable" |- |+Гасцініцы Ла-Каруньі |- ! [[Файл:Escudo de A Coruña.svg|50px]] ||Тып||Колькасць |- |rowspan=6|Гасцініцы |5 зорак||1 |- |4 зоркі||10 |- |3 зоркі||3 |- |2 зоркі||4 |- |1 зорка||7 |- |'''Агульная колькасць'''||'''25''' |} == Сацыяльнае забеспячэнне == === Адукацыя === У горадзе ёсць 12 прыватных, 26 публічных і 17 сярэдніх школ і 3 універсітэта, раскіданыя па ўсім муніцыпалітэце. === Універсітэты === ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Універсітэт Ла-Каруньі|Універсітэт Ла-Каруньі|es|Universidad de La Coruña}} [[Файл:Logo udc.jpg|150px|thumb|Лагатып Універсітэта Ла-Каруньі]] Універсітэт Ла-Каруньі мае 5 кампусаў у Ла-Каруньі (у Элвіньі, Запатэйра, Рыясоры і Озе) і адзін у Фероле. Тут навучаецца каля 24 000 студзентаў<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.laopinioncoruna.es/coruna/2009/12/06/numero-matriculados-universidad-crece-6/340882.html |загаловак=La Universidad aumenta un 6% el número de matriculados 2010/2011 |год=2010 |аўтар=La Opinión A Coruña }} {{ref-es}}</ref>. Універсітэт прапануе некалькі спецыяльнасцяў, унікальных для Галісіі і нават для Паўночнай Іспаніі, напрыклад, {{Не перакладзена 3|Падзіатрыя|падзіатрыя|ru|Подиатрия}}, звычайная і {{Не перакладзена 3|Тэхнічная архітэктура|тэхнічная|es|Arquitectura técnica}} архітэктура, {{Не перакладзена 3|Прамысловы дызайн|прамысловы дызайн|ru|Промышленный дизайн}}, {{Не перакладзена 3|Карабельныя прылады|карабельныя прылады|ru|Корабельные устройства}}, грамадзянскае будаўніцтва, каналы і порты, сацыялогія, паліталогія і кіраванне. Таксама ў горадзе працуюць філіялы {{Не перакладзена 3|Нацыянальны ўніверсітэт дыстанцыйнай адукацыі, Іспанія|Нацыянальнага ўніверсітэта дыстанцыйнай адукацыі, Іспанія|es|Universidad Nacional de Educación a Distancia}} і {{Не перакладзена 3|Інтэрнацыянальны ўніверсітэт Мянендэса-і-Пелая|Інтэрнацыянальнага ўніверсітэта Мянендэса-і-Пелая|es|Universidad Internacional Menéndez Pelayo}} === Ахова здароўя === Аховай здароўя займаюцца {{Не перакладзена 3|Комплекс бальніцы ўніверсітэта Ла-Каруньі|Комплекс бальніцы ўніверсітэта Ла-Каруньі|gl|Complexo Hospitalario Universitario A Coruña}}, які ўключае гарадскую бальніцу, бальніцу Абентэ і Лага, марскую бальніцу Оза і бальніцу Тэрэзы Эрэра, а таксама іншыя цэнтры. Існуюць таксама прыватныя клінікі, напрыклад, Modelo або Бальніца Санта-Тэрэза. == Транспарт і камунікацыі == === Аўтамабільныя дарогі і магістралі === {| class="wikitable" ! Ідэнтыфікатар !! Назва !! Маршрут |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=autovía|id=A-6|link=A-6}} || {{Не перакладзена 3|Аўтадарога А-6, Іспанія|А-6|es|Autovía del Noroeste}} | [[Мадрыд]] — {{Не перакладзена 3|Кальяда-Вільяльба|Кальяда-Вільяльба|ru|Кольядо-Вильяльба}}/{{Не перакладзена 3|Аданера|Аданера|ru|Аданеро}} — {{Не перакладзена 3|Тардэсільяс|Тардэсільяс|ru|Тордесильяс}} — {{Не перакладзена 3|Горад Бенавентэ|Бенавентэ|ru|Бенавенте (Испания)}} — {{Не перакладзена 3|Горад Панферада|Панферада|ru|Понферрада}} — [[Луга (Іспанія)|Луга]] — Ла-Карунья |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=autovía|id=AP-9|link=AP-9}} || {{Не перакладзена 3|Autopista del Atlántico|Autopista del Atlántico|es|Autopista del Atlántico}} || [[Фероль]] — Ла-Карунья — [[Сант’яга-дэ-Кампастэла]] — [[Пантэведра]] — [[Віга]] — {{Не перакладзена 3|Туй, Іспанія|Туй|ru|Туй (Испания)}} — {{ІдІсп|тып=autovía|id=A-55|link=A-55}} — [[Партугалія]]/{{ІдІсп|тып=nacional|id=IP 1|link=IP 1}} |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=autovía|id=AC-10|link=AC-10}} || Злучэнне |{{ІдІсп|тып=autovía|id=AC-11|link=AC-11}} з {{ІдІсп|тып=autovía|id=AC-12|link=AC-12}} || Вуліца Альфонса Маліна — Тунэль Эйрыс — Порт Оза |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=autovía|id=AC-11|link=AC-11}} || Пад’езд да Ла-Каруньі||Вуліца Альфонса Маліна — скрыжаванне з {{ІдІсп|тып=nacional|id=N-550|link=auto}} — Мост Pasaje |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=autovía|id=AC-12|link=Autovía AC-12}} || Пад’езд да Ла-Каруньі {{ІдІсп|тып=nacional|id=N-VI|link=auto}}||Вуліца Прыма-дэ-Рывера — Касабланка — Túner de і Порт Оза — Мост Pasaje |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=autovía|id=AC-14|link=Autovía AC-14}} || Пад’езд да Ла-Каруньі ад {{ІдІсп|тып=autovía|id=A-6|link=Autovía A-6}}||As Lonzas — {{Не перакладзена 3|А-Запатэйра|А-Запатэйра|gl|A Zapateira}} — Тарыя — {{ІдІсп|тып=autovía|id=A-6|link=Autovía A-6}} |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=nacional|id=N-VI|link=N-VI}} ||{{Не перакладзена 3|Паўночна-заходняя шаша, Іспанія|Паўночна-заходняя шаша|es|Carretera del Noroeste}}|| [[Мадрыд]] — {{Не перакладзена 3|Медына-дэль-Кампа||ru|Медина-дель-Кампо}} — {{Не перакладзена 3|Тардэсільяс|Тардэсільяс|ru|Тордесильяс}} — {{Не перакладзена 3|Горад Бенавентэ|Бенавентэ|ru|Бенавенте (Испания)}} — {{Не перакладзена 3|Горад Панферада|Панферада|ru|Понферрада}} — [[Луга (Іспанія)|Луга]] — Ла-Карунья |- |align="center" |{{ІдІсп|тып=nacional|id=N-550|link=N-550}} ||{{Не перакладзена 3|Атлантычная шаша, Іспанія|Атлантычная шаша|es|Carretera del Atlántico}}|| Ла-Карунья — [[Сант’яга-дэ-Кампастэла]] — [[Пантэведра]] — [[Віга]] — {{Не перакладзена 3|Туй, Іспанія|Туй|ru|Туй (Испания)}} |} Асноўныя транспартныя артэрыі горада: * Вуліца Альфонса Маліна, адна з галоўных вуліц з трафікам 140 000 транспартных сродкаў<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.laopinioncoruna.es/secciones/noticia.jsp?pRef=2009022100_2_262611__A-Coruna--Metro-Fomento-preve-doblar-numero-carriles-tramo-Alfonso-Molina |загаловак=Fomento prevé doblar el número de carriles en un tramo de Alfonso Molina - A Coruña / Metro - La Opinión A Coruña |год=2009 |аўтар=La Opinión A Coruña }} {{ref-es}}</ref> * Вуліца Jubias<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.enelburgo.es/content/view/511/1/lang,es/ |загаловак=Salidas directas <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111020184322/http://www.enelburgo.es/content/view/511/1/lang,es/ |archivedate=20 кастрычніка 2011 }}</ref> * Кальцо Хуана Карласа I: у цяперашні час у стадыі будаўніцтва, стане трэцяй кальцавой дарогай горада<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.riazor.org/una-calle-menos-109890 |загаловак=La tercera ronda se llamará Ronda de Juan Carlos I |год=2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091124175454/http://www.riazor.org/una-calle-menos-109890 |archivedate=24 лістапада 2009 }} {{ref-es}}</ref> [[Файл:avda alfonso molina la coruña.jpg|thumb|Вуліца Альфонса Маліна]] [[Файл:Estacionrenfeacoruña.jpg|thumb|Станцыя Renfe]] === Чыгунка === У горадзе ёсць дзве станцыі чыгункі: * Пасажырская: Станцыя {{Не перакладзена 3|Станцыя Ла-Карунья-Сан-Крыстабаль||es|Estación de La Coruña-San Cristóbal}}, перабудаваная ў 1991 г., мае рэгіянальныя цягнікі ў буйныя гарады Галісіі, а таксама злучае горад з [[Мадрыд]]ам, [[Барселона]]й і лініяй [[Ірун]]/[[Більбаа]]. Некалькі гадоў таму станцыя зазнала невялікую рэканструкцыю, якая падрыхтавала будучы прыход кампаніі {{Не перакладзена 3|AVE|AVE|ru|AVE}} ў горад. Чакаецца, што ў 2012 г. будзе дабудавана высокахуткасная лінія Ферол-Ла-Карунья-Сант’яга-дэ-Кампастэла, якая ў сваю чаргу непасрэдна звязана з Мадрыдам. У 2005 г. станцыя абслужыла каля 600 000 пасажыраў, што з’яўляецца рэкордам за ўсю яе гісторыю. * Грузавая: Станцыя Сан-Дыега, якая абслугоўвае порт горада. Асноўнымі напрамкамі дзейнасці кампаніі з’яўляюцца перавозкі дрэва, жалеза, цынку, вугалю і кантэйнераў з партоў. === Аэрапорт === ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Аэрапорт Ла-Каруньі|Аэрапорт Ла-Каруньі|es|Aeropuerto de La Coruña}} [[Файл:Aeropuerto de Coruna.jpg|thumb|Аэрапорт Ла-Каруньі]] Ла-Карунья мае аэрапорт у 9 км ад горада, вядомы як Аэрапорт Альведа, афіцыйна названы {{Не перакладзена 3|Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea|Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea|es|Aeropuertos Españoles y Navegación Aérea}} Аэрапорт Ла-Каруньі. Ён мае невялікую пасадачную паласу ў 1.9 км і сучасную супрацьтуманную сістэму ILS II/III, якая ўступіла ў строй у 2008. У апошнія гады аэрапорт быў самым хуткарастучым у Галісіі, ён падвоіў лік пасажыраў на працягу трох гадоў<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.aena.es/csee/Satellite?Language=ES_ES&MO=6&SMO=1&SiteName=LCG&c=Page&cid=1048146841374&pagename=subHome |загаловак=Alvedro es el Aeropuerto que más ha crecido, más de un 51.8%. <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 }} {{ref-es}}</ref>? і дасягнуў 1 175 000 пасажыраў у 2008 годзе<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.aena.es/csee/ccurl/12.Estadistica_Diciembre_2008.pdf |загаловак= Salidas directas <!--Generado por Muro Bot. Puedes ayudar a rellenar esta plantilla--> |год=2009 }} {{ref-es}}</ref>. Аэрапорт мае рэгулярныя рэйсы ў буйныя гарады ў мацерыковай частцы (Мадрыд, Барселона, Севілья, Більбаа, Сарагоса і Валенсія), таксама рэйсы ў Лісабон, Лондан і Амстэрдам і на Канарскія астравы, у цяперашні час таксама вядуцца перамовы для злучэння горада з трымя гарадамі Усходняй Еўропы і паўднёвай Іспаніі. === Міжгароднія аўтобусы === Ла-Карунья мае аўтобусную станцыю ў гандлёвым цэнтры горада, яна была пабудавана ў 1989 годзе і ў цяперашні час абслугоўвае больш за 6 мільёнаў пасажыраў у год (17 000 у дзень)<ref>{{Кніга |спасылка=http://www.coruna.es/servlet/Satellite?c=Page&cid=1132316994654&pagename=Portal%2FPage%2FPortal-SubportadaSeccionDescriptivos |загаловак= Comunicaciones |год=2009 }} {{ref-es}}</ref>. Станцыя мае злучэнне з галісійскімі, іспанскімі і іншымі гарадамі, у тым ліку з [[Жэнева]]й, [[Парыж]]ам, [[Лісабон]]ам, [[Рым]]ам і [[Мюнхен]]ам. === Гарадскі транспарт === ''Асноўны артыкул'': {{Не перакладзена 3|Трамвайная кампанія Ла-Каруньі|Трамвайная кампанія Ла-Каруньі|es|Compañía de Tranvías de La Coruña}} [[Файл:Tranvía.A Coruña Galicia.jpg|left|thumb|Трамвай на набярэжнай]] У горадзе працуе аўтобусныя 24 маршруты, яны кіруюцца Трамвайнай кампаніяй Ла-Каруньі<ref>[http://www.tranviascoruna.com/ Compañía de Tranvías de la Coruña]</ref> і трамваі, якія ходзяць уздоўж набярэжнай. Таксама ў Ла-Каруньі працуе кампанія BICICORUÑA, якая займаецца пракатам веласіпедаў. {|class="sortable wikitable" style="text-align:center" align=center ! Нумар аўтобуса ! Маршрут |- |[[Файл:Linea1.jpg|50px]]||Abente y Lago — Plaza Pablo Iglesias |- |[[Файл:Cor1A.jpg|50px]]||Puerta Real — Pasaje, Santa Gema |- |[[Файл:Linea2.jpg|50px]]||Puerta Real — Los Castros |- |[[Файл:Cor2A.jpg|50px]]||Puerta Real — Hospital de Oza |- |[[Файл:Linea3.jpg|50px]]||San Pedro de Visma, Iglesia — Adormideras, Mercado |- |[[Файл:Cor3A.jpg|50px]]||San Pedro de Visma, Iglesia — Adormideras, Mercado |- |[[Файл:Linea4.jpg|50px]]||Hércules, Mercado-Camilo José Cela, Bloque 56 |- |[[Файл:Cor5.jpg|50px]]||Adormideras, Mercado-Espacio Coruña |- |[[Файл:Cor6.jpg|50px]]||Hércules, Mercado-San José |- |[[Файл:Cor6A.jpg|50px]]||Hércules, Mercado-Bens |- |[[Файл:Cor7.jpg|50px]]||Hércules, Mercado-Ambulatorio Ventorrillo |- |[[Файл:Cor11.jpg|50px]]||Las Lagoas-Área Com. Marineda |- |[[Файл:Cor12.jpg|50px]]||Emilio Glez.López,Manuel Azaña-Residencia, glorieta |- |[[Файл:Cor12A.jpg|50px]]||Plaza del Conservatorio-Residencia, glorieta |- |[[Файл:Cor14.jpg|50px]]||Emilio Glez.López,Manuel Azaña-Plaza de Pablo Iglesias |- |[[Файл:Cor17.jpg|50px]]||Hércules, Mercado-Residencia, glorieta |- |[[Файл:Cor20.jpg|50px]]||Juan Flórez, 10-Pasaje, Eirís |- |[[Файл:Cor21.jpg|50px]]||Juana de Vega-Fraga del Eume |- |[[Файл:Cor22.jpg|50px]]||Juan Flórez, 10-Pasaje, Santa Gema |- |[[Файл:Cor23.jpg|50px]]||Juana de Vega-Urbanización Breogán |- |[[Файл:Cor23A.jpg|50px]]||Puerta Real-Urbanización Breogán |- |[[Файл:Cor24.jpg|50px]]||Juan Flórez, 10-O Carón |- |[[Файл:CorU.jpg|50px]]||'''(Especial Universidad)'''Juan Flórez, 10-Campus Zapateira, Filología |- |[[Файл:CorBUHO.jpg|50px]]||'''(Servicio Nocturno)'''Los Castros-Obelisco |} {| class="wikitable" ! Нумар трамвая ! Маршрут |- |[[Файл:Cor27.jpg|50px|center]][[Файл:Cor32.jpg|50px|center]][[Файл:Cor57.jpg|50px|center]][[Файл:Cor100.jpg|50px|center]][[Файл:Cor101.jpg|50px|center]][[Файл:Cor201.jpg|50px|center]]||Puerta Real/Parrote — Замак Сан-Антон — Maestranza — San Amaro/Adormideras — Вежа Геркулеса — Дом рыб — Музей чалавека — Пляж Арзан — Delegación de Hacienda — Рыясор |} == Рэсурснае забеспячэнне і жыллёва-камунальная гаспадарка == === Водазабеспячэнне === [[Файл:EncoroCecebre.jpg|thumb|200px|Рэзервуар Сэсэбрэ ўзімку]] Муніцыпальная кампанія «Воды Каруньі» (Aguas de La Coruña) кіруе ўсім цыклам водазабеспячэння ў горадзе Ла-Карунья і іншых суседніх гарадах, такіх як Артэйха, Кульярэда, Алейрас, Бяргонда, Сада, Камбрэ і Караль. Водазабеспячэнне ажыццяўляецца з рэзервуара {{Не перакладзена 3|Сэсэбрэ|Сэсэбрэ|es|Cecebre}}<ref>[http://www.emalcsa.es/asp/home.asp?opcion=inicio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110803162641/http://www.emalcsa.es/asp/home.asp?opcion=inicio |date=3 жніўня 2011 }}</ref>. === Збор гарадскіх адкідаў === Паслугі па збору гарадскіх адкідаў аказвае гарадская кампанія Cespa<ref>[http://www.coruna.es/medioambiente/030104reco.jsp]</ref>. Адходы перапрацоўваюцца на заводзе ў раёне {{Не перакладзена 3|Насціян|Насціян|gl|Nostián, Pastoriza, Arteixo}}. === Ачыстка вуліц === Ажыццяўляецца комплексная сістэма прыбірання вуліц пад лозунгам «Ла-Карунья, прыродная», якая дасягае кожнай вуліцы, плошчы, садочка і парка. Для дасягнення гэтай мэты выкарыстоўваецца сучасная машынная тэхніка апошняга пакалення, разнастайнае матэрыяльна-тэхнічнае абсталяванне ў спалучэнні з чалавечымі рэсурсамі, неабходнымі для выканання ручных аперацый ачысткі. === Санітарыя === Адкрытыя пасля некалькіх гадоў затрымкі, станцыя ачысткі сцёкавых вод, якая знаходзіцца ў раёне Бенс, абслугоўвае жыхароў муніцыпалітэтаў Ла-Карунья, Артэйха, Кульярэда, Алейрас<ref>[http://augasdegalicia.xunta.es/es/edars/ACOR.html Augas de Galicia. EDAR de Bens]</ref>. == Сродкі масавай інфармацыі == * Тэлебачанне: ** {{нп3|Telecoruña|Telecoruña|es|Telecoruña}} ** {{нп3|Localia Coruña|Localia Coruña|gl|Localia Coruña}}', якая належыць групе {{нп3|La Voz de Galicia|Голас Галісіі|es|La Voz de Galicia}} ** {{нп3|VTelevisión|VTelevisión|es|VTelevisión}}: канал групы [[Голас Галісіі]]. * Радыё: ** Прыватныя камерцыйныя: {{нп3|Onda Cero|Onda Cero|es|Onda Cero}}, належыць {{нп3|Grupo Planeta|Grupo Planeta|es|Grupo Planeta}}; {{нп3|Cadena SER|Radio Coruña - Cadena SER|es|Cadena SER}}, {{нп3|40 Principales|40 Principales|es|40 Principales}}, {{нп3|M80 Radio|M80 Radio|es|M80 Radio}} і {{нп3|Cadena Dial|Cadena Dial|es|Cadena Dial}}, належыць {{нп3|Grupo PRISA|Grupo PRISA|es|Grupo PRISA}}; {{нп3|COPE|COPE|es|COPE}}, {{нп3|Grupo Voz|Grupo Voz|es|Grupo Voz}} y {{нп3|Punto Radio|Punto Radio|es|Punto Radio}}[[Punto Radio]]. ** Грамадскія: {{нп3|Radio Nacional de España|Radio Nacional de España|es|Radio Nacional de España}} і {{нп3|Radio Galega|Radio Galega|es|Radio Galega}} ** {{нп3|Радыёстанцыі супольнасці|Радыёстанцыі супольнасці|es|Radio comunitaria}}: {{нп3|Cuac FM|Cuac FM|es|Cuac FM}}, кіруецца Калектывам універсітэтскіх актываў, і штаб-кватэра {{нп3|Red de Medios Comunitarios|Red de Medios Comunitarios|es|Red de Medios Comunitarios}} * Друкаваныя СМІ: {{нп3|La Voz de Galicia|La Voz de Galicia|es|La Voz de Galicia}}, {{нп3|La Opinión A Coruña|La Opinión A Coruña|es|La Opinión A Coruña}}, {{нп3|El Ideal Gallego|El Ideal Gallego|es|El Ideal Gallego}}, Depor Sport (афіцыяльны бюлетэнь [[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва Ла-Карунья]]) і {{нп3|DxT Campeón|DxT Campeón|es|DxT Campeón}}, таксама {{нп3|ADN (periódico)|ADN|es|ADN (periódico)}}, {{нп3|Qué!|Qué!|es|Qué!}}, {{нп3|De luns a venres|De luns a venres|es|De luns a venres}} і {{нп3|20 minutos|20 minutos|es|20 minutos}}. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Іспаніі}} [[Кадыс]] * {{Сцяг Бразіліі}} [[Рэсіфі]]<ref name=Irmandamento>{{Cite web |url=http://www.igadi.org/ti/005/os_irmanamentos_dos_concellos_de_galicia.htm |title=Os irmanamentos dos concellos en Galicia |access-date=5 снежня 2011 |archive-date=30 верасня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930083516/http://www.igadi.org/ti/005/os_irmanamentos_dos_concellos_de_galicia.htm |url-status=dead }}</ref> * {{Сцяг Францыі}} [[Брэст (Францыя)|Брэст]]<ref name="Irmandamento"/> * {{Сцяг Італіі}} {{Нп3|Горад Марыльянелла|Марыльянелла|ru|Марильянелла}} * {{Сцяг Аргенціны}} [[Мар-дэль-Плата]]<ref>[http://www.cancilleria.gov.ar/portal/seree/dirfe/hermanamientos2.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070520134809/http://www.cancilleria.gov.ar/portal/seree/dirfe/hermanamientos2.html |date=20 мая 2007 }}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Марцін Рывас]] == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == {{commons|La Coruña}} * [http://www.coruna.es/ Афіцыйны сайт горада] {{ref-es}} * [http://www.dicoruna.es/ Web de la Diputación de La Coruña] {{ref-es}} {{Добры артыкул|Геаграфія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Сталіцы правінцый Іспаніі}} [[Катэгорыя:Гарады Галісіі]] [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Ла-Карунья]] [[Катэгорыя:Ла-Карунья| ]] 1tffb0saatnvjx37v1ohetcpoj2opmj Леанард Леанідавіч Васільеў 0 102132 5161370 4433383 2026-07-05T22:30:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161370 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} {{Вучоны}} '''Леана́рд Леані́давіч Васі́льеў''' ({{ДН|3|1|1937}}, г. [[Сімферопаль]] —) — беларускі вучоны ў вобласці [[цеплафізіка|цеплафізікі]]. Доктар тэхнічных навук (1973), прафесар, загадчык лабараторыі порыстых асяроддзяў у [[Інстытут цепла- і масаабмену імя Лыкава|Інстытуце цепла- і масаабмену імя Лыкава]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]]<ref>{{Cite web |url=http://ais.by/users/vasilyevl |title=Леонард Васильев |access-date=6 студзеня 2012 |archive-date=9 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109094752/http://ais.by/users/vasilyevl |url-status=dead }}</ref>, заснавальнік навуковай школы ў галіне цеплавых труб у Беларусі<ref name="МГ">[http://news.tut.by/society/267181.html Белорусский ученый награжден золотой медалью Гровера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112181445/http://news.tut.by/society/267181.html |date=12 студзеня 2012 }}</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|БПІ]] ў 1959 годзе. З 1961 у [[Інстытут цепла- і масаабмену АН БССР|Інстытуце цепла- і масаабмену АН БССР]], з 1967 загадчык лабараторыі нізкіх тэмператур<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Васильев Леонард Леонидович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 104 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Даследаванні па цепла- і масапераносу, працэсаў пераносу энергіі і рэчывы ў капілярна-порыстых асяроддзях пры нізкіх тэмпературах<ref name="БС"/>. Аўтар 14 манаграфій, у тым ліку 3 калектыўных на англійскай мове, каля 600 артыкулаў і дакладаў, 218 аўтарскіх пасведчанняў і 12 міжнародных патэнтаў<ref name="МГ"/>. == Узнагароды == Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР]] 1980 года, прэміі Савета Міністраў СССР, [[Прэмія імя акадэміка А. В. Лыкава|прэміі імя акадэміка А. В. Лыкава]], прысуджаецца НАН Беларусі, прэміі выдатнага індыйскага вучонага Arcot Ramachandran і іншых<ref name="МГ"/>. У 2012 годзе быў узнагароджаны залатым [[медаль Гровера|медалём Гровера]]<!--Гэта пра самога Гровера — http://www.nytimes.com/1996/11/03/us/george-m-grover-81-inventor-of-popular-heat-transfer-device.html --><ref name="МГ"/>. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Васільеў, Леанард Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Савета Міністраў СССР]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута цепла- і масаабмену імя А. В. Лыкава НАНБ]] m1tqztgy5jbrd2ox3mim8xcsuxuxfpk Луга (Іспанія) 0 105590 5161427 4880346 2026-07-06T05:59:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161427 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Луга}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Луга |арыгінальная назва = {{lang-gl|Lugo}} |падначаленне = |краіна = Іспанія |герб = Escudo de Lugo 3pergamiño.svg |сцяг = Flag of the City of Lugo, Spain (official).PNG |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Muralla_Catedral_Lugo.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 43|lat_min = 0|lat_sec = 43.24 |lon_dir = W|lon_deg = 7|lon_min = 33|lon_sec = 20.75 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 330 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 465 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 97 635 |год перапісу = 2011 |шчыльнасць = 296.06 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 27001-27004 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Lugo |сайт = http://lugo.gal/ |мова сайта = es |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Луга''' ({{lang-gl|Lugo}}) — горад у паўночна-заходняй [[Іспанія|Іспаніі]], аўтаномнай супольнасці [[Галісія]]. Насельніцтва — 97 635 ([[2011]]). Луга з'яўляецца адзіным горадам у свеце, які акружаны поўнасцю захавалымі рымскімі сценамі, якія дасягаюць у вышыню ад 10 да 15 метраў і маюць сістэму з 71 вежы і 10 брам. Гэтыя сцены [[3 стагоддзе|III стагоддзя]] знаходзяцца пад абаронай [[ЮНЕСКА]], гэта значыць унесены ў [[Сусветная спадчына ЮНЕСКА|Cусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Мост праз раку [[Рака Мінью|Мінью]] па сутнасці мае рымскае паходжанне, аднак праз шматлікія рамонты на працягу стагоддзяў яго рымскі характар быў страчаны. == Гісторыя == Горад быў заснаваны, верагодна, [[кельты|кельтамі]] і прысвечаны [[Лугас]]у<ref>Alexei Kondratiev (2007). [http://www.mythicalireland.com/mythology/tuathade/lugus.html Lugus: The Many-Gifted Lord]. Mythical Ireland.</ref>, кельцкаму богу святла, клятвы і мастацтва. Пазней рымскі ваенны [[Павел Фабій Максім]] заваяваў горад і назваў яго Люк Аўгусці ({{lang-la|Lucus Augusti|скарочана}}) у [[13 да н.э.|13 годзе да н.э.]] Места стала рымскім ваенным лагерам, у той час як [[Рымская імперыя]] скончыла заваёву поўначы [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]]. Горад увайшоў у склад правінцыі [[Тараконская Іспанія]] і быў галоўным горадам племя [[капоры]]. Не зважаючы на тое, што горад быў невялікім па памеры, ён адыгрываў значную ролю ў рымскі перыяд, бо размешчаны ў цэнтральнай частцы буйнога рэгіёна здабычы [[золата]], што ў рымскі перыяд вялася вельмі актыўна. У канцы [[5 стагоддзе|V стагоддзя]] горад меў свайго біскупа і застаўся адміністрацыйным цэнтрам [[свевы|свеваў]] і [[вестготы|вестготаў]], перш, чым сышоў у заняпад. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Гл. таксама == * [[Рамон Пінейра Лопес]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lugo}} * [http://musique09.free.fr/espagne_new2/thumbnails.php?album=17 Фотаздымкі Люга] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120206071812/http://musique09.free.fr/espagne_new2/thumbnails.php?album=17 |date=6 лютага 2012 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&t=h&msa=0&msid=102024419633429989387.00044e3b00d5ed2e80084&ll=43.012375,-7.559388&spn=0.004425,0.010096&z=17&iwloc=00049539572116d69289d Гарадская сцяна] на maps.google.com {{Сталіцы правінцый Іспаніі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарады Галісіі]] [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Луга]] [[Катэгорыя:Луга (Іспанія)| ]] tj0dean2tj3cxag0txiad6om63t0i9f Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі 0 111495 5161244 4432612 2026-07-05T13:26:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161244 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі |скарачэнне = КНУ імя Т. Шаўчэнкі |эмблема = |выява = |арыгінал = Київський національний університет імені Тараса Шевченка |міжназва = {{lang-en|Taras Shevchenko National University of Kyiv}}, {{lang-la|Universitas Kioviensis}} |ранейшае = Імператарскі ўніверсітэт Святога Уладзіміра |дэвіз = {{lang-la|Utilitas, Honor et Gloria}}, «Карысць, Гонар і Слава» |заснаваны = [[1834]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = нацыянальны, аўтаномны, даследчы |найменне пасады =Рэктар |піб пасады = [[Леанід Васільевіч Губерскі]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = Кіеў, {{flagicon|Украіна}} Украіна |метро = [[Выява:BSicon v-BHF.svg|20px|станцыя метро Універсітэт, Кіеў|Універсітэт]] [[Універсітэт (станцыя метро, Кіеў)|Універсітэт]] |кампус = |адрас = Украіна, 01601, г. Кіеў, вул. Уладзімірская, 60 |сайт = [http://www.univ.kiev.ua/ru www.univ.kiev.ua] |узнагароды = {{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі|тып=горад}} |lat_dir = N |lat_deg = 50 |lat_min = 26 |lat_sec = 30.85 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 30 |lon_sec = 40.73 |CoordScale = 2000 |edu_region = UA }} '''Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі''', скар. КНУ імя Тараса Шаўчэнкі / КНУ (укр. Київський національний університет імені Тараса Шаўчэнкі) — ВНУ ў г. [[Кіеў]], [[Украіна]]. Вядучы і адзін з найбуйнейшых ВНУ Украіны, нацыянальны цэнтр навукі і культуры, адзін з найстарэйшых універсітэтаў Украіны. У 2008—2009 гадах універсітэт атрымаў статус даследчага і аўтаномнага. == Гісторыя == Заснаваны [[8 лістапада]] [[1833]] года як Кіеўскі Імператарскі ўніверсітэт святога Уладзіміра. Далей назвы мяняліся наступным чынам: * 1917—1919: Кіеўскі ўніверсітэт Св. Уладзіміра * 1920—1926: Вышэйшы інстытут народнай адукацыі імя М. П. Драгаманава (віна) * 1926—1932: Кіеўскі інстытут народнай адукацыі імя М. П. Драгаманава (КІНА) * 1933—1939: Кіеўскі дзяржаўны ўніверсітэт * 1939—1994 Кіеўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Т. Р. Шаўчэнкі (КДУ імя Т. Р. Шаўчэнкі) * 1959: Кіеўскі ордэна Леніна дзяржаўны ўніверсітэт імя Т. Р. Шаўчэнкі * 1984: Кіеўскі ордэна Леніна і ордэна Кастрычніцкай Рэвалюцыі дзяржаўны ўніверсітэт імя Т. Р. Шаўчэнкі * 1994—1999: Кіеўскі ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі (КУ) * з 1999 — Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі. == Знакамітыя выпускнікі == * [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], беларускі гістрык і этнограф * [[Мікола Канстанцінавіч Зэраў]], украінскі літаратуразнавец, паэт, перакладчык * [[Васіль Пятровіч Ермакоў]], расійскі матэматык * [[Уладзімір Караткевіч]], класік беларускай літаратуры * [[Вячаслаў Антонавіч Квіцінскі]], Герой Савецкага Саюза, беларус * [[Міхаіл Саакашвілі]], Прэзідэнт Грузіі * [[Антон Мікітавіч Ясінскі]], беларускі і расійскі гісторык == Спасылкі == * [http://www.univ.kiev.ua/ Афіцыйная старонка ўніверсітэта] * [http://geo.ladimir.kiev.ua/pq/dic/g--K/a--UNIVERSITET Университет//Словарь «Киев. Справочник» 1985] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170619084151/http://geo.ladimir.kiev.ua/pq/dic/g--K/a--UNIVERSITET |date=19 чэрвеня 2017 }} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Кіева}} {{Славутасці Кіева}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі| ]] [[Катэгорыя:Універсітэты Кіева]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Украіны]] [[Катэгорыя:Універсітэты Украіны]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Тараса Шаўчэнкі]] 27sy3ibfamvypaldgcm7pqhyhrk0ve7 Кінабалу 0 113600 5161255 5065688 2026-07-05T14:14:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161255 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Кінабалу |Нацыянальная назва = ms/Gunung Kinabalu |Выява = MtKinabalu view from kundasan.jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = |Краіна = Малайзія |Рэгіён = Сабах |Раён = |Востраў = Калімантан |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = 4095 |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = <!-- у м --> |Першае ўзыходжанне = [[1858]], {{нп5|Х’ю Лоу||en|Hugh Low}} і {{нп5|Спенсер Джон||en|Spenser St. John}} }} '''Кінабалу''' ({{lang-ms|Gunung Kinabalu}}) — чацвёртая па вышыні гара ў [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], вышыня — 4095 метраў. Размешчана на тэрыторыі нацыянальнага парку Кінабалу (уваходзіць у спіс Сусветнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]) на ўсходзе [[Малайзія|Малайзіі]] ў штаце Сабах, размешчанага на [[востраў Калімантан|востраве Калімантан]], сярод трапічных джунгляў. == Галерэя == <gallery> Image:MtKinabalu.jpg|Краявід з гары Image:East Coast Flight.jpg|Від з самалёта на ўсходні бераг Сабаха Image:Mount Kinabalu Clouds 1.jpg|Гарызонт Image:Mount_Kinabalu.jpg|Від гары з {{Не перакладзена|Порынг|Порынга|en|Poring}} Image:Mount Kinabalu.en.wikipedia.jpg|Тэлекамунікацыйная вышка на гора Image:Mount_kinabalu_lookingdown.jpg|Від з плато гары Кінабалу Image:Gunung_Kinabalu.jpg|Від з плато пасля ўзыходу Image:Mount Kota Kinabalu.JPG|Від з маршруту паміж [[Кота-Кінабалу]] і [[Сандакан]]ам </gallery> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||262}} == Спасылкі == * [http://www.sabahparks.org/eng/kinabalu_park/default.asp Сайт парку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110303010238/http://www.sabahparks.org/eng/kinabalu_park/default.asp |date=3 сакавіка 2011 }}{{ref-en}} [[Катэгорыя:Горы Малайзіі]] [[Катэгорыя:Калімантан]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Малайзіі]] 9jgk6v2i9jbc3dnvzwvjwv24aboad5j Леў Андрэевіч Арцымовіч 0 115994 5161403 5152241 2026-07-06T03:16:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161403 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Леў Андрэевіч Арцымовіч |Арыгінал імя = |Фота = 1974 CPA 4316.jpg |Шырыня = |Подпіс = [[Паштовая марка]] <br /> з выявай Л. А. Арцымовіча |Дата нараджэння = |Навуковая сфера = [[фізіка]] |Месца працы = * [[Фізіка-тэхнічны інстытут імя А. Ф. Іофе РАН|Ленінградскі фізіка-тэхнічны інстытут]] * {{s|[[Інстытут атамнай энергіі]]}} * [[Маскоўскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|фізіка-матэматычных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне|АН СССР|0}} |Альма-матэр = [[педагагічны факультэт БДУ|фізіка-матэматычнае аддзяленне педагагічнага факультэта БДУ]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Медаль Серп і Молат|1969}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}}{{Ордэн Леніна}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}}{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ленінская прэмія|1958}} {{!!}} {{Сталінская прэмія|1953}} {{!!}} {{Дзяржаўная прэмія СССР|1971}} {{!}}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} {{цёзкі2|Арцымовіч}} '''Леў Андрэевіч Арцымовіч''' ({{ДН|12|2|1909|25}}, [[Масква]] — {{ДС|1|3|1973}}, [[Масква]]) — савецкі фізік, [[акадэмік]] [[АН СССР]] (1953, член-карэспандэнт з 1946). Член Прэзідыума АН СССР з 1953, акадэмік-сакратар Аддзялення агульнай фізікі і астраноміі АН СССР з 1957. [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1969)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Арцимович Лев Андреевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 31 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}.</ref>. Працы па [[Атамная фізіка|атамнай]] і [[Ядзерная фізіка|ядзернай фізіцы]]. Пад кіраўніцтвам Арцымовіча ўпершыню ў [[СССР]] распрацаваны электрамагнітны метад падзелу [[ізатоп]]аў. Л. А. Арцымовіч быў непасрэдным удзельнікам [[Стварэнне савецкай атамнай бомбы|савецкага атамнага праекта]]<ref>[http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/atom-kat.shtml Атомный проект СССР. К 60-летию создания ядерного щита России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090912062525/http://www.rusarchives.ru/evants/exhibitions/atom-kat.shtml |date=12 верасня 2009 }} Каталог экспонатов выставки 24 июля — 20 сентября 2009 г. {{ref-ru}}</ref>. З 1951 года нязменны кіраўнік даследаванняў па фізіцы высокатэмпературнай [[Плазма|плазмы]] і праблеме [[Кіраваны тэрмаядзерны сінтэз|кіраванага тэрмаядзернага сінтэзу]]. Пад кіраўніцтвам Арцымовіча ўпершыню ў свеце ў лабараторных умовах ажыццёўлена [[тэрмаядзерная рэакцыя]] ва ўстойлівай квазістацыянарнай плазме<ref name="БС"/>. [[Сталінская прэмія|Сталінская прэмія 1-й ступені]] (1953). [[Ленінская прэмія]] (1958). [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1971). Быў старшынёй Кансультатыўнага камітэта [[Еўратам]]а па тэрмаядзернаму сінтэзу. Прафесар [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] {{нп3|Крыстафер Луэлін-Сміт|Крыстафер Луэлін-Сміт|en|Christopher Llewellyn Smith}} назваў Л. А. Арцымовіча «прызнаным піянерам і лідарам даследаванняў у гэтай галіне» (лекцыя «На шляху да тэрмаядзернай энергетыцы» у [[Фізічны інстытут імя П. М. Лебедзева РАН|ФІАНе]])<ref>[http://elementy.ru/lib/430807 лекцыя Крыстафера Луэлін-Сміта «На пути к термоядерной энергетике», прачытаная 17 мая 2009 года ў ][[Фізічны інстытут імя П. М. Лебедзева РАН|ФІАНе]].</ref> == Біяграфія == Бацька — [[Андрэй Міхайлавіч Арцымовіч]] — паходзіў са збяднелай дваранскай сям’і, працаваў статыстыкам ва Упраўленні чыгунак Маскоўскага вузла. Маці — Вольга Львоўна Леўен (Левін) — была родам з французскай Швейцарыі, з [[яўрэй]]скай сям’і. Падчас [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] сям’я вельмі бедавала і ў 1919 годзе з-за цяжкага харчовага становішча пакінула [[Масква|Маскву]] і пераехала ў [[Беларусь]]. Бацькі вымушаны былі аддаць сына ў дзіцячы дом, адкуль ён збег і некаторы час быў беспрытульным. Пасля заканчэння [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] становішча сям’і паступова палепшылася. У 1922 годзе бацька быў запрошаны на пасаду загадчыка кафедры статыстыкі ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. У 1924 годзе Арцымовіч паступіў на фізіка-матэматычнае аддзяленне [[педагагічны факультэт БДУ|педагагічнага факультэта БДУ]], якое скончыў у 1928 годзе<ref>[https://osc.phys.msu.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=14&catid=12&lang=ru-RU Кафедра атомной физики, физики плазмы и микроэлектроники МГУ им. М.В. Ломоносова]</ref>. Пасля заканчэння ўніверсітэта каля года правёў у [[Масква|Маскве]], працуючы ў розных бібліятэках для павышэння адукацыі. У 1929 годзе абараніў у Беларускім універсітэце дыпломную працу «Тэорыя [[характарыстычнае выпраменьванне|характарыстычных рэнтгенаўскіх спектраў]]», што дало яму права на атрыманне дыплома замест простага пасведчання аб заканчэнні ўніверсітэта. Неўзабаве пасля абароны дыплома пераехаў у [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]] і ў 1930 годзе паступіў на працу ў [[Фізіка-тэхнічны інстытут імя А. Ф. Іофе РАН|Ленінградскі фізіка-тэхнічны інстытут (ЛФТІ)]]<ref name="БС"/> на пасаду звышштатнага прэпаратара. Арцымовіч пачаў сваю навуковую працу ў рэнтгенаграфічным аддзеле ЛФТІ, але праз паўгода перайшоў у аддзел электронных з’яў і [[Рэнтгенаўскае выпраменьванне|рэнтгенаўскіх прамянёў]], якім кіраваў [[Пётр Іванавіч Лукірскі|П. І. Лукірскім]]<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm Письма деятелей науки и культуры против реабилитации Сталина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121116084139/http://www.ihst.ru/projects/sohist/document/letters/antistalin.htm |date=16 лістапада 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўныя працы па [[Атамная фізіка|атамнай]] і [[Ядзерная фізіка|ядзернай фізіцы]]. Даследаваў працэсы ўзаемадзеяння хуткіх электронаў з рэчывам, атрымаў дадзеныя аб залежнасці інтэнсіўнасці тармазнога выпраменьвання і поўных страт энергіі ад энергіі хуткіх электронаў<ref name="БС"/>, якія пацвердзілі высновы і прадказанні [[Квантавая тэорыя|квантавай тэорыі]], што ў той час мела прынцыповае значэнне. У 1935 годзе сумесна з [[Ігар Васільевіч Курчатаў|І. В. Курчатавым]] даказаў захоп [[нейтрон]]а [[пратон]]ам. Сумесна з [[Абрам Іосіфавіч Аліханаў|А. І. Аліханавым]] і [[Арцём Іосіфавіч Аліханьянам|А. І. Аліханьянам]] даказаў захаванне імпульсу пры [[анігіляцыя|анігіляцыі]] [[электрон]]а і [[пазітрон]]а ([[1936]])<ref name="БС"/>. Разам з [[Ігар Васільевіч Курчатаў|Курчатавым]] даследаваў заканамернасці паглынання [[Цеплавыя нейтроны|павольных нейтронаў]] ядрамі розных рэчываў (1934—1941). Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] разам з ЛФТІ быў эвакуіраваны ў [[Казань]], дзе займаўся абароннай тэматыкай. Праводзіў тэарэтычныя даследаванні ў вобласці [[электронная оптыка|электроннай оптыкі]] і па тэорыі выпраменьвання ў [[Паскаральнік зараджаных часціц|Бэтатроне]], займаўся распрацоўкай электронна-аптычных [[Прыбор начнога бачання|сістэм начнога бачання]] ў [[Інфрачырвонае выпраменьванне|інфрачырвонай вобласці спектру]]. У 1944 годзе перайшоў на працу ў [[Лабараторыя № 2 АН СССР|Лабараторыю вымяральных прыбораў АН СССР]] (ЛВПАН, ператворана ў 1955 годзе ў [[Інстытут атамнай энергіі імя І. В. Курчатава]])<ref name="БС"/>. Пад кіраўніцтвам Арцымовіча ўпершыню ў [[СССР]] распрацаваны электрамагнітны метад [[Падзел ізатопаў|падзелу ізатопаў]]<ref name="БС"/>. У 1953 годзе гэтая праца была ўдастоена [[Сталінская прэмія СССР|Сталінскай прэміі 1-й ступені СССР]]. У 1950 годзе Арцымовіч узначаліў эксперыментальныя даследаванні ў краіне па [[Кіраваны тэрмаядзерны сінтэз|кіраваным тэрмаядзернага сінтэзу]]<ref name="БС"/>. У 1952 годзе ён адкрыў нейтроннае выпраменьванне высокатэмпературнай [[Плазма|плазмы]] (праца атрымала [[Ленінская прэмія|Ленінскую прэмію]] ў 1958 годзе). Таксама гэта дасягненне было прызнана як [[адкрыццё|навуковае адкрыццё]] і занесена ў [[Дзяржаўны рэестр адкрыццяў СССР]] пад № 3 з прыярытэтам ад 4 ліпеня 1952 ў наступнай фармулёўцы: ''«Пры даследаванні высокатэмпературнай плазмы ўстаноўлена невядомая раней з’ява, якая складаецца ў тым, што ў плазме, утворанай пры праходжанні магутных імпульсаў току праз дэйтэрый, узнікае нейтроннае выпраменьванне інтэнсіўнасцю каля 10<sup>8</sup> нейтронаў на разрад. Гэта выпраменьванне абумоўлена з’яўленнем у плазме групы нераўнавесных хуткіх часціц (дэйтронаў)»''<ref>{{Cite web |url=http://ross-nauka.narod.ru/04-fizika.html/ |title=Научные открытия России. |access-date=20 ліпеня 2012 |archive-date=26 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120226144818/http://ross-nauka.narod.ru/04-fizika.html |url-status=dead }}</ref>. Праз некалькі гадоў (1956) усталяваў нятэрмаядзерную прыроду [[нейтрон]]аў, выпраменьваных у газаразрадных [[пінч]]ах. Арцымовіч кіраваў працай на тэрмаядзерных устаноўках «[[Токамак]]», што завяршылася атрыманнем фізічнай [[тэрмаядзерная рэакцыя|тэрмаядзернай рэакцыі]]. У прыватнасці, на ўстаноўцы «Токамак-4» былі зарэгістраваныя першыя тэрмаядзерныя [[нейтрон]]ы (1968). Цыкл работ па атрыманні і даследаванню высокатэмпературнай плазмы ў «[[Токамак]]ах» быў удастоены [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] (1971). У 1932—1936 гадах — дацэнт [[ЛДУ]]. З 1946 года — [[прафесар]] кафедры прыкладной ядзернай фізікі [[МІФІ]]. У 1953—1973 гадах — [[прафесар]], заснавальнік кафедры атамнай фізікі [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|МДУ]]. У 1955 годзе падпісаў «[[Ліст трахсот]]». У 1963—1973 годзе быў намеснікам старшыні [[Расійскі Пагуошскі камітэт|Савецкага Пагуошскага камітэта]] і ўзначальваў [[Нацыянальны камітэт савецкіх фізікаў]]. == Узнагароды і званні == * 1945 — [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * 1946 — Член-карэспандэнт [[АН СССР]] * 1953 — Акадэмік [[АН СССР]] * 1953 — [[Сталінская прэмія]] першай ступені * 1957 — Акадэмік-сакратар Аддзялення агульнай фізікі і астраноміі [[АН СССР]], член Прэзідыума АН СССР * 1958 — [[Ленінская прэмія]] * 1965 — Ганаровы член [[Акадэмія навук Чэхіі|Чэхаславацкай Акадэміі навук]] * 1966 — член [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]] * 1968 — Ганаровы член [[Шведская каралеўская акадэмія навук|Шведскай Акадэміі Навук]] * 1969 — Ганаровы член Югаслаўскай Акадэміі Навук * 1969 — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] * 1969 — Ганаровы доктар навук [[Заграбскі ўніверсітэт|Заграбскага ўніверсітэта]] (Югаславія) * 1969 — замежны член Акадэміі навук ГДР * 1970 — Ганаровы грамадзянін [[Тэхас]]а (ЗША) * 1971 — [[Дзяржаўная прэмія СССР]] * 1972 — Ганаровы доктар [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] == Памяць == * 1973 — названы [[Ударны кратар|кратар]] на Месяцы * 1974 — спушчаны на ваду цеплаход «Акадэмік Арцымовіч» ([[Францыя]]) * 1985 — увекавечаны ў назве [[Вуліца Акадэміка Арцымовіча|вуліцы]] ў [[Масква|Маскве]], * З 1973 года ўтвораны стыпендыі імя памяці акадэміка Л. А. Арцымовіча студэнтам-выдатнікам фізічных факультэтаў [[МДУ]] і [[МІФІ]]. == Асноўныя працы == * ''Л. А. Арцимович.'' Управляемые термоядерные реакции. 2-е изд. — М.: Физматгиз, 1963. * ''Л. А. Арцимович.'' Замкнутые плазменные конфигурации. — М.: Наука, 1969. * ''Л. А. Арцимович.'' Элементарная физика плазмы. 3-е изд. — М.: Атомиздат, 1969. * ''Л. А. Арцимович, С. Ю. Лукьянов.'' Движение заряженных частиц в электрических и магнитных полях. 2-е изд. — М.: Наука, 1972. * ''Л. А. Арцимович.'' Что каждый физик должен знать о плазме. 2-е изд. — М.: Атомиздат, 1977. * ''Л. А. Арцимович.'' Избранные труды: Атомная физика и физика плазмы. — М.: Наука, 1978. * ''Л. А. Арцимович, [[Раальд Зіннуравіч Сагдзееў|Р. З. Сагдеев]].'' Физика плазмы для физиков. — М.: Атомиздат, 1979. === Некаторыя артыкулы === * ''Л. А. Арцимович.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1940/5/f/ Взаимодействие элементарных частиц] // [[УФН]], № 5 (1940). {{ref-ru}} * ''Л. А. Арцимович.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1958/12/a/ Исследования по управляемым термоядерным реакциям в СССР] // [[УФН]], Т. 66, № 12 (1958). {{ref-ru}} * ''Л. А. Арцимович.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1962/1/b/ О состоянии исследовании по управляемым термоядерным реакциям] // [[УФН]], Т. 76, № 1 (1962). {{ref-ru}} * ''Л. А. Арцимович.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1967/3/a/ О перспективах исследований по проблеме управляемого ядерного синтеза] // [[УФН]], Т. 91, № 3 (1967). {{ref-ru}} * ''Л. А. Арцимович.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1969/11/i/ О нагреве ионов в установке «Токамак»] // [[УФН]], Т. 99, № 11 (1969). {{ref-ru}} {{зноскі}} == Літаратура == * Академик Лев Андреевич Арцимович. — М.: Знание, 1975. * Воспоминания об академике Л. А. Арцимовиче. — М.: Наука, 1981. * ''[[Юрый Аляксеевіч Храмаў|Ю. А. Храмаў]].'' Физики: Биографический справочник. — 2-е изд. — М.: Наука, 1983. С. 21. == Спасылкі == * {{warheroes|id=13809|star = Labor}} * ''А. И. Алиханов.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1959/2/f/ Лев Андреевич Арцимович (К пятидесятилетию со дня рождения)] // [[УФН]], Т.67, № 2 (1959). * ''А. П. Александров, А. И. Алиханьян, Б. Б. Кадомцев, М. А. Леонтович.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1969/2/g/ Лев Андреевич Арцимович (К шестидесятилетию со дня рождения)] // [[УФН]], Т.97, № 2 (1969). * ''[[Анатоль Пятровіч Аляксандраў|А. П. Александров]], [[Яўген Паўлавіч Веліхаў|Е. П. Велихов]], И. Н. Головин, [[Барыс Барысавіч Кадомцаў|Б. Б. Кадомцев]], [[Пётр Леанідавіч Капіца|П. Л. Капіца]], [[Сяргей Пятровіч Капіца|С. П. Капица]], [[Міхаіл Аляксандравіч Леантовіч|М. А. Леонтович]], [[Раальд Зінуравіч Сагдзееў|Р. З. Сагдеев]], [[Віталь Дзмітрыевіч Шафранаў|В. Д. Шафранов]].'' [http://ufn.ru/ru/articles/1973/8/j/ Памяти Льва Андреевича Арцимовича] // [[УФН]], Т.110, № 8 (1973). * ''[[Аляксандр Аляксеевіч Баярчук|А. А. Боярчук]].'' [http://ufn.ru/ru/articles/1999/7/g/ Академик Лев Андреевич Арцимович] // [[УФН]], Т.169, С. 805—806 (1999). * ''[[Віталь Дзмітрыевіч Шафранаў|В. Д. Шафранов]].'' [http://ufn.ru/ru/articles/1999/7/h/ Перспективы винтовых магнитных систем для УТС] // [[УФН]], Т.169, С. 806—812 (1999). * ''[[Ісаак Маркавіч Халатнікаў|И. М. Халатников]].'' [http://ufn.ru/ru/articles/2009/12/k/ Неслучайные совпадения (Лев Андреевич Арцимович)] // [[УФН]], Т.179, С. 1336—1337 (2009). * ''[[Аляксей Максімавіч Фрыдман|А. М. Фридман]].'' [http://ufn.ru/ru/articles/2009/12/m/ Арцимович и сильнейшие гидродинамические неустойчивости.] // [[УФН]], Т.179, С. 1353—1354 (2009). * [http://www.youtube.com/watch?v=reYbnQF29F4&feature=youtu.be Лев Арцимович говорит о термоядерном синтезе] на сайте [[YouTube]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Арцымовіч Леў}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Члены Шведскай каралеўскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Выпускнікі педагагічнага факультэта БДУ]] bmv4dc6w2guwnhcamfwfknbwe5jwhje Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5161284 5160976 2026-07-05T15:51:03Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5161284 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Тарас Тарналіцкі|2026-07-05T15:42:07Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Валерый Сямёнавіч Бяляўскі|2026-07-05T13:04:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Сяргеевіч Мігулін|2026-07-05T12:54:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Нясвіжская партрэтная галерэя|2026-07-05T12:13:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вольфганг Артур Момзен|2026-07-05T10:36:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уільям Хартман Вудзін|2026-07-05T05:23:32Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Дар'я Сяргееўна Вярэніч|2026-07-03T23:15:46Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Ёнас Браткунас|2026-07-03T21:11:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Браніслаў Раманавіч Анцілеўскі|2026-07-03T16:53:18Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Аляксандр Карнаўх|2026-07-03T15:40:14Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Драздовічы герба «Ястрабец»|2026-07-03T11:16:01Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Аўгуст Фрыдрых Пот|2026-07-03T06:58:18Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Уільям Джонс (філолаг)|2026-07-02T20:02:53Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Франц Боп|2026-07-02T19:36:51Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Расмус Раск|2026-07-02T19:15:37Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Міхаіл Іванавіч Сарокін (генерал арміі)|2026-07-02T15:35:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Ігар Барысавіч Грэкаў|2026-07-02T10:54:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Філіп Дэвіс|2026-07-02T04:41:24Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Размова (фільм)|2026-07-02T02:36:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Льёў Бо|2026-07-01T13:17:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 268t5oq6z1dtil8vvkjbvumkdfe1q3v Лонданскі велапарк 0 123888 5161414 4580792 2026-07-06T04:51:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161414 wikitext text/x-wiki {{Стадыён |назва = Лонданскі велапарк |выява = [[Выява:London Velopark, 14 June 2011.jpg|320px]] |ёмістасць = 6000 (веладром), 6000 (BMX) |lat_dir = N |lat_deg = 51 |lat_min = 33 |lat_sec = 1 |lon_dir = W |lon_deg = 0 |lon_min = 0 |lon_sec = 55 |CoordScale = 30000 |пабудаваны= |кошт = 105 млн £ (велатрэк) |месцазнаходжанне= [[Лондан]] |адкрыты = [[2011]] |габарыты = |архітэктар = Hopkins Architects, Grant Associates |уладальнік = |каманда = |}} '''Лонданскі велапарк''' (анг. London Velopark) — [[веласіпед]]ны цэнтр у [[Лондан]]е. Складаецца з велатрэка і трасы для BMX. Месца правядзення спаборніцтваў па трэкавых велагонках і гонках BMX ў рамках [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульняў 2012]] года. Велатрэк пабудаваны ў 2009-2011 гадах. Кошт будаўніцтва склаў 105 млн фунтаў стэрлінгаў. Велатрэк мае стандартную даўжыню 250 метраў. На пабудову палатна спатрэбілася 53 км сібірскага кедра, было забіта 350000 [[цвік]]оў. [[Выява:London Velopark Panoramic - Feb 2012.jpg|600px|thumb|center|Панарама велатрэка]] == Спасылкі == {{Commons|Category: London Velopark}} * [https://web.archive.org/web/20130123130625/http://www.london2012.com/venue/velodrome/ Старонка велатрэка на сайце Алімпіяды 2012] {{Алімпійскія збудаванні 2012}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Лондана]] [[Катэгорыя:Велатрэкі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]] rfgdq7mtpltcizsgcy0hexbit1q2qq6 Кімберлі Роўд 0 124540 5161254 4580828 2026-07-05T14:12:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161254 wikitext text/x-wiki {{Стралок |Імя = Кімберлі Роўд |Фатаграфія = Kim rhode 2007.jpg |Подпіс = |Шырыня = 250px |Поўнае імя = Кімберлі Сьюзан Роўд |Арыгінальнае імя = Kimberly Susan Rhode |Мянушка = |Грамадзянства = {{Сцяг|ЗША||20px}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |Дата нараджэння = 16.07.1979 |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Від стралковага спорту = [[стэндавая стральба]] |Спартыўнае званне = |Года кар'еры = 1995—н. ч. |Трэнеры = |Рост_Вага = 163 [[Сантыметр|см]] / 83 [[Кілаграм|кг]] |Адукацыя = [[Каліфарнійскі політэхнічны ўніверсітэт]] |Медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 1996|Атланта 1996]]|[[Стральба на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 — дабл трэп, жанчыны|дабл трэп]]}} {{медаль|Бронза|[[Летнія Алімпійскія гульні 2000|Сідней 2000]]|[[Стральба на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 — дабл трэп, жанчыны|дабл трэп]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 2004|Афіны 2004]]|[[Стральба на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 — дабл трэп, жанчыны|дабл трэп]]}} {{медаль|Серабро|[[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Пекін 2008]]|[[Стральба на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 — скіт, жанчыны|скіт]]}} {{медаль|Золата|[[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Лондан 2012]]|[[Стральба на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 — скіт, жанчыны|скіт]]}} }} '''Кімберлі Сьюзан Роўд''' ({{lang-en|Kimberly Susan Rhode}}; [[16 ліпеня]] [[1979]] г.) — амерыканская [[спартсмен]]ка, трохразовая алімпійская чэмпіёнка па стральбе. Шматразовая чэмпіёнка свету, уладальніца сусветнага і алімпійскага рэкордаў у скіце, апошні раз абнавіла рэкорд 29 ліпеня 2012 года на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Алімпійскіх гульнях 2012 года]] ў [[Лондан]]е. Стала першай амерыканскай спартсменкай, якая заваявала алімпійскія медалі на пяці алімпіядах запар. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20121031111646/http://www.london2012.com/athlete/rhode-kimberly-1134709/ Профіль на сайце London 2012] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стралкі ЗША]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад ЗША]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па стралковым спорце]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 1996 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2004 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2012 года]] [[Катэгорыя:Сярэбраныя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2000 года]] [[Катэгорыя:Стралкі на летніх Алімпійскіх гульнях 1996 года]] [[Катэгорыя:Стралкі на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года]] [[Катэгорыя:Стралкі на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года]] [[Катэгорыя:Стралкі на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] [[Катэгорыя:Стралкі на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года]] {{DEFAULTSORT:Роўд Кімберлі}} 7wpc19frv3649onkskovm68nmlsjidz Вікіпедыя:Да перайменавання 4 131069 5161224 5160874 2026-07-05T12:18:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Аляксандр Карнаўх → Аляксандр Карнавух */ Адказ 5161224 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] or0kbfybtxsqk1ratmawzt5o9qp9lim 5161225 5161224 2026-07-05T12:24:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Бягучыя абмеркаванні */ 5161225 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 12krla5aygd4br9d2fuaetdx440i30r 5161300 5161225 2026-07-05T17:11:25Z DenisBorum 139498 /* Рэспубліка Арменіі → Першая Рэспубліка Арменія */ Адказ 5161300 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 4cypb9fowjqayisfgd60kwermbei0ar 5161301 5161300 2026-07-05T17:15:21Z DenisBorum 139498 /* Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш → ? */ Адказ 5161301 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] jj8y5j3ar6gxwiinu0rvcz6gxd7vu8v 5161303 5161301 2026-07-05T17:27:02Z DenisBorum 139498 /* Сінавіяльны сустаў → Сустаў */ Адказ 5161303 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] nohgnbsgk102nziele2yck2x9ta3cm1 5161311 5161303 2026-07-05T17:58:59Z DenisBorum 139498 /* Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984) → Лаўцы прывідаў (фільм, 1984) */ Адказ 5161311 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] mln265zvgy6njio4233swg6t6oidjqf 5161318 5161311 2026-07-05T18:17:03Z DenisBorum 139498 /* ВАЛЛ-І → УАЛЛ-І */ Адказ 5161318 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] apbc2i5sw13z6jjl2whz8ty87y0l2mu 5161322 5161318 2026-07-05T18:28:47Z DenisBorum 139498 /* Уільям С’юард Бероуз → Уільям С’юард Бараўз */ Адказ 5161322 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] s4m7fuvbue1ely8hkshv9uav2mdlok5 5161334 5161322 2026-07-05T19:03:18Z DenisBorum 139498 /* Эрнэст Рэзерфорд → Эрнест Рэзерфард */ Адказ 5161334 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] fd6vvpdupc3ku0r838yavj5ry36iabi 5161339 5161334 2026-07-05T19:08:54Z DenisBorum 139498 /* Аперацыя «Нептун» → Высадка ў Нармандыі */ Адказ 5161339 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:08, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] i7v96lddo4bu0v9jds8jpvajpuexsk8 Кляштар марыявітак (Мінск) 0 136430 5161425 5009690 2026-07-06T05:57:41Z M.L.Bot 261 5161425 wikitext text/x-wiki '''Кляштар марыявітак''' — колішні [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|рымска-каталіцкі]] сакральны комплекс у [[Мінск]]у. Дзейнічаў у 1771—1850 гадах. Размяшчаўся на [[Францысканская вуліца (Мінск)|Францысканскай вуліцы]]. Шэраг публікацый<ref name="valazynski-52">{{Крыніцы/Мінск. Стары і новы|к}} С. 52.</ref>{{sfn|Памяць. Мінск|2001|с=553}}<ref name="valazynski">{{Крыніцы/Мінск. Стары і новы|к}} С. 54.</ref> даюць памылковую лакалізацыю кляштара на [[Траецкая Гара|Траецкай Гары]], дзе на праўдзе быў [[Касцёл і шпіталь сясцёр міласэрнасці (Мінск)|касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і шпіталь сясцёр міласэрнасці]]. == Гісторыя == У Менску жыў і памёр заснавальнік [[Марыявіткі|кангрэгацыі марыявітак]] віленскі ксёндз [[Юзаф Турчыновіч-Сушыцкі]] (1697—1773)<ref name="valazynski-52" />. Кляштар каталіцкай кангрэгацыі марыявітак — «дом марыявітак», заснавала 26 чэрвеня 1771 года жонка старосты паройскага Кунегунда з Матушэвічаў Рушчыц, яна ахвяравала на яго [[пляц]] на Францысканскай вуліцы. У канцы XVIII ст. Менск заставаўся ледзь не адзіным горадам, дзе інтэнсіўна пашыралася дзейнасць сясцёр-марыявітак. Кангрэгацыя не вымагала пажыццёвай адмовы ад свецкага жыцця і аб’ядноўвала набожных жанчын, якія хацелі прысвяціць сябе пропаведзі хрысціянства сярод [[іўдзеі|іўдзеяў]]. Паводле візітацый пачатку XIX ст., на тэрыторыі кляштара быў вялікі драўляны жылы дом на падмурку, які законніцы здавалі ў арэнду, драўляная афіцына (пабудаваная ў 1817 годзе), дзе яны самі жылі, стайня і вазоўня, хлеў, іншыя гаспадарчыя пабудовы і невялікі гарод. Тэрыторыю кляштара аддзяляў ад Францысканскай вуліцы драўляны паркан з брамай, завершанай каванай манаграмай Імя Дзевы Марыі<ref>Каталіцкія святыні. Мінска-Магілёўская архідыяцэзія. Ч. 1. Будслаўскі, Вілейскі і Мінскі дэканаты. — Мн.: «Про Хрысто», 2003.</ref>. Пры кляштары працавала школа, у якой выхаванак навучалі мовам, дамаводству і арыфметыцы. Была невялікая бібліятэка з 26 кніг. У кляштары стала жыло 3—4 законніцы, якія не мелі капліцы і хадзілі на набажэнствы ў [[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)|касцёл езуітаў]]. У 1850 годзе [[Расійская імперыя|расійскія ўлады]] закрылі кляштар марыявітак<ref>{{Крыніцы/Каталіцкія храмы на Беларусі, 2001|к}} С. 188.</ref>, а яго пляц разам з будынкамі прадалі пад гарадскую забудову<ref>{{Спасылка | аўтар = [[Уладзімір Мікалаевіч Дзянісаў|Дзянісаў У.]] | url = http://niab.by/stat/dzianisau_kascioly/ | загаловак = Касцёлы г. Мінска ў XVI – пачатку XX стст. (паводле дакументаў НГАБ) | выдавецтва = [http://niab.by Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі] | дата = 4 ліпеня 2012 | access-date = 3 кастрычніка 2012 | archive-date = 21 студзеня 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200121075530/http://niab.by/stat/dzianisau_kascioly/ | url-status = dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Каталіцкія святыні (2003)}} * {{Крыніцы/Мінск. Стары і новы}} * {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1}} * ''Chodzko J.'' Diecezja Mińska około 1830 roku : [2 t.] / J. Chodzko; oprac. i wyd. M. Radwan. — Lublin : Inst. Europy Środkowo-Wschod., 1998. — T. 2 : Struktury zakonne. — 213 s. {{Касцёлы Мінска}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Колішнія кляштары Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVIII стагоддзі]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Мінску]] fdac977t7pvl7w0l1u8fjizrko2gj0p Лесвіца троляў 0 140136 5161398 3611189 2026-07-06T02:32:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161398 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} [[Выява:Trollstigen HochPanno.jpg|thumb|300px|Лесвіца троляў. Від з назіральнай пляцоўкі.]] '''Лесвіца троляў''', таксама '''Дарога троляў''' ({{lang-no|Trollstigen}}) — адно з самых папулярных турыстычных месцаў [[Нарвегія|Нарвегіі]]. Знаходзіцца ў паўночнай частцы заходняй Нарвегіі ([[рэгіён Вестлан]]). == Апісанне == Лесвіца троляў з'яўляецца часткай нарвежскай нацыянальнай дарогі RV63, якая злучае гарады Ондалснес у камуне Роўма і Валдал у камуне Нордаль у фюльке [[Мёрэ-ог-Румсдал]]. Гэтая дарога была адкрыта каралём [[Хокан VII|Хоканам VII]] [[31 ліпеня]] [[1936]] пасля 8 гадоў будаўніцтва. Нават у нашы дні Лесвіца троляў можа служыць прыкладам інжынернага і канструктарскага мастацтва. Дарога ў час пад'ёму робіць 11 рэзкіх паваротаў, вышыня ўздыму часам складае 9%. Прыкладна на сярэдзіне ўздыму знаходзіцца мост праз вадаспад Стыгфосен. На самай вяршыні (858 метраў над узроўнем мора) ёсць вялікая паркоўка і мноства сувенірных крамак. У некалькіх хвілінах хады ад паркоўкі размешчана аглядная пляцоўка, з якой адкрываецца від на серпанцін Лесвіцы троляў і на вадаспад Стыгфосен, вышыня якога складае 180 метраў. Месцамі шырыня дарогі не перавышае 3,3 метры, таму праезд машын, даўжыня якіх больш, чым 12,4 метры, забаронены. У асенне-зімовы перыяд Лесвіца троляў закрыта для праезду. Звычайна гэты ўчастак дарогі адкрываецца ў другой палове мая і зачыняецца ў кастрычніку, але ў залежнасці ад надвор'я гэтыя даты могуць карэктавацца. == Спасылкі == * [http://www.trollstigen.net/index2.php Турыстычная інфармацыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111006185828/http://www.trollstigen.net/index2.php |date=6 кастрычніка 2011 }} * {{Youtube|_3oz-DSiAkg|Відэа ўздыму па Лесвіцы троляў (Trollstigen)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Славутасці Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Нарвегіі]] 1c06el790c7ga4vica8ax8269tkhxv0 Лошыцкая сядзіба 0 145315 5161421 5145909 2026-07-06T05:36:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161421 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Лошыца}} {{Славутасць |Тып = Сядзібна-паркавы комплекс |Беларуская назва = Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс |Арыгінальная назва = | Выява =Minsk, Belarus - panoramio (423).jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы =300px |Статус = {{ГККРБ 4|712Г000266}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = Лошыца |lat_dir =N|lat_deg =53|lat_min =51|lat_sec =3.60 |lon_dir =E|lon_deg =27|lon_min =34|lon_sec =42.60 |region = BY |CoordScale = 1000 |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = XVIII |Заканчэнне будаўніцтва = XIX |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|парк|сядзібны дом|флігель|домік вартаўніка|рэшткі капліцы|рэшткі млына}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |На карце = Беларусь Мінск |Стан = рэканструяваны |Сайт = |Commons = Manor of Lubanski family, Loshytsa, Minsk }} '''Сядзібна-паркавы комплекс Прушынскіх''' — помнік сядзібна-паркавага мастацтва [[18 стагоддзе|XVIII]]—[[19 стагоддзе|XIX]] стагоддзяў. Знаходзіцца на паўднёвай ускраіне [[Мінск]]а ў сутоках [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|рэк Свіслач]] і [[Лошыца (рака)|Лошыца]] каля былой вёскі [[Лошыца|Лошыца 1-я]]. [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Гісторыка-культурная каштоўнасць рэспубліканскага значэння]]<ref name="ГККРБ-2009"/>. == Назва == Назва Лошыцкая паходзіць ад назвы вёскі [[Лошыца]], ля якой сядзіба знаходзіцца. У сваю чаргу, назва вёскі пайшла ад ракі [[Лошыца (рака)|Лошыца]]. Імя Прушынскіх у назве сядзібнага комплекса звязанае з шляхецкім родам [[Прушынскія|Прушынскіх]], якія валодалі вёскай і маёнткам. == Гісторыя == [[Файл:Краявіды Мінска 01.jpg|міні|злева|На Лошыцы]] Напэўна, з X—XIII стагоддзяў тэрыторыя сядзібы ўваходзіла ў склад пэўнай воласці, якая з часам раздрабнілася на шэраг [[маёнтак|маёнткаў]], у т. л. Лошыцу Вялікую, Лошыцу Малую, Лошыцу Гарнастаеўскую<ref name="7days">''Филиппович А.'' [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#whitehorse Белая лошадь в дремучем парке] // Редакция «7 дней», БЕЛТА.</ref> [[Лошыца|Двор Лошыцкі]] вядомы з 1557 года. Ад князёў [[Друцкія-Талачынскія|Друцкіх-Талачынскіх]] маёнтак перайшоў ва ўласнасць князёў [[Друцкія-Горскія|Друцкіх-Горскіх]]. Першая згадка Друцкіх-Горскіх у сувязі з Лошыцай датуецца 1574 годам. У 1597 годзе маёнткам валодаў князь [[Фёдар Рыгоравіч Друцкі-Горскі|Фёдар Друцкі-Горскі]]. У 1640 годзе адбылося аддзяленне Лошыцы ад суседняга "Новага Двара Лошыцкага". У 1703 г. маёнтак перайшоў [[Ежы Геранімавіч Прушынскі|Ежы-Антонію Прушынскаму]], пазней да яго сына з Тэрэзай [[Ратомскія|Ратомскай]] — маршалка галоўнага трыбунала [[Юзаф Прушынскі|Юзафа Прушынскага]] (1709—1790), кавалера [[ордэн Белага Арла|ордэнаў Белага Арла]] і [[ордэн Святога Станіслава|Св. Станіслава]]. З яго імем звязана фарміраванне барочнай сядзібы другой паловы XVIII стагоддзя. У гэты час Лошыца вядома па інвентарах 1772, 1777, 1785 гадоў. У 1779 годзе ўладанні былі падзелены паміж сынамі Юзафа (1709—1790): маёнтак [[Лошыца]] разам з [[Фальварак|фальваркам]] [[Весялоўка]] пад [[Мінск]]ам адышоў малодшаму (шостаму) сыну [[Казімір Юзафавіч Прушынскі|Казіміру]]; [[Новы Двор (Навадворскі сельсавет, Мінскі раён)|Новы Двор]] і [[Трасцянец]] дасталіся [[Антоній Прушынскі|Антонію]]; [[Каралішчавічы]] — [[староста мінскі|старосце мінскаму]] [[Станіслаў Юзафавіч Прушынскі|Станіславу]] (1753—1800). Лошыцкі маёнтак ад Казіміра атрымаў у спадчыну сын Антонія — [[Станілаў Ксаверый Антонавіч Прушынскі|Станіслаў-Ксаверый]] (пам. 1807), пасля смерці якога ўладальніцай стала яго жонка Ганна з роду [[Сямашкі (род)|Сямашкаў]]. Затым маёнткам валодалі іх сын [[Ірэній Станіслававіч Прушынскі|Ірэній]], які памёр маладым, а пасля брат апошняга — [[Яўстах Станіслававіч Прушынскі]] (1797—1877), [[прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] (1863—1877)<ref name="locator">[http://locator.by/places/98282/link Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Часта бываў тут [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]], які сябраваў з Яўстахам Прушынскім<ref name="locator"/>. [[Файл:View of Łošyca, J. Pieška.jpg|thumb|250px|Лошыца на акварэлі [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]], пач. XIX ст.]] Пасля смерці бяздзетнага [[Яўстах Станіслававіч Прушынскі|Яўстаха Прушынскага]] (1797—1877) яго маёнтак Лошыца ў 1877 г. перайшоў у валоданне яго пляменніка — [[Ян Янавіч Любанскі|Яна Янавіча Любанскага]] (1820—1884), сына [[Ян Віктаравіч Любанскі|Яна Віктаравіча Любанскага]] і Тэклі [[Прушынскія|Прушынскай]], сястры Яўстаха Прушынскага. З [[Яўстах Янавіч Любанскі|Яўстахам Янавічам Любанскім]] (1859—пасля 1913), сынам [[Ян Янавіч Любанскі|Яна Янавіча Любанскага]] (1820—1884) і яго жонкі Аляксандры Юзафаўны [[Сулістроўскія|Сулістроўскай]], звязаны найбольш паспяховы перыяд развіцця маёнтка. Маёнтак стаў адной з лепшых гаспадарак [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], а Лошыца стала вядомым месцам свецкага жыцця<ref name="ГККРБ-2009"/>, тут збіраліся заможныя дваране ([[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]], граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]] і інш.) і прагрэсіўная інтэлігенцыя Мінскай губерні. Яўстах Любанскі быў членам камітэта па будаўніцтве [[касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены]] ў [[Мінск]]у, выбіраўся ў мінскую гарадскую і {{нп3|Дзяржаўная дума, Расійская імперыя|Дзяржаўную думу|ru|Государственная дума Российской империи}} першага склікання, быў актыўным членам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], старшынёй камітэта [[Мінская лясная біржа|Мінскай лясной біржы]], а таму добра ведаў сельскую гаспадарку. У развіцці маёнтка вялікую ролю адыграла і яго жонка Ядвіга [[Геранім Кеневіч (1830—1911)|Геранімаўна Кеневіч]] (пам. 1905). Пасля яе трагічнай смерці (у 1905 г.) праз пэўны час (у 1913 г.) Яўстах пакінуў сядзібу, выехаў на [[Каўказ]] і знік невядома дзе. Апошнім прыватным уладальнікам сядзібы і лошыцкага маёнтка быў яго брат [[Аляксандр Янавіч Любанскі]] з [[Любань (Вілейскі раён)|Любані]]<ref name="ГККРБ-2009">{{крыніцы/ГККРБ-2009|}}</ref>, бо савецкая ўлада нацыяналізавала ў 1920 г. зямлю і палац лошыцкага маёнтка ў Любанскіх. [[Файл:Łošyckaja kaplica. Раčatak XX st.jpg|thumb|250px|злева|Капліца Найсвяцейшай Дзевы Марыі, пач. XX ст.]] У 1925 г. у Лошыцы па ініцыятыве акадэміка [[Мікалай Іванавіч Вавілаў|М. Вавілава]] быў арганізаваны і паспяхова працаваў пад яго кіраўніцтвам Беларускі аддзел {{нп3|Усесаюзны інстытут раслінаводства|Усесаюзнага інстытута раслінаводства|ru|Всероссийский институт растениеводства имени Н. И. Вавилова}}. Актыўна праводзілася інтрадукцыя пладова-ягадных раслін, былі створаны багатыя калекцыі зыходнага матэрыялу для [[селекцыя|селекцыі]]. Тут зарадзілася і сфарміравалася вядомая беларуская школа памолагаў-селекцыянераў. 15 верасня 1928 г. М. Вавілаў прыязджаў у Лошыцу. Пазней тут быў арганізаваны [[Інстытут пладаводства НАН Беларусі|Беларускі НДІ пладаводства, агародніцтва і бульбаводства]]. У 1930-я гады на тэрыторыі парку [[НКУС БССР|рэпрэсіўнымі органамі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] [[Рэпрэсіі ў БССР|праводзіліся расстрэлы]]<ref name="N203">[http://mk.by/2010/11/05/31853/ Картофель называли «лошицким»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120513193803/http://mk.by/2010/11/05/31853/ |date=13 мая 2012 }}//Юлия ПАНКРАТЬЕВА, Газета «Минский курьер» № 203 (2042), 4 августа 2010</ref>. Таксама тут, прыкрываючыся шыльдай сельгасінстытута, праходзіла навучанне дыверсійная брыгада беларускіх [[чэкісты|чэкістаў]] і ў суседнюю [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]] закідваліся «народныя мсціўцы»<ref name="7days" />. У пачатку 1930-х гадоў у будынку сядзібы месцілася [[Менская школа КПЗБ]]. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў сядзібе знаходзіліся вярхі [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкіх акупацыйных улад]] (глава — мінскі абласны камісар [[У. Фрайтаг]]). Пасля вайны Лошыцкі парк быў аддадзены пад сельгасугоддзі саўгаса «Лошыца» (займаў 93 га)<ref name="7days" />. У 1988 г. Лошыцкі парк быў абвешчаны помнікам гісторыі, культуры і архітэктуры<ref name="7days" />. У 1993 г. распрацаваны праект па аднаўленні парку, завяршаецца аднаўленне сядзібнага дома<ref name="ГККРБ-2009"/>. У 1997 г. згарэў асноўны будынак гаспадарчага двара<ref name="locator"/>. У 1998 г. комплекс быў перададзены ўнітарнаму прадпрыемству «[[Мінскзелянбуд]]»<ref name="7days" /><ref>[http://www.newsvm.com/news/30/17949/ Жемчужина «Золотого кольца»]</ref>. Сядзібны дом з 1986 г. і да апошняга часу з’яўляўся адным з дзевяці філіялаў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея]]. Затым яго перадалі ў камунальную ўласнасць [[Мінгарвыканкам]]а<ref name="7days" />. [[Файл:Belarus-Minsk-Loshytsa-Park-2.jpg|thumb|250px|злева|Пень, які застаўся ад Заручальнага дуба]] У ліпені 2010 года не вытрымаў моцных парываў ветру Заручальны дуб, якому, мяркуючы па кольцах, было тры сотні гадоў<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/07/17/ic_news_116_335880/ Погиб талисман Лошицкого парка в Минске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130312040503/http://naviny.by/rubrics/society/2010/07/17/ic_news_116_335880/ |date=12 сакавіка 2013 }}</ref>. 7 лістапада 2010 г. у [[Лошыцкі яр|Лошыцкім яры]] ў мемарыяльнага знака на месцы гібелі ахвяр [[сталінізм]]у прайшоў мітынг (традыцыйная акцыя [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ|КХП-БНФ]] памяці ахвяр сталінскіх рэпрэсій, прысвечаная Дню памяці продкаў «[[Дзяды]]»)<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/11/07/ic_news_116_354967/ В Лошицком яре прошел митинг памяти жертв сталинских репрессий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140504190213/http://naviny.by/rubrics/society/2010/11/07/ic_news_116_354967/ |date=4 мая 2014 }}</ref> [[Файл:Лошыцкі парк г. Мінск 2.JPG|250px|thumb|Лошыцкі парк пасля рэканструкцыі]] Увосень 2011 года адбылося адкрыццё комплексу пасля рэканструкцыі. Адміністрацыяй [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскага раёна]] прынята рашэнне абвясціць тэрыторыю комплексу зонай, свабоднай ад [[курэнне|курэння]]<ref>[http://realt.onliner.by/2011/10/27/losh Лошыцкі парк абвесцяць зонай, свабоднай ад курэння]</ref>. == Архітэктура == === Планіроўка === Ад сядзібы другой паловы [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]] захавалася ўязная [[ліпа]]вая [[алея]], якая размешчана на асноўнай падоўжнай кампазіцыйнай восі былога [[барока|барочнага]] ансамбля. Вось заканчвалася сядзібным домам, размешчаным каля грэбеня [[тэраса|тэрасы]]. Аб наяўнасці рэгулярных кампазіцый каля дома можна меркаваць па старых ліпах былых лінейных пасадак. Уяўленне аб складзе сядзібы таго часу дае інвентар 1772 года. Акрамя сядзібнага дома яна ўключала [[флігель]], кухню, [[стайня|стайню]], [[карэтная|карэтную]], уязную [[брама|браму]], [[капліца|капліцу]]. Уздоўж уязной алеі, як і ў многіх сядзібах таго часу, размяшчаліся сады. З правага боку да саду прымыкалі гаспадарчыя пабудовы ([[гумно]], [[сенавал]]ы). Акрамя таго, меўся вялікі ў некалькі гектараў прамавугольны [[Лошыцкае вадасховішча|вадаём]] з мостам. За вадаёмам на правым беразе быў пабудаваны гаспадарчы двор<ref name="ГККРБ-2009"/>. Прыкладна ў 1890 г. сядзіба была перабудавана і набыла [[Эклектыка (архітэктура)|эклектычныя]] рысы, паяднаўшы нацыянальны рамантызм, стыль швейцарскага шале і драконавага стылю. Планіроўка страціла рэгулярнасць, але агульныя рысы яе кампазіцыі не змяніліся. На месцы [[баскет]]аў утвораны пейзажныя кампазіцыі. Перабудаваны сядзібны дом, [[флігель]], знесены старыя гаспадарчыя пабудовы, створаны новы гаспадарчы двор, а на месцы старога ўзнік прамысловы комплекс<ref name="ГККРБ-2009"/>. Асноўны будынка гаспадарчага двара прамавугольны ў плане, незвычайна вялікіх памераў (88х20 м). Высокі дах апіраўся на магутныя каменныя атынкаваныя [[слуп]]ы (з бакамі 1,2 м)<ref name="locator"/>. === Сядзібны дом === [[Файл:Minsk, Belarus - panoramio (424).jpg|thumb|злева|Сядзібны дом Любанскіх]] Сядзібны дом у 1895 г. прыняў адна-двухпавярховы выгляд з прамавугольнай у плане асіметрычнай аб’ёмна-прасторавай кампазіцыяй. Складаецца з аднапавярховага драўлянага з двухсхільным дахам і прыбудаванага да яго тарца двухпавярховага мураванага аб’ёмаў з верандай на высокім [[цокаль|цокалі]] і высокім чатырохсхільным дахам<ref name="ГККРБ-2009"/><ref name="locator"/>.Прамавугольныя аконныя праёмы цокальнага паверха аформлены атынкаванымі абрамленнямі, першага і другога паверхаў — дэкараваны разнымі драўлянымі [[ліштва]]мі, на першым паверсе з [[сандрык]]амі. [[Франтон]]ы і [[карніз]]ы аздоблены разнымі дэкаратыўнымі элементамі. У [[інтэр’ер]]ы захаваліся 16 печак і адзін [[камін]], [[ляпніна]]. Тры печы абліцаваны карычневай рэльефнай [[кафля]]й, адна печка — паліхромнай кафляй, астатнія — белай кафляй. Камін абліцаваны зялёнай рэльефнай кафляй<ref name="locator"/>. {{-}} <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Интерьеры музея в Лошицах в главном здании усадьбы 02 .JPG Интерьеры музея в Лошицах в главном здании усадьбы 16 .JPG Интерьеры музея в Лошицах в главном здании усадьбы 10 .JPG Интерьеры музея в Лошицах в главном здании усадьбы 11 .JPG Интерьеры музея в Лошицах в главном здании усадьбы 19 .JPG Интерьеры музея в Лошицах в главном здании усадьбы 01 .JPG </gallery> === Капліца-пахавальня === [[Файл:Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс. Рэшткі капліцы г. Мінск.JPG|злева|thumb|Рэшткі капліцы-пахавальні Прушынскіх]] З пабудоў трэба таксама адзначыць [[капліца-пахавальня Прушынскіх|капліцу-пахавальню Прушынскіх]] (захавалася ў руінах), размешчаную на высокім месцы з правага боку ўязной алеі, недалёка ад уязной брамы ў акружэнні дрэў {{bt-bellat|хвоя чорная{{!}}хвоі чорнай|Pinus nigra}}<ref name="ГККРБ-2009"/>. Пабудавана ў [[1788]] г. і кансекраваная пад тытулам Найсвяцейшай Дзевы Марыі<ref name="locator"/>. Мураваны будынак быў васьмігранным у плане, з шатровым дахам, які завяршаўся шлемападобным [[купал]]ам на глухім [[барабан]]е. Сцены атынкаваныя, аздоблены [[пілястра]]мі. Тут былі пахаваны многія пакаленні ўладальнікаў маёнтка<ref name="ГККРБ-2009"/>. Капліца-пахавальня захавалася часткова. === Флігель з вежай === [[Файл:Loszyca Manor Green House.JPG||thumb|Флігель з вежай]] [[Файл:Экспозиция во флигеле музея в Лошицах 02 .JPG|міні|злева|Экспазіцыя ў флігелі]] Флігель з вежай, які складаецца з драўлянага і прыбудаванага мураванага аб’ёмаў, стаіць на старым мураваным фундаменце. На ніжнім паверсе жыла [[чэлядзь]], наверсе — кіраўнік маёнтка<ref name="ГККРБ-2009"/>. === Парк === Дом з флігелем утвараюць параўнаўча вялікі парадны двор, у цэнтры якога ў форме [[эліпс]]а размешчаны пад’язны круг. У параднай частцы выяўлены барочныя элементы: тэрасіраванне склонаў і [[клумба]] з фарміраванымі ў мінулым ліпамі<ref name="ГККРБ-2009"/>. З боку ўезду двор замыкаўся [[брама]]й з жалезнымі варотамі і магутнымі цаглянымі [[пілон]]амі, да якіх была прыбудавана ў эклектычных формах невялікая вартаўнічая будка. Уязная ліпавая алея, якая вяла ад былога [[Вуліца Маякоўскага (Мінск)|Ігуменска-Мінскага тракта (вул. Маякоўскага)]] захавалася часткова. Яна прыпаднята ў сувязі з падсыпкамі і, нягледзячы на страты, прываблівае сваімі памерамі і магутнымі ліпамі з развесістымі кронамі, узрост якіх складае прыблізна 250 гадоў<ref name="ГККРБ-2009"/>. [[Файл:Budynak byloha mlyna ŭ Lošycy (Miensk).JPG|250px|thumb|Будынак былога млына]] [[Файл:Belarus-Minsk-Loshytsa-Pond-3.jpg|thumb|250px|Вадаём у парку]] Невялікі паркавы [[Партэр (садова-паркавае мастацтва)|партэр]] аформлены ў выглядзе нешырокай тэрасы. Ад яго і сядзібнага дома раскрыты перспектывы, арыентаваныя на [[пойма|пойму]]<ref name="ГККРБ-2009"/>. У аснове кампазіцыі пейзажнай паўночнай часткі парку ляжыць вялікая [[Паляна (геаграфія)|паляна]], ахопленая з боку саду нешырокай паласой насаджэнняў дрэў. Яе контур маляўніча зрэзаны, а прастора ўпрыгожана [[інтрадукцыя|інтрадукаванымі дрэвамі]]. Асаблівай прыгажосцю вылучаецца частка парку на крутым грэбені тэрасы, уздоўж якога растуць ліпы XVIII стагоддзя і адзінкавыя яшчэ больш старыя [[дуб]]ы<ref name="ГККРБ-2009"/>. У паўночнай частцы парку, у пойме [[Лошыца (рака)|Лошыцы]], размешчана другая паляна, добра абазначаная геамарфалагічнымі межамі. Па заходняй мяжы яе праз мост праходзіць уязная дарога, якая звязвае сядзібу з былым [[Вуліца Чыжэўскіх (Мінск)|Ігуменскім трактам (вул. Чыжэўскіх)]] і гаспадарчым дваром.<ref name="ГККРБ-2009"/>. [[Файл:Komplieks brovara ŭ Lošycy (Miensk).JPG|250px|злева|thumb|Бровар]] [[Файл:Reštki mlyna ŭ Lošycy (Miensk).JPG|злева|250px|thumb|Рэшткі млына]] У канцы XIX ст. на другім беразе Лошыцы пабудаваны [[Дрожджава-вінакурны завод у Лошыцкім парку|вінакурны комплекс]], які ўключае дом-інтэрнат для рабочых і вінакурню — мураваны чатырохпавярховы будынак з паўцыркульнымі вокнамі, пабудаваны ў 1896 г. На другім баку ўязной дарогі каля берага Лошыцы ўзведзены двухпавярховы мураваны вадзяны млын (пасля дамы былі прыстасаваны пад жыллё). З другога боку сядзібы, каля [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]], Яўстафіем Любанскім быў узведзены з цэглы другі 12-колавы млын (сцены будынка захаваліся)<ref name="ГККРБ-2009"/>. Сады, былыя гадавальнікі і калекцыі Беларускага аддзела [[Усесаюзны інстытут раслінаводства|Усесаюзнага інстытута раслінаводства]], якому доўгі час належала Лошыца, утвараюць вялікі масіў насаджэнняў (35 га), які прымыкае да гістарычнай сядзібы. З боку [[Вуліца Маякоўскага (Мінск)|вул. Маякоўскага]] ён ахоплены мураванай сцяной, пабудаванай у 1950-я гады<ref name="ГККРБ-2009"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} * Республика Беларусь. Т. 4. энциклопедия. — Мн., 2007. * ''[[Юрый Уладзіміравіч Кур’яновіч|Кур’яновіч, Ю. У.]]'' Аповеды старасвецкай Лошыцы : Краязн. нарыс / Юры Кур’яновіч — Мн. : Бізнесафсет, 2005. — 96 с. * [[Алег Анатолевіч Трусаў|Трусов, О. А.]] Изразцовые печи из лошицкой усадьбы // Строительство и архитектура Белоруссии. — 1989. — № 6. — С. 36—39: ил. * ''Раюк, А. Р.'' Род Любанскіх у этнагістарычных працэсах у Беларусі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. / А. Р. Раюк // Беларуская этнаграфія, этналогія і антрапалогія : зб. навук. арт. / уклад. і навук. рэд. А. У. Гурко; рэдкал.: А. У. Гурко (гал. рэд.) [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ. — Мінск : Беларус. навука, 2023. — Вып. 2. — С. 113—123. == Спасылкі == {{ГККРБ|712Г000266}} {{Commons|Category:Lošyca}} * [http://minskinfo.com/ru/info/parks_and_recreation_zones/loshitsa/ Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130602174540/http://minskinfo.com/ru/info/parks_and_recreation_zones/loshitsa/ |date=2 чэрвеня 2013 }} * [http://www.belarustourism.by/catalog/14_15776.html Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121125015159/http://belarustourism.by/catalog/14_15776.html |date=25 лістапада 2012 }} * [http://www.minsk-old-new.com/minsk-2898.htm Лошыца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130123085138/http://minsk-old-new.com/minsk-2898.htm |date=23 студзеня 2013 }} // [[Мінск стары і новы]] * [http://globustut.by/loshica/index.htm Лошыца] // [[Глобус Беларусі]] ''Артыкулы'' * Людміла Луцэвіч, Расціслаў Баравой [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#uniccomplex Лошыца: Унікальны сядзібна-паркавы комплекс.] Архітэктура і будаўніцтва, 24.12.2003 * Аляксандр Філіповіч [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#whitehorse Белы конь у дрымучым парку], 7 дзён * Алена Альфер [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#dal За цёмнай далечай Лошыцкіх алей], 7 дзён * Віталь Мазуркевіч [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#vozrodit Як адрадзіць Лошыцу?] Вячэрні Мінск, 4.08.2004 * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#ghost У Лошыцкім парку жыве прывід.], [[Камсамольская праўда]], 31.05.2003 * Наталля Тышкевіч [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#perl Лошыца — мінская жамчужына] * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#oldnew Лошыца, горад Мінск, Беларусь] * Алена Карніенка [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#sleep Парк, дзе спяць стагоддзі]. Мінскі кур’ер, 28.05.2004 * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#vavilov Акадэмік Н. І. Вавилов і вёска Лошыца Мінскага раёна (1887—1943 гг.).] Сайт школы № 44 * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#nasledie Сядзібны комплекс у Лошыцы] * Святлана Шыдлоўская [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#legends Легенды Лошыцы] * Алёна Бас [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#bass Сядзіба таямніц і натхненні] * Дзмітрый Карсак [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#price Кошт высокага пачуцця]. Савецкая Беларусь, 12.06.2003 * [http://minchanin.esmasoft.com/walks/loshitsa/loshitsa_articles.html#ukaz Указ аб уключэнні вёскі Лошыца 1-я Навадворскага сельсавета Мінскага раёна ў гарадскія межы горада Мінска] * [http://www.privet-minsk.com/ru/magnificent-heritage-Minsk-ru.html Цудоўная спадчына] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120417163121/http://www.privet-minsk.com/ru/magnificent-heritage-Minsk-ru.html |date=17 красавіка 2012 }} {{Музей гісторыі горада Мінска}} {{Славутасці Мінска}} {{Сады і паркі Мінска}} [[Катэгорыя:Паркі Мінска]] [[Катэгорыя:Сядзібы Мінска]] [[Катэгорыя:Лошыца (жылы раён)]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Прушынскія]] [[Катэгорыя:Любанскія]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Мінску]] [[Катэгорыя:Водна-зялёны дыяметр Мінска]] 9eno55ixjne36rjkhcqb22q86yftqls Дурань (картачная гульня) 0 146660 5161246 4279357 2026-07-05T13:48:26Z Rommmmmka 78299 5161246 wikitext text/x-wiki {{Картачная гульня |назва= Дурань |выява= [[File:Russian card game Durak.jpg|200px]] |подпіс = Гульня ў дурня |паходжанне = народная гульня |тып = лагічная |узрост = усе ўзросты |разнавіднасці = падкідны, пераводны і інш. |колькасць карт = 36 (часам 52 — 54) |ход гульні = па дамоўленасці гульцоў |старшынство = ад туза да шасцёркі (часам да двойкі) |старшынство масцей = лічыцца па «козыры» (козыр — старшая масць, якая выбіраецца выпадкова) |гульцоў = 2 — 6 (да васьмі пры калодзе ў 52 — 54 карты) |час = ад 5 і больш хвілін |складанасць = нізкая |выпадковасць = ёсць |навыкі = памяць, лагічнае мысленне, разлік імавернасцей і тактыка }} '''Дурань''' — [[картачная гульня]], папулярная ў краінах былога [[СССР]]. == Сутнасць гульні == Звычайна ў гульні выкарыстоўваецца [[Ігральныя_карты#Скарочаная_калода|калода з трыццаці шасці карт]] і ўдзельнічаюць ад двух да шасці гульцоў, у рэдкіх выпадках выкарыстоўваюць [[Ігральныя_карты#Поўная_калода|калоду ў пяцьдзясят дзве карты]], тады гуляць могуць да васьмі гульцоў. Кожнаму раздаецца па шэсць карт, наступная (або апошняя, магчыма і любая з калоды) карта адкрываецца і яе масць устанаўлівае [[козыр]] для гэтай партыі, і рэшта калоды (дабор) — калі застаецца — кладзецца паверх яе кашуляй уверх так, каб казырная карта была відаць усім. Мэта гульні — пазбыцца ўсіх карт. Апошні гулец, які не пазбыўся карт, застаецца «ў дурнях», г.зн. прайграе. === Нічыя === У гульні таксама магчыма нічыя (розыгрыш) — калі гулец, які робіць ход, ходзіць апошнімі картамі, а другі гулец адбіваецца апошнімі картамі, пры гэтым карт больш ні ў калодзе, ні ў іншых гульцоў не застаецца. Вынік такога паядынку трактуецца па дамоўленасці паміж гульцамі. Калі гуляюць «без нічыёй», то прайграе той, хто адбіваўся апошнім. === Правілы === У першую чаргу гульцы павінны вызначыць тып гульні. Гэта можа быць падкідны дурань, пераводны дурань ці іншая, менш распаўсюджаная разнавіднасць. Перад пачаткам розыгрышу калоду добра ператасоўваюць. Кожнаму гульцу раздаюць па шэсць карт. Уся калода кладзецца на стол плячыма дагары, а адна карта — дагары тварам. Масць гэтай карты будзе казырнай масцю ў коне, г.зн. будзе біць усе астатнія масці. У выпадку, калі ўся калода адразу будзе раздадзеная удзельнікам гульні, то козырам прызнаецца апошняя карта ў калодзе, здадзеная тварам дагары апошняму гульцу ў чарзе. Гульню пачынае чалавек, які мае на руках казырную карту найменшай вартасці (па дамоўленасці магчымы другія варыянты; сітуацыя, калі ні ў кога з гульцоў няма казыроў, таксама вызначаецца дамоўленасцю перад гульнёю). Ходзяць, гуляючы ў дурня, заўсёды па гадзіннікавай стрэлцы, г.зн. пад гульца, які сядзіць злева. Другі кон пачынаюць з ходу пад чалавека, які стаў дурнем ў першай раздачы. Гэта называецца «вучыць дурня» (раўнацэнныя паняцці хадзіць «на дурня», «пад дурня»). Па дамоўленасці паміж гульцамі наступную гульню можна пачынаць «з-пад дурня»: у гэтым выпадку першы ход будзе ў гульца, які сядзіць па левы бок ад таго, хто прайграў<ref>[http://durolom.com/pravila-igri-v-duraka.html Правілы гульні ў дурань] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121216071610/http://durolom.com/pravila-igri-v-duraka.html |date=16 снежня 2012 }}</ref>. Пакуль карты на стале не бітыя, або гулец не ўзяў іх сабе, браць новыя карты з калоды нельга. Першым ўзяць карты з калоды павінен гулец, які толькі што хадзіў пад дурня. А апошнім карты бярэ гулец, які адбіваецца. Калі ён не адбіўся, то карты ён браць не можа. == Асноўныя варыянты == === Просты === Хадзіць можна адной або дзвюма картамі адной вартасці, якія падкідваюць адразу. Гулец можа выбраць, якія карты яму пабіць. Незалежна ад таго, ці пакрыта карта (або карты), дадаваць карты нельга, калі гулец узяў іх ужо ў рукі. На гэтым ход канчаецца. === Падкідны === З'яўляецца самым распаўсюджаным. Хадзіць можна любой колькасцю карт адной вартасці. Гулец, пад якога ходзяць, можа крыць карты, а можа забраць іх сабе. Гулец, які ходзіць, мае права падкінуць карты, якія супадаюць па вартасці з любымі картамі на стале (і тымі, якімі хадзілі, і тымі, якімі крылі). Калі ў гульні ўдзельнічаюць больш за двух гульцоў, то гулец, які хадзіў, мае права першага дзеяння, але калі ён скончыў хадзіць, то астатнія гульцы маюць права «падкінуць» (дадаць для біцця) свае карты па тых жа правілах. Адбіваючы, гулец павінен пакрыць і іх. Таксама можна падкінуць карты, калі гулец вырашыў прыняць карты і не працягваць адбівацца — гэта называецца «наўздагон», «у прыдачу». Аднак нельга падкідваць больш карт, чым застаецца ў гульца, які адбіваецца — гэта значыць, калі ў гульца тры карты, яму паклалі адну, і ён вырашыў яе прыняць, то яму можна дадаць толькі дзве наўздагон. Падкідвае карты гулец, які ходзіць. Калі ў яго няма чаго падкінуць, то падкідваць пачынаюць гульцы па гадзіннікавай стрэлцы. Другі гулец можа падкінуць зноў, калі да яго зноў дойдзе чарга па коле. Магчымыя дадатковыя правілы па дамоўленасці, напрыклад: * Калі гуляе чатыры і больш чалавек, то падкідваць могуць толькі суседзі. * Адбіваюцца ўсе падкінутыя карты. * Першы адбой — пяць карт. * Пяць ці шэсць карт адной масці на руках у аднаго або некалькіх гульцоў пры раздачы абавязваюць да пераздачы. * Калі ў канцы гульні застаецца 2 чалавекі і ў аднаго з іх 1 (у больш складаным варыянце ад 2) і больш карт годнасцю 6, то ён можа «павесіць пагоны», пры ўмове, што ён выйграе (папярэднім ходам ён аддаў суперніку карты, якія той не змог пабіць). Нельга «павесіць пагоны» адной казырнай картай, павінна быць хаця б адна не казырная. === Пераводны === Правілы тыя ж, што і ў падкіднога, але з адным ускладненнем: калі гулец, пад якога ходзяць, мае карту той жа годнасці, то ён можа пакласці яе побач з ужо ляжачай картай і перадаць абедзве карты наступнаму гульцу для біцця («перавесці»). Наступны гулец можа перавесці паўторна, калі ў яго ёсць карта той жа вартасці. Нельга перакладаць большую колькасць карт, чым наступны гулец мае на руках. Калі карты пераведзены на гульца, які не можа іх перавесці далей, ён абавязаны пакрыць іх усе ці забраць сабе. Далей гульня цалкам супадае з падкідным дурнем. Магчымыя дадатковыя правілы па дамоўленасці, напрыклад: * Першы кон пераводзіць нельга. * Нельга пераводзіць калі на стале ляжыць карта казырнай масці. * «Праязны»: пры пераводзе казырнай картай яе не абавязкова класці на стол, а дастаткова проста паказаць. Гэта правіла дзейнічае адзін раз на працягу кона. Калі на гульца, які скарыстаўся праязным, перавялі ў другі раз на працягу кона, то для паўторнага пераводу казырную карту неабходна выкласці на стол. * Нельга выходзіць з гульні «пераводам». Пры гульні ў пераводнага дурня «два на два» або «тры на тры» правілы тыя ж. Пры гэтым у канцы гульні адным з гульцоў кірунак перакладу не змяняецца, г.зн. пры гульні па гадзіннікавай стрэлцы перавод ажыццяўляецца строга на гульца, які знаходзіцца злева. У выпадку, калі гулец злева ўжо не мае карт, перавод ажыццяўляецца на наступнага гульца процілеглай каманды, што знаходзіцца злева. Аналагічна, калі гулец якой-небудзь каманды скончыў гульню адбоем, ход мае гулец гэтай жа каманды, наступны па гадзіннікавай стрэлцы. == Гісторыя гульні == Гульня ў дурня з’явілася ў XIX стагоддзі у [[Расійская імперыя|Расіі]]. Спачатку гульня была папулярная толькі ў сялянскай часткі насельніцтва. Вышэйшы свет больш аддаваў перавагу такім гульням, як [[покер]], [[брыдж]], [[пасьянс]]. Аднак ужо ў наступным стагоддзі ў [[СССР]] (а па яго распадзе на прасторы новапаўсталых дзяржаў) гульня па папулярнасці стала нароўні з такімі гульнямі як покер. Першапачаткова гульня вялася па даволі спрошчаных правілах (просты дурань). Аднак пазней з’явіліся таксама падкідны і перакладны варыянты. Гэта толькі павялічыла папулярнасць дурня. Далей з’явілася яшчэ каля васьмі дзясяткаў разнавіднасцей, якія адрозніваюцца ад астатніх нязначнымі дэталямі. Далёка не для ўсіх разнавіднасцей можна назваць хаця б дату стварэння. Некаторыя сталі вядомыя праз [[сацыяльныя сеткі]] і іншыя інтэрнэт-сайты. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Картачныя гульні]] 2j06lbdawzxd02elwxkuxspgyv727gd Жыліцкая сядзіба 0 146790 5161226 4823781 2026-07-05T12:33:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161226 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Палацава-паркавы комплекс |Беларуская назва = Палацава-паркавы комплекс Булгакаў |Арыгінальная назва = |Выява = Жиличи. Дворец Булгаков, вид с воздуха DJI 0525-HDR (51396070628).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|511Г000459}} |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Аграгарадок |Месцазнаходжанне = [[Жылічы (вёска, Кіраўскі раён)|Жылічы]], [[Кіраўскі раён]], [[Магілёўская вобласць]] |lat_dir = N |lat_deg = 53|lat_min = 9|lat_sec = 20.76 |lon_dir = E |lon_deg = 29|lon_min = 41|lon_sec = 21.04 |region = BY-MA |CoordScale = 1000 |На карце = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[Класіцызм]] |Аўтар праекта = [[Клабукоўскі]], [[Караль Падчашынскі|К. Падчашынскі]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ігнат Габрыэлевіч Булгак|І. Булгак]] |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1830-я |Заканчэнне будаўніцтва = 1830-я |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі|палац|гаспадарчыя пабудовы|парк||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = Дзейны музей, рэстаўруецца |Сайт = |Commons = Palace in Dobosna }} '''Жыліцкая сядзіба''' — палацава-паркавы комплекс [[Булгакі (род)|Булгакаў]], помнік архітэктуры позняга [[класіцызм]]у ў [[Жылічы (вёска, Кіраўскі раён)|Жылічах]] паблізу [[Добасна (аграгарадок)|Добасны]] ў [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]]. Сфармаваны ў XVIII—XIX стагоддзях. [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Гісторыка-культурная каштоўнасць міжнароднага значэння]]<ref name="ГККРБ"/>. == Гісторыя == [[Файл:Dobasna, Bułhak. Добасна, Булгак (N. Orda, 1864-76) (3).jpg|250px|thumb|злева|Палац Булгакаў на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]], XIX ст.]] [[Файл:Dobasna, Bułhak. Добасна, Булгак (N. Orda, 1864-76).jpg|thumb|250px|злева|Палац Булгакаў на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]], XIX ст.]] [[Файл:Dobasna, Bułhak. Добасна, Булгак (1878) (2).jpg|міні|250px|Палацава-паркавы комплекс у другой палове XIX ст.]] Рэзідэнцыя заможнага шляхціча, бабруйскага павятовага маршалка [[Ігнат Габрыэлевіч Булгак|Ігнацыя Булгака]] (1798—1848), пабудавана ў 1830-я гады на яго заказ<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 349-350 |старонак = 430 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref> па праекце архітэктара [[Караль Падчашынскі|Караля Падчашынскага]] на беразе [[Добасна (рака)|Добасны]]<ref name="ГККРБ"/>. Палац будаваўся ў два прыёмы, спачатку ўзведзены галоўны П-падобны корпус, а ў 1864—1876 гадах прыбудавана доўгае двухпавярховае крыло з палацавай царквой і дадатковымі жылымі памяшканнямі<ref name="ЛАЗ"/>. Такое архітэктурнае рашэнне ўтварыла паўадкрыты ўнутраны двор<ref name="ЛАЗ"/>. Паводле некаторых звестак, заходняя частка палаца дабудавана ў 1914 годзе<ref name="ГККРБ"/>. Першымі работамі з 1825 года кіраваў навучэнец [[Пецярбургская Акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай Акадэміі мастацтваў]] [[Клабукоўскі]]<ref name="ЗП"/>. У 1848 годзе пасля смерці Ігната Булгака маёнтак перайшоў яго малодшаму сыну [[Эдгар Ігнатавіч Булгак|Эдгару]]. Пры палац дабудаваны — два аднапавярховыя флангі з царквой, [[аранжарэя]]й<ref name="ЛАЗ"/> і службовымі памяшканнямі. Будаўніцтвам, імаверна, кіраваў [[Караль Падчашынскі]]<ref name="ЗП"/><ref name="library1">{{Cite web |url=http://library.mogilev.by/kray/Culture/r9p3.html |title=Палацавая і сядзібна-паркавая архітэктура. Дваранскае памесце Жылічы |access-date=7 студзеня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208190225/http://library.mogilev.by/kray/Culture/r9p3.html |archivedate=8 снежня 2015 |url-status=dead }}</ref>. Апошні ўладальнік маёнтка, пляменнік Эдгара — [[Эмануэль Эдгаравіч Булгак|Эмануэль Булгак]], памёр у [[Інтэрбелум|міжваенны час]] у [[Польшча|Польшчы]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніцкага перавароту]] і нацыяналізацыі маёмасці ў 1920 годзе ў палацы размяшчаўся дзіцячы дом. Калекцыя жывапісу Булгакаў была часткова перададзена ў гісторыка-мастацкі музей. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай]] або [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] значная частка сямейнага архіва і карцін, верагодна, была вывезена ў [[Арол (горад)|Арол]] у [[Расія|Расіі]]. На сённяшні дзень у [[Арлоўскі музей выяўленчых мастацтваў|Арлоўскім музеі выяўленчых мастацтваў]] знаходзяцца чатыры партрэты прадстаўнікоў роду Булгакаў, у тым ліку творы [[Ян Дамель|Яна Дамеля]]{{sfn|Нарижная|2020|с=204}}. У 1930-я гады ў будынку размясціўся заатэхнічны тэхнікум. Падчас Другой сусветнай вайны разабрана паўднёвае крыло палаца, у якім размяшчалася ўнікальная аранжарэя<ref name="library1"/>. Палац ператварылі ў нямецкі шпіталь, а ў парку хавалі памерлых салдат<ref name="belarustourism">[http://belarustourism.by/catalog/14_15775.html Дворец Булгака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080323114035/http://belarustourism.by/catalog/14_15775.html |date=23 сакавіка 2008 }}</ref>. Пасля 2-й сусветнай вайны ў палацы размяшчалася Бабруйская трохгадовая агранамічная школа. Пасля будаўніцтва для школы новага памяшкання, палац пачаў занепадаць. На першым паверсе засталася бухгалтэрыя з аддзелам кадраў<ref name="ГККРБ"/>. У 1973 годзе архітэктар [[Я. Курто (архітэктар)|Я. Курто]] распрацаваў праект рэстаўрацыі, які пазней рэалізаваны<ref name="library2">{{Cite web |url=http://library.mogilev.by/kray/Znak/R9P24.html |title=Мастацтва (архітэктура, жывапіс, скульптура, графіка) ў Кіраўскім раёне |access-date=7 студзеня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208183709/http://library.mogilev.by/kray/Znak/R9P24.html |archivedate=8 снежня 2015 |url-status=dead }}</ref>. Станам на 2024 год тут размешчаны краязнаўчы музей і музычная школа, арганізаваныя ў 1996 годзе<ref name="ГККРБ"/>. Да цяперашняга часу захаваліся палац, флігель, [[свіран]] і іншыя гаспадарчыя пабудовы, парк. Гаспадарчыя пабудовы часткова выкарыстоўваліся адпаведна прызначэнню, астатнія разбураліся<ref name="ГККРБ"/>. Рэстаўрацыя комплексу была распачата ў 2009 годзе, планавалася завяршыць яе да 2015 года. У палацы мусяць размесціцца музейная экспазіцыя, міні-гасцініца і сельская бібліятэка<ref name="ais1">[http://ais.by/news/13281 Первая очередь реставрации Жиличского дворцово-паркового ансамбля открыта в Кировском районе]</ref>. Паводле пастановы Савета Міністраў ад 3 чэрвеня 2016 года № 437 Палацава-паркавы комплекс быў уключаны ў лік 27 аб’ектаў, капітальныя выдаткі на захаванне якіх могуць фінансавацца з рэспубліканскага бюджэту<ref>[http://www.government.by/ru/solutions/2511 Постановление Совета Министров от 03.06.2016 № 437 О некоторых вопросах обеспечения сохранности историко-культурных ценностей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200224055223/http://www.government.by/ru/solutions/2511 |date=24 лютага 2020 }}</ref>. == Архітэктура == [[Файл:Внутренняя территория ансамбля сегодня.JPG|250px|thumb|Унутраны двор палаца ў час рэканструкцыі]] [[Файл:Сядзібны комплекс Булгакаў "Добасна".jpg|250px|thumb|Унутраны двор палаца ў час рэканструкцыі]] Рэзідэнцыя — даволі вялікі добра спланаваны [[палацава-паркавы ансамбль]]. Акрамя палаца з паркам, у склад уваходзілі вялікія пладовыя сады, агароды, вадаёмы з рыбнай гаспадаркай. Таксама быў вялікі гаспадарчы двор, вадзяны млын, вінакурня, крухмальны і [[Дабаснянская цукровая мануфактура|цукровы]] заводы<ref name="ГККРБ"/>. === Палац === [[Файл:Palace in Dobosnia.jpg|thumb|злева|250px|Галоўны фасад палаца ў пач. XX ст.]] Палац — у плане прамавугольнік з [[калона|калонным]] [[порцік]]ам на галоўным [[фасад]]зе і прамавугольным [[рызаліт]]ам на паркавым фасадзе. Галоўны корпус вылучаны ў цэнтры шасцікалонным порцікам [[карынфскі ордар|карынфскага ордара]]<ref name="ЛАЗ"/> з франтонам, дэкараваным ляпным гербам<ref name="ЗП">{{radzima|2654}}</ref>, і [[бельведэр]]ам над лесвічнай клеткай. Тарцы галоўнага корпуса аформлены ідэнтычнымі чатырохкалоннымі порцікамі. Па перыметры будынка праходзіць развіты [[карніз]] з [[Фрыз (архітэктура)|фрызам]], упрыгожаным ляпнымі [[Гірлянда (архітэктура)|гірляндамі]] і [[Разетка (архітэктура)|разеткамі]]<ref name="ГККРБ"/>. Галоўны фасад бакавога корпуса прарэзаны арачнымі аконнымі праёмамі і ўпрыгожаны [[каланада]]й. Цэнтр вылучаны двухпавярховым аб’ёмам дамавой [[капліца|капліцы]]. Планіроўка змешаная, калідорна-[[анфілада|анфіладная]]<ref name="ГККРБ"/><ref name="ЛАЗ"/>. ==== Інтэр’ер ==== [[Файл:Лепнина.JPG|thumb|250px|Столь]] [[Файл:Потолки жиличского замка.JPG|thumb|250px|злева|Пазалочаныя капітэлі і барэльефы з антычнымі сцэнамі]] [[Файл:Palace in Dobosnia Dining Hall.jpg|250px|thumb|злева|Інтэр’ер залы палаца ў пач. XX ст.]] Распрацоўку ўнутраных памяшканняў прыпісваюць таксама Клабукоўскаму<ref name="ЗП"/>. Унутранае аздабленне насычана<ref name="ЛАЗ"/> [[ляпніна]]й, дробнай скульптурнай пластыкай, [[роспіс]]амі, [[пазалота]]й, [[люстэрка]]мі, дэкаратыўнай абіўкай. У дэкоры выкарыстаны [[ампір]]ныя элементы: буйныя [[Фрыз (архітэктура)|фрызы]], панэлі з [[барэльеф]]нымі антычнымі сцэнамі<ref name="ГККРБ"/>. Кожны са 100 пакояў<ref name="ЗП"/> дэкарыраваны індывідуальна. На другім паверсе паўднёвага крыла галоўнага корпуса вылучаецца прамавугольная ў плане парадная зала, расчлянёная калонамі на 3 часткі. Зала дэкарыравана шырокім шматфігурным барэльефным фрызам з сюжэтамі на тэмы палявання, бою, ахвярапрынашэння. [[Калона|Калоны]] і [[пілястра|пілястры]] маюць пазалочаныя [[капітэль|капітэлі]]. Асноўны пластычны эфект стварае [[Кесон (архітэктура)|кесаніраваная столь]] з багата арнаментаванай [[ляпніна]]й. Падлога [[паркет]]ная, печкі абліцаваны [[кафля]]й<ref name="ГККРБ">{{крыніцы/ГККРБ-2009|}}</ref>. [[Тадэвуш Раствароўскі]] па заказе гаспадароў сядзібы аздобіў [[плафон]]ы залаў палаца сцэнамі з [[Антычнасць|антычнымі]] міфалагічнымі сюжэтамі. === Парк === [[Файл:Фрагмент парка Булгакаў у Жылічах.JPG|thumb|Фрагмент парку]] Палац з’яўляецца цэнтрам кампазіцыі ансамбля, замкнутага ў выцягнуты з усходу на захад<ref name="library1"/> прамавугольнік [[алея]]мі [[рэгулярны парк|рэгулярнага парку]]. Плошча парку складае 18 [[Гектар|га]]<ref name="ЛАЗ"/>, а ўсяго комплексу з вадаёмамі, пладовымі садамі, падсобнымі збудаваннямі — каля 100 га. Раўнінную частку парку перасякае рака [[Добасна (рака)|Добасна]] з маляўнічымі сажалкамі і астравамі. Захаваліся руіны павільёна-купальні, [[Альтанка|альтанак]], мосцікаў. Перад галоўным фасадам палаца парк мае рэгулярны характар і [[Партэр (садова-паркавае мастацтва)|партэрнае]] азеляненне, астатняя частка — [[пейзажны парк|пейзажны характар]]. Стварэнне садова-паркавага комплексу пачалося адначасова з будаўніцтвам палаца ў 1825—1826 гадах і было сумесным праектам Ігнація Булгака і яго цесця Іосіфа Слізня. Да 1830 года ўжо былі закладзены парк, фруктовыя сады і аранжарэя, а алеі з ліп, бяроз, таполяў, грабаў і елак абаранялі пладовыя сады ад паўночных вятроў. Жонка Ігнація, Ізабела, якая атрымала добрую адукацыю ў родавым маёнтку Мсціж і разбіралася ў садова-паркавым мастацтве, брала актыўны ўдзел у кіраванні і падборы раслін. Яна кантралявала работу нанятых замежных садаводаў (Бланка, пазней Гебхарта з Рыгі і Карася), выпісвала з [[Мсціж|Мсціжа]] ружы, нарцысы, цюльпаны і кусты агрэста. Увосень 1831 года была завершана аранжарэя, у якую адразу пачалі высаджваць экзатычныя расліны, у тым ліку лімонныя і памяранцавыя дрэўцы. Увесну 1832 года Ігнацій Булгак асабіста прывёз з Рыгі вялікую колькасць кветкавага насення для афармлення клумбаў параднага двара ([[курданёр|курданёра]]){{sfn|Нарижная|2020|с=195—199}}. Сёння парк з'яўляецца важным элементам гістарычнага ландшафту, і ў ім дагэтуль захаваліся экзатычныя насаджэнні, у тым ліку {{bt-bellat|хвоя веймутава|Pinus strobus}}, {{bt-bellat||Acer saccharinum}}, {{bt-bellat||Juglans cinerea}}, {{bt-bellat||Tilia ×europaea}} і іншыя<ref name="ГККРБ"/><ref name="ЗП"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|}} * {{крыніцы/ГККРБ-2009|}} * {{артыкул |аўтар=Нарижная Е., Кулакевич В. |загаловак=Предметы магнатских коллекций и проблемы их совместного использования в Союзном государстве Беларуси и России |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=193—212 |ref=Нарижная}} * ''[[Раман Афтаназы|Aftanazy, R.]]'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 1. Województwa mińskie, mścisławskie, połockie, witebskie. — 352 s. * Федорук Анатолий Тарасович. «Садово-парковое искусство Белоруссии». Минск, «Ураджай», 1989 г. 247 страниц. ISBN 5-7860-0086-9. * Памяць: гісторыка-дакумент. хроніка Кіраўскага раёна.-Мн.: Выш. шк., 1997.-С. 108—115. == Спасылкі == {{ГККРБ|511Г000459}} {{Commons|Category:}} * [https://library-mogilev.wixsite.com/zhilichi «Жиличский Версаль»] — інтэрнэт-праект Магілёўскай абласной бібліятэкі аб палацава-паркавым ансамблі Булгакаў. * {{radzima|2654}} * {{ГБ|http://globustut.by/zhilichi_kirov/index.htm#manor_main}} * {{Архіварта|palacava-parkavy-kompleks-bulgakau}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Кіраўскага раёна]] [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палацава-паркавыя і сядзібна-паркавыя ансамблі Беларусі]] [[Катэгорыя:Булгакі герба «Сыракомля»]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі класіцызм]] [[Катэгорыя:Жылічы (аграгарадок)]] [[Катэгорыя:Славутасці Кіраўскага раёна]] tufof338t7oyvz87jzz16n8uteqjs8n Ларак 0 147693 5161355 4823491 2026-07-05T20:13:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161355 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Ларак |Нацыянальная назва = fa/لارک |Карта = Larak fr.jpg |Акваторыя = Армузскі праліў |Краіна = Іран |Пазіцыйная карта = Іран |UTC = +3:30 |lat_dir =N |lat_deg =26 |lat_min =51 |lon_dir =E |lon_deg =56 |lon_min =21 |Плошча = 49 |Найвышэйшы пункт = 123 }} '''Лара́к''' ({{lang-fa|}} لارک) — [[востраў]] у [[Армузскі праліў|Армузскім праліве]]. Уваходзіць у склад [[Іран]]а. Плошча — 49 км². Знаходзіцца на захад ад буйнога вострава [[Кешм (востраў)|Кешм]]. Аддзелены ад яго [[праліў|пралівам]] шырынёй 9,65 км. Складзены пераважна [[вапняк]]амі. У цэнтральнай частцы вылучаецца ўзвышша (да 123 м). Афіцыйна на востраве Ларак жыве 130 [[сям'я|сем’яў]]. На ім знаходзіцца буйная іранская ваенная база. У [[1986]] г. востраў быў абстраляны ваеннымі сіламі [[Ірак]]а. Недалёка ад Ларака вядзецца здабыча [[нафта|нафты]] з [[мора|марскога]] дна. == Спасылкі == * [http://www.daryanews.ir/news.php?id=2591 «لارك»، جزيره اي ناشناخته] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101112164117/http://www.daryanews.ir/news.php?id=2591 |date=12 лістапада 2010 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Ірана]] [[Катэгорыя:Астравы Персідскага заліва]] abedeb8xkwf59tsf3b3kp329o1nxkmm Ламу (архіпелаг) 0 147825 5161345 4580779 2026-07-05T19:33:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161345 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Ламу |Нацыянальная назва =sw/Lamu |Карта = Астравы Ламу.svg |Подпіс карты = |Архіпелаг = |Акваторыя = Індыйскі акіян |lat_dir = S |lat_deg = 2 |lat_min = 06 |lat_sec = 12 |lon_dir = E |lon_deg = 41 |lon_min = 01 |lon_sec = 14 |CoordScale = |Колькасць астравоў = |Найбуйнейшы востраў = востраў Патэ |Агульная плошча = 195.3 |Найвышэйшы пункт = |Краіна = Кенія |Насельніцтва = 101539 |Год перапісу = 2009 |Выява = Kiwayuusmall.JPG |Подпіс выявы = Узбярэжжа |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lamu Archipelago }} {{значэнні|Ламу}} '''Ламу''' ({{lang-sw|Lamu}}) — [[архіпелаг]] у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]] ля ўзбярэжжа [[Афрыка]]нскага [[кантынент]]а. Уваходзіць у склад [[Кенія|Кеніі]]. Адміністрацыйны цэнтр і самы вялікі [[горад]] — [[Ламу (горад)|Ламу]]. Агульная плошча — 195,3 км². Насельніцтва разам з усёй акругай ([[2009]]) — {{Num|101539}} чалавек.<ref>[http://www.geohive.com/cntry/kenya.aspx The Republic of Kenya administrative units]</ref> == Геаграфія == [[Выява:Астравы Ламу.svg|thumb|left|Карта]] Архіпелаг Ламу месціцца ў [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]] ля самага паўночна-усходняга ўзбярэжжа [[Кенія|Кеніі]], у 470,84 км на паўднёвым усходзе ад [[Найробі]], у 6371 км ад [[Мінск]]а. Аддзелены ад [[Афрыка]]нскага [[кантынент]]а вузкімі [[праліў|пралівамі]]. Найбуйнейшыя астравы — [[Востраў Патэ|Патэ]], [[Востраў Ламу|Ламу]] і [[Востраў Манда|Манда]]. Астравы маюць часткова мацерыковае, часткова [[карал]]авае паходжанне. [[Клімат]] экватарыяльны пасатны, даволі засушлівы. Сезон [[дождж|мусонаў]] цягнецца з [[красавік]]а да [[ліпень|ліпеня]], але нават у самыя дажджлівыя месяцы ападкі працягваюцца толькі 2 — 4 дні. Усяго выпадае каля 500 мм у год. Сярэднегадавая тэмпература 23 — 28 °C<ref>[http://www.climate-zone.com/climate/kenya/celsius/lamu.htm Climate indicators in LAMU]</ref>. == Прырода == [[Прырода]] Ламу значна зменена чалавекам, аднак архіпелаг знакаміты сваімі [[мангры|мангравымі лясамі]], а таксама біялагічнай разнастайнасцю мясцовых [[карал]]авых [[рыф]]аў. На вялікіх астравах шмат культурных раслін. Пераважаюць [[какосавая пальма]], [[гваздзіковае дрэва]], [[тытунь]], [[бананы]] і інш. Мясцовае насельніцтва ашчадна ставіцца да навакольнага асяроддзя. На Ламу абмежавана колькасць [[аўтамабіль]]ных сродкаў і свойскай жывёлы. На малых астравах захаваліся першародныя зарасці [[куст|хмызнякоў]]-[[ксерафіты|ксерафітаў]], [[ліяна|ліян]] і [[алоэ]]. Тут гняздуюць шматлікія [[птушкі]]. Мангры — прыбежышча [[марскія чарапахі|марскіх чарапах]], [[дзюгонь|дзюгоняў]] і [[рыбы|рыб]]. На тэрыторыі архіпелага Ламу і суседніх землях (усяго 50 каралавых астраўкоў, каля 270 км²) створаны [[Нацыянальны марскі запаведнік Кіунга]]<ref>[http://www.kws.org/parks/parks_reserves/KMNR.html Kiunga National Marine Reserve] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130117075226/http://www.kws.org/parks/parks_reserves/KMNR.html |date=17 студзеня 2013 }}</ref>. == Гісторыя == [[Гісторыя]] архіпелага Ламу шчыльна звязана з лёсам усёй [[цывілізацыя|цывілізацыі]] [[Суахілі (народ)|суахілі]]. Ён быў паўночнай зонай тэрыторыі фарміравання гэтага народа. Ужо ў другой палове 1 тысячагоддзя н. э. Ламу з’яўляўся [[гандаль|гандлёвым]] цэнтрам, адкуль у [[арабы|арабскія]] краіны і [[Індыя|Індыю]] вывозіліся [[афрыка]]нскія тавары. Акрамя [[золата]] і [[Слановая косць|слановай косці]], іншаземныя гандляры цікавіліся мясцовым [[жалеза]]м. У гэты перыяд на ўзбярэжжы Афрыкі ўзнікла вялікая колькасць плавільняў. Значна пазней галоўнымі таварамі сталі чарнаскурыя [[рабства|рабы]] і спецыі. Паводле [[летапіс]]най традыцыі, Ламу быў адным з месцаў, каланізаваных [[Сірыя|сірыйскімі]] арабамі на чале [[халіф]]а Абд аль-Маліка ібн Марвана, што прыбылі ва Усходнюю Афрыку ў [[696]] г. На архіпелагу ўтварылася два дзяржаўных фарміравання на астравах [[Ламу (востраў)|Ламу]] і [[Патэ]]. У [[1204]] г. на Патэ зацвердзілася арабская дынастыя Набхані. Яна кіравала да [[1866]] г. Сулейман Набхані, легендарны заснавальнік дынастыі, ажаніўся з дачкой суахілійскага ўладара і атрымаў у спадчыну валадарскі тытул ''фумамары''. Яго нашчадак Умары ў сяр. [[XIV стагоддзе|XIV]] ст. захапіў значную частку ўзбярэжжа Ўсходняй Афрыкі. Ён садзейнічаў развіццю міжнароднага гандлю. У гэты час [[карабель|караблі]] суахілі дасягалі не толькі Індыі, але і [[Кітай|Кітая]]<ref>Кулик С. Черный феникс. Африканское сафари. — М.: Армада-пресс, 2001. — С. 357—364</ref>. Мяркуецца, што ў [[XV стагоддзе|XV]] ст. архіпелаг наведваў флот [[Чжэн Хэ]]<ref>[http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/africa/kenya/110607/sea-hunt-ancient-chinese-ship-african-coast Sea hunt for ancient Chinese ship off African coast]</ref>. У [[1441]] г. з’явілася першае [[пісьмо]]вая ўзгадка [[Ламу (горад)|горада Ламу]] ў сувязі з наведваннем мясцовым суддзём [[Мека|Мекі]]. У [[1506]] г. архіпелаг трапіў пад кантроль [[Партугалія|партугальцаў]], якія захавалі мясцовыя дынастыі, аднак манапалізавалі прыморскі [[гандаль]] і такім чынам выклікалі эканамічны заняпад. У 1580-ых гг. жыхары архіпелага падтрымалі рэйды [[Асманская імперыя|турэцкага]] флоту супраць партугальцаў, на што тыя адказалі крывавымі рэпрэсіямі супраць мясцовага насельніцтва. У [[XVII стагоддзе|XVII]] ст. кіраўнікі дзяржаў Ламу звярнуліся за падтрымкай да [[Аман|Аманскага султаната]]. У [[1652]] г. аманская эскадра выгнала хрысціян. У [[1678]] г. партугальцы разбурылі Патэ, але вярнуць кантроль у свае рукі не здолелі. Пасля выгнання партугальцаў мясцовыя землі трапілі ў залежнасць ад Амана. Горад Ламу выступаў як галоўны саюзнік султана, таму карыстаўся значнымі прывілеямі. Гэта стымулявала хуткае развіццё [[рамяство|рамяства]] і гандлю, а таксама значны культурны ўздым<ref>[http://www.stonehousehotellamu.com/lamu-history.html Lamu History / Lamu Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131206183614/http://stonehousehotellamu.com/lamu-history.html |date=6 снежня 2013 }}</ref>. У [[XVIII стагоддзе|XVIII]] — [[XIX стагоддзе|XIX]] стст. асноўнай крыніцай прыбыткаў стаў гандаль рабамі. У другой палове XVIII ст. Аман быў уцягнуты ў барацьбу супраць [[Іран]]а і [[Мамбаса|Мамбасы]]. Жыхары Патэ выступілі на баку супернікаў Амана, што прывяло да ўзброеных сутыкненняў з горадам Ламу і дзвюх войнаў з арабамі, якія скончыліся толькі ў другой палове XIX ст. фактычнай паразай Патэ. Горад Ламу захаваў прыхільнасць да султаната нават пасля таго, як яго цэнтр перамясціўся з Амана ў [[Занзібар]], што забяспечыла далейшы росквіт горада. У [[1813]]—[[1821]] гг. у Ламу была пабудавана [[крэпасць]], якая захавалася да нашага часу<ref>{{Cite web |url=http://www.museums.or.ke/content/view/55/24/ |title=LAMU FORT HISTORICAL BACKGROUND |access-date=17 студзеня 2013 |archive-date=9 студзеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130109121111/http://www.museums.or.ke/content/view/55/24 |url-status=dead }}</ref>. У [[1890]] г. узбярэжжа сучаснай [[Кенія|Кеніі]] трапіла пад пратэктарат [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Архіпелаг Ламу быў фактычна зачынены для іншаземцаў. У [[1907]] г. было адменена рабства, што прывяло да новага эканамічнага заняпаду. У [[1963]] г. астравы Ламу ўвайшлі ў склад незалежнай Кеніі. У [[2001]] г. горад Ламу трапіў ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. == Інфраструктура == Архіпелаг Ламу ўваходзіць у склад аднайменнай акругі (''district'') [[Кенія|Кеніі]] з цэнтрам у горадзе [[Ламу (горад)|Ламу]]. Карэннымі жыхарамі з’яўляюцца [[Суахілі (народ)|суахілі]], аднак у апошнія дзесяцігоддзі [[этнас|этнічны]] склад мясцовага насельніцтва значна павялічыўся за лік прадстаўнікоў прыбярэжных плямёнаў. Дамінуючая [[рэлігія]] — [[іслам]]. Традыцыя заняткі — [[рыбалоўства]], будаўніцтва [[лодка|лодак]] і [[земляробства]]. Апошняму перашкаджае нястача прэснай [[вада|вады]], для здабычы якой будуюцца назапашвальнікі [[дождж|дажджавой]] вільгаці ''джабія''. Значную ролю ў [[эканоміка|эканоміцы]] адыгрывае [[турызм]]. Аднак пасля захопу на Ламу [[самалі]]йскімі [[пірацтва|піратамі]] ў [[2011]] г. грамадзянкі [[Францыя|Францыі]] колькасць замежных наведвальнікаў значна скарацілася. Выкарыстанне [[аўтамабіль]]нага транспарту на астравах абмежавана. Значна большую ролю адыгрывае марскі транспарт, у прыватнасці лодкі мясцовых жыхароў. На востраве [[Востраў Манда|Манда]] дзейнічае [[аэрапорт]]. На архіпелагу існуе нястача [[медыцына|медыцынскага]] персаналу. Распаўсюджаны [[малярыя]] і [[інфекцыя|інфекцыйныя]] захворванні [[скура|скуры]]. == Славутасці == Архіпелаг Ламу прыцягвае [[пясок|пясчанымі]] [[пляж]]амі, [[мангры|мангравымі лясамі]] і добра захаванай традыцыйнай [[культура]]й. Старая частка [[Ламу (горад)|горада Ламу]] ўнесена ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. Тут дзейнічае [[музей]], і знаходзіцца [[крэпасць]] [[XIX стагоддзе|XIX]] ст. Старыя кварталы таксама захаваліся ў паселішчах Сію, Фаза і Патэ на [[востраў Патэ|востраве Патэ]]. Каля Сію існуюць рэшткі яшчэ адной [[арабы|арабскай]] крэпасці. На [[востраў Манда|востраве Манда]] — руіны [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стст. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Астравы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Астравы Кеніі]] [[Катэгорыя:Ламу (архіпелаг)| ]] 2udrm6s550dy0a5ytepy4w8tku1efox Ламу (горад) 0 147931 5161347 4580710 2026-07-05T19:33:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161347 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = горад |беларуская назва = Ламу |арыгінальная назва = Lamu |падначаленне = |краіна = Кенія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Shella, Lamu Island, Kenya.jpg |подпіс = |lat_dir = S|lat_deg = 2|lat_min = 16|lat_sec =58 |lon_dir = E|lon_deg = 40|lon_min = 51|lon_sec =32 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = 0 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |карта = Кенія |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1441 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 50 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = суахілі |афіцыйная мова 1 = англійская мова |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = [[Суахілі (народ)|суахілі]], [[арабы]] |канфесійны склад = [[іслам]] |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = +254-42 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Lamu |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{значэнні|Ламу}} '''Ла́му''' ({{lang-sw|Lamu}}) — [[горад]] на [[востраў Ламу|востраве Ламу]] ў [[Кенія|Кеніі]], адміністрацыйны цэнтр аднайменнай акругі. Насельніцтва (2009 г.) — 18 382 чал.<ref>[http://kenya.usaid.gov/sites/default/files/profiles/Lamu_Dec2011%2037.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130221174644/http://kenya.usaid.gov/sites/default/files/profiles/Lamu_Dec2011%2037.pdf |date=21 лютага 2013 }}</ref> == Гісторыя == Горад Ламу ўпершыню ўзгадваецца ў [[Арабы|арабскіх]] [[пісьмо]]вых крыніцах [[XV стагоддзе|XV]] ст. як [[гандаль|гандлёвы]] цэнтр на ўсходнім узбярэжжы [[Афрыка|Афрыкі]]. Згодна [[летапіс]]ным паданням, ён быў заснаваны значна раней, у [[VII стагоддзе|VII]] ст. н. э. Да [[XVI стагоддзе|XVI]] ст. Ламу знаходзіўся пад кантролем дзяржавы Патэ на суседнім [[востраў Патэ|аднайменным востраве]]. У XVI ст. — пад кантролем [[Партугалія|Партугаліі]]. У [[XVII стагоддзе|XVII]] ст. увайшоў у саюз з [[Аман]]скім султанатам (у [[XIX стагоддзе|XIX]] ст. цэнтр султаната быў перамешчаны на [[Занзібар]]), удзельнічаў на яго баку ў [[вайна|войнах]] супраць [[Мамбаса|Мамбасы]] і Патэ. Перыяды другой паловы XVII — [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стст. і другой паловы XIX ст. лічыліся адпаведна «залатым» і «срэбраным» вякамі, калі Ламу багацеў дзякуючы гандлю чарнаскурымі [[рабства|рабамі]]. У гэты час былі ўзведзены асноўныя пабудовы старой часткі горада. Асабліва важнай стала пабудова [[крэпасць|крэпасці]] ў [[1813]]—[[1821]] гг. у стылі, характэрным для Ўсходняй [[Аравійскі паўвостраў|Аравіі]]. У [[1873]] г. гандаль рабамі быў забаронены. У [[1890]] г. горад трапіў пад пратэктарат [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Поўная адмена рабства ў [[1907]] г. выклікала моцную стагнацыю і перасяленне часткі мясцовага насельніцтва ў іншыя месцы. У [[1963]] г. Ламу ўвайшоў ў склад незалежнай [[Кенія|Кеніі]]. У [[2001]] г. горад Ламу трапіў ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. == Славутасці == Стары горад Ламу славіцца старажытнымі пабудовамі [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XIX стагоддзе|XIX]] стст., вузкімі [[вуліца]]мі, разьбянымі дзвярамі і [[франтон]]амі. У [[2001]] г. быў унесены ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. Найбольш цікавыя мясціны: * Гарадскі [[порт]], які ў нашы дні выкарыстоўваецца для кабатажнага суднаходства. Тут можна убачыць традыцыйныя [[лодка|лодкі]], якія будуюць мясцовыя ўмельцы, і якія шырока выкарыстоўваюцца як транспартны сродак у нашы дні. * [[Пошта|Паштовы]] [[музей]] на месцы [[Германія|нямецкай]] паштовай станцыі. * Музей Ламу, які ўтрымоўвае багатую калекцыю мінулага ўсяго [[архіпелаг|архіпелага Ламу]]. * Музей традыцыйнага жытла [[Суахілі (народ)|суахілі]]. * [[Крэпасць]] XIX ст. * Некалькі [[мячэць|мячэцяў]] і каталіцкі [[касцёл]]. * Прыбежышча для валачашчых [[Свойскі асёл|аслоў]]. Не далёка ад горада размешчаны цудоўныя [[пясок|пясчаныя]] выдмы і [[пляж]]ы. Аднак зачараванне старога горада ў хуткім часе можа быць зруйнавана, паколькі ўрад [[Кенія|Кеніі]] выношвае сур’ёзныя планы будаўніцтва ў Ламу сучаснага глыбакаводнага порта. == Інфраструктура == Ламу звязаны са знешнім светам праз паромную пераправу і [[аэрапорт]]. Апошні знаходзіцца на суседнім [[востраў Манда|востраве Манда]]. У Ламу ўсяго 1 кінатэатр, няма буйной [[прамысловасць|прамысловасці]], ужыванне ўнутранага [[аўтамабіль]]нага транспарту абмежавана. Галоўная галіна [[эканоміка|эканомікі]] — абслугоўванне [[турызм|турыстаў]]. {{зноскі}} {{Сусветная спадчына|1055}} == Спасылкі == * [http://whc.unesco.org/en/list/1055 unesco.org] * [http://www.ovpm.org/en/kenya/lamu Organization of World Heritage Cities (OWHC)] * [http://www.museums.or.ke/content/view/55/24/ LAMU FORT HISTORICAL BACKGROUND]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130109121111/http://www.museums.or.ke/content/view/55/24 |date=9 студзеня 2013 }} * [http://lamuportagency.com/about%20lamu.html Lamu Port Agency] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140321084151/http://lamuportagency.com/about%20lamu.html |date=21 сакавіка 2014 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Кеніі]] [[Катэгорыя:Былыя сталіцы]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Кеніі]] o2ww2bmt41z408nnycw2gsexc8piq70 Кім Хадзееў 0 155681 5161252 5009848 2026-07-05T14:08:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161252 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Хадзееў}} '''Кім Іванавіч Хадзееў''' ({{ДН|17|11|1929}} — {{ДС|5|9|2001}}, Мінск) — [[філосаф]], [[культуролаг]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == [[File:Александр Антипов и Ким Хадеев.JPG|thumb|Мастак [[Аляксандр Анціпаў]] і Кім Хадзееў]] З сям’і вайскоўца. Скончыў СШ у Мінску (вучыўся ў адным класе з [[Жарэс Алфёраў|Ж. Алфёравым]]). Вучыўся на філалагічным факультэце [[БДУ]]. У студзені 1949 года быў арганізаваны культпаход студэнтаў універсітэта ў тэатр оперы і балета на балет [[Васіль Андрэевіч Залатароў|В. Залатарова]] «Князь-возера». Пасля прагляду пастаноўкі студэнты наладзілі яе публічнае абмеркаванне, на якім крытычна выказаліся пра эстэтычныя якасці дадзенага балета Кім Хадзееў, Разіта Калпакчы (таксама студэнтка філфака) і [[Аляксандр Аркадзевіч Шлык|Аляксандр Шлык]] (студэнт хімфака; усе трое былі сябрамі). Гэта выклікала гнеў партыйнага начальства. Хадзеева, Калпакчы і Шлыка грамілі за іх выступы як «касмапалітаў» і прыхільнікаў «фармалізму» на [[камсамол]]ьскіх і партыйных сходах. Калпакчы і Шлык пакаяліся, а Хадзееў перайшоў у наступ і, паводле яго ўласнага сведчання, публічна заклікаў да забойства Сталіна. 11 сакавіка 1949 Хадзееў быў выключаны з універсітэта загадам рэктара<ref>Володин, Владимир. Исключение Кима Хадеева из университета // Минская школа: Альманах поэзии. Выпуск ІІІ. Минск, 2014. С. 422—429.</ref>. Справа Хадзеева была даволі гучная. Яго публічна бэсцілі не толькі на камсамольскіх і партыйных сходах, але і ва ўніверсітэцкай газеце «За сталінскія кадры» (пазней перайменаванай у «Беларускі ўніверсітэт»): {{пачатак цытаты}}К. Хадзееў, наогул, ужо даўно выбраў сабе ідаламі фармаліствуючых літаратуразнаўцаў і мастацтвазнаўцаў і ўсімі сіламі стараецца не толькі пісаць і думаць пад іх, але і прапагандаваць іх пры кожнай магчымасці ў студэнцкай масе. Яго даклад аб літаратурнай мове «Аповесці аб сапраўдным чалавеку» Б. Палявога, зроблены на студэнцкай навуковай канферэнцыі і на семінары па рускай мове, прадстаўляе сабой голае, папугайскае перайманне пісаніны фармалістаў Шклоўскага, Петэрсона і да іх падобных. (…) Паводзіны К. Хадзеева сярод студэнтаў, наогул, выклікаюць здзіўленне. Яго выказванні, дзе ён імкнецца ачарніць совецкую літаратуру, совецкае мастацтвазнаўства; яго ўпартае жаданне даказаць першародства ўсяго замежнага і яго адмоўныя адносіны да ўсялякай грамадскай работы даўно ўжо сталі «притчей во языцех» усіх студэнтаў філалагічнага факультэта, але чамусьці да гэтай пары не былі прадметам увагі дэканата і грамадскіх арганізацый. (…) Прабыванне Хадзеева ў сценах Універсітэта выклікае законнае абурэнне студэнтаў і навуковых работнікаў.<ref>Новікаў П. Падгалоскі эстэцтвуючых фармалістаў // [https://kruzhelka.noblogs.org/files/2017/06/zsk19490311_2.jpg За сталінскія кадры. 1949. 11 сакавіка. С. 2].</ref> {{канец цытаты}} Арыштаваны і асуджаны да зняволення. Пакаранне адбываў у Ленінградскай спецыяльнай псіхіятрычнай бальніцы турэмнага тыпу, дзе пазнаёміўся з іншымі неардынарнымі палітвязнямі, у тым ліку з Юрыем Айхенвальдам, Паўлам Уліціным, Аляксандрам Асарканам. Вызвалены са спецпсіхбальніцы 15 лютага 1954 года ў адпаведнасці з рашэннем Мінскага абласнога суда ад 30 студзеня 1954 года (адпушчаны на парукі бацьку). Вярнуўся ў Мінск. Паступіў у [[Мінскі педагагічны інстытут]]. Ад гэтага часу Хадзееў удзельнічае, а затым робіцца лідарам розных нефармальных гурткоў і аб’яднанняў. Зноў арыштаваны 25 студзеня [[1962]] года. Асуджаны за захоўванне і распаўсюд (даваў пачытаць знаёмым) машынапісных кніг мастацкай прозы Паўла Уліціна «Табу» і «Анты-Асаркан» па частцы першай артыкула 67 Крымінальнага кодэкса БССР («Антысавецкая агітацыя і прапаганда»). Па той самай справе на два гады зняволення быў асуджаны і акцёр [[Эдуард Мікалаевіч Гарачы|Эдуард Гарачы]]<ref>Белохвостик, Надежда. [http://www.kp.by/daily/26043.3/2956466/ Актер Эдуард Горячий о Минске 60-х: «Мне повезло — посадили и все. А многих выгнали из комсомола»]{{Недаступная спасылка}} // Комсомольская правда в Беларуси. 7 марта 2013.</ref>. Апошні ў судзе паказаў, што «быў незадаволены савецкай уладай, лічыў, што сацыялізм будуецца на прыгнёце асобы, што савецкая прамысловасць пабудавана на прыгнёце сялян»<ref>58-10. Надзорные производства Прокуратуры СССР по делам об антисоветской агитации и пропаганде. Март 1953—1991. Аннотированный каталог. Под ред. В. А. Козлова и С. В. Мироненко; сост. О. В. Эдельман, Москва, 1999. С. 592.</ref>. У Асаркана і Уліціна (абое жылі ў Маскве) ў сувязі са справай Хадзеева і Гарачага прайшлі вобшукі<ref>[http://rvb.ru/ulitin/about/protokol.htm Протокол обыска у Улитина Павла Павловича по адресу — Москва, Савельевский пер., 4, кв. 1. 7 февраля 1962 года]</ref><ref>[https://stengazeta.net/?p=10001860 Михаил Айзенберг. Открытки Асаркана 6]</ref>. Хадзееў знаходзіўся ва [[Уладзімірская турма|Уладзімірскай турме]]{{крыніца?}}, на прымусовым лячэнні ў Ленінградскай турэмнай псіхіятрычнай бальніцы (Ленінградскай спецыяльнай псіхіятрычнай бальніцы турэмнага тыпу). Вызвалены ад прымусовага «лячэння» 8 ліпеня 1963 г. у адпаведнасці з рашэннем Мінскага абласнога суда ад 25 чэрвеня 1963 года. З [[1960-я|1960-х]] гадоў Хадзееў — культавая фігура мінскага інтэлектуальнага падполля, «гуру» мінскага [[андэграўнд]]а. У аднапакаёвай кватэры К. Хадзеева ([[Вуліца Кісялёва (Мінск)|вул. Кісялёва]], д. 17, кв. 24) збіралася маладая інтэлектуальная эліта, многія станавіліся яго вучнямі, у т.л. вядомыя мастакі, музыканты, пісьменнікі, навукоўцы. Праз гурток К. Хадзеева прайшлі многія відныя дзеячы культуры Беларусі, напрыклад, [[Гершон Трэстман]], [[Уладзімір Рудаў]], [[Мікалай Андрэевіч Захаранка|Мікалай Захаранка]], [[Дзмітрый Юльевіч Строцаў|Дзмітрый Строцаў]], [[Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская|Юлія Чарняўская]]<ref name="Квір">{{крыніцы/Квір-гісторыя Беларусі|}}</ref>, [[Андрэй Валер'евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]]<ref>Тамковіч, Аляксандр. [http://novychas.by/asoba/natatki-andreja-hadanovicza Нататкі Андрэя Хадановіча] // Новы час. 18 жніўня 2017. С. 6-7.</ref>. Гурток быў прыязны да самых розных людзей, якія не ўкладваліся ў познесавецкую нарматыўнасць. [[Анатоль Астапенка]] (пад псеўданімам Антон Кулон) так апісвае атмасферу гуртка: {{пачатак цытаты}}Суіснаванне самых розных людзей: геніяў і няздараў, некранутых дзяўчатак і прастытутак, закаханых хлопчыкаў і асоб нетрадыцыйнай арыентацыі, юнакоў і пажылых людзей, — усё гэта была «акадэмія Кіма»<ref name="Кулон"/>. {{канец цытаты}} Сябрамі і знаёмымі Хадзеева былі [[Булат Акуджава|Б. Акуджава]], [[Л. Анінскі]], [[Уладзімір Сямёнавіч Высоцкі|У. Высоцкі]], [[Ю. Кім]], [[В. Круглянскі]], [[Ю. Левітанскі]] і інш. Паводле некаторых звестак, напісаў на заказ больш за 40 кандыдацкіх і 4 доктарскія [[дысертацыя|дысертацыі]]. Творы К. Хадзеева друкаваліся рэдка. Да перабудовы ён публікаваўся найчасцей у суаўтарстве, прычым імя суаўтара ішло першым, каб артыкул лягчэй прайшоў праз цэнзуру. Вядомы яго артыкулы для газеты «Літаратура і мастацтва», часопіса «Дружба народов». У 1990-я гады вядомы яго артыкул у часопісе «Белорусский климат» (1997). == Асабістае жыццё == Кім Хадзееў быў халасцяком і не меў дзяцей. Кампанія, якая збіралася ў Хадзеевым доме, складалася пераважна з мужчын. Многія мемуарысты адзначаюць яго грэблівае стаўленне да жанчын у маладосці, якое, аднак, з гадамі стала больш лагодным<ref>Ким. Великий прохожий. Вероятные истории / сост. А. Сушков, Е. Будинайте. Минск: Лімарыус, 2019.</ref>. == Вобраз Кіма Хадзеева ў літаратуры == У рамане [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзіміра Някляева]] «[[Аўтамат з газіроўкай з сіропам і без]]» Кім Хадзееў з’яўляецца як пад уласным імем, так і як персанажы Палкоўнік і Сысой. Раман быў раскрытыкаваны [[Сямён Уладзіміравіч Букчын|Сямёнам Букчыным]] за гістарычную недаставернасць<ref>Букчин, Семен. [http://www.nv-online.info/by/362/culture/59808/%d0%96%d0%b8%d0%b7%d0%bd%d1%8c-%d0%ba%d0%b0%d0%ba-%d1%85%d0%be%d1%85%d0%bc%d0%b0-%d0%b8-%d0%bf%d1%80%d0%b8%d0%ba%d0%be%d0%bb.htm Жизнь как хохма и прикол] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170828072030/http://www.nv-online.info/by/362/culture/59808/%D0%96%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D1%8C-%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D1%85%D0%BE%D1%85%D0%BC%D0%B0-%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB.htm |date=28 жніўня 2017 }} // Букчин, Семен. Кабаре на сцене и в жизни. Заметки на темы литературы, театра и кино. Санкт-Петербург, 2017. С. 107—122.</ref>. Публіцыст [[Анатоль Астапенка]] ў кнізе пра алкагалізм так апісвае свае ўяўленні пра асабістае жыццё Хадзеева:{{пачатак цытаты}} Многім людзям небесстаронняя ўвага Кіма да маладых хлопчыкаў, кожны з якіх у яго — будучая геніяльная фігура ў мастацтве, здавалася падазронай. Прызнаюся, і мне таксама. Аднак нас, якія падазравалі, можна б і зразумець, бо ў гэтага мужыка — ані жонкі, ані палюбоўніцы, вакол толькі «хлопчыкі», «хлопчыкі», «хлопчыкі»…<ref name="Кулон">''Антон Кулон''. Синяя книга белорусского алкоголика. Алкогольная повесть-быль. — Минск, 2013. — С. 171.</ref> {{канец цытаты}} {{зноскі}} == Літаратура == * Ким. Великий прохожий / Сост. Елена Будинайте. Минск: Лимариус, 2019. * [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=55386 «Бязродны касмапаліт» Кім Хадзееў ды іншыя. Пераслед іншадумцаў за савецкім часам: зборнік дакументаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101213542/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=55386 |date=1 лістапада 2020 }} / Уклад. У. Валодзін. Мінск: Праваабарончы цэнтр "Вясна", 2020. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * ''Нежданский К.'' [http://www.belgazeta.by/ru/2003_09_15/arhiv_bg/6363/ Ким Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170216122333/http://www.belgazeta.by/ru/2003_09_15/arhiv_bg/6363 |date=16 лютага 2017 }} // Белорусская газета. 2003. 15 сент. * ''Белоусов О.'' [https://www.sb.by/articles/sindrom-trekh-mudretsov-kim-khadeev-shtrikhi-k-portretu.html Синдром трех мудрецов. Ким Хадеев. Штрихи к портрету] // «Советская Белоруссия». — 10.01.2003. * [http://nn.by/?c=ar&i=95821 Кім Хадзееў] // Наша ніва. № 37 (246), 10 верасн. 2001. * ''Кулон А.'' [http://artaktivist.org/kim-xadzeey/ Кім Хадзееў] // pARTisan & Kultura Enter. № 41, 2011 снеж. * ''Мартинович Денис''. [http://www.nv-online.info/by/551/printed/97642/ Ким Хадеев: человек и легенда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170627174604/http://www.nv-online.info/by/551/printed/97642 |date=27 чэрвеня 2017 }} // Народная воля. 2015. 24 студзеня. * ''Сушкоў Аляксандар''. Кім. Скажы мне, хто цябе хавае, і я скажу, хто ты // pARTisan. 2004. № 3. C. 36-47. == Спасылкі == * [http://news.tut.by/tv/262393.html Минские легенды: Ким Хадеев] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120217203013/http://news.tut.by/tv/262393.html |date=17 лютага 2012 }} * [http://worvik.narod.ru/slovar/kimhadeev.htm Ким Хадеев] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хадзееў Кім}} [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Культуролагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Дысідэнты Беларусі]] 9nt3zjhnje1g7za64fx6jng9xwbcdfq Локас 0 155918 5161412 5109924 2026-07-06T04:32:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161412 wikitext text/x-wiki {{Штучная мова}} '''Локас''' (''LoKoS'' — Lovers Communikation System — Сістэма зносін для закаханых) — [[штучная мова]] для міжнародных зносін, якая базуецца на ўжыванні [[піктаграма|піктаграм]] і [[ідэаграфічнае пісьмо|ідэаграм]], пры дапамозе якіх, паводле вызначаных правілаў складаюцца сказы. Яе прапанаваў у 1964 [[Юкіа Ота]], японец, прафесар Універсітэта Мастацтваў Тама і міжнародны спецыяліст па стандартызацыі знакавага атачэння (адзін з прадстаўнікоў [[Японія|Японіі]] ў [[ISO]], як візуальную мову на аснове інтуітыўна зразумелых піктаграм, якім адпавядае вызначанае чытанне. Акрамя мовы дарожных і іншых міжнародна зацверджаных візуальных абазначэнняў, на стварэнне LoKoS паўплывала родная [[японская мова]] Юкіа Ота. == Гл. таксама == * [[The Elefant's Memory]] == Спасылкі == * [http://miresperanto.narod.ru/konkurentoj/lokos.htm Артыкул аб мове]{{Недаступная спасылка}} на старонцы Мир эсперанто. * [http://www.jahber.org/~zenkov/lokos/cccp-lokos.djvu Артыкул аб мове]{{Недаступная спасылка}} з часопіса «Наука и Жизнь» № 10, 1976 г. (У фармаце [[DjVu]].) * [http://www.e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=1534 Інфармацыя аб мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130328191142/http://www.e-novosti.info/forumo/viewtopic.php?t=1534 |date=28 сакавіка 2013 }} на форуме старонкі «Esperanto новости» * [http://alfa.psyhonetika,org/blog/drafter/10-01-20--691 Артыкул аб мове]{{Недаступная спасылка}} на старонцы «Психонетика» * [http://mkikkawa.com/lokoskategory/category.html Сховішча сімвалаў LoCoS]{{Недаступная спасылка}} (па японску) * [http://amandaserver.dyndns.org/locos/locos_subsite/locos_allabout.html Старонка прысвечаная LoCoS]{{Недаступная спасылка}} (па англійску) {{Штучныя мовы}} [[Катэгорыя:Штучныя мовы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1964 годзе]] aojmac28z8etac8x0oahocsfsswcw4m Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава 0 159244 5161236 5142435 2026-07-05T13:02:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Пасляваенны перыяд */ 5161236 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава |sort = |арыгінал = |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 53 |lat_sec = 41 |lon_dir = E |lon_deg = 30 |lon_min = 19 |lon_sec = 46 |region = BY |CoordScale = 10000 |профіль = |дата= |заснаваны =1867 |падпарадкаваны = |месцазнаходжанне= [[Плошча Славы (Магілёў)|пл. Славы]] 1, [[Магілёў]], [[Беларусь]] |наведвальнікі = |фонд = 126 362 |агульная плошча =2200 м² |выставачная плошча=120 м² |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = з 9.30 да 17.30 (каса - да 17.00) |білет = |спасылка = |Commons = Mahilioŭ Regional Homeland Museum named after J. R. Ramanaŭ }} '''Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакіма Раманавіча Раманава]]''' — краязнаўчы [[музей]] у [[Магілёў|Магілёве]], размешчаны па адрасе [[Плошча Славы (Магілёў)|Савецкая плошча]], 1. == Гісторыя == [[Файл:Жытло першабытнага чалавека (рэканструкцыя).jpg|злева|міні|180пкс|Рэканструкцыя жытла першабытнага чалавека]] [[Файл:Mahiloŭ, Spaskaja. Магілёў, Спаская (I. Drapačenka, 1916).jpg|злева|міні|180пкс|[[Магілёўскі Спаскі манастыр|Царква Святога Спаса]]. [[І. Драпачэнка]], 1916]] Заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] ў 1867 годзе паводле рашэння губернатарскага праўлення як губернскі музей. У 1918 годзе аб’яднаны з [[Магілёўскі царкоўна-археалагічны музей|Магілёўскім царкоўна-археалагічным музеем]], адкрытым у 1897 годзе. У маі 1919 года ў [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|будынку пазямельна-сялянскага банка]] быў адкрыты Дзяржаўны гістарычны музей пралетарскай культуры. У 1924 годзе музей пралетарскай культуры страціў свой незалежны статус і стаў аддзяленнем [[Беларускі дзяржаўны музей|Беларускага дзяржаўнага музея]] (БДМ) у Магілёве. Новы статус вымагаў правядзення структурных і ідэалагічных пераўтварэнняў, якія мусіў ажыццяўляць навуковы калектыў музея, які складаўся з трох чалавек на чале з 21-гадовым выпускніком чэрыкаўскай гімназіі [[У. Л. Вянюкоў|У. Л. Вянюковым]], прызначаным на пасаду загадчыка аддзялення ў снежні 1924 г. З дапамогай мясцовых краязнаўцаў была складзена карта глеб акругі. Музейныя калекцыі папоўніліся помнікамі эпохі [[Неаліт на Беларусі|неаліту]] з гарадзішча [[Нямкі (гарадзішча)|Нямкі]], нумізматыкай са знойдзеных на Магілёўшчыне скарбаў, магістрацкімі актамі і кнігамі, старажытнымі гравюрамі з відамі горада, работамі [[Вато]], а таксама мясцовымі царкоўнымі старажытнасцямі, напрыклад шлюбных вянкоў, карон, званоў, рыз, крыжоў, у тым ліку [[плашчаніца|плашчаніцы]] 1566 года з [[Чарэйскі манастыр|Чарэйскага манастыра]], асабістымі рэчамі [[Г. Каніскі|Г. Каніскага]] і іншым<ref name="Huzalouski"/>. Навуковыя супрацоўнікі распрацавалі структуру экспазіцыі музея, якая складалася з 12 аддзелаў. Падчас яе абмеркавання на радзе БДМ у Мінску экспазіцыя адразу ж падверглася крытыцы з боку [[Павел Васільевіч Харламповіч|П. В. Харламповіча]] і [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. A. Сербава]] за «ўсёабдымнасць», у прыватнасці, за спробы стварэння аддзелаў [[электрыфікацыя|электрыфікацыі]], [[асавіяхім]]а, антырэлігійнага і некаторых іншых. Колькасць аддзелаў у 1927 годзе была зменшана адпаведна галоўнай задачы, якая стаяла перад музеем — вывучэнне мінуўшчыны і прыроды краю<ref name="Huzalouski"/>. Музей меў наступную структуру: * Мастацкі аддзел — карціны рускіх мастакоў [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|Васняцова]], [[Макоўскі|Макоўскага]], [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|Айвазоўскага]], [[Васіль Дзмітрыевіч Паленаў|Паленава]], [[Ярашэнка|Ярашэнкі]], [[Рыгор Рыгоравіч Мясаедаў|Мясаедава]], [[Баравікоўскі|Баравікоўскага]], некалькі карцін заходнееўрапейскіх мастакоў, а таксама прадметы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва з фарфору, серабра, бронзы. Перспектывы развіцця аддзела былі звязаны з адлюстраваннем старажытнага і сучаснага беларускага мастацтва, у прыватнасці, з вытворчасцю мастацкай мэблі, чым славіўся Магілёў. * Этнаграфічны аддзел — манекены, апранутыя ў [[Беларускі нацыянальны касцюм|беларускія сялянскія строі]], старажытныя прылады працы, народнае [[пляценне]] і [[вышыўка]], хатняе начынне з гліны, [[цацка|дзіцячыя цацкі]], [[батлейка]], фотаздымкі мясцовых этнаграфічных тыпаў. Папаўненне аддзела планавалася ажыццяўляць праз экспедыцыйную дзейнасць. * Гісторыка-археалагічны аддзел — шкілет [[мамант]]а, археалагічныя знаходкі [[Каменны век на Беларусі|каменнага]] і [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага вякоў]], старажытная зброя, 1115 расійскіх і заходнееўрапейскіх манет. * Прыродазнаўчы аддзел — [[мінералогія]], [[арніталогія]], 20 [[акварыум]]аў, біястанцыя, прэпаратная майстэрня. Самы багаты аддзел, яго папаўненне планавалася праз правядзенне штогадовых экспедыцый. * Прамыслова-эканамічны аддзел — узоры вытворчасці мясцовых прадпрыемстваў, узоры парод дрэў, мадэлі машын, дыяграмы, малюнкі. * Аддзел рэўруху — каля 2 тыс. копій дакументаў і фотаздымкаў, зробленых у розных архівах. * Аддзел «Старажытны Магілёў». * Бібліятэка — другая па колькасці кніг у БССР (каля 70 тыс. тамоў). Развіццё Магілёўскага музея стрымлівалася рашэннем гарадскіх улад, прынятым яшчэ ў пачатку [[1920-я|1920-х]] гг., аб выдзяленні часткі памяшканняў Сялянскага банка пад жыллё. Вядома, што У. Л. Вянюкоў на працягу доўгага часу вёў беспаспяховую барацьбу з магілёўскім выканкамам за высяленне з музейнага будынка жыхароў. У [[1927]] г. з-за неасцярогі жыхароў у музеі здарыўся пажар<ref name="Huzalouski"/>. У лістападзе [[1929]] года кіраўніцтва БССР прыняло рашэнне аб перамяшчэнні каштоўнасцей са сталіцы рэспублікі ў Магілёў, далей ад магчымай лініі фронту. Тады з БДМ у магілёўскае аддзяленне былі перавезены [[крыж Еўфрасінні Полацкай]], рукапіснае [[Слуцкае Евангелле|Евангелле]] першай трэці XVI стагоддзя, шэраг жывапісных палотнаў. З антыкварнага фонду СССР былі перададзены залатыя ўпрыгожванні з раскопак [[Пампеі]], сярэбраная булава [[Жыгімонт III|Жыгімонта III]], старажытныя келіхі, [[тытунёўка|тытунёўкі]], гадзіннікі, пярсцёнкі з каштоўных металаў, абразы, старадрукі<ref name="Huzalouski">{{кніга|аўтар =Гужалоўскі А. А.|частка = |загаловак =Музеі Беларусі (1918—1941 гг.)|арыгінал = |спасылка = https://files.knihi.com/Knihi/uploaded08/Alaksandr_Huzalouski.Muziei_Bielarusi_1918_1941_hh._.pdf|адказны = |выданне = |месца = Мн . |выдавецтва =НАРБ|год =2002|том = |старонкі = |старонак =176|серыя = |isbn =985-6372-22-4|тыраж =500}}</ref>. У 1932 г. дырэктар Магілёўскага краязнаўчага музея [[У. Л. Вянюкоў]] пераехаў у [[Мінск]]. У тым жа годзе ў будынку былога банка размясціўся Магілёўскі абкам УКП(б). Падчас кароткатэрміновага выканання абавязкаў дырэктара І. Х. Юшчанка, у [[1933]] г. па загаду мясцовага партыйнага кіраўніцтва музей адміністрацыйна высялілі з [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|будынка былога Сялянскага банка]]. З дапамогай міліцыі і студэнтаў фондавыя калекцыі і разманціраваную экспазіцыю са значнымі стратамі за 24 гадзіны перавезлі ў невялікі, непрыстасаваны будынак па вул. Леніна. Праз непрацяглы час там была разгорнута экспазіцыя па гісторыі савецкага грамадства. Але прадметы старажытнасці (крыж Еўфрасінні Полацкай, Слуцкае Евангелле і іншыя кнігі, іконы, ювелірныя вырабы і інш.) засталіся ў браніраваным пакоі-сейфе на першым паверсе банкаўскага будынка<ref name="Huzalouski"/>. Гэта спецсховішча дзейнічала ў магілёўскім акругкаме КП(б)Б да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У студзені 1934 г. на пасаду дырэктара музея быў прызначаны 32-гадовы архіварыус партархіва ЦК КП(б)Б [[І. С. Мігулін]], які кіраваў музеем да чэрвеня 1941 г. Ва ўмовах жорсткага ідэалагічнага дыктату і адсутнасці адпаведнага экспазіцыйнага памяшкання ён сканцэнтраваў сваю ўвагу на выставачнай дзейнасці, а таксама на ахове нерухомай гісторыка-культурнай спадчыны. Так, у 1934 г. ён спрабаваў уратаваць ад разбурэння [[Сабор Святога Іосіфа (Магілёў)|Іосіфаўскі сабор]], стварыўшы там філіял музея — ''Музей гісторыі рэлігіі і атэізму'' (1935—1941). У гэтым філіяле акрамя прадметаў па гісторыі хрысціянства ў Беларусі дэманстраваліся археалагічная і палеанталагічная (у тым ліку адзіны ў БССР шкілет маманта) калекцыі. Праз два гады ім быў створаны яшчэ адзін філіял у доме, дзе ў 1919 г. жыў і працаваў член рэўваенсавета 16-й арміі Заходняга фронту [[С. Арджанікідзэ]] — ''Мемарыяльны музей Р. К. Арджанікідзэ'' (1937—1941)<ref name="Huzalouski"/>. У [[1938]] г. музейныя калекцыі [[Сабор Святога Іосіфа (Магілёў)|Іосіфаўскага сабора]], якія былі выкінутыя па вуліцу і па працягу некалькіх дзён разбіраліся ўсімі жадаючымі, перавезлі ў будынак закрытай сінагогі, бо паводле распараджэння в.а. першага сакратара ЦК КП(б)Б [[A. A. Волкаў|A. A. Волкава]], гэты храм у гэтым жа годзе быў узарваны. Затым музейныя калекцыі пераправілі ў струхнелы будынак летняга цырка. Урэшце каля 7 тыс. прадметаў, што складала прыкладна 25 % ад колішніх фондаў, перавезлі ў капліцу на [[Успенскія могілкі (Магілёў)|Успенскіх могілках]]<ref name="Huzalouski"/>. === Вялікая Айчынная вайна === У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] музейныя калекцыі амаль цалкам загінулі. Не пазней за 13 ліпеня 1941 года найбольш каштоўныя ў гісторыка-мастацкіх адносінах помнікі матэрыяльнай культуры, якія захоўваліся ў браніраваным пакоі-сейфе пад наглядам партыйнага кіраўніцтва былі эвакуіраваны ў Маскву<ref>Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей: праблемы вяртання і сумеснага выкарыстання (юрыдычныя, навуковыя і маральныя аспекты) : Матэрыялы Міжнар. навук. канф., якая адбылася ў Мінску пад эгідай UNESCO 19-20 чэрв. 1997 г. / Рэдкал.: А. Мальдзіс (гал. рэд.) і інш. — Мн. : ННАЦ, 1997. — 336 с. — (Вяртанне ; 4) — ISBN 985-6419-05-0. — С. 56.</ref>, пасля чаго зніклі. Разам з гэтымі помнікамі знікла нацыянальная каштоўнасць беларускага народа — [[крыж Ефрасінні Полацкай]]<ref name="Гуж">[[А. А. Гужалоўскі]]. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1351/1/%D0%93%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D0%90%D0%90.pdf Музеі Беларусі ў час нямецкай акупацыі (1941—1944)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180619123301/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1351/1/%D0%93%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D0%90%D0%90.pdf |date=19 чэрвеня 2018 }}</ref>. === Пасляваенны перыяд === У [[1949]] г. музей аднавіў сваю дзейнасць як гісторыка-краязнаўчы. Адпаведна з загадам [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] «Аб назве і профілях музеяў БССР» ад 27.02.1953 г. — абласны краязнаўчы музей з філіяламі: Музей гісторыі бітвы каля в. Лясная Слаўгарадскага раёна (1958—1985), Музей дзекабрыстаў (1985-96), [[Магілёўскі музей этнаграфіі]] (у 1981-96 гг. аддзел). У [[2005]] г. музею прысвоена імя беларускага археолага, гісторыка, этнографа, краязнаўца, педагога [[Е. Р. Раманаў|Е. Р. Раманава]]. Першапачаткова музей размяшчаўся ў [[Дом Саветаў (Магілёў)|Доме Саветаў]], з 1961 г. — у [[Будынак акруговага суда (Магілёў)|будынку былога акруговага суда]], помніку архітэктуры другой палавіны 18 ст. Дырэктары музея: [[І. Х. Юшчанка]], [[У. Л. Венюкоў]], [[І. С. Мігулін]], [[І. К. Скварцоў]], [[М. М. Каваленчыкаў]]. З 1987 г. дырэктар [[В. М. Аненкаў]]. == Будынак == {{main|Будынак акруговага суда (Магілёў)}} Музей змяшчаецца па адрасе [[Плошча Славы (Магілёў)|пл. Савецкая]], 1 у будынку [[1778]] года пабудовы, які з’яўляецца помнікам архітэктуры [[класіцызм]]у рэспубліканскага значэння. == Фонды і калекцыі == [[Файл:Дыярама -Абарона Буйніцкага поля-.jpg|250px|міні|Дыярама «Абарона Буйніцкага поля»]] Асноўны фонд (2008) налічвае 126 362 адзінкі захоўвання, навукова-дапаможны — 159 698 адзінак. Агульная плошча музея складае больш за 2200 м², у т.л. выставачнай залы — 120 м². [[Файл:Мсціслаўская берасцяная грамата.jpg|thumb|Мсціслаўская берасцяная грамата]] У музеі больш за 20 калекцый: [[археалогія|археалогіі]] (крамянёвыя, каменныя і жалезныя прылады), [[нумізматыка|нумізматыкі]] (каля 30 тыс. манет [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], [[Рускае царства|Рускага царства]], [[Прусія|Прусіі]], [[Сілезія|Сілезіі]] і інш.), ваенных даспехаў, крыжоў XI—XVII стст., зброі XIV—XIX стст., друкаваных выданняў, жывапісу XVIII ст., дакументаў, фалерыстыкі і інш. Сярод рэдкіх экспанатаў сустракаюцца ўпрыгожанні (пальчатыя і антропазааморфная [[фібула|фібулы]], рэчы з эмалямі), [[Мсціслаўская берасцяная грамата (1980)|берасцяная грамата]] XIII ст., кнігі [[Магілёўская друкарня|Магілёўскай друкарні]] 1616—1713 гг., катэхізіс XVIII—XIX стст. і інш. == Філіялы == * [[Музей этнаграфіі (Магілёў)|Музей этнаграфіі]] * Музей адкрытага захоўвання фондаў * [[Музей Славы Магілёўшчыны]] == Гл. таксама == * [[Музеі Магілёва]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Mahilioŭ Regional Homeland Museum named after J. R. Ramanaŭ}} * [http://mogilewmuseum.by/ Сайт музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150226191912/http://mogilewmuseum.by/ |date=26 лютага 2015 }} {{Славутасці Магілёва}} [[Катэгорыя:Музеі Магілёва]] [[Катэгорыя:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава| ]] n0vsj69lz7a8qmcqqlubudflnnr7nd3 Спіс прэзідэнтаў Венгрыі 0 163540 5161458 4789646 2026-07-06T08:37:42Z Culamar 102133 /* Прэзідэнт Венгрыі */ 5161458 wikitext text/x-wiki Ніжэй прадстаўлены '''Спіс прэзідэнтаў Венгрыі'''. == Рэвалюцыя 1848—1849 == * 1848 — [[Лаяш Бацьяні]] * 1848—1849 — [[Лаяш Кошут]] == Венгерская Савецкая рэспубліка == * 1918—1919 — [[Міхай Караі]] * 1919 — [[Шандар Гарбаі]] * 1919—1920 — [[Карай Хусар]] == Кіраўнік каралеўства == * 1920—1944 — [[Міклаш Хорці]] ({{lang-hu|Miklós Horthy}}) == Правадыр нацыі == * 1944—1945 — [[Ферэнц Салашы]] ({{lang-hu|Ferenc Szálasi}}) == Прэзідэнт (Венгерская народная рэспубліка) == * 1946—1948 — [[Золтан Цілдзі]] * 1948—1949 — [[Арпад Сакашыц]] == Старшыня Прэзідыума (Венгерская народная рэспубліка) == У жніўні 1949 г. пасада прэзідэнта скасавана, замест яе ўведзена пасада Старшыню Прэзідыума * 1949—1950 — [[Арпад Сакашыц]] * 1950—1952 — [[Шандар Ронаі]] * 1952—1967 — [[Іштван Добі]] * 1967—1987 — [[Пал Лошанці]] * 1987—1988 — [[Карай Немет]] * 1988—1989 — [[Бруна Штраўб]] == В. а. Прэзідэнта (Рэспубліка Венгрыя) == * 1989—1990 — [[Мацьяш Сюрэш]] == Прэзідэнт Венгрыі == У 1990 годзе пасада прэзідэнта адноўлена, праведзены першыя прэзідэнцкія выбары. * 1990—2000 — [[Арпад Гёнц]] ({{lang-hu|Árpád Göncz}}) * 2000—2005 — [[Ферэнц Мадл]] ({{lang-hu|Ferenc Mádl}}) * 2005—2010 — [[Ласла Шоям]] ({{lang-hu|László Sólyom}}) * 2010—2012 — [[Пал Шміт]] ({{lang-hu|Pál Schmitt}}) * 2012—2022 — [[Янаш Адэр]] ({{lang-hu|János Áder}}) * 2022—2024 — [[Каталін Новак]] ({{lang-hu|Novák Katalin}}) * з 2024 — [[Тамаш Шуёк]] ({{lang-hu|Sulyok Tamás}}) {{Прэзідэнты краін Еўропы}} {{спіс}} [[Катэгорыя:Спісы прэзідэнтаў|Венгрыя]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Венгрыі|*]] [[Катэгорыя:Спісы:Венгрыя]] 4vnc18wdpngqu0gm95labdb718hqr6m Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш 0 166931 5161383 5159673 2026-07-05T23:56:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161383 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Леанід Лявонцьевіч Ла́ўрэш''' (нар. {{ДН|1|3|1963}}, {{МН|Ліда}}) — беларускі [[пісьменнік]], [[краязнавец]], [[перакладчык]] і незалежны даследчык, экскурсавод. == Біяграфія == Скончыў [[электратэхнічны факультэт БНТУ|электратэхнічны факультэт]] [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]] (1985)<ref name="МарозСН23">''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23.</ref>. Па адукацыі інжынер<ref>''Шчарбачэвіч Ніна''. Леанід Лаўрэш:… С. 7.</ref>. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 2017 года. Жыве ў Лідзе. Мае жонку, сына, нявестку і ўнука. == Дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў Леаніда Лаўрэша — краязнаўства і гісторыя прыродазнаўчых навук на Беларусі. Навуковая зацікаўленасць гісторыяй Лідчыны тычыцца шырокага часавага дыяпазону — ад першабытнасці да часоў Заходняй Беларусі (1921—1939). Асобна цікавіцца еўрапейскімі падзеямі канца XIV — пачатку XV стагоддзяў, якія закранулі Лідчыну. Быў удзельнікам творчага калектыву [[ГрДУ|ГрДУ імя Я. Купалы]], які па заданні [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі]] [[НАНБ]] выконваў навукова-даследчую работу па канфесійнай гісторыі Беларусі XIX ст.<ref name="МарозСН23"/> Публікуецца з 2000 года. Першыя артыкулы былі вынікам вандровак па Лідчыне, падчас якіх у в. [[Ішчална]] быў знойдзены дзейны сонечны гадзіннік (мусіць адзіны ў Беларусі), а ў в. Бабры — раней неапісаны камень-следавік.<ref name="МарозСН23"/> Выказаў уласную гіпотэзу пра месца заключэння [[Востраўскае пагадненне|Востраўскага пагаднення]] (1392). Распрацоўваў тэму удзелу англійскіх арыстакратаў, персанажаў [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]] — [[Генрых IV (кароль Англіі)|Генры Ланкастэра]], Генры Персі Хотспура, Джона Бафорта і іншых, у [[Вайна Тэўтонскага ордэна і ВКЛ|вайне Тэўтонскага ордэна супраць Вялікага княства Літоўскага]]. Пісаў пра адбітак войнаў і паўстанняў у XIX ст. — [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], паўстанняў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864]] гадоў, у гісторыі Лідчыны. Звяртаецца і да пытанняў эканамічнай гісторыі Ліды і Лідчыны. Рэканструяваў раней невядомыя моманты з гісторыі многіх паселішч Лідчыны. Частка артыкулаў Леаніда Лаўрэша прысвечана і архітэктурным помнікам, архітэктуры готыкі і рамантызму на Лідчыне.<ref name="МарозСН23"/> Распрацоўвае канфесійную гісторыю Лідчыны, аўтар артыкулаў пра асобныя прыходы, храмы і капліцы. Зрабіў уклад у царкоўнае краязнаўства. Пры гэтым, мабыць першым у Беларусі, заняўся царкоўным краязнаўствам уніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы. У кнізе «Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне» (2012) паказаў у кантэксце аналагічных усходнееўрапейскіх працэсаў царкоўна-рэлігійныя працэсы на Лідчыне ў XVI—XX ст., апісаў адбітак стварэння, дзейнасці і ліквідацыі ўніяцкай царквы ў Беларусі на гісторыі Лідчыны. Кніга заснавана на багатым факталагічным матэрыяле, з апублікаваннем дакументаў у Дадатках. Прэзентацыя кнігі выклікала пэўны рэзананс<ref name="МарозСН23"/>. Даследуе гісторыю прыродазнаўчых навук у Беларусі. Асобная сфера даследаванняў Леаніда Лаўрэша ў гэтай галіне — астраномія, ёй прысвечаны шэраг артыкулаў і кніга нарысаў «І зорнае неба над галавой…» (2013)<ref name="МарозСН23"/>. Прафесар [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]] лічыць, што кніга Лаўрэша «Маламажэйкаўская царква» — не звыклы краязнаўчы нарыс: «Чым далей чытаеш, тым больш разумееш веліч і трагізм нашай мінуўшчыны… Пасля адкрыццяў, якія зрабіў аўтар кнігі, пра Мураванку можна складаць вершы і пісаць ледзь не дэтэктыўныя раманы. … Старонка за старонкай мы гартаем кнігу гісторыі Маламажэйкаўскай царквы даўжынёй у 500 год. Мы знаёмімся з падзеямі і людзьмі: уладальнікамі Мажэйкава, „калятарамі“ царквы (дабрадзеямі і самадурамі), са шматлікімі прэтэндэнтамі на сам храм і яго маёмасць, рэліквіі, землі. З дзяржаўнымі мужамі і мясцовымі чыноўнікамі, ад якіх залежаў лёс храма. Перад намі праходзіць цэлы шэраг прадстаўнікоў духоўнага саслоўя: ад вышэйшых царкоўных іерархаў да шараговых святароў. Дарэчы, Лаўрэш аднавіў імёны ўсіх настаяцеляў храма, пачынаючы з сярэдзіны XVII ст.»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=185226 «Пасля адкрыццяў, якія зрабіў Лаўрэш, пра Мураванку можна складаць вершы»] // nashaniva.by, 10.02.2017, 22:52</ref> У 2017 годзе выйшла кніга «Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.». Прафесар [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]] адзначыў, што кніга «ў пэўным сэнсе ўнікальная. Гэта свайго роду хроніка мінулага Ліды, складзеная карэспандэнтамі шматлікіх газет і часопісаў, у якой адлюстравалася жыццё горада і наваколляў у першае саракагоддзе XX ст … [Кніга] дазваляе зазірнуць у малавядомыя старонкі гісторыі горада і наваколляў у апошнія гады існавання Расійскай Імперыі, у часы ваенных выпрабаванняў, якія працягваліся для Лідчыны доўгія 7 гадоў — з 1914 да 1921 года. Шмат месца ў кнізе займае хроніка горада міжваеннага перыяду, калі Ліда знаходзілася ў складзе Польскай Рэспублікі. Гэтыя старонкі прыцягваюць асаблівую ўвагу ў сувязі з тым, што ў ранейшыя часы гэты перыяд гісторыі звычайна адпраўлялі ў забыццё. Кніга заканчваецца падзеямі, у якіх адчувальны подых Другой сусветнай вайны…»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=203558 Гісторыя Лідчыны на старонках старых газет — выйшла даследаванне Лявона Лаўрэша] // nashaniva.by, 27.01.2018, 11:52</ref>. У 2021 годзе ў Варшаве ў выдавецтве Poligraf выйшаў пераклад «Шэпта …» на польскую мову. У польскім выданні гісторыя Ліды распавядаецца з 1921 да 1939 года і замест храналагічнага выкладання гісторыі горада, як у беларускай версіі, польская версія перапрацавана па тэматычным прынцыпе<ref>[https://www.bn.org.pl/download/document/1634544770.pdf Urzędowy Wykaz Druków Wydanych w Rzeczypospolitej Polskiej. Przewodnik Bibliograficzny. Biblioteka Narodowa. Warszawa, 9—15 sierpnia 2021 r. Nr 32. S. 100.]</ref>. 100-годдзю БНР прысвечана біяграфія генерала ад інфантэрыі і міністра абароны БНР [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]]. Хабілітаваны доктар з універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні [[Дарота Міхалюк]] у прадмове да кнігі, сярод іншага напісала: «На стагоддзе абвяшчэння Беларускай Народнай Рэспублікі ў рукі чытача патрапляе біяграфія генерала Кіпрыяна Кандратовіча … Вяртанне на старонкі гісторыі гэтай постаці адбылося дзякуючы пісьменніку і гісторыку Леаніду Лаўрэшу, які ўжо каля дваццаці гадоў даследуе лёс генерала і публікуе працы пра яго жыццё. Ягонай заслугай з’яўляецца адшуканне магілы генерала, пахаванага каля царквы ў Воранаве. … Праца мае высокую навуковую каштоўнасць, бо падмацавана дакументамі і добра напісана. … Аўтар не толькі з захапленнем праводзіць нас праз жыццё генерала Кіпрыяна Кандратовіча, але таксама дзеліцца з чытачом этапамі сваіх пошукаў і даследаванняў і паказвае, якой надзвычай захапляльнай можа быць праца гісторыка»<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=210268 Кіпрыян Кандратовіч: генерал Расійскай імперыі, які падтрымаў БНР] // nashaniva.by, 28.05.2018, 15:21</ref>. [[Файл:Лаўрэш Леанід, сакавік 2023..jpg|злева|міні]] У 2020 г. выйшла кніга «Шпацыры па старой Лідзе». Доктар гістарычных навук [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|Аляксандр Краўцэвіч]] лічыць, што кніга гэта плён шматгадовай працы лідскага пісьменніка і краязнаўца Леаніда Лаўрэша, «працы архіўнай, гістарыяграфічнай, але таксама і даследчыцка-палявой, менавіта, апытання сталых жыхароў горада пра падзеі XX ст. Строга падыходзячы да справы, тут не зусім пасуе слова „краязнаўства“ як да кнігі, так і да яе аўтара, бо яно асацыіруецца з аматарствам. Больш дакладным будзе акрэсленне „рэгіянальная гісторыя“, бо мы маем выкладзенае ў папулярнай форме навуковае даследаванне. Кніга Лаўрэша — як вяршыня айсберга, менавіта яго частка, найбольш відочная і даступная для людскога ўспрымання. Па-за полем зроку застаецца „падводная“ частка — нашмат большая як па працягласці, так і па аб’ёму праробленай працы. Каштоўнасць кнігі менавіта ў тым, што яна ўяўляе сабой прадукт гістарычнага даследавання, даведзены да канцавой мэты — масавага чытача. Але яна — не прадукт масавай культуры. Напісаная добрай выразнай мовай ў апоры на грунтоўным крыніцазнаўчым і гістарыяграфічным падмурку — кніга прэзентуе культуру прафесійную»<ref>[http://pawet.net/ns/2020/08/%E2%84%96_08_(1471).html Аляксандар Краўцэвіч. "Шпацыры па старой Лідзе" Леаніда Лаўрэша // Наша слова № 8 (1471), 19 лютага 2020.]</ref>. Адзін з найстарэйшых беларускіх архітэктараў, кандыдат архітэктуры, дацэнт БНТУ, [[Юрый Нікадзімавіч Кішык| Кішык Ю. Н.]] які раней і сам працаваў архітэтарам горада Ліда, пісаў у сваёй рэцэнзіі на кнігу «Шпацыры па старой Лідзе»: "Кнігу Леаніда Лаўрэша трэба чытаць некалькі разоў. Правільней сказаць - трэба не чытаць, а ўважліва вывучаць і асэнсоўваць цікавыя эпізоды горадабудаўнічай гісторыі Ліды. Я рабіў гэта з аднолькава вялікай цікавасцю, задавальненнем і ... прыкрасцю. Справа ў тым, што некалькі дзесяцігоддзяў таму я як выпускнік менскага палітэха працаваў у Лідзе архітэктарам горада, але тады належнай цікавасці да гісторыі горада не праявіў. А былі гэта 1960-я гады, і я мог быць больш актыўным сведкам, удзельнікам і нават летапісцам шматлікіх гістарычных працэсаў, якія разгортваліся ў краіне. Аднак менавіта такім пісьменнікам стаў Л. Лаўрэш. ... кніга надзвычай змястоўная, "шматслойная" і ўспрымаецца як шэраг партрэтаў аднаго і таго ж, здавалася б, знаёмага чалавека. Л. Лаўрэш дабіўся цікавасці чытачоў да кнігі краязнаўчага характару, выкарыстоўваючы спалучэнне рацыянальных спосабаў і вынаходлівых прыёмаў. Бо, усё ў канчатковым выніку зводзіцца да таго, што Л. Лаўрэш прыводзіць велізарны аб'ём "здабытага" ім жа багатага факталагічнага матэрыялу, малавядомага і зусім невядомага, прадстаўленага аднолькава цікава і ў кароткім тэксце, і ў змястоўных ілюстрацыях. Аднак вельмі важна, як адбіраюцца і як падаюцца падзеі і з'явы з гісторыі горада. Лепшыя фрагменты кнігі - тыя, у якіх чытачу як прыемнаму суразмоўцу не проста паведамляецца нейкі цікавы факт, а "давяраецца" яркі, нават у нейкай ступені таямнічы эпізод, ініцыяваны шпацырам па старой Лідзе. Наколькі ж цікавей становіцца аповед, калі адчуваеш асабістыя, эмацыйна афарбаваныя адносіны да эпізоду з боку аўтара, ды яшчэ і прыцягнутага для гэтай мэты знаёмага яму чалавека, які дзеліцца з намі сваімі непаўторнымі ўражаннямі і характэрнымі ўспамінамі! І тады не толькі раскрываюцца старонкі гісторыі старажытнай Ліды, але лёгка запамінаюцца яе персанажы, імёны, даты, нумары будынкаў, іх стылявыя асаблівасці і г. д."<ref>[https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Кішык Ю. Н. Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша "Шпацыры па старой Лідзе" // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026.]</ref>. У 2020 годзе Леанід Лаўрэш быў узнагароджаны граматай-падзякай ад Інстытута гісторыі НАН Беларусі «… за арганізацыю навукова-пошукавай работы і плённую працу на ніве краязнаўства». У 2023 годзе ўзнагароджаны граматай-падзякай Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі «… за плённую літаратурную і краязнаўчую працу…». У 2023 годзе выйшла кніга Леаніда Лаўрэша «Інстынкт пазнання». Аўтар прадмовы да гэтай кнігі, кандыдат гістарычных навук, дацэнт Святлана Лугаўцова, заўважыла: «Палітыка ў галіне адукацыі той ці іншай дзяржавы з’яўляецца ключавым фактарам, які вызначае яе дынаміку: прагрэсіўны рух або стагнацыю. Разам з тым пытанням развіцця адукацыі ў беларускай гістарыяграфіі традыцыйна надавалася менш увагі, чым аналізу палітычных і эканамічных праблем. Новая праца Леаніда Лаўрэша „Інстынкт пазнання“ ў значнай меры закрывае гэтую лакуну. У ёй паслядоўна разглядаецца гісторыя адукацыі ў Лідзе з сярэдзіны XVIII стагоддзя да канца 30-х гадоў ХХ стагоддзя»<ref>[https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Лідскі летапісец. 2023. № 2(102). С. 34.]</ref>. Шэраг публікацый Л. Лаўрэша прысвечана рэчавым, вусным, пісьмовым і выяўленчым крыніцам рэгіянальнай гісторыі, у т.л. каменным магілам, камяням-следавікам, паданням, малюнкам, паштоўкам і фотаздымкам.<ref name="МарозСН23"/> Таксама ён даследуе біяграфіі і дзейнасць вядомых ураджэнцаў Лідчыны, у т.л. звяртае ўвагу на забытыя і малавядомыя імёны. Апублікаваў шэраг біяграм і біяграфічных даследаванняў, у т.л. [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыяна Кандратовіча]], [[Яўген фон Гротэ дэ Буко|Яўгена фон Гротэ дэ Буко]], [[Дзіянісій Хлявінскі|Дзіянісія Хлявінскага]], [[Антоні Гарэцкі|Антонія Гарэцкага]], [[Францішак Нарвойш|Францішка Нарвойша]], [[Аляксандра Нарбут|Аляксандры Нарбут]], [[Цэзарый Каменскі|Цэзарыя Каменскага]], [[Віктар Басяцкі|Віктара Басяцкага]], [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціна Пачобут-Адляніцкага]], [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]], [[Вітольд Карлавіч Цэраскі|Вітольда Цэраскага]], [[Гаўрыла Адрыянавіч Ціхаў|Гаўрылы Ціхава]] і іншых.<ref name="МарозСН23"/> Аўтар 21 кнігі (гл. спіс ніжэй) і каля 400 артыкулаў. Сталы аўтар газеты «Наша слова», часопіса «Лідскі летапісец», «Маладосць», «Гістарычны альманах» і розных навуковых зборнікаў. Удзельнік многіх навуковых гістарычных канферэнцый і круглых сталоў, дзе выступае па лідскай тэматыцы<ref>''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 23—24.</ref>. == Ацэнкі == Як заўважыла доктар гістарычных навук [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]], краязнаўчымі даследаваннямі Л. Лаўрэш робіць значны ўклад у пашырэнне ведаў пра гісторыю Лідчыны, пазнанню яе месца і значнасці ў еўрапейскім гістарычным кантэксце<ref name="МарозСН24">''Марозава С. В.'' Сфера навуковых… С. 24.</ref>. У артыкуле пра Маламажэйкаўскую царкву на сайце «Сінадальнага аддзела рэлігійнай адукацыі і катэхізацыі БПЦ», Леанід Лаўрэш характарызаваны як «…даследчык і пісьменнік, знакаміты краязнаўца Лідчыны і аўтар кнігі пра Маламажэйкаўскую царкву-крэпасць»<ref>{{Cite web|url=https://oroik.by/xram-rastva-prasvyatoj-bagarodzicy-z-gistoryi-starazhytnaj-muravanki/|title=Храм Раства Прасвятой Багародзіцы: з гісторыі старажытнай “Мураванкі”| access-date=2024-03-29}}</ref>. == Асноўныя публікацыі == Паводле<ref>Спіс важнейшых публікацый… С. 24—26.</ref>: === Кнігі === * Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/167252305/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%B7_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D0%B3%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_%D0%A0%D0%90_%D0%93%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_%D0%AF%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D1%9E_%D0%B3_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA%D1%83_2026_744_%D1%81 Там дзе з Богам гавораць... Гісторыя цэркваў на Лідчыне;] пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк, 2026. — 744 с. * Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/164650303/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B_%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%91%D0%BB_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_76_%D1%81 Фарны касцёл у Лідзе.] Издательские решения, 2026. — 76 с. * Лаўрэш Л. Л. [https://independent.academia.edu/LLauresh Лідскі замак : Кароткая гісторыя.] Издательские решения, 2025. — 100 с. * Lauresh L. [https://www.academia.edu/122186957/Leanid_Lauresh_Spacery_po_starej_Lidzie_Warszawa_Sowa_2023_340_s Spacery po starej Lidzie]. Warszawa: Sowa, — 2025. — 340 s. * Лаўрэш Л. Л. [https://www.academia.edu/143403929/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA_%D0%AE%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%AF%D0%B3%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%B4%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_100_%D1%81 Гісторык Юстын Нарбут. Яго навуковая дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго дачка Каміла.] Издательские решения, 2025. — 100 с. * Lauresh L., Lauresh H. [https://www.academia.edu/143185397/Lauresh_L_Lauresh_H_Tam_gdzie_zatrzyma%C5%82_czas_si%C4%99_Historyczne_lidzkie_nekropolie_Warszawa_Sowa_2025_198_s Tam, gdzie zatrzymał czas się... Historyczne lidzkie nekropolie.] Warszawa: Sowa, 2025. — 198 s. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/143318905/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%92%D1%8B%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%96_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%91%D1%9E_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_60_%D1%81 Выхаванкі князёў Чартарыскіх з-пад Ліды.] Издательские решения, 2025. — 60 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/128183633/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%B2%D1%8B%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D1%85_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%91_%D1%96_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%83%D0%BD%D1%96%D1%96_%D0%BF%D0%B0%D0%B4_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1_%D0%92_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%B9_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%86%D0%BA_2025_326_%D1%81 Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі;] пад рэд. С. В. Марозавай. — Полацк, 2025. — 326 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/128829000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%81%D1%8F%D0%BC_%D1%8F_%D1%96_%D1%81%D1%8F%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B1%D0%B0_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_172_%D1%81 Тэадор Нарбут : Навуковая і літаратурная дзейнасць, сям’я і сядзіба, яго час.] Издательские решения, 2025. — 172 с. * Лаўрэш Л., Лаўрэш Г. [https://www.academia.edu/124479815/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%A2%D0%B0%D0%BC_%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D1%81%D0%BF%D1%8B%D0%BD%D1%96%D1%9E%D1%81%D1%8F_%D1%87%D0%B0%D1%81_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93_%D0%86_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_222_%D1%81 Там, дзе спыніўся час… . Лідскія гістарычныя некропалі.] ГроКарДрук, — 2024. — 222 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/121536228/%D0%AF%D0%BA_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D1%83_XX%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%82%D0%B0_%D1%87%D1%8B%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%BE_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D1%96_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BA_2024_150_%D1%81 Як горад Ліда ўвайшоў у ХХ стагоддзе. Пошта, чыгунка, кіно, электрычнасць і першыя аўтамабілі.] ГроКарДрук, — 2024. — 150 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/100869582/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B0%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%96_%D1%9E_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_192_%D1%81 Інстынкт пазнання. Нарысы з гісторыі адукацыі ў горадзе Ліда.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2023. — 192 с. * Lauresh L. [https://www.academia.edu/108954944/Leanid_Lauresh_Szept_po%C5%BC%C3%B3%C5%82k%C5%82ych_stron_Ziemia_Lidzka_w_zwierciadle_prasy_lat_1922_1939_Warszawa_Wydawnictwo_Poligraf_2021_338_s Szept pożółkłych stron. Ziemia Lidzka w zwierciadle prasy lat 1922—1939.] Warszawa: Wydawnictwo Poligraf, — 2021. — 338 s. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/78138036/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5 Шпацыры па старой Лідзе.] Гродна: ЮрСаПрынт, — 2020. — 342 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/39182685/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%8F%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%88%D0%BE%D1%9E_%D0%B4%D0%B0_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%96%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%9A%D1%96%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2018_154_%D1%81 Генерал, які дайшоў да Беларусі.] Жыццяпіс Кіпрыяна Кандратовіча. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2018. — 154 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/36101118/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_2017_%D0%A8%D1%8D%D0%BF%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%B6%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%BB%D1%8B%D1%85_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BB%D1%8E%D1%81%D1%82%D1%8D%D1%80%D0%BA%D1%83_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%8B_1900_1939_%D0%B3%D0%B3_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_432_%D1%81 Шэпт пажоўклых старонак. Лідчына ў люстэрку прэсы. 1900—1939 гг.] Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2017. — 432 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/34790331/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2017_114_%D1%81_%D1%96%D0%BB Маламажэйкаўская царква: гістарычны нарыс] / пад рэд. С. В. Марозавай. Гродна: ЮрСаПрынт, — 2017. — 114 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862000/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85_1812_1831_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%81%D0%B0%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2016_244_%D1%81_%D1%96%D0%BB Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне.] Гродна: Юрсапрынт, — 2016. — 244 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/28862139/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD_%D0%A8%D1%83%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D1%96_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%86%D0%B0_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82_2014_63_1_%D1%81_100_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%8F%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_ Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца.] Мінск: Харвест, — 2014. — 63 с. (100 выдатных дзеячаў беларускай культуры). * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/13120984/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B_%D0%9B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D1%9E%D1%87%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D1%81%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D1%85_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8F_2013_152_%D1%81 Ліда ўчора і сёння : гісторыя горада ў выявах.] Ліда: Лідская друкарня, — 2013. — 152 с. * Лаўрэш Л. [https://www.academia.edu/3552888/_I_%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B5%D0%B1%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B4_%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B7_%D0%B3i%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8Bi_%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BCii_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BDi%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9B%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%83%D1%81_2013_266_%D1%81_%D1%96%D0%BB «І зорнае неба над галавой…»: Нарысы з гісторыі астраноміі.] Мінск: Лімарыус, — 2013. — 266 с. * Лаўрэш Л. Грэка-каталіцкая (уніяцкая) Царква на Лідчыне; пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк: Грэка-каталіцкая парафія Святамучаніка Язафата ў г. Полацку, — 2012. — 128 с. * Лаўрэш Л. Генерал Кіпрыян Кандратовіч (Дзеячы Беларускай Народнай Рэспублікі). Ліда, — 2007. — 43 с. * Лаўрэш Л., Круцікаў У. Ліда на старых малюнках, паштоўках, фотаздымках. Ліда, — 2001. — 108 с. ==== Укладанне і пераклад ==== * [https://www.academia.edu/117827014/%D0%9BI%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%9D%D0%95_%D0%90%D0%A1%D0%9E%D0%91%D0%90_%D0%86_%D0%A7%D0%90%D0%A1_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_6_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2015_%D0%A1_68_165 АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 6.] Укладальнікі: Леанід Лаўрэш, Аляксандр Фядута. Мінск, — 2015. — 365 с. * ''[[Міхал Шымялевіч|Шымялевіч Міхал.]]'' [https://www.academia.edu/122743668/%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8F%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9C%D1%96%D1%85%D0%B0%D0%BB_%D0%97%D0%B1%D0%BE%D1%80_%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%90%D0%90_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2019_326_%D1%81 Збор твораў] / укл. Леанід Лаўрэш. Гродна: ТАА «ЮрСаПрынт», — 2019. — 326 с. * [https://www.academia.edu/122743731/_%D0%97%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%B9_%D0%B7%D1%8F%D0%B7%D1%8E%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%9E_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D1%9E_1905_1912_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%85_%D0%92%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96_%D0%B4%D0%BE%D0%BC_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B0%D0%B1%D1%8F%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_2021_108_%D1%81 Закуй, закуй, зязюленька, рана… Анталогія беларускіх народных песень] / укл. Леанід Лаўрэш. Ліда. — 2021. — 108 с. * [https://www.academia.edu/105522264/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%96_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%B7_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA_2023_%D0%B3_%D0%9D%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B0_72_%D1%81 Беларускія думкі, звычаі, абрады з Лідскага павета ХІХ стагоддзя. Этнаграфічны зборнік] / укл. Леанід Лаўрэш, Станіслаў Суднік. Ліда, — 2023. — 72 с. * [https://www.academia.edu/125238447/%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%AE%D0%BB%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%A6%D1%96%D1%82%D1%8B%D1%8E%D1%81%D0%B0_%D0%B7_%D0%B4%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%BA%D1%96_%D1%83%D0%BA%D0%BB_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_Ridero_2024_68_%D1%81 Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 74 с. * Віленскія ўспаміны доктара Юльяна Цітыюса з дадаткам Уладзіслава Талочкі] / пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения. — 2024. — 68 с. * ''[[Іпаліт Корвін-Мілеўскі|Корвін-Мілеўскі Гіпаліт]]''. [https://www.academia.edu/127672566/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B2%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%93%D1%96%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%82_%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%81%D1%8F%D1%82_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_1855_1925_Ridero_2025_276_%D1%81 Успаміны пра семдзесят гадоў (1855–1925)]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, Издательские решения, — 2025. — 276 с. * ''[[Юзаф Мацкевіч|Мацкевіч Юзаф]].'' [https://flibusta.is/b/857840 «Тут заўсёды было сэрца Вялікага Княства…»: Выбраныя артыкулы 1930-х гг.], 2025. — 136 с. * ''[[Ігнат Ходзька|Ходзька Ігнат.]] ''[https://www.academia.edu/142943930/%D0%A5%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D1%8C%D0%BA%D0%B0_%D0%86%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80_%D0%B7_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_90_%D1%81 Баруны]. пер. з польскае мовы, і камент. Леанід Лаўрэш. Издательские решения, — 2025. — 90 с. * ''[[Станіслаў Мараўскі|Станіслаў Мараўскі.]]'' [https://www.academia.edu/144740309/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%86%D1%96_%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_1818_1825_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2025_332_%D1%81_ISBN_978_5_0068_4005_8 Некалькі гадоў маёй маладосці ў Вільні (1818—1825)] / Станіслаў Мараўскі. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2025. — 332 с. — ISBN 978-5-0068-4005-8 * ''[[Станіслаў Лорэнц|Лорэнц Станіслаў.]]'' [https://www.academia.edu/150128870/%D0%9B%D0%BE%D1%80%D1%8D%D0%BD%D1%86_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%BE%D0%BC_%D0%A1%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_2026_138_%D1%81 Віленскі альбом : Скарочаны пераклад. (пер. Леанід Лаўрэш)]. 2026. — 138 с. * ''[[Ежы Хопен|Хопен Ежы.]]'' [https://www.academia.edu/161244111/%D0%A5%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%95%D0%B6%D1%8B_%D0%92%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%85_%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E_1930_%D1%85_%D0%B3%D0%B3_2026_48_%D1%81 Выбраныя артыкулы : Пераклады некаторых тэкстаў 1930-х гг. (пер. Леанід Лаўрэш)] 2026. — 48 с. * ''Пузыня Габрыэля.'' [https://www.academia.edu/166177166/%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%A3_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96_%D1%96_%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85_%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_1815_1843_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E_%D0%93%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8B%D1%8D%D0%BB%D1%8F_%D0%9F%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D1%8F_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%A1%D1%83%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D1%81%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8C_%D1%80%D1%8D%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B1_%D0%BC_%D0%98%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_2026_284_%D1%81 У Вільні і літоўскіх дварах, успаміны 1815–1843 гадоў] / Габрыэля Пузыня. Пераклад і каментары Леанід Лаўрэш, рэд. Станіслаў Суднік, стыль-рэд. Максім Клімковіч. — [б. м.] Издательские решения, 2026. — 284 с. — ISBN 978-5-0069-9687-8 * [https://www.academia.edu/167595137/%D0%97%D1%8F%D0%BC%D0%BB%D1%8F_%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%83%D0%B6%D0%BE_%D0%BD%D0%B5_%D1%9E%D0%B1%D0%B0%D1%87%D1%8B%D1%88_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0_XVIII_XIX_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%9E_%D0%B2%D0%B0_%D1%9E%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%85_%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_2026_368_%D1%81 Зямля, якой ужо не ўбачыш : Лідчына XVIII — XIX стагоддзяў ва ўспамінах] / сост. Леанід Лаўрэш. — [б. м.] : [б. и.], 2026. — 368 с. === Артыкулы === ;2026 * [https://www.academia.edu/167154657/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9D%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_13_%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2026 Наш халаднік] // Наша слова.pdf. 13 траўня 2026. * [https://www.academia.edu/166113881/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_8_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_15_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_22_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026_29_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Маёнтак Гародна] // Наша слова.pdf. 1 красавіка 2026; 8 красавіка 2026; 15 красавіка 2026; 22 красавіка 2026; 29 красавіка 2026. * [https://www.academia.edu/165306841/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%84%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_221_25_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2026 Лідзянка Каміла Юрэвіч з Нарбутаў – наша першая феміністка] // Наша слова.pdf. 25 сакавіка 2026. * Фарны касцёл у Лідзе // Наша слова.pdf. 21 студзеня 2026; 28 студзеня 2026; 4 лютага 2026. ;2025 * [https://www.academia.edu/145726608/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%BE_%D1%84%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_1941_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_53_209_31_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2025 Гісторыя аднаго фотаздымка з ліпеня 1941 года] // Наша слова.pdf. 31 снежня 2025. * [https://www.academia.edu/144641750/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2025_14_%D0%A1_198_213 Страчаная цывілізацыя: Гайцюнішкі і суседнія Падварышкі] // Новы Замак. 2025. № 14. С. 198–213. * Кароткая гісторыя Лідскага замка // Наша слова.pdf. 16 ліпеня 2025; 23 ліпеня 2025; 30 ліпеня 2025; 13 жніўня 2025; 20 жніўня 2025; 27 жніўня 2025; 3 верасня 2025. * Лідскія Нарбуты // Ад лідскіх муроў. 2025. № 11. Кн. 2. C. 348–412. * [https://www.academia.edu/143785027/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D1%86%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%B7_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_35_191_27_%D0%B6%D0%BD%D1%96%D1%9E%D0%BD%D1%8F_2025 Лідская пісьменніца Каміла Юрэвіч з Нарбутаў] // Наша слова.pdf. 27 жніўня 2025. * [https://www.academia.edu/130141549/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%80%D0%B0%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_26_182_25_%D1%87%D1%8D%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2025 Яшчэ раз пра старыя лідскія вайсковыя могілкі] // Наша слова.pdf. 25 чэрвеня 2025. * [https://www.academia.edu/128945425/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F_%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_17_173_21_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 З жыцця Мікалая Сапегі] // Наша слова.pdf. 21 красавіка 2025. * [https://www.academia.edu/128343834/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%90%D1%80%D1%85%D1%96%D1%82%D1%8D%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_1920_30_%D1%8F_%D0%B3%D0%B3_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_12_168_19_%D1%81%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%B0_2025 Архітэктары Лідскіх будынкаў у 1920–30-я гг.] // Наша слова.pdf . 19 сакавіка 2025. ;2024 * [https://www.academia.edu/165499904/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D1%96%D1%86%D1%8D%D1%82%D0%B0_%D0%A0%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%B5%D1%80%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_3_107_%D0%A1_68_80_2024_4_108_%D0%A1_76_80 Лісты Тэадора Нарбута да Аніцэта Рэніера] // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 68–80; Лідскі Летапісец. 2024. № 4. С. 76–80. * Маёнтак Хацяновічы // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 16–24. * Легенды Лідскага замка // Лідскі Летапісец. 2024. № 3. С. 8–15. * Страчаная цывілізацыя: Бальценікі // Новы замак. 2024. № 13. С. 189–208. * [https://www.academia.edu/165499854/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D1%83%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85%D0%B0_%D0%A9%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_120_124_2024_3_107_%D0%A1_63_67_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_4_108_%D0%A1_63_82 Яўстах Шалевіч і яго мемуары] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2(105–16). С. 120–124; 2024. № 3(107). С. 63–67; Лідскі Летапісец. 2024. № 4(108). С. 63–82. * [https://www.academia.edu/124839625/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A2%D1%8D%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%80_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%B1%D0%B5%D0%B7_%D0%BF%D1%80%D1%8D%D1%82%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%96_%D0%BD%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%83_%D0%94%D0%B0_240_%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%8F_%D0%B7_%D0%B4%D0%BD%D1%8F_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%86%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_16_%D0%A1_31_74 Тэадор Нарбут: жыццяпіс без прэтэнзіі на паўнату. Да 240-годдзя з дня смерці гісторыка] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 31–74. * [https://www.academia.edu/116989141/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_83_88 Першыя аўтамабілі і матацыклы на Лідчыне] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 83–88. * [https://www.academia.edu/124839869/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%8D%D1%80%D0%BA%D0%B2%D1%8B_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BA%D1%83_XIX_%D1%81%D1%82_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2024_1_2_105_106_%D0%A1_75_82 Лідскія цэрквы горада да пачатку XIX ст.] // Лідскі Летапісец. 2024. № 1–2. С. 75–82. * Вёска Гарні пад Лідай // Наша слова.pdf. 2024. 9 кастрычніка. * Біскупы, датычныя горада Ліды // Наша слова.pdf. 2024. 24 ліпеня. * [https://www.academia.edu/121873427/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%97%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BC%D0%B5%D1%86%D1%8C_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%B0_%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%8F_%D0%97%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B_%D0%86%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%82%D1%83%D1%82%D0%B0_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%9E_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0%D1%9E_%D0%93%D0%BE%D0%B4_III_%D0%A1%D1%88%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%BA_3_Vilnius_%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA_2023_%D0%A1_41_50 Зразумець Адольфа Сегеня] // Запісы Інстытута імя братоў Луцкевічаў. Год III. Сшытак 3. Vilnius — Менск. 2023. С. 41-50. * [https://www.academia.edu/121778067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%92%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%86%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%A8%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%9E_%D1%83_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_27_131_4_%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2024 Віленскія цукерні Штраляў у нашай гісторыі] // Наша слова.pdf. 2024. 4 ліпеня. * Уладзіслаў Абакановіч — лідскі краязнавец з першай генерацыі // Наша слова.pdf. 2024. 5 чэрвеня. * [https://www.academia.edu/105950417/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9C%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96_%D1%81%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%96%D1%8F_%D0%93%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8E%D0%BD%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_76_85 Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 76-85. * [https://www.academia.edu/118875334/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9A%D0%9F%D0%97%D0%91_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_4_104_C_18_59 КПЗБ у Лідзе] // Лідскі летапісец. 2023. № 4(104). C. 18-59. * Легенды Лідскага замка // Наша слова.pdf. 2024. 2 траўня 2024; 2024. 8 траўня 2024. * Першыя аўтамабілі на Лідчыне // Наша слова.pdf, 3 красавіка 2024. * [https://www.academia.edu/114392021/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9F%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%AE%D0%B7%D0%B0%D1%84_%D0%9C%D0%B0%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9F%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%83_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%A1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_1938_%D0%B3_%D1%96_%D1%8F%D1%88%D1%87%D1%8D_%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D1%81%D1%8F%D0%BC%D1%8E_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%96%D0%B7%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_42_46 Пісьменнік Юзаф Мацкевіч пра магілу Алаізы Пашкевіч у газеце «Слова», 1938 г. і яшчэ трошкі пра сям’ю Алаізы] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 42-46. * Цэрквы горада Ліды да пачатку XIX ст. // Наша слова.pdf. 2024. 28 лютага; 2024. 6 сакавіка. ;2023 * [https://www.academia.edu/108269067/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%94%D0%B7%D0%B5_%D1%96_%D1%88%D1%82%D0%BE_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BC_%D1%88%D1%83%D0%BA%D0%B0%D1%86%D1%8C_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_3_103_%D0%A1_36_41 Дзе і што археолагам шукаць у Лідзе] // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 36-41. * Астрынская, Глыбоцкая і Дэмбраўская цэрквы Лідскага павета, але Гарадзенскага дэканата // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 56-70. * [https://pawet.net/library/history/city_district/towns/razanka/%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0.html Мястэчка Ражанка і касцёл у ім // Лідскі Летапісец. 2023. № 3(103). С. 47-55.] * [https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 Страчаная цывілізацыя: маёнткі Стрэліца і Касцянёва з Паперняй на Лідчыне. Гістарычныя хронікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240420053938/https://www.academia.edu/111926931/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%A1%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D1%8B%D0%B2%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%BC%D0%B0%D1%91%D0%BD%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%A1%D1%82%D1%80%D1%8D%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%B0_%D1%96_%D0%9A%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D0%BD%D1%91%D0%B2%D0%B0_%D0%B7_%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F%D0%B9_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5_%D0%93%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%85%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_2023_%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_12_%D0%A1_172_192 |date=20 красавіка 2024 }} // Новы замак. 2023. Выпуск. 12. С. 172—192. * Лідчына ў XV ст. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 36-49. * [https://www.academia.edu/104927634/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%82%D0%B0_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%88%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%96%D1%88%D1%87%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_2_102_%D0%A1_30_35 Лакалізацыя «Ліды Нарбута», першаснага паселішча на тэрыторыі нашага горада] // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 30-35. * Лідскі ветраны млын // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 55-58. * Святары Лідчыны розных канфесій у 1920-30-я гг. // Лідскі Летапісец. 2023. № 2(102). С. 50-54. * [https://www.academia.edu/111250992/%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%AF%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%85_%D0%A2%D1%8B%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%8F_%D1%96_%D1%8F%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_49_101_6_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023_50_102_13_%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%BD%D1%8F_2023 Яўстах Тышкевіч, яго калекцыя і яго музей] // Наша слова.pdf. 2023. 6 снежня; 13 снежня. * Юстын Нарбут // Наша слова.pdf. 2023. 25 кастрычніка. * Ліда раскрывае таямніцы неахвотна: дзе і што шукаць у Лідзе // Наша слова.pdf . 2023. 18 кастрычніка. * Лідскі след Уладзіслава Вярыгі // Наша слова.pdf. 2023. 16 жніўня. * Маёнтак Падварышкі і суседнія Гайцюнішкі // Наша слова.pdf. 2023. 9 жніўня; 16 жніўня 23 жніўня. * Яшчэ раз пра «Ліду Тэадора Нарбута» // Наша слова.pdf. 2023. 25 ліпеня. * [https://www.academia.edu/104507114/%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BA%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8F_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B2%D1%8F%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%8C_%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%9E_%D0%9B%D1%96%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%96_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%9E_1931_%D0%B3 Знаходка пахавання вялікага князя ВКЛ і караля Аляксандра і вялікіх княгінь і каралеў Лізаветы і Барбары ў 1931 г.] // Наша слова.pdf. 2023. 12 ліпеня. * Пра лідскія ветраныя млыны // Наша слова.pdf. 2023. 7 сакавіка. * Крэскі да біяграфіі акадэміка Аркадзя Мігдала // Наша слова.pdf. 2023. 5 красавіка. * Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Наша слова.pdf. 2023. 15 лютага. * Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 43-60. * Помнік па Алаізе Пашкевіч // Наша слова.pdf. 2023. 19 красавіка. * Ражанка // Наша слова.pdf. 2023. 14 чэрвеня. * Гісторыя двух, амаль што аднатыпных будынкаў у Лідзе // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 61-65. * 260 гадоў бульбе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 21-23. * Гарадское самакіраванне Ліды ў другой палове XIX ст.// Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 44-52. * Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 42. * Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4(99-100). С. 61-69. ;2022 * Уніяцка-праваслаўныя дыспуты ў п’есах школьных езуіцкіх тэатраў (першая палова XVII ст.) // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зборнік навуковых артыкулаў. Мінск. 2022. Вып. 3. С. 175—178. * Спіс былых сяброў Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў // Нясвіжскія каеты. 2022. № 9. С. 18-23. * Страчаная цывілізацыя: Маёнтак Вялікае Мажэйкава // Новы Замак. 2022. № 11. С. 206—228. * Лідскія пісьменніцы XVIII—XIX ст. // Ад лідскіх муроў. 2022. № 10. С. 478—490. * Гісторыя маёнтка Востраў // Гісторыка-культурная спадчына Лідчыны. Зборнік навуковых артыкулаў. Мінск, 2022. С. 39-45. * Новае пра генерала Яўгена фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 28-29. * Жалудок і палац Чацвярцінскіх // Лідскі Летапісец. 2022. № 1-2. С. 32-38. * Лідскія Хрулі герба «Праўдзіч» // Герольд Litherland. 2022. № 23. С. 145—150. * 260 гадоў беларускай бульбе // Наша слова.pdf. 2022. 9 лістапада. * Лідскія камуністы ў данясеннях канфідэнта Чорнага (1932—1937) // Homo Historicus 2022. Гадавік антрапалагічнай гісторыі. Мінск, 2022. С. 200—218. * Падымны рэестр шляхты Лідскага павета, 1728 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 43-60. * Шымка Мацкавіч, яго нашчадкі і перадумовы будаўніцтва Маламажэйкаўскай царквы // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 61-69. * Лідскія прывілеі ў архіве Лідскага магістрата, 1785 г. // Лідскі Летапісец. 2022. № 3-4. С. 42. ;2021 * Шчучыншчына // Наша Слова. 2021. 27 студзеня. * Адукацыя ў Лідзе, 1920-1930-я гады // Маладосць. 2021. № 2. С. 92-109. * Кароткі ўспамін пра Ларысу Канчэўскую // Наша Слова. 2021. 24 сакавіка. * Ганна Патоцкая, пісьменніца, мемуарыстка, мастак // Наша Слова. 2021. 14 красавіка. * Ваверка і род Клаўсуцяў на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 18-28. * Бальтазар Калясінскі, Аніцэт Рэніер і Каятан Дарашкеіч // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 37-44. * Новае пра лепшага лідскага гісторыка XX ст. Міхала Шымялевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 1. С. 15-17. * Палац у Жалудку // Наша Слова. 2021. 15 ліпеня; 22 ліпеня. * Дом інжынера Мінейкі ў Дзікушках // Наша Слова. 2021. 12 жніўня. * Сяклюцкія і маёнтак Стрэліца на Лідчыне // Наша Слова. 2021. 9 верасня; 16 верасня. * Архівы і зборы маёнткаў Ішчална і Вялікае Мажэйкава // XVI Гарадзенскія навуковыя чытанні «Скарбы гарадзенскіх калекцый». Гродна, 2021. С. 46-54. * Маёнткі Касцянёва і Паперня // Наша Слова. 2021. 30 верасня; 7 кастрычніка; 14 кастрычніка; 21 кастрычніка. * Фундатар Маламажэйкаўскай царквы Шымка Мацкавіч і яго нашчадкі // Беларусь у кантэксце еўрапейскай гісторыі: асоба, грамадства, дзяржава: зб. навук. арт. / ГрДУ імя Янкі Купалы. Гродна: ГрДУ, 2021. С. 299—305. * Пошта на Лідчыне // Маладосць. 2021. № 6. С. 97-104. * Прыход у Мыто // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 19-29. * Урады, ураднікі і старасты лідскія // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 30-54. * Новае пра лідскі фарны касцёл, замак і абразы пэндзля Смуглевіча // Лідскі Летапісец. 2021. № 2. С. 55-58. * Прыход у Ракавічах // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 32-41. * Стары дом паміж сучасным Ліцэем № 1 і Еўраоптам // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 74. * Новае пра цэрквы Лідчыны ў другой палове XIX — першай палове XX стст. // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 42-51. * Новае пра Тэадора Нарбута і яго сям’ю // Лідскі Летапісец. 2021. № 3-4. С. 52-59. * Страчаная цывілізацыя. Гістарычныя хронікі: Маёнтак Ішчална // Новы замак. 2021. Вып. 10. С. 179—200. ;2020 * Надзеі і расчараванні протаіерэя Антона Сасноўскага // Наша Слова. 2020. 23 снежня; 30 снежня. * «На жаль, у нас не водзяцца гэтыя звяркі…» Якая армія прынесла ў Беларусь тараканаў? // Наша Гісторыя. 2020. № 5. С. 89-91. * Браніслаў Друцкі-Падбярэскі. Да 130-тых угодкаў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 19-20. * Паўстанцы і маёнткі // Маладосць. 2020. № 9. С. 94-100. * Зноў пра святароў і царкву ў Малым Мажэйкаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 1. С. 21-31. * Ксёндз Юзаф Бародзіч і яго успаміны, датычныя Ліды // Лідскі Летапісец, 2020. 1. С. 76-80. * Успаміны ўніятаў-пакутнікаў // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 246—248. * Тадэвуш Іваноўскі, яго сям’я і ягоныя ўспаміны // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 9. Уклад.: Д. Кандакоў, А. Фядута. Мінск. 2020. С. 57-59. * Маршалкі Лідскага павета // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 13-19. * Бердаўка // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 20-30. * Прыход у Лебядзе // Лідскі Летапісец. 2020. № 2. С. 31-45. * Новае пра лідскі фарны касцёл і замак // Наша Слова. 2020. 3 чэрвеня. * Лідчына ў XIV стагоддзі // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 14-32. * Ольжава // Лідскі Летапісец. 2020. № 3. С. 33-43. * Другі Вацлаў Ластоўскі // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 20-21. * Леанард Іваноўскі, тайны дарадца і ганаровы грамадзянін Ліды // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 72-79. * Графіня Сафія Шуазёль-Гуф’е // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 18-19. * Прыходы ў Ганчарах і Дакудаве // Лідскі Летапісец. 2020. № 4. С. 44-71. * Краязнаўства ў Лідзе // Маладосць. 2020. № 4. С. 76-77. ;2019 * Эміграцыя ў Амерыку // Маладосць. 2019. № 1. С. 17-18. * Адкуль у нас з’явіліся прусакі? // Наша Слова. 2019. 23 студзеня. * Да 135-тых угодкаў нараджэння Антона Луцкевіча // Наша Слова. 2019. 6 лютага. * Тэадор Нарбут у падзеях 1812 года // Наша Слова. 2019. 3 красавіка. * Іван Дрозд — грамадскі дзеяч і навуковец // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 23. * Пра Валеек з Галавічполя і газету «Свабода» // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 20-22. * «Невядомая вайна» XVII ст. на Лідчыне і вакол яе // Лідскі Летапісец. 2019. № 1. С. 24-37. * Амброзі Кастравіцкі // Наша Слова. 2019. 22 траўня. * Гісторыя з пахаваннем паўстанцаў аддзела Людвіка Нарбута // Наша Слова. 2019. 29 траўня. * Бальтазар Калясінскі, лідскі паўстанец і сябар Тараса Шаўчэнкі // Наша Слова. 2019. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня. * Юлія Шышкова з лідскіх Нарбутаў // Маладосць. 2019. № 6. С. 114—122. * Ваколіца Ліды Вісманты // Наша Слова. 2019. 4 ліпеня. * Апошні беларускі базыльянін XIX ст. // Наша Слова. 2019. 10 ліпеня. * Яшчэ раз пра Летаўта // Наша Слова. 2019. 24 ліпеня. * Алена Іваноўская // Маладосць. 2019. № 8. С. 20-33. * Зноў пра апошняга беларускага базыльяніна а. Кірыла Летаўта // Наша Слова. 2019. 28 жніўня. * Грэка-каталіцкі епіскап Галаўня // Наша Слова. 2019. 16 кастрычніка. * Новае з гісторыі ўніяцкай царквы на Лідчыне: царква ў Дзікушках і прыватнаўласніцкія капліцы ў Вялікім Мажэйкаве і Красулях // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 37-40. * Прыход у Радзівонішках // Лідскі летапісец. 2019. № 2. С. 41-53. * Астраномія ў Лукішскай турме // Наша Слова. 2019. 27 лістапада. * Лідчына да XIV стагоддзя // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 16-34. * Касцёл на крыві // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 8. * Пра трываласць беларускай рэлігійнай традыцыі // Слонімскі край. 2019. № 10. С. 14-15; № 11. С. 12-14. * Неаунія ў Дзікушскай царкве Лідскага павета ў 1925 г. // Гадавік Цэнтра Беларускіх Студыяў. Варшава, 2019. № 5. С. 78-90. * Амброзі Кастравіцкі // Лідскі летапісец. 2019. № 3. С. 49-52. * Пра Фелікса Стацкевіча. Да 140-годдзя з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 11-15. * Сайту «Павет» — 20 гадоў // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 7. * LIDA einst und jetzt // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 43-61. * Сабакінцы // Лідскі Летапісец. 2019. 4. С. 22-42. ;2018 * Генералы БНР // Наша Слова. 2018. 31 студзеня. * Дом Юрыя Іваноўскага ў Галавічполі, пабудаваны па праекце архітэктара Лявона Вітан-Дубейкаўскага // Наша Слова. 2018. 2 траўня. * Трошкі пра Кастуся Езавітава // Наша Слова. 2018. 16 траўня. * Кастусь Езавітаў і Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да біяграфій // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 13-15. * Лідская адукацыя на пачатку XX стагоддзя // Маладосць. 2018. № 10. С. 117—125. * Дыспуты паміж уніятамі і праваслаўнымі ў школьных тэатрах першай паловы XVII ст. // Наша Слова. 2018. 14 лістапада. * Яшчэ раз пра караля Андоры // Лідскі Летапісец. 2018. № 1. С. 37-50. * Новае пра лідскую чыгунку // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 32-38. * Прыход у Турэйску // Лідскі Летапісец. 2018. № 2. С. 20-28. * Гісторык у высылцы: да біяграфіі Міхала Шымялевіча // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 136—139. * Рок плывёт над Лидой (Воспоминания Владимира Крушевского) // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 8. Уклад.: А. Фядута. Мінск, 2018. С. 254—256. * Фелікс Стацкевіч // Наша Слова. 2018. 22 жніўня; 29 жніўня. * Лідская чыгунка. Дакументальная аповесць // Маладосць. 2018. № 7. С. 120—139; № 9. С. 116—122. * Іваноўскія і Валейкі // Наша Слова. 2018. 26 верасня. * Лідскі дэкан — філамат, ксёндз Дзіянісі Хлявінскі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 7-10. * Філамат Ануфры Петрашкевіч // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 11-16. * Іншыя лідскія філаматы // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 16-17. * Горад Ліда ў лёсе ксяндза Віктара Шутовіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 49-51. * Новае пра Лідскія гарадскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2018. № 3. С. 34-41. * Гротэ дэ Буко ва ўспамінах Станіслава Іваноўскага // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 10-12. * Пахаванне паўстанцаў 1863 г. каля былога фальварка Стрэліца на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 14-15. * Прыходы ў Голдаве і Бабрах // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 22-40. * Лідская павятовая 5-ці класная вучэльня ва ўспамінах Яўстаха Шалевіча // Лідскі Летапісец. 2018. № 4. С. 54-60. * Новая інфармацыя пра крыж на магіле паўстанцаў 1863 г. каля Стрэліцы і іншыя народныя мемарыялы 1863 г. на Лідчыне // Наша Слова. 2018. 5 снежня. ;2017 * Савецкая, 27, 32, 34. Функцыяналізм // Лідская газета. 2017. 5 студзеня * Вуліца Савецкая (Віленская, Сувальская) далей на поўнач // Лідская газета. 2017. 18 студзеня. * Па старонках нашай гісторыі. Вуліца Савецкая каля перакрыжавання з чыгункай // Лідская газета. 2017. 1 сакавіка. * Славойкі // Наша Слова. 2017. 12 красавіка. * Лідская Тарбут-школа // Наша Слова. 2017. 10 траўня. * Калона арханёла Рафаіла ў Жырмунах // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 38. * Ліда да 1914 г. // Лідскі летапісец. 2017. № 1. С. 46-70. * Лідскі замак у 1891—1939 гг. // Лідская газета. 2017. 11 мая. * Новае з гісторыі лідскай архітэктуры // Наша Слова. 2017. 14 чэрвеня. * Паліцыя ў Лідзе // Лідская газета. 2017. 28 чэрвеня. * 400-годдзе базыльянскай кангрэгацыі ў Нагародавічах // Наша Слова. 2017. 12 ліпеня. * Грэка-каталіцкая парафія ў Нагародавічах // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 28-39. * Вузкакалейныя чыгуначныя лініі вакол Ліды // Лідскі Летапісец. 2017. № 2. С. 40-45. * З жыцця вуліцы Школьнай — сучаснай Кірава // Лідская газета. 2017. 19 ліпеня. * Лідская павятовая вучэльня // Маладосць. 2017. № 7. С. 125—132. * Выган — раён горада // Лідская газета. 2017. 6 ліпеня. * Генерал К. А. Кандратовіч ў 1916—1917 гг. // Наша лова. 2017. 3 жніўня. * Ксёндз Віктар Шутовіч і горад Ліда // Наша Слова. 2017. 30 жніўня. * Будынак Лідскай пошты — шэдэўр стылю функцыяналізму // Лідская газета. 2017. 6 верасня. * «Абрусіцелі» і дзяцінства генерала Кіпрыяна Кандратовіча // Наша Слова. 2017. 6 верасня. * Алена Скінадар з Іваноўскіх // Наша Слова. 2017. 20 верасня. * Лідскія кінатэатры // Маладосць. 2017. № 11. С. 95-104. * Генерал Кандратовіч і БНР // Наша Слова. 2017. 11 кастрычніка; 18 кастрычніка. * Грамадскі дзеяч і навуковец Іван Дрозд // Наша Слова. 2017. 25 кастрычніка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч у Парыжы // Наша Слова. 2017. 1 лістапада. * Лідскія друкарні // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 14-16. * Школа № 1 // Лідская газета. 2017. 15 лістапада. * Браніслаў Друцкі-Падбярэскі // Наша Слова. 2017. 20 снежня. * Кнігі цэркваў Лідчыны ў XVIII ст. // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 17-19. * Прыход ў Зблянах // Лідскі Летапісец. 2017. № 3. С. 30-48. * Славойкі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 39-40. * Тарбут-школа ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 41-42. * Прыход у Орлі. // Лідскі Летапісец. 2017. № 4. С. 22-38. ;2016 * Загадкі Тарноўскага палаца // Лідская газета. 2016. 13 студзеня. * Кароль Андоры // Лідская газета. 2016. 20 студзеня. * Старыя дамы на карце нашага горада // Лідская газета. 2016. 3 лютага. * Мінская электрастанцыя // Маладосць. 2016. № 1. С. 108—113. * Яшчэ раз пра генерала фон Гротэ дэ Буко // Наша Слова. 2016. 23 сакавіка. * Яўрэі Ліды // Маладосць 2016. № 4. С. 141—154. * Старыя дамы на карце нашага горада. На поўнач ад замка — вучылішча // Лідская газета. 2016. 27 красавіка. * 700-годдзе Літоўска-Наваградскай мітраполіі // Наша Слова. 2016. 4 траўня. * Пошта ў стылі канструктывізму // Звязда. 2016. 7 чэрвеня. * На поўнач ад замка — аўтавакзалы Ліды // Лідская газета. 2016. 15 чэрвеня. * Падарожжа па старых вуліцах // Лідская газета. 2016. 20 ліпеня. * Лідская гарадская электроўня, 1916—1939 // Маладосць. 2016. № 7. С. 131—139. * Кінематограф у Лідзе. Кінатэатр «Эдысан» // Лідская газета. 2016. 3 жніўня. * Дом Віленская, 19 і далей на поўнач // Лідская газета. 2016. 24 жніўня. * Цікавы лёс дома № 16 па вуліцы Савецкай // Лідская газета. 2016. 14 верасня. * Прыход у Дзікушках // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 15-29. * Насупраць сённяшняй Савецкай, 16 // Лідская газета. 2016. 21 верасня. * Купецкая гімназія. Якой яна была? // Лідская газета. 2016. 5 лістапада. * Міхал Шымялевіч. Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // Лідскі летапісец. 2016. № 1. С. 45-58. * Дом па вуліцы Савецкай, 26 і вакол яго // Лідская газета. 2016. 16 лістапада. * Лідскі піярскі калегіум // Маладосць. 2016. № 11. С. 120—130. * Хто і для якіх мэтаў будаваў дом № 23 па вуліцы Савецкай і «дом з калонамі» // Лідская газета. 2016. 30 лістапада. * 13 траўня 1901 г. нарадзіўся Вітольд Пілецкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 15-19. * Лідскія могілкі // Лідскі Летапісец. 2016. № 2. С. 38-60. * 100 гадоў Лідскай гарадской электрастанцыі // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 10-12. * Парафіяне Лідскай, Дзікушкай, Маламажэйкаўскай і Жыжмянскай грэка-каталіцкіх цэркваў у 1829 г. // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 26-40. * Ян Карловіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3&nbsp;°C. 11-13. * Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 15-16. * Прыход ў Жыжме // Лідскі Летапісец. 2016. № 3. С. 20-25. * Горад Яго Каралеўскай Мосці Ліда ў другой палове XVII і ў XVIII стагоддзях // Лідскі Летапісец. 2016. № 4. С. 28-51. ;2015 * Лідчына ў 1924—1929 гг. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2015. № 1. С. 51-67; № 2. С. 26-65. * Прыгоды Сяргея Пясецкага на Лідчыне // Маладосць. 2015. № 2. С. 148—153. * Лідскія могілкі // Наша Слова. 2015. 13 траўня. * Людвік Нарбут // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 74-105. * Уніяцкі святар Адам Плаўскі // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 125—132. * Пра Міхала Шымялевіча: Крэскі да біяграфіі найлепшага гісторыка горада Ліды // АСОБА І ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 6. Уклад.: Л. Лаўрэш, А. Фядута. Мінск, 2015. С. 133—165. * Пра што гавораць помнікі каля Ходараўцаў // Лідская газета. 2015. 24 чэрвеня. * Больш за 130 гадоў таму праз Ліду прайшоў першы цягнік // Лідская газета 2015. 12 жніўня. * Па справе першай беларускай школы… // Звязда. 2015. 25 жніўня. * Пачаткі беларускамоўнай адукацыі на Лідчыне // Наша Слова. 2015. 26 жніўня. * Штодзённае жыццё павятовага горада Ліда ў 1915—1918 гадах. Паводле віленскай беларускай газеты «Гоман» // Маладосць. 2015. № 8. С. 132—140. * 110 гадоў таму, выйшла першая кніга па гісторыі нашага горада // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 12. * Лідчына ў люстэрку прэсы, 1930—1935 гг. // Лідскі летапісец. 2015. № 3. С. 45-84. * Будынак вясковай школкі будавалі самі сяляне // Лідская газета. 2015. 2 верасня. * Лёсы родных Алаізы Пашкевіч // Наша Слова. 2015. 14 кастрычніка. * Другі Вацлаў Ластоўскі // Наша Слова. 2015. 11 лістапада. * Народная паэзія Багушэвіча // Звязда. 2015. 22 снежня. * 100 гадоў першай беларускай школе на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 7-9. * Распаўсюд вершаў Багушэвіча на Лідчыне пры канцы XIX-га ст. // Лідскі Летапісец. 2015. № 4. С. 20-21. * Рэнерты ў Лідзе // Лідскі Летапісец 2015. № 4. С. 22. * Выбітныя манахі-базіліяне часоў ліквідацыі ўніі // Biuletyn Historii Pogranicza. 2015. № 15. С. 65-89. ;2014 * Ліда на старых выявах. Вуліцы Крывая і Замкавая // Лідская газета. 2014. 25 студзеня. * Генерал Яўген фон Гротэ дэ Буко // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 59-64. * Лідчына да 1914 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 1. С. 30-58. * Датаванне пабудовы царквы ў Малым Мажэйкаве // Białoruskie Zeszyty Historyczne. № 40. Białystok,, 2013. № 40. С. 226—232. * Маламажэйкаўскі святар айцец Леў Савіцкі // Маладосць. 2014. № 1. С. 120—129. * Генерал Кандратовіч: два імгненні вечнасці // Наша Слова. 2014. 19 сакавіка. * Ліда на старых выявах. На Выгане вырасла Вялікая Ліда // Лідская газета. 2014. 12 красавіка. * Стыль функцыяналізму ў Лідзе да 1939 г. // Наша Слова. 2014. 7 траўня; 14 траўня; 21 траўня. * Багушэвіч на Лідчыне пры канцы 19-га ст. // Наша Слова. 2014. 4 чэрвеня. * Першая Сусветная і Ліда // Маладосць. 2014. № 7. С. 92-98. * Ліда перад паўстаннем 1863 года // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 3. Рыга, 2014. С. 63-85. * Адукацыя ў Лідзе ў першай палове XX стагоддзя // Лідская газета. 2014. 15 ліпеня. * Водгук ваенных падзей у Лідзе // Лідская газета. 2014. 29 ліпеня. * Горад на старых выявах. Установы горада // Лідская газета. 2014. 9 верасня. * Горад на старых выявах. Фарны касцёл // Лідская газета. 2014. 16 верасня. * 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Наша Слова. 2014. 24 верасня. * Ліда ў 1936—1939 гг. // Лідскі Летапісец. 2014. № 2. С. 25-94. * Прафесар Баброўскі і скасаванне ўніяцкай царквы // Наша Слова. 2014. 9 ліпеня. * Уладзіслаў Абрамовіч // Наша Слова. 2014. 1 кастрычніка. * «Народ, які абуджаецца, не патрабуе нянек» // Звязда. 2014. 4 лістапада. * «Лідская рэвалюцыя» 1936 года // Arche. 2014. № 7-8. С. 318—333. * Кароль Андоры з-пад Ліды // Маладосць. 2014. № 10. С. 114—125. * Ліда ад пачатку Першай сусветнай вайны да нямецкай акупацыі // Лідская газета. 2014. 22 лістапада. * Жыццё дала… чыгунка // Звязда. 2014. 30 снежня. * Лідчына ў люстэрку прэсы, 1913—1923 // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 37-81. * 20-ці годдзе аднаўлення дзейнасці грэка-каталіцкай царквы ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 9-10. * Рэдактар — краязнавец. 105 гадоў з дня нараджэння Ўладзіслава Абрамовіча // Лідскі Летапісец. 2014. № 3. С. 22-25. * Тодар Нарбут — папулярызатар найноўшых дасягненняў прыродазнаўства // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 12-13. * «Лідская рэвалюцыя» 1936 г. у люстэрку прэсы // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 47-62. * Лідскія цэрквы да 1939 г. // Лідскі Летапісец. 2014. № 4. С. 63-79. * Жыццё святара Адама Плаўскага // Актуальныя праблемы гістарычнай навукі і адукацыі: зб. навук. арт. Гродна, 2014. С. 54-64. ;2013 * Паўстанне 1863 года на Лідчыне. Перад паўстаннем // Лідскі Летапісец. 2013. № 1. С. 40-58. * Ліда на старых выявах. Замак у 1915—1918 гг. // Лідская газета. 2013. 5 студзеня; 12 сакавіка. * Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік у XVIII стагоддзі // Через гендерное равенство — к участию в общественной и политической жизни общества: материалы II Республиканской научн.-практ. конф. 15 июня 2012 г. / Мозырь, 2012. С. 177—179. * Каменныя магілы і камяні-следавікі Лідчыны. // Запісы таварыства аматараў беларускай гісторыі імя Вацлава Ластоўскага. Вып. 1. Мінск, 2013. С. 34-41. * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Перад паўстаннем // Наша Слова. 2013. 23 студзеня; 30 студзеня; 6 лютага; 13 лютага; 20 лютага. * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Наша Слова. 2013. 13 сакавіка; 20 сакавіка; 27 сакавіка; 3 красавіка; 10 красавіка * Яўген фон Гротэ дэ Буко — першы кіраўнік беларускага руху ў Лідзе // Наша Слова. 2013. 20 сакавіка * Гайцюнішкі // Маладосць 2013. № 2. С. 114—118. * Фарны касцёл у Лідзе: да 690-годдзя заснавання Ліды // Наша вера. 2013. № 4. С. 12-15. * Пасля паўстання // Паўстанне 1863 г. на Беларусі і Кастусь Каліноўскі. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (Менск, 23 сакавіка 2013 г.). Мінск, 2013. С. 5-12. * Горад на старых выявах. Замак у 1920—1930 гадах // Лідская газета. 2013. 18 красавіка * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. Заканчэнне, вынікі і наступствы // Наша Слова. 2013. 12 чэрвеня; 19 чэрвеня. * Ліда на старых выявах. Рыначная плошча // Лідская газета. 2013. 8 чэрвеня; 5 ліпеня. * Вайна 1812 г. на Лідчыне // Мірскі замак у кантэксце падзелаў Рэчы Паспалітай і вайны 1812 г. Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі (г.п. Мір, 16 чэрвеня 2012 г.). Мінск, 2013. С. 127—141. * Ліда на старых выявах. Вуліца Віленская (зараз — Савецкая) // Лідская газета. 2013 20 ліпеня; 8 жніўня. * Жыццё павятовага горада Ліда ў 1906—1912 гг.: па матэрыялах віленскіх газет «Kurier Litewski» і «Kurier Wilenski» // Другі Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Т. 2. Kaunas, 2013. С. 95-97. * Калантаі і Зельзін // Маладосць. 2013. № 7. С. 124—131. * Віктар Басяцкі // Наша Слова. 2013. 21 жніўня. * Паўстанне 1863 г. на Лідчыне. За нашу і вашу свабоду // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 48-73. * Калонія дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Лідскі Летапісец. 2013. № 2. С. 74-78. * Сябар ТБШ Міхал Шымялевіч // Наша Слова. 2013. 18 верасня. * Ліда на старых выявах. Вуліца Каменская (зараз — Ленінская): якой яна была? // Лідская газета. 2013. 3 кастрычніка; 12 лістапада. * Царква ў Мураванцы // Лідскі Летапісец. 2013. № 3. С. 75-103. * Пра галоўнага лідскага боўдзілу XX ст. // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 73-74. * Лідскія касцёлы. Фарны касцёл, касцёл Піяраў, Кармеліцкі касцёл // Лідскі Летапісец. 2013. № 4. С. 36-54. * Род Путкамераў // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 5. 2013. С. 302—313. ;2012 * Размова са старым шляхціцам // Наша Слова. 2012. 18 студзеня; 25 студзеня; 1 лютага; 8 лютага; 15 лютага. * Праўду ў яміну не закапаеш, або шукайце і знойдзеце // Маладосць. 2012. № 2. С. 96-100. * Касцёл у Начы // Наша Слова. 2012. 4 красавіка. * Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 1. С. 30-39. * Размова са старым шляхціцам // Лідскі Летапісец. 2012. № 2. С. 51-61. * Сляды герояў Шэкспіра ў Беларусі і на Лідчыне // Лідская газета. 2012. 10 красавіка * Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 10 траўня; 16 траўня. * Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Наша Слова. 2012. 13 чэрвеня; 20 чэрвеня; 27 чэрвеня; 4 ліпеня 2012. * Таямнічыя замкі Лідчыны // Маладосць. 2012. № 6. С. 97-100. * Вітольд Карлавіч Цэраскі // Гістарычны альманах. Т. 17. 2011. С. 101—124. * Пагадненне 1392 г. у Востраве пад Лідай // Лідская газета. 2012. 11 верасня. * След старадаўняга палаца ў Дайнаве // Лідская газета. 2012. 6 кастрычніка. * Гісторыя чыгункі на Лідчыне // Сучасны стан беларускага краязнаўства і валанцёрскі рух. Матэрыялы Рэспубліканская навукова-практычнай канферэнцыі 16 красавіка 2012 г. Мінск, 2012. С. 173—186. * Ліда на старых выявах // Лідская газета. 2012. 1 лістапада. * Аляксандра Нарбут: жанчына-акадэмік // Лідская газета. 2012. 13 лістапада * Вайна 1812 г. у Літве і на Лідчыне // Лідскі Летапісец. 2012. № 3. С. 29-48. * Цэзары Каменскі // Наша Слова. 2012. 14 лістапада; 2012. 21 лістапада. * Ліда на старых выявах. Замак на пачатку XX ст. // Лідская газета. 2012. 15 снежня. * Пачатак будаўніцтва гімназіі імя гетмана Караля Хадкевіча ў Лідзе // Лідскі Летапісец. 2012. № 4. С. 32-36. ;2011 * Антоні Гарэцкі: забыты паэт // Наша Слова. 2011 2 лютага. * Funkcjonalizm w lidzkiej architekturze // Ziemia Lidzka. 2011. № 2. * Паўстанне 1830—1831 гг. // Наша Слова. 2011. 11 траўня; 18 траўня; 25 траўня; 1 чэрвеня; 8 чэрвеня. * Селішчы і гарадзішчы гістарычнай Лідчыны // Наша Слова. 2011. 6 ліпеня. * Архітэктура нацыянальнага рамантызму на Лідчыне // Наша слова. 2011. 14 верасня; 21 верасня. * «Жыў аднойчы рыцар…», або сляды герояў Шэкспіра ў старажытнай Беларусі // Маладосць. 2011. № 9. С. 121—126. * След вялікай каметы 1811 г. у сусветнай культуры // Роднае слова. 2011. № 10. С. 88-92. * Антоні Гарэцкі — забыты паэт // Ад Лідскіх муроў. № 7. 2011. С. 194—200. * Нагародавічы // Наша Слова. 2011. 7 снежня. * Аляксандра Нарбут — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // АСОБА і ЧАС. Беларускі біяграфічны альманах. Выпуск 4. 2011. Мінск. С. 6-16. * Крыніцы для вывучэння гісторыі калоніі дзяржаўных дамоў у Лідзе (1920-я — 1930-я гг.) // Гістарычная ўрбаністыка: асновы метадалогіі і крыніцазнаўчая база: зб. навук. арт. Гродна, 2011. С. 362—366. * Дайноўскі і Радуньскі замкі гістарычнай Лідчыны. Нататкі краязнаўцы // Румлёўскія старонкі: Помнікі гісторыі, прыроды і культуры паміж турыстычнай прывабнасцю і навуковай цікавасцю: матэрыялы IV адкрытай рэгіян. навук.-практ. канф. па праблемах рэгіяналістыкі і краязнаўства «Румлёўскія чытанні» (Гродна, 18 лют. 2011 г.). Гродна, 2011. С. 39-45. * Паўстанне 1830—1831 гг. Да 180-х угодкаў // Лідскі летапісец. 2011. № 4. С. 18-28. ;2010 * Лідская Дайнова // Наша Слова. 2010. 2 чэрвеня. * Ксёндз Дзіянісій Хлявінскі, філамат // Навагрудчына ў гістарычна-культурнай спадчыне Еўропы (да 600-годдзя Грунвальдскай бітвы). 2010. С. 172—175. * Радуньскі замак // Наша Слова. 2010. 23 чэрвеня. * Каменныя магілы Лідчыны // Наша Слова. 2010. 15 ліпеня. * Камяні-следавікі Лідчыны // Наша Слова. 2010. 1 верасня; 8 верасня. * Капліца на Лідскім чыгуначным вакзале // Наша Слова. 2010. 13 кастрычніка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч: крэскі да жыцця // Асоба і час. Беларускі біяграфічны альманах. Вып. 2. 2010. С. 81-105. * Літоўскія прыгоды шэксьпіраўскіх пэрсанажаў // ARCHE. 2010. № 10. С. 145—156. * Прамысловасць горада Ліда ў 1920-30-я гг. // Працэсы ўрбанізацыі ў Беларусі ў XIX — пачатку XXI ст.: зб. навук. арт. Гродна, 2010. С. 181—188. ;2009 * Марцін Пачобут-Адляніцкі // Наша Слова. 2009. 4 сакавіка; 11 сакавіка. * Занатоўкі да біяграфіі міністра БНР генерала Кандратовіча // Наша Слова. 2009. 1 красавіка. * Скасаванне уніі на Лідчыне // Царква. 2009. № 1. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч. 150 гадоў з дня нараджэння // Лідскі Летапісец. 2009. № 1-2. С. 24-27. * Ян Снядэцкі // Наша Слова. 2009. 20 траўня; 2009. 27 траўня; 3 чэрвеня. * Вітольд Карлавіч Цэраскі. Да 160-тых угодкаў з дня нараджэння // Наша Слова. 2009. 22 ліпеня; 29 ліпеня; 5 жніўня; 12 жніўня; 19 жніўня. * Ціхаў Гаўрыіл Андрыянавіч // Наша Слова. 2009. 25 лістапада; 2 снежня; 9 снежня; 16 снежня; 23 снежня. * Гараджанін эпохі Асветніцтва (Францішак Нарвойш) // Гістарыяграфія і крыніцы па гісторыі гарадоў і працэсаў урбанізацыі ў Беларусі. Зборнік навуковых артыкулаў. Гродна, 2009. С. 208—214. * Ліквідацыя грэка-каталіцкай царквы на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 1. Гродна: ГрДУ, 2009. С. 333—339. * Царква ў Дзікушках на Лідчыне // Хрысціянства у гістарычным лёсе беларускага народа. Ч. 2. Гродна : ГрДУ, 2009. С. 311—316. * Ян Снядэцкі (1756—1830) — навуковец і асветнік гістарычнай Літвы // Гістарычны альманах. Т. 15. 2009. С. 75-88. * Аляксандра Нарбут з Ліды — акадэмік Берлінскай акадэміі навук // 3-я Нефёдаўскія чытанні. Беларускае мастацтва: гісторыя і сучаснасць. ВКЛ у гісторыі Беларусі. Т. III. Мінск. 2009. С. 120—124. * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Ліда і Лідчына: да 685-годдзе заснавання горада: матэрыялы рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі (Ліда, 3 кастрычніка 2008 г.). Ліда, 2009. С. 44-48. ;2008 * Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Граф Дэрбі // Наша Слова. 2008. 30 ліпеня; 6 жніўня. * Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Генры Персі Хотспур // Наша Слова. 2008. 27 жніўня. * Персанажы Шэкспіра — ў Літве. Джон Бафорт // Наша Слова. 2008. 15 кастрычніка. * У пошуках знакамітага Вострава //Лідская газета. 2008. 11 лістапада. * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Пачатак // Наша слова. 2007. 2 траўня. * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. Заканчэнне // Наша слова. 2007. 13 чэрвеня. * Крэскі да біяграфіі генерала К. Кандратовіча // Наша слова. 2007. 10 кастрычніка. * Астранамічная абсерваторыя ў Гародні // Наша Слова. 2008. 16 студзеня. * Астраномія ў Віленскім універсітэце // Наша Слова. 2008. 27 лютага. * Аляксандра Нарбутоўна, лідзянка — акадэмік Берлінскай акадэміі // Наша Слова. 2008. 9 красавіка * Месца заключэння Востраўскага пагаднення 1392 г. // Гістарычны альманах. 2007. Т. 13. С. 109—118. ;2000—2007 * Miejsce zawarcia ugody ostrowskiej 1392 r. // Ziemia Lidzka. 2007. № 2. * Каталіцкае Свята Божага нараджэння ў Лідзе // Наша слова. 2006. 27 снежня. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Лідскі летапісец. 2005. № 4. С. 12-26. * Паданні вёскі Бабры // Наша Слова. 2005. 17 жніўня. * Гісторыя парафіі ў Ішчалне. 490 гадоў Ішчалнянскай парафіі // Наша Слова. 2005. 15 чэрвеня. * Гайцюнішкі // Наша Слова. 2005. 19 кастрычніка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч на службе БНР // Наша Слова. 2004. 17 сакавіка. * Грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква у Лідзе і Лідскім павеце // Наша слова. 2003. 26 лістапада. * Міністр БНР, генерал Кіпрыян (Цыпрыян) Кандратовіч // Наша слова. 2002. 10 сакавіка; 17 сакавіка. * Генерал Кіпрыян Кандратовіч // Спадчына. 2002. № 1. С. 161—166. * Лідзяне XX стагоддзя // Лідскі летапісец. 2002. № 2. С. 9-11. * Lidzianie XX wieku // Ziemia Lidzka. 2001. № 1. * Kościół greko-katolicki w Lidzie i Ziemi Lidzkiej // Ziemia Lidzka. 2001. № 1. * Мажэйкаўскія сядзібна-паркавыя комплексы // Спадчына. 2001. № 1-2. С. 206—212. * Архітэктура Лідчыны. Готыка // Лідскі Летапісец. 2000. № 3. С. 32-34. * Камень-следавік ў в. Бабры // Лідскі Летапісец. 2000. № 1. С. 24. * Сонечны гадзіньнік у в. Ішчална // Спадчына. 2000. № 2. С. 139—141. * Сонечны гадзіньнік у вёсцы Ішчална // Лідскі Летапісец. 1999. № 4. С. 21. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * «Павет» Леаніда Лаўрэша // Лідскі летапісец. — 2001. — № 3. — С. 1. * Лявон Лаўрэш, рэдактар аднаго з найбольш грунтоўных краязнаўчых сайтаў «Pawet» // Наша слова. — 2008. — 27 лютага. * ''Суднік С.'' Лідскія беларускамоўныя сайты // Наша слова. — 2008. — 10 снежня. * Леаніду Лаўрэшу — 50 // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 1 * ''[[Святлана Валянцінаўна Марозава|Марозава С. В.]]'' [http://pawet.net/ns/2013/09/%E2%84%96_09_%281108%29.html#_Toc349758332 Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша] // Наша слова. — 2013. — 27 лютага. — С. 7. * ''Марозава С. В.'' Мае адкрыцці Леаніда Лаўрэша // Лідская газета. — 2013. — 28 лютага. — С. 4. * ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Сфера навуковых зацікаўленняў лідскага краязнаўца Леаніда Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 23—24. * [https://www.academia.edu/100996534/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2013_1_61_ Спіс важнейшых публікацый Л. Л. Лаўрэша] // Лідскі летапісец. — 2013. — № 1 (61). — С. 24—26. * ''Чэмер М.'' [http://nastgaz.by/?p=3487 Астраномія — навука светапоглядная] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140729014233/http://nastgaz.by/?p=3487 |date=29 ліпеня 2014 }} // Настаўніцкая газета. — 2013. — 20 мая. * ''Шчарбачэвіч Ніна.'' [http://zviazda.by/wp-content/uploads/2014/09/30ver-15.indd_.pdf Леанід Лаўрэш: «Кожная знаходка — нагода для радасці»] // Звязда № 185 (27795) 30 верасня 2014 г. * [https://www.livelib.ru/review/815259-vandalin-shukevich-belaruski-arheolag-i-krayaznatsa-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. «Вандалін Шукевіч: беларускі археолаг і краязнаўца» — рецензия elefant] // livelib.ru — 2017. — 29 мая. * {{Cite web|url=http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|title=Он не представляет своей жизни без истории и литературы — Лидское телерадиообъединение|website=web.archive.org|date=2018-06-10|access-date=2024-04-26|archive-date=10 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610031555/http://tv-lida.by/2018/03/05/on-ne-predstavlyaet-svoej-zhizni-bez-istorii-i-literatury/|url-status=bot: unknown}} // Ліда-ТБ * ''Ціхаміраў Андрэй''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D1%80%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83__%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html Абуджэнне рэгіянальнай гісторыі?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200226145603/http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/006/%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83:_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%87%D1%8B_%D0%B4%D1%83%D1%85._1812,_1831,_1863_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B5.html |date=26 лютага 2020 }}. Рэцэнзія на кнігу «Паўстанчы дух. 1812, 1831, 1863 гады на Лідчыне». — 2018. — 3 красавіка. * ''Сяргей Чыгрын''. [https://czasopis.pl/ljeanid-lauresz-haczu-realizavac-raniej-zadumanaje/ Леанід Лаўрэш: «Хачу рэалізаваць раней задуманае…»] // Czasopis. — 2019. — № 9(327). — С. 16—18. * ''Сяргей Чыгрын''. Гісторыка-краязнаўчы сайт «Павет» працуе 20 гадоў {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230406171039/https://www.racyja.com/kultura/gistoryka-krayaznauchy-sajt-pavet-p/ |date=6 красавіка 2023 }} * Героі Шэксьпіра ў Лідзкім замку. 9 будынкаў аднаго з найстарэйшых гарадоў Беларусі * Краўцэвіч Аляксандр. «Шпацыры па старой Лідзе»: выдатны дапаможнік для турыстаў і даследчыкаў! * ''Комягина Ольга'' Небанальная история Лиды. Как связаны Петр I и тараканы, «непатрэбныя» туалеты и министр {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200526073143/https://news.tut.by/culture/674768.html |date=26 мая 2020 }} // TUT.BY * ''Трефилов Сергей'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/0077/%D0%A1%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8B_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B2_%D0%9B%D0%B8%D0%B4%D0%B5.html Секреты улицы Советской в Лиде: Своя «Американка», Фарный костел с соломенной крышей и казино] // Комсомольская Правда * [http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze Шпацыры па старой Лідзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200306091737/http://zviazda.by/be/news/20200304/1583301603-shpacyry-pa-staroy-lidze |date=6 сакавіка 2020 }} // Маладосць * Что пишут лидские авторы и где их почитать: Леонид Лавреш // Принёманские вести. — 2022. — 3 марта. — С. 4. * [https://www.livelib.ru/review/2997811-shpatsyry-pa-staroj-lidze-leanid-laresh Леанід Лаўрэш. Шпацыры па старой Лідзе — рецензия Osman_Pasha] // livelib.ru — 2022. — 1 кастрычніка. * ''Марозава С. В.'' [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5/%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D1%83_%D0%BB%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D1%83_-_60_%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E.html Леаніду Лаўрэшу — 60 гадоў // Наша слова.pdf № 9 (61), 1 сакавіка 2023.] * ''Чыгрын Сяргей''. Плён працы Леаніда Лаўрэша // Краязнаўчая газета. 2023. 3 сакавіка. * ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/98903404/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A1_%D0%92_%D0%9B%D1%8E%D0%B4%D0%B7%D1%96_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88_%D0%93%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0_%D0%AE%D1%80%D0%A1%D0%B0%D0%9F%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%82_2023_64_%D1%81 Людзі культуры Гродзеншчыны: Леанід Лаўрэш.] — Гродна : ЮрСаПрынт, 2023. * ''Чыгрын Сяргей''. Кніга, прысвечаная лідскаму краязнаўцу // Краязнаўчая газета. № 25(942), ліпень 2023. * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|ЛАЎРЭШ Леанід Лявонцьевіч|146—147}} * ''Марозава С. В.'' [https://www.academia.edu/104730167/%D0%9B%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%B5%D1%86_2023_1_101_ Пра Леаніда Лаўрэша. 60 гадоў з дня нараджэння] // Лідскі Летапісец. 2023. № 1(101). С. 27-43. * [https://www.academia.edu/127871351/%D0%9E%D1%82_%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2_%D0%B4%D0%BE_%D0%BC%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%80%D1%8B%D1%82%D0%B8%D0%B9_%D0%B2_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B3%D0%BE_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%BF%D1%83%D1%82%D1%8C_%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B0_%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%B5_%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8_2024_17_1304_25_%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8F_%D0%A1_1_4 От солнечных часов до многочисленных открытий в истории нашего города: путь лидского исследователя Леонида Лавреша] // Принемансие вести. — 2024. — 25 апреля. — С. 1; 4. * ''Суднік Станіслаў''. Вынік шматгадовай працы // Наша слова.pdf № 42 (146), 16 кастрычніка 2024. * ''Грынкевіч Яраслаў''. [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/lauresh/5_3c/%D1%81%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5.html Сустрэча з пісьменнікам у роднай школе] // Наша слова.pdf № 48 (152), 27 лістапада 2024. * ''Зенюкевіч Тамара''. [https://www.academia.edu/145813034/%D0%97%D0%B5%D0%BD%D1%8E%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A7%D0%B0%D1%80%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D0%B0_%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BA%D0%B0%D1%85_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D1%96%D0%BC_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_1_210_6_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 'Чарговая гісторыя, сабраная па дробках'. Сустрэча з лідскім пісьменнікам]{{Недаступная спасылка}} // Наша слова.pdf № 1 (210), 6 студзеня 2026. * ''Штых Ала''. [https://www.academia.edu/146240043/%D0%A8%D1%82%D1%8B%D1%85_%D0%90%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8D%D1%87%D0%B0_%D0%B7_%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BC_%D1%83_%D0%BB%D1%96%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D1%80%D0%BD%D1%96_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0_pdf_3_212_21_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%8F_2026 Сустрэча з пісьменнікам у лідскай кавярні 'Моманты'] // Наша слова.pdf № 3 (212), 21 студзеня 2026. * ''Кішык Ю. Н.'' [https://www.academia.edu/162473826/%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%8B%D0%BA_%D0%AE_%D0%9D_%D0%A0%D1%8D%D1%86%D1%8D%D0%BD%D0%B7%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%83_%D0%9B%D0%B5%D0%B0%D0%BD%D1%96%D0%B4%D0%B0_%D0%9B%D0%B0%D1%9E%D1%80%D1%8D%D1%88%D0%B0_%D0%A8%D0%BF%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%80%D1%8B_%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B9_%D0%9B%D1%96%D0%B4%D0%B7%D0%B5_ Рэцэнзія на кнігу Леаніда Лаўрэша "Шпацыры па старой Лідзе"] // Наша слова.pdf № 5 (214), 4 лютага 2026. *[https://www.radiomaria.by/news/2650-shto-pachytats-farny-kastsjol-u-lidze Радыё Марыя. Што пачытаць? "Фарны касцёл у Лідзе"] == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лаўрэш Леанід Лявонцьевіч}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] ez6tvm40f7uss6t8lf793typnccqo63 Марыінскі палац (Кіеў) 0 169446 5161216 4436942 2026-07-05T11:59:25Z DzBar 156353 шаблон 5161216 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Марыінскі палац}}{{Славутасць}}[[Выява:Mariinsky Palace, Kiev.jpg|280px|thumb|Від на Марыінскі палац, 2018]] '''Марыінскі палац''' ({{lang-uk|Маріїнський палац}}) — двухпавярховы палац у [[Кіеў|Кіеве]] на высокім правым беразе [[Дняпро|Дняпра]]. Знаходзіцца побач з будынкам [[Вярхоўная Рада|Вярхоўнай Рады]] і з’яўляецца цырыманіяльнай рэзідэнцыяй [[прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта Украіны]]. == Гісторыя == Палац у Царскім садзе быў закладзены па замове імператрыцы [[Елізавета Пятроўна|Елізаветы Пятроўны]] ў [[1744]] годзе. Праект у стылі [[барока]] быў распрацаваны яе прыдворным архітэктарам [[Барталамеа Франчэска Растрэлі|Барталамеа Растрэлі]]. Пад кіраўніцтвам масквіча [[Іван Фёдаравіч Мічурын|Івана Мічурына]], а таксама групы іншых архітэктараў палац быў збудаваны да [[1752]] года. Заказчыца не паспела наведаць палац. Першай царскай асобай, якая спынілася ў Марыінскім палацы, была [[Кацярына II]], якая наведала Кіеў у [[1787]] г. Тут яна прымала 14 лютага [[Венесуэла|венесуэльскага]] палітычнага дзеяча [[Франсіска Міранда|Франсіска Міранду]], будучага вызваліцеля ад іспанскай каланіяльнай сістэмы<ref>[http://www.bibliotecayacucho.gob.ve/fba/index.php?id=97&backPID=96&begin_at=8&swords=miranda&tt_products=257 Francisco de Miranda. Diario de Moscú y San Petersburgo. — ISBN 980-276-225-3, с. 143] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130927000323/http://www.bibliotecayacucho.gob.ve/fba/index.php?id=97&backPID=96&begin_at=8&swords=miranda&tt_products=257 |date=27 верасня 2013 }}</ref>. У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] — пачатку [[XIX]] стагоддзяў палац быў рэзідэнцыяй генерал-губернатараў [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]]. У 1889 г. у Царскім садзе пры Марыінскім палацы Д. Морыс ідэнтыфікаваў новы ў [[батаніка|батаніцы]] від [[Какаіновы куст|какаінавага куста]] — ''Erythroxylum novogranatense'', так званая ''калумбійская'' ці ''трухільская кока''<ref>[http://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=display&classid=ERYTH5 Classification for Kingdom Plantae Down to Genus Erythroxylum P. Br.]</ref>. === Пажары === Напачатку XIX стагоддзя Царскі палац згарэў у выніку серыі пажараў. Праз паўстагоддзя, у [[1870]] годзе, [[Аляксандр II]] даручыў архітэктару [[Карл Якаўлевіч Маеўскі|Карлу Маеўскаму]] рэканструяваць палац, зыходзячы са старых планаў і карцін. Пасля аднаўлення быў пераназваны ў Марыінскі ў гонар імператрыцы [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыі Аляксандраўны]]. Па яе жаданні, ля паўднёвага боку палаца быў разбіты вялікі парк. Палац да [[1917]] г. служыў рэзідэнцыяй для членаў імператарскай сям’і, якія наведвалі Кіеў. === Пасля рэвалюцыі === [[Выява:Mariinsky.Palace.JPG|200px|thumb|<center>Марыінскі палац, 2007 г.</center>]] Падчас [[Грамадзянская вайна|Грамадзянскай вайны]] Марыінскі палац выкарыстоўваўся як ваенны штаб. У кан. [[1920-я|1920-х]] будынак належаў сельскагаспадарчай школе, пазней стаў музеем. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] палац моцна пацярпеў і быў адрэстаўраваны ў канцы [[1940-я|1940-х]]. Яшчэ адна буйная рэстаўрацыя была здзейснена ў [[1980-я|1980-х]]. У наш час Марыінскі палац знаходзіцца на рэканструкцыі. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Mariinskyi Palace (Kyiv)|Марыінскі палац}} * [http://www.president.gov.ua/ru/slideshow/4.html Віртуальная экскурсія па Марыінскім палацы на сайце Прэзідэнта Украіны] {{ref-uk}}, {{ref-ru}}, {{ref-en}} {{Славутасці Кіева}} {{Растрэлі}} {{Палацы-рэзідэнцыі Расійскай імперыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1744 годзе]] [[Катэгорыя:Палацы Украіны]] [[Катэгорыя:Урадавыя рэзідэнцыі Украіны]] [[Катэгорыя:Афіцыйныя рэзідэнцыі кіраўнікоў дзяржавы]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Кіева]] [[Катэгорыя:1744 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ва Украіне]] 1l63qfn8oc49q8qw28hw67ddech5mtm Людас Гіра 0 172709 5161491 5143081 2026-07-06T10:14:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161491 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Людас Гіра |Арыгінал імя = {{lang-lt|Liudas Gira}} |Імя пры нараджэнні = Liudas Gira |Псеўданімы = E. Radzikauskas |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = Расійская імперыя, Літва, СССР |Род дзейнасці = |Гады актыўнасці = [[1902]]—[[1945]] |Кірунак = нацыянальны рамантызм |Жанр = верш, паэма, містэрыя, драма |Мова твораў = |Вікісховішча = |Вікікрыніца = }} '''Людас Канстанцінавіч Гіра''' ({{ВД-Прэамбула}}) — літоўскі {{паэт|Расійскай імперыі|Літвы|СССР|XX стагоддзя}}, {{драматург|XX стагоддзя|Расійскай імперыі|Літвы}}, {{літаратурны крытык|Расійскай імперыі|Літвы|СССР}}, {{Перакладчык|Расійскай імперыі|Літвы|СССР|на літоўскую мову|XX стагоддзя}}, {{публіцыст|Расійскай імперыі|Літвы|СССР}}, грамадскі дзеяч; [[народны паэт Літоўскай ССР]] (1945), правадзейны член [[Акадэмія навук Літвы|Акадэміі навук Літоўскай ССР]] (1946)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гира Людас Константинович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 147 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == [[Файл:Liudas Gira in 1933.jpeg|thumb|злева|Людас Гіра ў 1933 годзе]] Вучыўся ў {{нп3|Стаклішкеская сярэдняя школа|Стаклішкескай пачатковай гімназіі|lt|Stakliškių vidurinė mokykla}} (каля [[Каўнас|Коўна]]) і Віленскай рэальнай гімназіі. У Казані здаў экстэрнам экзамен за 4-ы клас гімназіі і паступіў у {{нп3|Віленская духоўная гімназія|Віленскую духоўную семінарыю|ru|Виленская духовная семинария}}. З 1905 года працаваў у рэдакцыях газет «[[Vilniaus žinios]]», «[[Lietuvos ūkininkas]]»), з 1907 года — «[[Viltis]]»<ref name=autogenerated1>{{cite web|url= http://www.rasyk.lt/rasytojai/liudas-gira.html|title= Liudas Gira |author= |date= |work= Rašytojai |publisher= KitoKs |accessdate=2014-01-03|lang=lt}}</ref>. Браў удзел у дзейнасці Саюза літоўскіх настаўнікаў, быў сакратаром прэзідыума [[Вялікі Віленскі сейм|Вялікага Віленскага сейма]] (1905), удзельнічаў у стварэнні {{нп3|Літоўскае навуковае таварыства|Літоўскага навуковага таварыства|lt|Lietuvių mokslo draugija}} (1907). Пачынаючы з 1911 года быў рэдактарам літаратурных альманахаў і літаратурных часопісаў, укладальнікам анталогій літоўскай паэзіі. У 1911 годзе нарадзіўся сын [[Вітаўтас Сірыёс-Гіра|Вітаўтас]], які пазней стаў паэтам і празаікам. У 1918 годзе быў ваенным камендантам Вільні, камандзірам атрада літоўскіх добраахвотнікаў. Трапіў у палон да [[бальшавікі|бальшавікоў]] і праз паўгода вярнуўся ў [[Каўнас|Коўна]], яго абмянялі на палонных чырвонаармейцаў. У Коўна стаў начальнікам аддзела разведкі міністэрства абароны краю, удзельнічаў у ліквідацыі змовы [[Польская ваенная арганізацыя|Польскай ваеннай арганізацыі]] (POW). У 1922—1926 гадах працаваў дырэктарам {{нп3|Каўнаскі дзяржаўны драматычны тэатр|Дзяржаўнага тэатра ў Коўна|ru|Каунасский государственный драматический театр}}. У 1923 года — рэдактар літаратурнага часопіса «{{нп3|Skaitymai||lt|Skaitymai}}»). У 1924 годзе выйшла напісаная ім «Руска-літоўская граматыка» (Каўнас; паўторнае выданне 1925). [[Файл:Liudas Gira (thumb in Rasos Cemetery).jpg|thumb|left|250px|Магіла на могілках [[Роса]]]] У [[1926]]—[[1936]] гадах — сакратар кнігавыдавецкай камісіі міністэрства асветы. У [[1928]]—[[1930]] гадах інтэнсіўна перапісваўся з [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|К. Д. Бальмонтам]] і папулярызаваў яго творчасць у літоўскім друку, быў адным з галоўных арганізатараў прыезду Бальмонта ў Літву ([[1930]]). У сярэдзіне [[1930-я|1930-х]] гадоў быў адным з ініцыятараў умацавання літоўска-латышскіх і літоўска-эстонскіх літаратурных і культурных сувязяў, арганізатар і ўдзельнік літаратурных вечароў і абменаў дэлегацыямі пісьменнікаў. У [[1936]]—[[1937]] і [[1938]]—[[1939]] гадах — старшыня {{нп3|Таварыства літоўскіх пісьменнікаў||lt|Lietuvių rašytojų draugija}}. Рэдактар літаратурнай газеты «[[Literatūros naujienos]]» у [[1937]]—[[1938]]. У [[1939]] годзе наведаў [[СССР]]. У 1940 годзе з іншымі дэпутатамі [[Народны сойм|Народнага сейма]] — пісьменнікамі [[Юстас Паляцкіс|Ю. Паляцкісам]], [[Саламея Нерыс|С. Нерыс]], [[Пятрас Цвірка|П. Цвіркам]] — увайшоў у склад дэлегацыі, якая хадайнічала перад [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Саветам СССР]] аб прыёме Літвы ў склад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]]. Намеснік наркама асветы [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] у [[1940]]—[[1941]] гадах. У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] эвакуіраваны ўглыб СССР, жыў у [[Пенза|Пензе]] да пачатку [[1942]] года. У [[1942]]—[[1944]] гадах служыў у {{нп3|16-я стралковая дывізія, 2-га фарміравання|Літоўскай дывізіі|ru|16-я стрелковая дивизия (2-го формирования)}} (капітан)<ref name=autogenerated1 />. На Радзіму вярнуўся цяжка хворым летам 1945 года. Памёр 1 ліпеня 1946 года ў Вільні. Пахаваны ў [[Вільня|Вільні]] на могілках [[Роса]]. == Памяць == У Вільні вуліца [[Вуліца Вільняўс|Вільняўс]] ({{langi|lt|Vilniaus gatvė}}, ''Віленская'') была пераназвана ў вуліцу Гіры ({{langi|lt|Liudo Giros gatvė}}, ''Гірос''), але пасля аднаўлення незалежнасці Літвы вуліцы была вернута ранейшая назва. Да 2024 года <!-- высветліць, пачынаючы з якога года --> імя Л. Гіры насіла вуліца ў віленскім раёне Фабіёнішкес<ref>{{Cite news|url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/2348274/neries-gatve-vilniuje-bus-pervadinta-i-vetrunges-giros-i-baliukeviciaus-dzuko|title=Nėries gatvė Vilniuje bus pervadinta į Vėtrungės, Giros – į Baliukevičiaus-Dzūko|publisher=LRT|date=2024-08-28|lang=lt}}</ref>. У [[1977]] годзе ў Вільні ў невялікім скверы на вуліцы Валана насупраць будынка Міністэрства адукацыі і навукі Літоўскай ССР быў усталяваны помнік (скульптар {{нп3|Віктарас Паліс||lt|Viktoras Palys}}, архітэктар Стасіс Шашкявічус). Помнік уяўляў сабой [[гарэльеф]]ны партрэт паэта, высечаны ў глыбе [[граніт]]у (вышыня 1,2 м) на прамавугольным гранітным пастаменце. [[11 верасня]] [[2013]] года помнік пасля патрабаванняў былых палітычных вязняў, ссыльных і прадстаўнікоў іншых правых арганізацый па просьбе {{нп3|Міністэрства адукацыі і навукі Літвы||ru|Министерство образования и науки Литвы}} быў дэмантаваны і вывезены на тэрыторыю муніцыпальнага прадпрыемства «Грында» у {{нп3|Юсцінішкес||ru|Юстинишкес}} (непадалёк ад 2-га тралейбуснага парку) на захоўванне<ref>{{cite web|url= http://www.lrytas.lt/lietuvos-diena/aktualijos/l-giros-paminklas-is-senamiescio-nugrustas-i-salikele.htm#.UsZ9RfQW1ww|title= L. Giros paminklas iš senamiesčio nugrūstas į šalikelę |author= Martynas Čerkauskas|date= 2013-09-11 |work= Lrytas |publisher= Lrytas |accessdate=2014-01-03|lang=lt}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.obzor.lt/news/n9869.html|title= Вильнюсский памятник Л. Гиры отправлен на склад |author= |date= 13 сентября 2013 |work= Obzor.lt |publisher= Обзор|accessdate=2014-01-03|lang=}}</ref>. == Літаратурная дзейнасць == Дэбютаваў у літаратуры ў [[1902]] годзе [[Апавяданне|аповедамі]]. Вершы пачаў пісаць з [[1903]] года. Друкаваўся з 1903 года<ref name="БС"/>. Выдаў трынаццаць зборнікаў вершаў. Першыя зборнікі паэтыкай блізкія народнай песні. Пасля ў паэзіі з’явіліся элементы сімвалізму, дэкларатыўны патрыятызм, лозунгавасць. З аднолькавым пафасам апяваў па чарзе веліч Літвы, адраджэнне Італіі пры [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]], [[Сталінізм|сталінскі рэжым]]. У драмах «Помста» (1910), «Госці» (1910) выяўляецца ўплыў драматургіі {{нп3|Станіслаў Пшыбышэўскі|Станіслава Пшыбышэўскага|ru|Пшибышевский, Станислав}}, у драматычных творах на гісторыка-нацыянальныя тэмы «Зара, якая занімаецца» (1913), «Папараць-кветка» (1928) — [[Відунас]]а і [[Вінцас Крэве-Міцкявічус|Вінцаса Крэве-Міцкявічуса]]. Пад час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] напісаў паэмы «Літва Грунвальда» (1942), «Адам Міцкевіч у Паволжы» і вершы, працятыя [[патрыятызм]]ам, нянавісцю да [[фашысты|фашыстаў]]. Вершы Людаса Гіры ў перакладах на рускую мову ўключаліся ў зборнікі «Жывая Літва» (Масква, 1942), «Дарога ў Літву» (Масква, 1944). Вершы пісаў, акрамя літоўскай, на [[беларуская мова|беларускай]] (верш «З Новым годам»)<ref name="БС"/>, [[польская мова|польскай]], [[Руская мова|рускай мовах]]<ref name=karma>{{cite web |author=Ramutis Karmalavičius |title=Gira, Liudas |url=http://www.lle.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&a=g&-max=2147483647&-recid=40748&-find= |work=Lietuvių literatūros enciklopedija |publisher=Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas |year=2001 |isbn=9986-513-95-2 |accessdate=2 верасня 2013 |archiveurl=https://archive.today/20070927222128/http://www.lle.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&a=g&-max=2147483647&-recid=40748&-find= |archivedate=27 верасня 2007 |url-status=dead }}</ref>. Укладальнік першых анталогій літоўскай літаратуры ([[1911]], [[1914]]), у міжваенныя гады — паэтычнага зборніка, прысвечанага дзесяцігоддзю незалежнасці Літвы «Прывітанне, Незалежная» (1928), і першай літоўскай анталогіі рэлігійных вершаў «Святая Літва» (1930). Падрыхтаваў да друку сачыненні літоўскіх пісьменнікаў {{нп3|Лаздзіну Пяледа|Лаздзіну Пяледы|ru|Лаздину Пеледа}}, [[Пранас Вайчайціс|Пранаса Вайчайціса]] і іншых. У [[1911]]—[[1912]] гадах — рэдактар альманаха {{нп3|Švyturys||ru|Švyturys}} ({{lang-be|Маяк}}), у [[1913]]—[[1914]] гадах — рэдактар першага літоўскага літаратурнага часопіса {{нп3|Vaivorykštė||lt|Vaivorykštė (žurnalas)}} ({{lang-be|Вясёлка}}), пазней рэдагаваў {{нп3|Skaitymai||ru|Skaitymai}} ({{lang-be|Чытанні}}, [[1923]]), газету «[[Literatūros naujienos]]» ({{lang-be|Літаратурныя навіны}}, [[1937]]—[[1938]]). Супрацоўнічаў у часопісах «{{нп3|Ateitis||lt|Ateitis (žurnalas)}}» ({{lang-be|Будучыня}}), «[[Vairas]]» ({{lang-be|Руль}}) і многіх іншых літоўскіх перыядычных выданнях. Пісаў артыкулы для часопісаў і газет на рускай мове «{{нп3|Балтийский альманах||ru|Балтийский альманах}}», «[[Эхо]]», «[[Наше эхо]]», {{нп3|Сегодня (газета, Латвія)|Сегодня|ru|Сегодня (газета, Латвия)}}. Напісаў вялікую колькасць літаратурна-крытычных артыкулаў. Сярод іх артыкулы пра [[Беларуская літаратура|беларускую]], [[Руская літаратура|рускую]], [[Украінская літаратура|украінскую]], {{нп3|Чэшская літаратура|чэшскую|ru|Чешская литература}} літаратуру. Артыкул Л. Гіры «З беларускай літаратуры» (1910) — самы ранні водгук літоўскай крытыкі пра творчасць [[Янка Купала|Я. Купалы]]<ref name="БС"/>. Выступаў таксама як тэатральны крытык. Падпісваўся ''Akstinų Vincas'', ''Aldonė V.'', ''Ant. Kašėta'', ''B. Dzūkas'', ''Eglė'', ''E. Radzik.'', ''Ensexistens'', ''E. Radzikauskas'', ''Erulis'', ''G-lis L.'', ''Gerulis'', ''Kuzavas'', ''Kažin kas'', ''Rimbas'', ''Saugus'', ''Szlachcic-Katolik'', ''Teatralas'' ''Zukas D.'' і многімі іншымі [[псеўданім|псеўданімамі]]. == Перакладчыцкая дзейнасць == Пераклаў і выдаў асобным зборнікам вершы [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]] ([[1912]]). Перакладаў на літоўскую мову вершы [[Мікалай Мікалаевіч Асееў|М. М. Асеева]], [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|К. Д. Бальмонта]], {{нп3|Сямён Ісакавіч Кірсанаў|С. І. Кірсанава|ru|Кирсанов, Семён Исаакович}}, [[Васіль Іванавіч Лебедзеў-Кумач|В. І. Лебедзева-Кумача]], [[Міхаіл Юр'евіч Лермантаў|М. Ю. Лермантава]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|У. У. Маякоўскага]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіна]], [[Мікалай Сямёнавіч Ціханаў|М. С. Ціханава]], [[Яўген Львовіч Шкляр|Я. Л. Шкляра]]<ref name="БС"/>. У яго перакладах друкаваліся таксама творы [[Уладзіслаў Сыракомля|Л. Сыракомлі]], [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіча]], [[Генрых Гейнэ|Г. Гейне]], [[Станіслаў Выспяньскі|С. Выспяньскага]], {{нп3|Станіслаў Пшыбышэўскі|С. Пшыбышэўскага|ru|Пшибышевский, Станислав}}, [[Іван Якаўлевіч Франко|І. Франко]]. == Выданні == ;Зборы сачыненняў: * Raštai («Сачыненні», 2 тт., 1953) * Raštai («Сачыненні», 5 тт., 1960—1963) ;Зборнікі вершаў: * Dul-dul dūdelė… («Дуль-дуль дудка»; Вільня, 1909) * Žalioji pievelė («Зялёны лужок»; Вільня, 1911) * Laukų dainos («Песні палёў»; Сейны, 1912) * Tėvynės keliais… («Дарогамі радзімы»; Вільня, 1912) * Žiežirbos. 1912—1920 m. poezijos («Іскры»; Каўнас, 1921) * Žygio godos («Паходныя думы»; Клайпеда, 1928) * Šilko gijos («Шаўковыя ніткі»; Каўнас, 1929) * Amžių žingsniai («Крокі стагоддзяў»; Каўнас, 1929) * Smurtas ir ryžtas («Гвалт і рашучасць»; Масква, 1942) * Žalgirio Lietuva («Літва Грунвальда»; Масква, 1942) * Tolimuos keliuos («Па далёкіх дарогах»; Каўнас, 1945) * Rinktinė poezija («Выбраная паэзія»; Каўнас, 1945) * Rinktinė («Выбранае»; Вільнюс, 1951) * Ne margi sakalėliai («Не пярэстыя саколікі»; Вільнюс, 1963) * Raudonosios aguonos («Чырвоны мак»; Вільнюс, 1969) ;Кнігі для дзяцей * Trys berželiai («Тры бярозкі»; Вільнюс, 1949) ;На рускай мове: * Стихи («Вершы»; Масква, 1940) * Слово борьбы («Слова барацьбы»; Масква, 1940) * Избранное («Выбранае»; Вільнюс, 1952) * Здравствуй, вихрь! Стихи («Вітаю, віхура! Вершы»; Ленінград, 1960) ;Паэмы: * Milžinkapių daina («Песня курганоў»; Вільня, 1910) * Stalino LTSR konstitucija («Сталінская Канстытуцыя Літ. ССР»; Каўнас, 1940) ;Драматычныя творы: * Kerštas («Помста»; Вільня, 1910) * Svečiai («Госці»; Вільня, 1910) * Beauštanti aušrelė («Зара, якая занімаецца»; Вільня, 1913) * Paparčio žiedas («Папараць-кветка»; Клайпеда, 1928) ;Гісторыка-літаратурныя і крытычныя працы: * Lietuviškos eilėdaros kūrimosi raida («Гісторыя фарміравання літоўскага вершаскладання»; Каўнас, 1934) * Кніга пра {{нп3|Юозас Тумас|Тумаса-Вайжгантаса|ru|Тумас, Юозас}}, артыкулы пра [[Вінцас Крэве-Міцкявічус|В. Крэве-Міцкявічуса]] і іншых пісьменнікаў. == Пераклады == На беларускую мову творы Гіры перакладалі [[Алесь Астапенка|А. Астапенка]], [[Сяргей Сцяпанавіч Дзяргай|С. Дзяргай]], [[Максім Лужанін|М. Лужанін]] і іншыя<ref name="БС"/>. На рускую мову вершы Л. Гіры перакладалі [[Ілля Карнілавіч Аўраменка|І. К. Аўраменка]], А. Аляксандрава, [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|К. Д. Бальмонт]], {{нп3|Давыд Рыгоравіч Бродскі|Д. Бродскі|ru|Бродский, Давид Григорьевич}}, [[Надзея Давыдаўна Вольпін|Н. Вольпін]], [[Аляксандр Барысавіч Гатаў|А. Гатаў]], І. Грыгор’еў, [[Валянціна Іванаўна Дыннік-Сакалова|В. Дыннік]], [[Марыя Міхайлаўна Замахоўская|М. Замахоўская]], {{нп3|Вера Клаўдзіеўна Звягінцава|В. К. Звягінцава|ru|Звягинцева, Вера Клавдиевна}}, {{нп3|Міхаіл Аляксандравіч Зянкевіч|М. А. Зянкевіч|ru|Зенкевич, Михаил Александрович}}, {{нп3|Дзмітрый Барысавіч Кедрын|Д. Б. Кедрын|ru|Кедрин, Дмитрий Борисович}}, {{нп3|Восіп Якаўлевіч Калычоў|В. Я. Калычоў|ru|Колычёв, Осип Яковлевич}}, {{нп3|Аляксандр Сяргеевіч Качаткоў|А. Качаткоў|ru|Кочетков, Александр Сергеевич}}, [[Эзра Яфімавіч Лявонцін|Э. Лявонцін]], {{нп3|Сусанна Георгіеўна Мар|С. Мар|ru|Мар, Сусанна Георгиевна}}, {{нп3|Леў Адольфавіч Озераў|Л. Озераў|ru|Озеров, Лев Адольфович}}, {{нп3|Леў Яўгенавіч Астравумаў|Л. Астравумаў|ru|Остроумов, Лев Евгеньевич}}, {{нп3|Надзея Міхайлаўна Палякова|Н. Палякова|ru|Полякова, Надежда Михайловна}}, {{нп3|Восіп Барысавіч Румер|В. Румер|ru|Румер, Осип Борисович}}, [[Ілья Львовіч Сяльвінскі|І. Сяльвінскі]], {{нп3|Сяргей Васільевіч Шэрвінскі|С. Шэрвінскі|ru|Шервинский, Сергей Васильевич}}, {{нп3|Зінаіда Канстанцінаўна Шышова|З. Шышова|ru|Шишова, Зинаида Константиновна}}, А. Шпірт, {{нп3|Аркадзь Акімавіч Штэйнберг|А. Штэйнберг|ru|Штейнберг, Аркадий Акимович}}, {{нп3|Павел Мікалаевіч Шубін, паэт|П. Шубін|ru|Шубин, Павел Николаевич (поэт)}}, [[Яўген Львовіч Шкляр|Я. Л. Шкляр]], В. Яворская і іншыя. Вершы Л. Гіры перакладаліся таксама на армянскую, башкірскую, балгарскую, кіргізскую, малдаўскую, польскую, таджыкскую, татарскую, узбекскую, эстонскую мовы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * История литовской литературы. — Вильнюс: Vaga, 1977. — С. 379—393. * Lietuvių rašytojai. Bibliografinis žodynas: A—J. — Vilnius: Vaga, 1979. — С. 541—560. == Спасылкі == * [http://www.lle.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&a=g&-max=2147483647&-recid=40748&-find= Liudas Gira: biografija]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120224154701/http://www.lle.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&a=g&-max=2147483647&-recid=40748&-find= |date=24 лютага 2012 }} {{ref-lt}} * [http://www.efn.org/~valdas/gira.html Poems by Liudas Gira] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100627180849/http://www.efn.org/~valdas/gira.html |date=27 чэрвеня 2010 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гіра Людас}} [[Катэгорыя:Рэдактары Літвы]] [[Катэгорыя:Рэдактары газет]] [[Катэгорыя:Рэдактары часопісаў]] [[Катэгорыя:Літоўскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Народныя паэты Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Акадэмікі АН Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] 25gfbcu2m9mm8deilfzn7dlfhc964zm Кіргізы 0 174694 5161277 5152409 2026-07-05T15:22:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161277 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = <center>Кіргізы <br /> (''кыргыздар'')</center> | image = [[Выява:Kyrgyz family Sary-Mogol.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Сям'я кіргізаў з поўдня Кыргызстана<small> | poptime = 4 527 тыс. | popplace = {{Сцягафікацыя|Кыргызстан}} — 3 854 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Кітай}} — 226 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Узбекістан}} — 250 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Таджыкістан}} — 61 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Афганістан}} — 1100<br /> {{Сцягафікацыя|Расія}} — 105 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Беларусь}} — 95<br /> | langs = [[Кыргызская мова|кіргізская]] | rels = [[іслам]] | related = [[шорцы]], [[хакасы]], [[тувінцы]], [[алтайцы]] }} '''Кіргі́зы''' ({{lang-ky|кыргыздар}}) — народ, асноўнае насельніцтва [[Кыргызстан]]а. Кампактна жывуць у [[Таджыкістан]]е, [[Узбекістан]]е, крайнім паўночным усходзе [[Афганістан]]а і на захадзе [[Кітай|Кітая]]. У выніку міграцыйных працэсаў склалася значная абшчына кіргізаў у [[Расія|Расіі]], значна меншыя па колькасці — у [[Турцыя|Турцыі]], [[Туркменістан]]е, [[Украіна|Украіне]] і іншых краінах. Агульная колькасць (2013 г.) — 4 527 тыс.<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=12933 Kyrgyz]</ref> == Паходжанне і гісторыя == У другой палове 3 тысячагоддзя да н. э. — першай палове 1 тысячагоддзя н. э. аснову насельніцтва заходняй часткі [[Цянь-Шань]] складалі прадстаўнікі [[Арыі|індаіранскіх народаў]], што пацвярджаецца шматлікімі [[археалогія|археалагічнымі]] знаходкамі, а таксама сучаснымі [[генетыка|генетычнымі]] даследаваннямі, якія выявілі, што 63 % кіргізаў маюць [[ДНК]]-спадчыну, характэрную для ўсходніх [[індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх]] народаў<ref>[http://kyrgyz.traveler.uz/about-kyrgyzstan/37-about-kyrgyzstan/51-kyrgyzstan-history History of Kyrgyzstan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141206055820/http://kyrgyz.traveler.uz/about-kyrgyzstan/37-about-kyrgyzstan/51-kyrgyzstan-history |date=6 снежня 2014 }}</ref>. З другой паловы 1 тысячагоддзя да н. э. з усходу на тэрыторыю [[Кыргызстан]]а мігрыравалі [[цюркскія народы|цюркскія]] плямёны [[Цюркскі каганат|цюркітаў]], [[вусуні|вусуняў]], [[Карлукі|карлукаў]] і інш. Назва кіргізаў паходзіць з [[цюркскія мовы|цюркскіх моў]], і, як мяркуецца, утворана ад кораня ''кырк'' («сорак») або ''кырг'' («светлы», «паўднёвы») і канчатка ''-ыз'', які можа значыць прыналежнасць да цюркаў-агузаў<ref>{{Cite web |url=http://www.welcome.kg/ru/history/dr/gn/ |title=Этноним «кыргыз» и этнические корни кыргызов |access-date=25 верасня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170912000057/http://www.welcome.kg/ru/history/dr/gn/ |archivedate=12 верасня 2017 |url-status=dead }}</ref>. Упершыню кіргізы ўзгадваліся [[кітай]]скім гісторыкам [[Сыма Цянь|Сымам Цянем]] (каля [[145 да н.э.|145]] г. да н. э. — [[90 да н.э.|90]] г. да н. э.) як племя ва Усходняй [[Манголія|Манголіі]], падначаленае [[гуны|гунамі]]. У другой палове 1 тысячагоддзя да н. э. [[енісейскія кіргізы]] стварылі на поўдні [[Сібір]]ы магутную дзяржаву<ref>[http://history.novosibdom.ru/?q=node/30 Енисейские кыргызы. Кыргызский каганат]</ref><ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1341001380 Т. Акеров: Енисейские кыргызы и Великий Кыргызский каганат (VIII—X века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120702231850/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1341001380 |date=2 ліпеня 2012 }}</ref>, якая ў [[840]] г. знішчыла дзяржаву старажытных [[уйгуры|уйгураў]], і падчас паходу супраць іх дасягнулі [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]]. Да нашага часу створана некалькі навуковых [[гіпотэза|гіпотэз]] аб паходжанні цянь-шаньскіх кіргізаў<ref>[http://www.kyrgyz.ru/?page=223 Рустам Абдуманапов, ИСТОРИОГРАФИЧЕСКИЙ ОБЗОР ПРОБЛЕМЫ ПРОИСХОЖДЕНИЯ КИРГИЗОВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141221203128/http://www.kyrgyz.ru/?page=223 |date=21 снежня 2014 }}</ref>: * Кіргізы з’яўляюцца прамымі нашчадкамі [[енісейскія кіргізы|енісейскіх кіргізаў]], частка якіх была адсунута на паўднёвы захад з Сібіры падчас мангольскага заваявання ([[13 стагоддзе|XIII]] ст.) або ў пазнейшы час — [[Джунгарскае ханства|джунгарамі]]. * Кіргізы сфарміраваліся на аснове сярэднявечнага цюркскага насельніцтва і перанялі назву енісейскіх кіргізаў, якія з’явіліся тут у [[9 стагоддзе|IX]] ст. * Продкамі кіргізаў з’яўляюцца старажытныя насельнікі Цянь-Шань, а таксама нашчадкі енісейскіх кіргізаў, якія ў XIII — [[15 стагоддзе|XV]] стст. займалі землі ўсходняй часткі Цянь-Шань і ў далейшым прасунуліся на захад. * Кіргізы сфарміраваліся на ўсходзе Цянь-Шань пасля мангольскага заваявання на аснове цюркскай кіпчакскай супольнасці, а ў [[16 стагоддзе|XVI]] ст. прасунуліся на захад, дзе [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асімілявалі]] мясцовых жыхароў. Згодна вусным паданням і назвам некаторых кыргызскіх плямёнаў, іх продкамі былі кіпчакі<ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1281936480 А.Гончаров: От рода к этносу? Кто такие киргизы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150519061257/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1281936480 |date=19 мая 2015 }}</ref>, [[калмыкі]] або джунгары (''калмак''), [[казахі]] (''чала-казак''), [[манголы]] і інш. У пісьмовых крыніцах кіргізы на тэрыторыі Кыргызстана фіксуюцца не раней за XVI ст. У [[1685]] г. яны былі заваяваны джунгарамі. Пасля разгрому джунгарскай дзяржавы ў сярэдзіне [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. [[маньчжуры|маньчжурамі]] паўночная частка кіргізскіх плямёнаў трапіла пад уплыў [[Імперыя Цын|імперыі Цын]], а паўднёвая — у склад [[Какандскае ханства|Какандскага ханства]]. Да [[1831]] г. какандскія ханы падпарадкавалі паўночных кіргізаў. У [[1855]]—[[1876]] гг. Какандскае ханства было далучана да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Захопу расійскімі войскамі [[Чуйская даліна|Чуйскай даліны]] садзейнічала моцнае паўстанне мясцовых кіргізаў супраць какандцаў<ref>[http://www.scout-kg.narod.ru/library/istoria_ks/is_ks4.html Завершение процесса формирования киргизской народности]</ref>. З пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. адбывалася перасяленне [[рускія|рускага]] цывільнага насельніцтва (пераважна рабочых) на тэрыторыю Кыргызстана. Расійскія імперскія ўлады ўжывалі назву «кіргізы» не толькі ў дачыненні да саміх кіргізаў, але і іх суседзяў-[[казахі|казахаў]] ({{lang-ru|киргиз-кайсаки}})<ref>{{Cite web |url=http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=363 |title=Как казахи стали киргизами. К истории одной терминологической путаницы |access-date=25 верасня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200219173152/http://www.kazakh.ru/news/articles/?a=363 |archivedate=19 лютага 2020 |url-status=dead }}</ref>, што часам выклікала пэўную блытаніну. У [[1916]] г. адбылося паўстанне кіргізаў супраць расійскай адміністрацыі. Яно было жорстка задушана. Частка насельніцтва была вымушана мігрыраваць ў суседнія раёны [[Кітай|Кітая]]. У [[1918]]—[[1924]] гг. тэрыторыя былой Расійскай імперыі, населеная кіргізамі, уваходзіла ў склад [[Туркестанская Аўтаномная Соцыялістычная Савецкая Республіка|Туркестанскай АССР]]. У 1924 г. была створана Кіргізская аўтаномная вобласць у складзе [[РСФСР]]. У [[1926]] г. яна была пераўтворана ў Кіргізскую АССР у складзе РСФСР. У [[1936]] г. была абвешчана [[Кіргізская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]] ў складзе [[СССР]]. [[31 жніўня]] [[1991]] г. была абвешчана незалежная Кыргызская Рэспубліка. == Традыцыйная культура == [[Файл:Kyrgyz355.jpg|thumb|Кіргіз каля юрты]] === Гаспадарка === Асноўным заняткам кіргізаў доўгі час заставалася качавая [[жывёлагадоўля]]. Трымалі пераважна [[конь свойскі|коней]], курдзючных [[авечка свойская|авечак]], нізкарослых [[карова|кароў]], [[Вярблюд двухгорбы|двухгорбых вярблюдаў]], на [[Памір]]ы — [[як]]аў. Кожнае племя і род качавалі на вызначанай для іх тэрыторыі ў вертыкальным кірунку з нізкіх [[гара|горных]] далін да высакагорных [[Альпійскі пояс|альпійскіх]] паш ''жайлоа'' і зваротна. Зімовыя пашы падзяляліся на набліжаныя для жытла ''кыгітоа'' і аддаленыя ''атор''. На апошніх пасвілі большую частку жывёлы. На ''кыгітоа'' трымалі толькі кароў і неабходных коней. Багатыя наймалі ў зімовы перыяд пастухоў звонку. Астатнія сямейныя гаспадаркі былі вымушаны аб’ядноўваць свае намаганні. Авечак і кароў трымалі на паўднёвых схілах гор, не замеценых [[снег]]ам, а коней, якія ўмелі здабываць траву з-пад гурбаў, — на паўночных. На пашу жывёлу пускалі па парадку. Першымі ішлі коні, потым каровы і толькі за імі — авечкі. Увесну статкі пераганялі ў нізкія месцы, улетку — да ''жайлоа'', увосень — на асобныя восеньскія пашы. Даўжыня качавых шляхоў у розных раёнах была неаднолькавая, яна вагалася ад некалькіх дзясяткаў да 100—120 км, а месцамі дасягала 150—200 км<ref>[http://lib7.com/narody-srednej-azii-i-kazahstana/1586-selskoe-hozjajstvo-kirgizov-v-proshlom.html Сельское хозяйство киргизов в прошлом] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140313073826/http://lib7.com/narody-srednej-azii-i-kazahstana/1586-selskoe-hozjajstvo-kirgizov-v-proshlom.html |date=13 сакавіка 2014 }}</ref>. З [[19 стагоддзе|XIX]] ст. класічная качавая гаспадарка пачала змяняцца адгоннай<ref>[https://docplayer.com/29024064-Opyt-tipologizacii-skotovodcheskogo-hozyaystva-u-kirgizov.html Симаков Г. Н., Опыт типологизации скотоводческого хозяйства у киргизов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220208105609/https://docplayer.com/29024064-Opyt-tipologizacii-skotovodcheskogo-hozyaystva-u-kirgizov.html |date=8 лютага 2022 }}</ref>. У нашы дні адгонам жывёлы ў [[Кыргызстан]]е займаецца да 700 тысяч чалавек<ref>[http://focus.ua/foreign/199669/ Карта мира. Неисправимые кочевники. Путешествие в Кыргызстан]</ref>. [[Земляробства]] вядома ў кіргізаў з [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст.<ref>{{Cite web |title=С. М. Абрамзон Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи |url=https://kzref.org/s-m-abramzon-kirgizi-i-ih-etnogeneticheskie-i-istoriko-kuletur.html?page=5 |accessdate=8 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220208110303/https://kzref.org/s-m-abramzon-kirgizi-i-ih-etnogeneticheskie-i-istoriko-kuletur.html?page=5 |archivedate=8 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref> У асноўным засявалі [[збожжавыя культуры]], за якімі назіралі на працягу цёплых сезонаў. На поўдні вырошчвалі [[рыс]], [[бавоўна|бавоўнік]], [[гародніна|гародніну]] і г. д. Каля [[Ферганская даліна|Ферганскай даліны]] меліся даволі складаныя [[ірыгацыя|ірыгацыйныя]] збудаванні. Доўгі час земляробства захоўвала дапаможны характар. Пасля далучэння земляў кіргізаў да [[Расійская імперыя|Расіі]] царскі ўрад садзейнічаў пашырэнню аселасці, але імкнуўся захаваць састарэлыя формы землекарыстання<ref>[http://bizdin.kg/elib/jurnaldar/vik/2011_3/bolponova.doc А. Болпонова, Процесс оседания кыргызов в конце XIX — начале ХХ вв.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. у раёне [[Бішкек]]а жыло ўсяго 15,1 % аселых<ref>[http://kirgizy.ru/osnzankirg/smeshannoe-khozyaystvo/ Смешанное хозяйство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304100614/http://kirgizy.ru/osnzankirg/smeshannoe-khozyaystvo/ |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Аднак у [[СССР|савецкі]] час земляробства стала адыгрываць вызначальную ролю ў развіцці [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]]. З’явіліся [[пчалярства]], птушкагадоўля, вырошчванне [[садавіна|садавіны]], шаўкаводства. Багатая прырода дазваляла кіргізам займацца [[паляванне]]м. У кіргізскім народным [[каляндар]]ы пяць месяцаў носяць назовы прамысловых жывёл. Палявалі з лоўчымі [[птушка]]мі і са [[стрэльба]]мі, ставілі жалезныя кап­каны і пасткі. На [[Муфлон азіяцкі|горных бараноў]] і [[Архар|казлоў]] арганізоўвалі калектыўныя аблавы. З дапамогай навучаных [[беркут]]аў і [[Сабака свойскі|сабак]] здабывалі [[Лісы|лісіц]], [[Воўк|ваўкоў]], [[Казулі|казуль]]<ref>[http://su.gumilev-center.ru/okhota-kyrgyzov-domashnie-promysly-i-remesla-okhota-rybolovstvo-shelkovodstvo/ Охота Кыргызов. Домашние промыслы и ремесла. Охота, рыболовство, шелководство]</ref>. [[Рыбалоўства]] ўзнікла позна пад уздзеяннем [[рускія|рускіх]] перасяленцаў. У нашы дні лоў [[рыбы]] мае вялікае значэнне для жыхароў [[Ісык-Куль|возера Ісык-Куль]]. Традыцыйныя [[рамяство|рамёствы]] звязаны ў першую чаргу з забеспячэннем гаспадаркі і прадстаўлены апрацоўкай [[воўна|воўны]], [[драўніна|драўніны]], [[метал]]аў, шыццём [[вопратка|вопраткі]] і г. д. === Жытло === Асноўным тыпам паселішча кіргізаў доўгі час быў ''аіл'', качавы стан, які складалася з пераносных [[юрта|юрт]] ''уй''. Кіргізскія аілы былі вялікамі, да 200 жытлаў. Чальцамі кожнага качавога паселішча звычайна былі сваякі па мужчынскай лініі. Жывёла і юрты належалі асобным [[сям'я|сем’ям]], але землі, на якіх пасвілі статкі і спыняліся качэўнікі, лічыліся абшчыннымі. Юрты заставаліся асноўным жытлом нават аселых кіргізаў амаль да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст. Іх можна бачыць паабапал дарог у Кыргызстане і ў нашы дні. Юрта складаецца з [[драўніна|драўляных]] рашэцістых сцен ''керэге'', якія ставяцца па колу, на яго ў форме [[купал]]а ставяцца драўляныя жэрдкі ''уук'', умацаваныя зверху вобадам ''тундук'' з мацаваннямі ''чэгір''. Вобад падпіраюць тычкамі ''бакан''. На спецыяльную ўваходную раму вешаюць двухстворкавыя [[дзверы]] або цыноўку. Сцены накрываюцца [[лямец|лямцам]] ''ора кіііз'' і цыноўкамі, потым сцягваліся вяроўкамі ''чалма бао'' і ''кырчао''<ref>[https://archive.today/20130928232827/turkolog.narod.ru/info/I281.htm АЛЫМБАЕВА Б., Юрта киргизов в прошлом и настоящем]</ref>. Іншымі распаўсюджанымі тыпамі жытла былі [[будан]]ы, малыя юрты ''алачык'' або ''кош'', падстрэшкі, крытыя загоны, з канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. — [[цэгла|цагляныя]] будынкі на [[фундамент|фундаменце]] і г. д. === Народная вопратка === Кіргізскія народныя строі захоўваюць прыстасаванасць да качавога ладу жыцця і верхавой язды. Яны доўгія, шырокія, з запашнымі крысамі, абцягнутыя на стане [[тканіна|тканым]] поясам або [[скура]]ным рамянём. Раней вопратку шылі з тонкага [[лямец|лямцу]], [[воўна|ваўняных]] тканін. Традыцыйная жаночая вопратка — [[сукенка|сукенкі]] ''кайнок'', распашная [[спадніца]] ''белдэмчы'', галаўны ўбор ''элечэк'', [[капялюш]]ыкі ''шакуло'' і ''кеп такыя'', мяккія скураныя боты з лёгкай падэшвай ''ічыг'' або ''маас''. Мужчынскае традыцыйнае адзенне ўключае штаны са скуры або замшы ''чалбар, кандагай, жаргак шым'', лямцавы халат ''кементай'', футра ''ічык'', галаўны ўбор ''цебецей'', ''калпак'', ''малакай'', паўботы ''чакой'' і ''чарык'', ''пайчэк'' з недубленай скуры<ref>[http://bishkek-on.narod.ru/odezhda.html Кыргызская национальная одежда]</ref>. === Кухня === Для харчавання кіргізаў-качэўнікаў былі характэрны [[малако|малочныя]] і [[мяса|мясныя]] стравы. Мяса звычайна варылі без спецый. Конскае мяса і ў нашы дні выкарыстоўваецца пераважна як рытуальная ежа, з яго робяць каўбасу з тлушчам ''чучук''. Старадаўняй стравай лічыцца ''бешбармак'' — вараная [[бараніна]] з [[булён]]ам і [[лапша|лапшой]]. Малако кіпяцілі або кіслілі, дадавалі да іншай ежы, рабілі сухі [[тварог]]. З прадуктаў расліннага паходжання пераважалі [[проса]], [[ячмень]], [[пшаніца]]. Проса, якое вырошчвалі здаўна, ішло на прыгатаванне [[каша|кашы]], заціркі, здробненай масы ''талкан''. З [[мука|мукі]] гатавалі смажаныя кавалкі цеста ''баарсок''. З другой паловы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. у кіргізскай [[кулінарыя|кухні]] з’явіліся стравы, запазычаныя ў суседніх народаў: [[плоў]], [[:ru:лагман|лагман]], [[суп]] ''шарпо'', пельмені ''манты'', [[шашлык]], розныя [[салат]]ы і г. д. Развіццё [[земляробства]] і [[пчалярства]] садзейнічала абагачэнню кулінарных традыцый стравамі з [[садавіна|садавіны]] і [[гародніна|гародніны]], [[бульба|бульбы]], [[яйка|яек]], [[мёд]]у, [[птушкі|птушынага]] мяса, у меншай ступені — [[рыбы]]. На поўдні Кыргызстана асаблівай папулярнасцю карыстаюцца [[гарбуз]]ы. У нашы дні выкарыстоўваюцца разнастайныя метады прыгатавання. Нягледзячы на значныя змены, у наш час захоўваецца звычай есці сытныя мясныя стравы ўвечары. Найбольш папулярны напой — [[чай]], які п’юць некалькі разоў на дзень з закускамі, малаком і вяршкамі. З проса робяць напой ''базо'', з малака — ''кымыз'', са [[спецыі|спецыямі]] — ''бал''<ref>Современная киргизская кухня. / Сост. С. Ш. Ибрагимова. — Ф., 1991. С. 3—5</ref><ref>[http://kulinar.np.by/recipes-list-270 kulinar.np.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131006205234/http://kulinar.np.by/recipes-list-270 |date=6 кастрычніка 2013 }}</ref>. З [[алкагольныя напоі|алкагольных напояў]] найчасцей ужываецца [[гарэлка]]. === Сацыяльная арганізацыя === Да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. у кіргізаў склалася вельмі складаная сацыяльная і племянная арганізацыя. Яны падзяляліся на тры значныя групы племянных аб’яднанняў ''атуз уул'', ''канурат'' і ''ічкілік''<ref>[http://www.ethnomuseum.ru/glossary/?%CA%E8%F0%E3%E8%E7%FB ethnomuseum.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070814094414/http://www.ethnomuseum.ru/glossary/?%CA%E8%F0%E3%E8%E7%FB |date=14 жніўня 2007 }}</ref>, якія адрознівалі сябе па паходжанню. Знутры іх вылучаліся галіны плямёнаў і асобныя плямёны. Апошнія падзяляліся на роды. Кожнае аб’яднанне, галіна племені і род мелі свой сацыяльны статус, часцяком адрозніваліся месцам пражывання або заняткамі. У наш час гэты падзел мала ўздзейничае на штодзённае жыццё, аднак працягвае аказваць істотны ўплыў на палітычны і эканамічны лад<ref>[http://www.ariana.su/?S=8.0612010038 М.Оленев: Роды и кланы Средней Азии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131212231956/http://www.ariana.su/?S=8.0612010038 |date=12 снежня 2013 }}</ref><ref>[http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1289509260 Д.Орлов: Широкие крылья киргизского народа и Проклятие Коканда]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.paruskg.info/2011/04/26/42941 Сыргак Аттокуров, Кыпчаки, ичкилики, саяки, сарбагыши. Кыргызстану не выбраться из трясины феодализма и племенных отношений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160806101127/http://www.paruskg.info/2011/04/26/42941 |date=6 жніўня 2016 }}</ref>. Асноўнай малой сацыяльнай адзінкай была малая нуклеарная [[сям'я]] з бацькі, маці, дзяцей, часам старых бацькоў. У багатых сем’ях практыкавалася [[палігінія]]. Існавалі розныя формы сватаўства і [[шлюб]]най дамовы, у тым ліку дамова аб шлюбе нованароджаных, выдача ўдавы замуж за малодшага брата яе памерлага мужа і жаніцьба ўдаўца на малодшай сястры памерлай жонкі, абмен сёстрамі або сваячніцамі без выплаты, але найчасцей шлюбу папярэднічала дамова, згодна з якой бацькі нявесты атрымоўвалі ад жаніха выкуп. Перавагай карысталіся шлюбы з сваякамі па лініі маці, у тым ліку шлюбы дзяцей сясцёр і нават шлюбы з сястрой маці. Брат жанчыны адыгрываў значную ролю ў выхаванні дзяцей. Нявеста прыходзіла ў сям’ю мужа з пасагам<ref>[http://lib7.com/narody-srednej-azii-i-kazahstana/1597-semja-i-brak-kirgizov.html Семья и брак киргизов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305010437/http://lib7.com/narody-srednej-azii-i-kazahstana/1597-semja-i-brak-kirgizov.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Главой кіргізскай сям’і лічыцца бацька. Маёмасць у мінулым перадавалася толькі па мужчынскай лініі. У наш час [[Закон (права)|закон]] гарантуе роўныя правы спадкаемцаў, незалежна ад полу. Вялікую сацыяльную важнасць у асяроддзі качэўнікаў мелі пэўныя звычаі — гасціннасці, падарункаў і ўзаемадапамогі<ref>{{Cite web |url=http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/culture/knwe/ |title=Обычаи и обряды |access-date=25 верасня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140915121123/http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/culture/knwe/ |archivedate=15 верасня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Госця гаспадар заўсёды сустракаў каля [[юрта|юрты]], прапаноўвалі найлепшую ежу і начлег. Слава пра гасціннасць гаспадара падвышала яго статус у вачах іншых. Звычай падарункаў ''белек'' злучаў розныя катэгорыі насельніцтва. Даравалі жывёлу, паляўнічых [[птушка|птушак]], конскую збрую, [[музычны інструмент|музычныя інструменты]], ювелірныя вырабы і іншыя каштоўнасці. Абавязковую ўзаемадапамогу аказвалі ў першую чаргу бліжэйшыя сваякі і чальцы рода. === Фальклор === Кіргізская вусная народная творчасць уключае вялікую колькасць [[міф]]аў, [[легенда|легенд]], [[казка|казак]], самы аб’ёмны ў свеце [[эпас]] «[[Манас]]», некаторыя малыя эпічныя творы. Вылучаецца прафесія казачнікаў-''манасчы''. Акрамя таго, у мінулым было папулярна мастацтва народных паэтаў ''акын''аў, якія падзяляліся на імправізатараў і пісьменнікаў<ref>[http://www.welcome.kg/ru/kyrgyzstan/culture/ccssn/ Акынская поэзия]</ref>. Яны складалі працяжныя [[песня|песні]]. Народная [[музыка]] мае дыятанічную аснову. Распаўсюджаныя [[музычны інструмент|музычныя інструменты]] — [[варган]] ''камуз'', [[флейта]] ''чаор'', смычковы інструмент ''кыяк'' і г. д. == Мова == [[Кіргізская мова]] адносіцца да кыпчакскай групы [[цюркскія мовы|цюркскіх моў]], з’яўляецца дзяржаўнай у [[Кыргызстан]]е<ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/12778/1/%D0%94%D0%90%20%D0%9F%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%AF%20%D0%90%D0%91%20%D0%97%D0%90%D0%91%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%AF%D0%A7%D0%AD%D0%9D%D0%9D%D0%86%20%D0%A0%D0%9E%D0%8E%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A6%D0%86%20%D0%94%D0%97%D0%AF%D0%A0%D0%96%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%AB%D0%A5%20%D0%9C%D0%9E%D0%8E%20%D0%A3%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%A6%D0%AB%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC.pdf |title=Самарын В. І., ДА ПЫТАННЯ АБ ЗАБЕСПЯЧЭННІ РОЎНАСЦІ ДЗЯРЖАЎНЫХ МОЎ У РЭСПУБЛІЦЫ БЕЛАРУСЬ |access-date=25 верасня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211210013815/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/12778/1/%d0%94%d0%90%20%d0%9f%d0%ab%d0%a2%d0%90%d0%9d%d0%9d%d0%af%20%d0%90%d0%91%20%d0%97%d0%90%d0%91%d0%95%d0%a1%d0%9f%d0%af%d0%a7%d0%ad%d0%9d%d0%9d%d0%86%20%d0%a0%d0%9e%d0%8e%d0%9d%d0%90%d0%a1%d0%a6%d0%86%20%d0%94%d0%97%d0%af%d0%a0%d0%96%d0%90%d0%8e%d0%9d%d0%ab%d0%a5%20%d0%9c%d0%9e%d0%8e%20%d0%a3%20%d0%a0%d0%ad%d0%a1%d0%9f%d0%a3%d0%91%d0%9b%d0%86%d0%a6%d0%ab%20%d0%91%d0%95%d0%9b%d0%90%d0%a0%d0%a3%d0%a1%d0%ac.pdf |archivedate=10 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Падзяляецца на шэраг мясцовых [[дыялект]]аў. Да [[1928]] г. у Кыргызстане, а ў [[кітай|Кітаі]] і ў нашы дні — [[пісьмо]]васць на аснове [[арабскі алфавіт|арабскай графікі]]. У [[1928]]—[[1940]] гг. у Кыргызстане выкарыстоўвалася [[лацінскі алфавіт|лацінка]]. Сучасная [[літаратурная мова]] на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. == Рэлігія == У сучасных кіргізаў захаваліся толькі некаторыя звычаі і вераванні, звязаныя з іх старажытнай [[рэлігія]]й — [[шаманізм]]ам<ref>[http://www.abirus.ru/content/564/623/624/639/11455/11460.html Казахи и другие народности тюркской языковой группы]</ref>, у форме шанавання [[гара|гор]], [[рака|рэк]], [[астраномія|астранамічных]] аб’ектаў, вера ў [[магія|магію]] і духаў. [[Іслам]] на тэрыторыі сучаснага [[Кыргызстан]]а вядомы з [[8 стагоддзе|VIII]] — [[10 стагоддзе|X]] стст.<ref>[http://www.krsu.edu.kg/vestnik/2002/v4/a03.html М. Н. Абу Хасан, НАЧАЛО РАСПРОСТРАНЕНИЯ ИСЛАМА НА ТЕРРИТОРИИ КЫРГЫЗСТАНА (середина VIII—X вв.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110205202808/http://krsu.edu.kg/vestnik/2002/v4/a03.html |date=5 лютага 2011 }}</ref> Адным з першых распаўсюджвальнікаў ісламу непасрэдна сярод саміх кіргізаў быў [[суфізм|суфій]] Хаджы Ісхак ([[16 стагоддзе|XVI]] ст.)<ref>[https://elbilge.ucoz.ru/publ/4-1-0-9 Исторические предпосылки развития ислама среди кыргызов]</ref>. У [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. пад ціскам [[Джунгарскае ханства|джунгараў]] частка кіргізаў перасялілася ў [[Ферганская даліна|Ферганскую даліну]], дзе сталыя кантакты з мясцовымі [[мусульмане|мусульманамі]] садзейнічалі ўкараненню новай веры. Барацьба супраць джунгараў таксама праходзіла як змаганне з «нявернымі». Аднак мусульманскія аўтары з іншых краін доўгі час сумняваліся ў шчырым спавяданні ісламу большасцю кіргізаў<ref>{{Cite web |url=http://www.kirghiz.ru/enc/verovaniya_traditsii_obychai_705/ |title=ВЕРОВАНИЯ, ТРАДИЦИИ, ОБЫЧАИ |access-date=25 верасня 2013 |archive-date=5 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005162129/http://www.kirghiz.ru/enc/verovaniya_traditsii_obychai_705/ |url-status=dead }}</ref>. Умацаванне мусульманскіх традыцый адбылося толькі ў перыяд панавання [[Какандскае ханства|Какандскага ханства]]. Большасць сучасных вернікаў-кіргізаў з’яўляюцца мусульманамі-[[суніты|сунітамі]]. Хаця [[дзяржава]] захоўвае нейтралітэт у дачыненні да рэлігіі, пасля [[1991]] г. адбылося імклівае адраджэнне суніцкай абшчыны<ref>[https://ifsh.de/file-CORE/documents/yearbook/english/10/SeifertUsubaliev-en.pdf ARNE C. SEIFERT, ESEN USUBALIEV, Kyrgyzstan: Relations Between the State and the Muslim Community]</ref>. [[Канстытуцыя]] Кыргызстана [[1993]] г. прызнае мусульманскую спадчыну народа<ref>[http://www.islamawareness.net/CentralAsia/Kyrgyzstan/iskyr.html Islam in Kyrgyzstan]</ref>. == Памірскія кіргізы == Памірскія кіргізы — група кіргізаў з аддзялення ''ічкілік'', якія насяляюць адносна ізаляваныя высакагорныя землі Усходняга [[Памір]]а з [[16 стагоддзе|XVI]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст.<ref>[https://knews.kg/2012/04/19/istoriya-byit-i-nyineshnee-polojenie-pamirskih-kyirgyizov-v-afganistane-foto/ История, быт и нынешнее положение памирских кыргызов в Афганистане (Фото)]</ref> [[генетыка|Генетычна]] яны бліжэй да [[сібір]]скіх продкаў, чым цянь-шаньскія кіргізы<ref>[http://www.med-gen.ru/ar/ar_BalaganskayaOA.doc О. А. Балаганская. Полиморфизм Y-хромосомы у тюркоязычного населения Алтая, Саян, Тянь-шаня и Памира в контексте взаимодействия генофондов западной и восточной Евразии]</ref>. У [[1892]] г. колькасць кіргізаў на Паміры, які трапіў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], — 10 тысяч чал.<ref>[http://www.afganista.ru/a/pamirskie_kirgizyi Памирские киргизы]</ref> Усталяванне [[СССР|савецкай улады]] на Паміры ў 1920-ыя гг. вымусіла частку качэўнікаў перасяліцца на поўдзень, на тэрыторыю суседняга [[Афганістан]]а. У [[2010]] г. у [[Таджыкістан]]е жыло ўсяго 60 715 кіргізаў<ref>[http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf Ҳайати миллӣ, донистани забонҳо ва шаҳрвандии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон. Ҷилди III. — Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, 2012.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131014054442/http://www.stat.tj/ru/img/526b8592e834fcaaccec26a22965ea2b_1355501132.pdf |date=14 кастрычніка 2013 }} — С. 7</ref>. Аднак большасць іх прадстаўляюць кіргізы поўначы гэтай краіны. У Афганістане ў наш час жыве каля 1100 кіргізаў<ref>[http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=12933&rog3=AF Kyrgyz of Afghanistan]</ref>. У адрозненне ад народаў Заходняга Паміра, кіргізы займаюцца выключна [[жывёлагадоўля]]й, трымаюць [[як]]аў, [[авечка свойская|авечак]], радзей [[конь свойскі|коней]], [[Вярблюд двухгорбы|вярблюдаў]] і [[Свойскі асёл|аслоў]]. Важную ролю адыгрывае [[паляванне]]. Мясцовы лад жыцця, прыстасаваны да суровых умоў [[пустыня|пустынных]] [[гара|горных]] [[даліна|далін]], найлепей захаваўся сярод памірскіх кіргізаў Афганістана. У зімовы сезон яны будуюць [[Зямлянка|зямлянкі]] з тоўстымі [[сцяна|сценамі]] ў цёплай паўднёвай частцы даліны, улетку перамяшчаюцца разам з жывёлай на поўнач, дзе жывуць у часовых [[юрта]]х. Вядуць [[Бартар|менавы гандаль]] з суседзямі з Афганістана, [[Пакістан]]а і Таджыкістана. Адзінкай абмену звычайна з’яўляецца авечка<ref>[http://www.sary-kol.ru/stati/pamir/osevshie-na-kryshe-mira.html ОСЕВШИЕ НА КРЫШЕ МИРА]</ref>. У другой палове XX ст. для памірскіх кіргізаў Афганістана важным з’яўляўся гандаль з савецкімі і [[Расія|расійскімі]] памежнікамі<ref>[http://svgbdvr.ru/istoriya/dostoyanie-istorii Абрамов Виктор Николаевич, Достояние истории]</ref>. У мясцовай [[кулінарыя|кухні]] адсутнічаюць многія стравы, характэрныя для [[Кыргызстан]]а. Звычайнай ежай лічацца вараны [[рыс]], прэсны жытні [[хлеб]], [[вяршкі]], цвёрды [[сыр]] ''курут'', зрэдку [[мяса]]<ref>[http://www.sary-kol.ru/stati/pamir/item/1671-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%C3%83%C2%AF%C3%82%C2%BF%C3%82%C2%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D0%B8%D1%C3%83%C2%AF%C3%82%C2%BF%C3%82%C2%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D1%C3%83%C2%AF%C3%82%C2%BF%C3%82%C2%BD-%D0%B0%D1%C3%83%C2%AF%C3%82%C2%BF%C3%82%C2%BD%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%C3%83%C2%AF%C3%82%C2%BF%C3%82%C2%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B0 ПАМИРСКИЕ КИРГИЗЫ АФГАНИСТАНА]</ref>. У таджыкскім Паміры распаўсюджаны сталыя паселішчы з дамамі, якія будуюць з [[прыродны камень|каменю]] і [[гліна|гліны]], [[дах]]і з-за малой колькасці ападкаў робяць плоскімі<ref>[http://www.sary-kol.ru/stati/pamir/ozero-i-poselok-karakul-vostochnyi-pamir.html ОЗЕРО И ПОСЕЛОК КАРАКУЛЬ (ВОСТОЧНЫЙ ПАМИР)]</ref>. Жывёлагадоўля мае сезонны адгонны характар, пастухі жывуць як у юртах, так і часовых хацінах з каменю. == Кіргізы ў Беларусі == У [[2009]] г. у [[Беларусь|Беларусі]] жыло 95 кіргізаў<ref>[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf belstat.gov.by]</ref>. 33 з іх лічылі сваёй роднай мовай [[Кыргызская мова|кіргізскую]], 7 — [[беларуская мова|беларускую]]. Найбольш вядомым кіргізам-жыхаром Беларусі з’яўляецца [[Курманбек Бакіеў]], зрынуты прэзідэнт [[Кыргызстан]]а, які атрымаў у [[2010]] г. у Беларусі прытулак і грамадзянства<ref>[http://telegraf.by/by/2013/02/kurmanbek-bakiev-v-belarusi-po-sledam-hana-tohtamisha Курманбек Бакіеў у Беларусі: па слядах хана Тахтамыша]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Славутыя кіргізы == * [[Аскар Акаеў]] — [[навука|вучоны]] і [[палітыка|палітычны]] дзеяч, першы прэзідэнт [[Кыргызстан]]а. * [[Роза Атунбаева]] — кіргізскі палітык і [[дыпламат]], прэзідэнт Кыргызстана. * [[Чынгіз Тарэкулавіч Айтматаў|Чынгіз Айтматаў]] — кіргізскі [[пісьменнік]]. == Зноскі == {{reflist|2}} {{Commonscat|Kyrgyz people}} {{Цюркскія народы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цюркскія народы]] [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Кыргызстана]] [[Катэгорыя:Народы Таджыкістана]] [[Катэгорыя:Народы Кітая]] [[Катэгорыя:Народы Узбекістана]] sma0dsvufly2tis0ntk54pmupa4wy6l Леў Апалінарыевіч Ваньковіч 0 176516 5161404 4715304 2026-07-06T03:18:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161404 wikitext text/x-wiki {{Шляхціч | беларускае імя = Леў Апалінарыевіч Ваньковіч | поўнае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб= POL COA Lis.svg | шырыня герба = | подпіс герба= [[Ліс (герб)|Герб «Ліс»]] <!-- ІНФАРМАЦЫЯ АБ ТЫТУЛАХ --> | тытул =[[Мінскі павятовы маршалак]] | парадак = | перыядпачатак = 1863 | перыядканец =1872 | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Ігнат Стэфанавіч Багдашэўскі]] | пераемнік = [[Павел Міхайлавіч Хамянтоўскі]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | пахаваная = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | Rodovid= }} '''Леў Апалінарыевіч Ваньковіч''' ({{ДН|||1831}}—пасля 1881) — [[мінскі павятовы маршалак]] (1863—1872), буйны землеўласнік [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. == Паходжанне == Належаў да сярэднезаможнага каталіцкага [[Шляхта|шляхецкага]] роду [[Ваньковічы|Ваньковічаў]] [[Ліс (герб)|гербу «Ліс»]], прадстаўнікі якога займалі розныя пасады ў [[Менскае ваяводства|Менскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Мінская губерня|Мінскай губернях]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. == Службовая дзейнасць == Расійскімі ўладамі як лаяльны каталіцкі дваранін і буйны маёнтковец быў прызначаны на пасаду [[мінскі павятовы маршалак|мінскага павятовага маршалка]] (1863—1872). Атрымаў прыдворны чын [[камер-юнкер]]а Расійскага двара. == Маёнткі == Стаў адзіным спадчыннікам свайго бацькі, дзеда і прадзеда. Валодаў спадчыннымі маёнткамі [[Волма (Смалявіцкі раён)|Волма]], Шыпяны, Алесіна; у [[1874]] г. у якасці пасагу атрымаў за жонкай Паўлінай Манюшкай маёнтак [[Смілавічы]], а пазней і маёнтак Поцічава — пасля смерці Чэслава Манюшкі. == Грамадская і гаспадарчая дзейнасць == У [[1878]] г. [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] (1877—1897) [[Васіль Іванавіч Паўлаў]], імкнучыся прыцягнуць да працы ў [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскім таварыстве сельскай гаспадаркі]] (1876—1921) і мясцовых дваран каталіцкага паходжання («палякаў»), накіраваў у ліку першых асоб запрашэнне да членства ў арганізацыі былому [[мінскі павятовы маршалак|мінскаму павятоваму маршалку]] (1863—1872) Льву Ваньковічу. <gallery perrow=5> File:Śmiłavičy, Maniuška. Сьмілавічы, Манюшка (1907).jpg|Палац у Смілавічах, фота раней 1917 г. File:Manor of Maniuszka Smilaviczy Bielarus04.jpg|Палац у Смілавічах, фота 2008 г. File:Manor of Maniuszka Smilaviczy Bielarus03.jpg|Вежа палаца ў Смілавічах, фота 2008 г. File:Manor of Maniuszka Smilaviczy Bielarus09.JPG|Палац у Смілавічах (від ззаду), фота 2008 г. </gallery> == Сям'я == Ажаніўся з дваранкай-каталічкай Паўлінай Аляксандраўнай [[Род Манюшкаў|Манюшкай]], суседкай па [[Ігуменскі павет|Ігуменскаму павету]]<ref name="СРВ">{{Cite web |url=http://artmuseum.by/ru/research/podrazdel/%E2%80%9Csovet%E2%80%9D-roda-vankovichej |title=«СОВЕТ» РОДА ВАНЬКОВИЧЕЙ |access-date=15 студзеня 2013 |archive-date=19 красавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110419002633/http://artmuseum.by/ru/research/podrazdel/%E2%80%9Csovet%E2%80%9D-roda-vankovichej |url-status=dead }}</ref>. Дзеці: * Аляксандра (нар. 1861 г.). * Павел (нар. 1862 г.), ажаніўся з графіняй Кларай-Сафіяй [[Патоцкія герба «Любіч»|Патоцкай]], валодаў маёнткамі Шыпяны, Алесіна і Поцічава<ref name="СРВ"/>. * Андрэй (нар. 1863)<ref>[http://niab.by/vid_lich/vankovich/ Ваньковічы. Слаўны род зямлі беларускай]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * [[Леў Львовіч Ваньковіч|Леў]] (1872—1948), ажаніўся з графіняй Стэфаніяй Густаваўнай [[Плятэры|Плятэр (Броэль-Плятэр)]], валодаў маёнткамі [[Волма (Смалявіцкі раён)|Волма]] і [[Смілавічы]]<ref name="СРВ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|2}} * Ваньковичи / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь [и др.]; сост.: Н. А. Голубева, Н. М. Усова, Л. В. Языкович; под научной редакцией В. И. Прокопцова. — Минск : БелЭн, 2012. — 442 с. * ''Konarski, S.'' Wańkowiczowie herbu Lis odmienny / S. Konarski. — Paryż, 1960. {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ваньковіч Леў Апалінарыевіч}} [[Катэгорыя:Ваньковічы|Леў Апалінарыевіч]] [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі мінскія]] [[Катэгорыя:Члены Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] psdcrno1anausoqof9bpusbdc07vxo6 Локшына 0 177114 5161413 4894700 2026-07-06T04:35:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161413 wikitext text/x-wiki {{страва}}[[Файл:Misua noodle making Taiwan.jpg|thumb|Сушка свежапрыгатаванай локшыны на [[Тайвань|Тайване]]]] [[Файл:Kesme.JPG|thumb|Выраб локшыны ў хатніх умовах]] '''Ло́кшына'''{{sfn|БелЭн|1999}}{{sfn|ТСБЛМ|2016}} — выраб з [[Пшанічная мука|пшанічнай мукі]] ў выглядзе тонкіх высушаных палосак [[цеста]], а таксама [[страва]], прыгатаваная з такога вырабу{{sfn|БелЭн|1999}}{{sfn|ТСБЛМ|2016}}{{sfn|ТСБЛМ|2002}}. Пшанічнае, радзей жытняе цеста, часта з [[крухмал]]ам, тонка раскочваюць, рэжуць на палосы, падсушваюць і вараць як рэдкую малочную страву ці адцэджваюць і заліваюць [[тлушч]]ам, [[сала]]м. Робяць локшыну таксама з крухмалу: пякуць [[наліснікі]], потым рэжуць іх і вараць. Пры прамысловай вытворчасці локшыны выкарыстоўваюцца локшынарэзальныя машыны або прэсы, сушэнне робіцца паветрам, нагрэтым да 80—90&nbsp;°C. Адным з відаў локшыны з’яўляецца [[локшына хуткага прыгатавання]], якая не патрабуе варкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|9|Ло́кшына||340}} * {{крыніцы/ТСБЛМ (2016)|Ло́кшына|с=403}} * {{крыніцы/ТСБЛМ (2002)|Локшына}} * {{крыніцы/ТСБМ|4|59|Ло́кшына}} * {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Ло́кшына||294}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:Noodles}} * [http://kulinar.brsmok.by/?wpsc-product=lokshyina Рэцэпт локшыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210308001455/https://kulinar.brsmok.by/?wpsc-product=lokshyina |date=8 сакавіка 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарніры]] [[Катэгорыя:Локшына|*]] 6dmhhtbeai68dko3kqpkt82j1ks6iqr Лахты 0 188401 5161362 5152488 2026-07-05T21:44:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161362 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = горад |беларуская назва = Лахты |арыгінальная назва = {{lang-fi|Lahti}} |краіна = Фінляндыя |герб = Lahti.vaakuna.svg |сцяг = |шырыня герба = 100 |шырыня сцяга = 150 |lat_dir = N |lat_deg = 60 |lat_min = 59 |lat_sec = 0 |lon_dir = E |lon_deg = 25 |lon_min = 39 |lon_sec = 20 |CoordAddon = region:FI_type:city(98797) |CoordScale = 100000 |памер карты краіны = 150 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = ляні |рэгіён = Паўднёвая Фінляндыя |рэгіён у табліцы = Паўднёвая Фінляндыя |від раёна = правінцыя |раён = Пяят-Хямэ |раён у табліцы = Пяят-Хямэ |унутраны падзел = |від главы = Глава горада |глава = Юркі Мюлювірта <ref>{{Cite web |url=http://www.lahti.fi/www/bulletin.nsf/PEBD/D3CF1C09678838C6C22572AD0028C4C3 |title=Myllyvirta is Lahti's new mayor |access-date=21 студзеня 2014 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305044539/http://www.lahti.fi/www/bulletin.nsf/PEBD/D3CF1C09678838C6C22572AD0028C4C3 |url-status=dead }}</ref> |дата заснавання = |першае згадванне = 1445 |ранейшыя імёны = |статус з = 1905 |плошча = 154,51 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 102 000 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 730,10 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +2 |DST = +3 |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Lahti |сайт = http://www.lahti.fi/ |мова сайта = fi |мова сайта 2 = en |мова сайта 3 = de |мова сайта 4 = fr |мова сайта 5 = ru }} '''Ла́хты''' ({{lang-fi|Lahti}}, {{lang-sv|Lahtis}}) — горад і камуна ў [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Адміністрацыйны падзел Фінляндыі|адміністрацыйны цэнтр]] правінцыі [[Пяят-Хямэ]] губерні [[Паўднёвая Фінляндыя]]. Размяшчаецца на беразе заліва ў паўднёвай частцы возера [[Весіярві]], якое ўваходзіць у сістэму азёр [[Пяянэ]]. Насельніцтва горада — 102 000 чалавек (2011).<!--<ref>[http://www.vrk.fi/vrk/files.nsf/files/029EEED89C84611BC22575350052CE3A/$file/081231.html Vaestorekisterikeskus — Насельніцтва па губернях на 31 снежня 2008] {{ref-fi}}, {{ref-sv}}</ref> памылка 404--> == Назва == '''Лахты''' у перакладзе з фінскага азначае «заліў». == Гісторыя == [[Файл:Lahti-Vesijärveltä-1913.jpg|thumb|left|Лахты ў [[1913]] годзе, краявід з возера Весіярві. Будынак са шпілем злева — Гістарычны музей горада, справа ўзвышаецца гарадская ратуша.]] Упершыню Лахты згадваецца ў дакументах [[1445]] года, як вёска [[Воласць, Расія|воласці]] [[Холала]]. Размяшчалася на гандлёвым шляху таго часу — Верхняй выбаргскай дарозе ({{lang-fi|Ylinen Viipurintie}})<ref>[http://www.fort.fi/kartat_ylinen.html Ylinen Viipurintie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140227205854/http://www.fort.fi/kartat_ylinen.html |date=27 лютага 2014 }}</ref>, якая злучала [[Хяменліна|Хяменліну]] і [[Выбарг]]. У пазямельнай кнізе [[Хямэ]] ад [[1558]] года згадваецца, што ў вёсцы Лахты 24 хаты.<br /> Статус горада Лахты атрымаў у 1905 годзе, калі ў горадзе было меней за тры тысячы жыхароў. == Геаграфія == == Насельніцтва == Горад знаходзіцца на восьмым месцы па колькасці насельніцтва ў Фінляндыі.<ref>[http://fi.wikipedia.org/wiki/Luettelo_Suomen_kunnista_v%C3%A4kiluvun_mukaan Luettelo Suomen kunnista väkiluvun mukaan]</ref> <div style="font-size: 80%"> {|class="wikitable" align=right border=1 style="border-collapse: collapse; margin-left: 10pt; margin-right: 1pt" !colspan=4|Рост насельніцтва Лахты, 1906—2008 |- !Год!!Насельніцтва!!Год!!Насельніцтва |- ||1906||align=right|2779||1965||align=right|79 829| |- ||1910||align=right|5996||1970||align=right|88 393 |- ||1915||align=right|4974||1975||align=right|94 862 |- ||1920||align=right|5212||1980||align=right|94 767 |- ||1925||align=right|8315||1985||align=right|94 447 |- ||1930||align=right|10 083||1990||align=right|93 151 |- ||1935||align=right|21 167||1995||align=right|95 119 |- ||1940||align=right|24 757||2000||align=right|96 921 |- ||1945||align=right|33 725||2005||align=right|98 349 |- ||1950||align=right|43 571||2006||align=right|98 413 |- ||1955||align=right|48 112||2007||align=right|99 236 |- ||1960||align=right|65 210||2008||align=right|100 095 |} </div> == Прамысловасць і эканоміка == Прамысловасць: дрэваапрацоўчая, тэкстыльная, абутковая, шкляная, харчовая. Акрамя таго, у горадзе Лахты знаходзіцца завод зварачнага абсталявання, якое выпускаецца пад сусветна вядомай маркай Kemppi. Дзейнічае завод канцэрна [[Pilkington]].<ref>{{YLE-N|3440564|Pilkington плануе зачыніць свой завод у Юлёярві, без працы могуць застацца 320 чалавек|26|10|2012|27|10|2012}}</ref> == Культура == У Лахты штогод праходзяць міжнародныя фестывалі [[Арган|арганнай]] і [[джаз]]авай музыкі, выстаўкі [[плакат]]аў, семінары паэтаў і пісьменнікаў. У ліпені ўжо на працягу некалькіх гадоў праходзіць гарадскі фестываль «Ночы Лахты» (Lahden Yöt). З 2003 года ў горадзе праходзіць фестываль [[Хіп-хоп, музычны жанр|хіп-хоп]]- і [[рэгі]]- музыкі [[Summer Up]], які збірае некалькі дзясяткаў тысяч наведвальнікаў.<ref>{{YLE-N|3431333|У выходныя разнастайныя падзеі набралі вялікую колькасць наведвальнікаў|8|7|2012|8|7|2012}}</ref> Шырока вядомы, у тым ліку і за мяжой, гарадскі аркестр «[[Сімфанічны аркестр Лахты|Сімфонія Лахты]]» пад кіраўніцтвам дырыжора [[Осма Вянскя]]. === Sibeliustalo === У Лахты размешчаны самая буйная ў Паўночнай Еўропе канцэртная зала і кангрэс-хол з дрэва — '''Зала Сібеліуса''' ({{lang-fi|Sibeliustalo}}, арх. [[Райма Расанен]]). Там рэгулярна іграе гарадскі [[сімфанічны аркестр Лахты]] ({{lang-fi|Sinfonia Lahti}}). У кастрычніку [[2006]] года там прайшоў нефармальны [[саміт]] Расія-ЕС<ref>[http://www.newsru.com/arch/world/20oct2006/rasskazal.html Нефармальны саміт Расія-ЕС, NEWSru.com, 20 кастрычніка 2006 г.]</ref>. === Музеі === [[Выява:Lahden hiihtomuseo.JPG|thumb|Лыжны музей.]] * Гарадскі гістарычны музей ({{lang-fi|Lahden historiallinen museo}}). * Мастацкі музей Лахты ({{lang-fi|Lahden taidemuseo}}). Сумесна з ім працуе Музей плаката ({{lang-fi|Julistemuseo}}), дзе раз у два гады праходзіць Міжнароднае [[біенале]] плаката. * Лыжны музей ({{lang-fi|Hiihtomuseo}}). * Музей радыё і тэлебачання ({{lang-fi|Radio- ja tv-museo}}). * Музеі ваеннай музыкі і ваеннай медыцыны. == Спорт == [[Выява:Lahti-MM-1989.jpg|left|150px]] [[Выява:Lahti skijumps.jpg|thumb|Лыжныя трампліны ў спартыўным цэнтры Лахты]] Лахты вядомы ў міжнародным маштабе сваім чэмпіянатам свету па лыжным спорце «Салпаўселян кісат» ({{lang-fi|Salpausselan kisat}}, {{lang-en|Lahti Ski Games}}), які праводзіцца пачынаючы з [[1923]] года, а з [[1926]] стаў міжнародным. Спаборніцтвы праводзяцца напачатку сакавіка<ref>[http://www.lahtiskigames.com/fi/ Salpausselan kisat] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120108033633/http://www.lahtiskigames.com/fi/ |date=8 студзеня 2012 }}</ref>. Горад тройчы падаваў заяўку (разам са шведскім [[Орэ, горналыжны курорт|Орэ]]) на арганізацыю [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1964|Зімовых Алімпійскіх гульняў 1964]]<ref>[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1964 Olympic Committee — Innsbruck 1964]</ref>, [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1968|1968]]<ref>[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1968 Olympic Committee — Grenoble 1968]</ref> і [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1972|1972]]<ref>[http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=2&OLGY=1972 Olympic Committee — Sapporo 1972]</ref> гадоў, аднак саступіў [[Інсбрук]]у, [[Грэнобль|Грэноблю]] і [[Сапара]] адпаведна.<ref>[http://www.aldaver.com/votes.html International olympic committee — Vote history] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080525070757/http://www.aldaver.com/votes.html |date=25 мая 2008 }}</ref> Спартыўны цэнтр размешчаны недалёка ад цэнтра горада. Тут пабудаваны стадыёны, басейны і комплекс [[Трампліны Салпаўселькі]] ({{lang-fi|Salpausselän hyppyrimäet}}) з трох лыжных трамплінаў, які стаў, пасля шматлікіх міжнародных спаборніцтваў, сімвалам горада. У Лахты неаднаразова праходзілі міжнародныя чэмпіянаты па [[біятлон]]у і [[лыжны спорт|лыжнаму спорту]]. [[Выява:F1 Powerboat Racing.Lahti of Finland.20080607.15 55 51 EEST.ojp.JPG|thumb|Балід водна-маторнай «F1» на возеры Весіярві, 7 чэрвеня 2008]] У чэрвені [[2009]] года ў Лахты на возеры Весіярві прайшоў этап [[Формула-1, водна-маторны спорт|«Формулы-1» на вадзе]]<ref>[http://www.f1lahti.com/ F1 BOAT GRAND PRIX 2009 LAHTI] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090422191031/http://f1lahti.com/ |date=22 красавіка 2009 }}</ref>. У наваколлях горада маюцца таксама чатыры пляцоўкі для гульні ў [[гольф]]. == Транспарт == [[Выява:Railway Kerava Lahti opening.20060901 PM.lahti of finland.ojp.jpg|thumb]] У цэнтры горада знаходзіцца чыгуначны вакзал. Цягнікі ходзяць у трох кірунках: [[Хельсінкі]] праз [[Керава|Кераву]], [[Рыіхімякі]], [[Коўвала]].<ref>{{Cite web |url=http://www.vr.fi/heo/eng/aika/freittikartat.htm |title=VR — Passenger Rail Network |access-date=21 студзеня 2014 |archive-date=14 красавіка 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090414075737/http://www.vr.fi/heo/eng/aika/freittikartat.htm |url-status=dead }}</ref> Таксама на станцыі Лахты спыняюцца цягнікі «[[Allegro, цягнік|Allegro]]» і «[[Леў Талстой, цягнік|Леў Талстой]]». Чыгуначная лінія-выпрастанне ({{lang-fi|oikorata}}) Лахты—Керава працягласцю 75 км была адкрыта [[1 верасня]] [[2006]] года (рух пачаўся з 3 верасня).<ref>[http://www.travel.ru/news/2006/09/01/93564.html Цягнікі ў Фінляндыю пойдуць хутчэй]</ref> Гэта сучасная двухшляховая лінія з трыма станцыямі. {{also|:fi:Lahden oikorata}} == Сувязь == === Радыёвяшчанне === У горадзе знаходзіцца радыёстанцыя Voima, якая вяшчае на ўсю правінцыю Пяят-Хямэ. (Пяят-Хямэ — 98,6 МГц, Кюменлаакса — 91,0 МГц, Заходняе Хямэ (Іта-Хямэ) — 94,9 МГц)<ref>[http://www.ess.fi/?article=180144 Radio Voimaa Päijät Hämeessä!]</ref> == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Яры Пуйканен]], фінскі скакун з трампліна == [[Гарады-пабрацімы]]<ref>[http://www.lahti.fi/www/cms.nsf/pages/04EFD6075E5D7C18C22571FE003817E3 Гарады-пабрацімы Лахты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100220013129/http://www.lahti.fi/www/cms.nsf/pages/04EFD6075E5D7C18C22571FE003817E3 |date=20 лютага 2010 }}</ref> == * {{Сцяг Ісландыі |20px}} [[Акюрэйры]], [[Ісландыя]] * {{Сцяг Кітая |20px}} [[Дэян]], [[Кітай]] * {{Сцяг Германіі |20px}} [[Гарміш-Партэнкірхен]], [[Германія]] * {{Сцяг Расіі |20px}} [[Калуга]], [[Расія]] * {{Сцяг Эстоніі |20px}} [[Нарва]], [[Эстонія]] * {{Сцяг Венгрыі |20px}} [[Печ (Венгрыя)|Печ]], [[Венгрыя]] * {{Сцяг Даніі |20px}} [[Ранерс]], [[Данія]] * {{Сцяг Германіі |20px}} [[Зуль]], [[Германія]] * {{Сцяг Швецыі |20px}} [[Вестэрас]], [[Швецыя]] * {{Сцяг Украіны |20px}} [[Запарожжа]], [[Украіна]] * {{Сцяг Нарвегіі |20px}} [[Олесун]], [[Нарвегія]] * {{Сцяг Англіі |20px}} [[графства Вустэршыр]], [[Англія]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.lahti.fi/ Lahti.fi — Афіцыйны сайт] {{ref-fi}}, {{ref-en}}, {{ref-de}}, {{ref-fr}}, {{ref-ru}} {{Гарады Фінляндыі}} [[Катэгорыя:Гарады Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Лахты| ]] 0qkvh5p695k518efvpv910irtdpgccq Лыцавічы 0 189307 5161327 4409877 2026-07-05T18:48:06Z Pierre L'iserois 100315 5161327 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Лыцавічы |арыгінальная назва = |краіна = |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Лыцавічы. Памятная дошка.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 43|lat_sec = 02 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 38|lon_sec = 08 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Вілейскі |сельсавет = Іжскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1597 |ранейшыя назвы = Сяло Ліхачавіцкае |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 182 |насельніцтва = 497 |год перапісу = 2012 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 5 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Lytsavichy |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243002062 }} '''Лы́цавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Лы́чавічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Lycavičy}}, {{lang-ru|Лыцевичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Іжскі сельсавет|Іжскага сельсавета]]. На 2012 год 182 двары, 497 жыхароў, з іх працаздольных — 347. Цэнтральная сядзіба ААТ «Чурлёны», кіраўнік Пётр Мікалаевіч Міргалоўскі. == Гісторыя == У 1931 годзе — вёска ў Вішнеўскай вясковай гміне Свянцянскага павета. 74 двары, 383 жыхары. З 1940 года ў складзе [[Куранецкі раён|Куранецкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр [[Чурлёнскі сельсавет|Чурлёнскага сельсавета]] (у 1959 годзе далучаны да [[Іжскі сельсавет|Іжанскага сельсавета]]). У 2003 годзе ў вёсцы было 170 двароў, 538 жыхароў{{sfn|Нарачанка і яе берагі|2013|с=373—381}}. З 2008 года [[аграгарадок]]. == Вядомыя асобы == * [[Іосіф Міхайлавіч Сцепановіч]], беларускі вучоны ў галіне батанікі. Старшыня тэрміналагічнай камісіі Рады [[Таварыства беларускай мовы]]{{sfn|Нарачанка і яе берагі|2013|с=373—381}}. == Памятныя мясціны == [[Файл:Лыцавічы. Паравы млын 1926 года.jpg|міні|злева| Паравы млын 1926 года]] * Паравы [[млын]] 1926 года * Былы панскі гараж, гаспадарчыя пабудовы, сядзібны парк == Культавыя ўстановы == [[Файл:Капліца Святой Праведнай Ганны (Лыцавічы) 02.jpg|міні|злева|Капліца Святой Праведнай Ганны]] * [[Капліца Святой Праведнай Ганны (Лыцавічы)|Капліца ў гонар праведнай Ганны]] (асвечаная ў 2012 годзе) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Нарачанка і яе берагі|373—381}} * {{SgKP|V|207|Licewicze}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Іжскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Іжскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Вілейскага раёна]] [[Катэгорыя:Лыцавічы| ]] pdydpruj78gl2gfp24hmp29m4b4ocbj Лабелія Дортмана 0 190431 5161302 4818311 2026-07-05T17:20:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161302 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Lobelia dortmanna flower2.jpg |image title = Лабелія Дортмана |image descr = Зігаморфная кветка лабеліі Дортмана |regnum = Расліны |parent = Lobelia |rang = Від |latin = Lobelia dortmanna |author = [[L.]], 1753 |syn = *{{bt|Dortmannia lacustris|([[Salisb.]]) [[G.Don]]}} *{{bt|Lobelia lacustris|[[Salisb.]]}} [[nom. illeg.]] *{{bt|Rapuntium dortmanna|([[L.]]) [[C.Presl]]}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Lobelia dortmanna |commons = Category:Lobelia dortmanna |itis = 34516 |ncbi = 368684 |eol = 577783 |grin = 432638 |ipni = 143206-1 |tpl = kew-353489 }} '''Лабе́лія До́ртмана'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|76}}</ref> (''Lobelia dortmanna'') — рэдкая прыбярэжна-водная расліна роду [[Лабелія]] сямейства {{bt-bellat|Званочкавыя|Campanulaceae}}, занесена ў [[Чырвоная кніга Беларусі|Чырвоную кнігу Беларусі]] і [[Чырвоная кніга Расіі|Расіі]]. Вядомая ў [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] пад назвай '''водная лабелія''' ({{lang-en|water lobelia}}, {{lang-de|Wasser-Lobelie}}). == Батанічнае апісанне == [[Файл:58 Lobelia dortmanna.jpg|thumb|left|250px|{{Бат.іл.|Ліндман}}]] [[Трава|Травяністая расліна]]. [[Корань расліны|Каранёвая сістэма]] махрыстая, моцна развітая. [[Лісце]] лінейнае, даўжынёй да 7,5 см, сабранае ў прыкаранёвую [[Разетка, батаніка|разетку]], якая знаходзіцца пад вадой. Кветаносныя [[Сцябло|сцёблы]] бязлісцевыя альбо пакрытыя шматлікімі дробнымі лускавінкамі, выступаюць над вадой падчас цвіцення і плоданашэння. [[Кветка|Кветкі]] званочкавай формы, бела-блакітныя, радзей белыя ці пурпурныя, сабраны ў друзлую аднабокую гронку на верхавіне сцябла, альбо сядзяць паасобку ў пазухах лісця. Цвіце ў канцы ліпеня — пачатку жніўня, плоданасіць у жніўні. [[Плод]] — сухая прадаўгаватая [[каробачка]], раскрываецца двума створкамі. [[Насенне]] дробнае, падоўжана-грудкаватае, распаўсюджваецца ветрам. == Экалагічная характарыстыка == Расце ў прыбярэжных зонах прэснаводных вадаёмаў на чыстым пясчаным дне на глыбіні 60-80 см. Сустракаецца паасобку альбо невялікімі групамі; скапленняў не ўтварае. З’яўляецца індыкатарам чысціні вады. Можна выказаць здагадку, што магчымае змяненне ўзроўню азёр ўяўляе для яе значную небяспеку<ref>''Сорокин А. С., Прохорова О. А''. [http://region.library.tver.ru/cgi-bin/fulltext_opac.cgi?show_article=1958 Экология, охрана и распространение лобелии Дортмана в Калининском участке южной тайги]{{Недаступная спасылка}} // Взаимоотношения компонентов биогеоценозов в южной тайге. — Калинин, 1985.</ref>. Іншы лімітуючы фактар — забруджванне вадаёмаў<ref>[http://arhredbook.ru/?p=38 Красная книга. Флора и фауна Архангельской области]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. == Распаўсюджанне == Лабелія Дортмана з’яўляецца роднай для халодных умераных абласцей Еўропы: [[Паўночная Еўропа|Паўночная]], [[Цэнтральная Еўропа|Сярэдняя]] і [[Усходняя Еўропа]] (ад [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]] і паўночнага захаду [[Францыя|Францыі]] на ўсходзе да паўночнага захаду [[Расія|Расіі]]) і поўначы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] (абодва ўзбярэжжы)<ref name=fe>Flora Europaea: [http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Lobelia&SPECIES_XREF=dortmanna&TAXON_NAME_XREF=&RANK= ''Lobelia dortmanna'']</ref><ref name=grin>Germplasm Resources Information Network: [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?432638 ''Lobelia dortmanna''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110605090241/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?432638 |date=5 чэрвеня 2011 }}</ref>. [[Рэлікт]]авы від. Усюды рэдкая. == У літаратуры == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Гляджу на кветку-матылёк -<br /> ''лабелія…<br /> ''Палеская краса,<br /> ''а святасці ў ёй,<br /> ''што боязна мне нават дакрануцца.<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Аксана Спрынчан]]''. «На Белым возеры…»<ref>[http://rv-blr.com/demo/versh/47343 Аксана Спрынчан. «На Белым возеры…»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. |} [[Аксана Спрынчан]] у вершы «На Белым возеры…» згадвае лабелію<ref>Лабелія Дортмана адзіны від лабеліі ў беларускім Палессі</ref>. == Ахоўны статус == Від ''Лабелія Дортмана'' занесены ў Чырвоныя кнігі [[Чырвоная кніга Расіі|Расіі]] і многіх рэгіёнаў еўрапейскай часткі Расіі, а таксама ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|Чырвоную кнігу Беларусі]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ІВРСР|частка=1254. ''Lobelia dortmanna'' L. — Лобелия Дортмана|том=3|стар=293}} == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/voda/lobelia.html Лобелия] в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }} {{v|31|1|2010}} {{ref-ru}} * [http://www.floraweb.de/pflanzenarten/artenhome.xsql?suchnr=3480& ''Lobelia dortmanna''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304132023/http://www.floraweb.de/pflanzenarten/artenhome.xsql?suchnr=3480& |date=4 сакавіка 2016 }} in ''FloraWeb.de'' {{ref-de}} {{v|31|1|2010}} {{ref-ru}} * [http://www.jcbi.ru/eco1/show_doc.php?id=1358 Лобелия Дортмана]{{Недаступная спасылка}} в базе данных [http://www.jcbi.ru/eco1/index.shtml «Флора сосудистых растений Центральной России»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100117185440/http://www.jcbi.ru/eco1/index.shtml |date=17 студзеня 2010 }} {{v|31|1|2010}} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лабелія]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Водныя расліны]] [[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]] [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] cnupz3oubngarbdqw0s9x9077fhxdx3 Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы 100 193441 5161282 5160973 2026-07-05T15:50:34Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5161282 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:35:12Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:17:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:06:04Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Царква Святых Кузьмы і Дзям’яна (Прага)|2026-07-05T11:10:45Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|2026-07-05T00:19:04Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Беластоцкая чыгунка (1862—1922)|2026-07-04T09:51:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беластоцкая чыгунка (1939—1946)|2026-07-04T09:19:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Заходняя чыгунка|2026-07-04T09:08:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пінскі рачны порт|2026-07-04T08:01:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Падшыпнікавы праезд (Мінск)|2026-07-02T18:47:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Магілёўская губернская турма|2026-06-28T18:56:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Маскоўскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|2026-06-26T14:22:06Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Вуліца Філатава (Мінск)|2026-06-25T17:33:08Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Калодзежная вежа (Навагрудак)|2026-06-23T07:39:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пасадская вежа (Навагрудак)|2026-06-22T21:05:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Малая брама (Навагрудак)|2026-06-22T20:25:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мінскграда|2026-06-22T19:26:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сяргей Аляксандравіч Друшчыц|2026-06-22T10:21:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Касцельная вежа|2026-06-22T10:13:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іаган Фрыдрых Кнобель|2026-06-22T07:53:24Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ny9lux6u6i0w044veqgnn41anb1k6cy Лебак (акруга) 0 195434 5161387 4581053 2026-07-06T00:47:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161387 wikitext text/x-wiki {{Акруга Інданезіі |Беларуская назва = Лебак |Арыгінальная назва = Lebak |lat_dir = S |lat_deg = 6 |lat_min = 7 |lat_sec = 12 |lon_dir = E |lon_deg = 106 |lon_min = 9 |lon_sec = 1 |region = |type = |узровень = 1 |CoordScale = 2000000 |Сталіца = [[Рангкасбітунг]] |Правінцыя = [[Бантэн]] |Мова = [[Інданезійская мова|інданезійская]] |Насельніцтва = 1 203 680 (2010) <ref>[http://banten.bps.go.id/lebak.htm statistics by region]</ref> |Плошча = 3 044,72<ref>[http://www.lebakkab.go.id/index.php?pilih=hal&id=25 Website Kabupaten Lebak]</ref> |Карта адміністрацыйнай адзінкі = Locator kabupaten lebak.png |Сайт = http://www.lebakkab.go.id/ }} '''Акруга Лебак''' — акруга ў інданезійскай [[Бантэн|правінцыі Бантэн]]. У склад акругі ўваходзіць 28 раёнаў, 340 сельскіх паселішчаў і 5 гарадскіх. Праз акругу праходзіць чыгунка Джакарта-Мерак. == Гісторыя == У акрузе Лебак ў студзені 1856 пост асістэнта-рэзідэнта атрымаў [[Эдуард Доўвес Дэкер]]. Ён сутыкнуўся з жахлівымі злоўжываннямі мясцовых інданезійскіх кіраўнікоў, а таксама знайшоў, што яго папярэднік Каролюс быў атручаны. Пасля таго, як абвінавачванне, высунутае ім супраць рэгента (вышэйшая пасада ў правінцыі для інданезійскага кіраўніка) было адпрэчана кіраўніцтвам калоніі, ён у лютым 1856 года падаў у адстаўку. Не сустрэўшы разумення ўлад і не знайшоўшы працу на Яве, у наступным годзе ён канчаткова вярнуўся ў Еўропу. У 1859 годзе ў Брусэлі Доўвес Дэкер напісаў раман «Макс Хавелар, або Кававыя аўкцыёны Нідэрландскага гандлёвага таварыства», які моцна паўплываў на кіруючыя колы Нідэрландаў і дзякуючы бліскучай мове усталяваў новыя стандарты ў галандскай літаратуры. == Адміністрацыйны падзел == Акруга дзеліцца на наступныя раёны: * Банджарсары * Баях * Баджангманік * Чыбадак * Чыбебер * Чыгемблонг * Чыхара * Чыджаку * Чыкулур * Чылесес * Чылагранг * Чымарга * Чыпанас * Чырынтэн * Чыругбітунг * Гурунгкенчана * Каланг Аньяр * Лебак Гедонг * Лёвідамар * Маджа * Малінгпінг * Мунчанг * Пангаранган * Ранкгасбітунг * Саджыра * Сабанг * Ванасалам * Варунгунунг {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.lebakkab.go.id Афіцыйны сайт]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090201045959/http://www.lebakkab.go.id/ |date=1 лютага 2009 }} {{Правінцыя Бантэн}} [[Катэгорыя:Акругі правінцыі Бантэн|Лебак]] tl3z36cos5iwvm7cc0u8f2b09g1xtgc Леў Ісаакавіч Мільчын 0 199513 5161402 4580511 2026-07-06T03:11:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161402 wikitext text/x-wiki {{Персона |імя = Леў Мільчын |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = Савецкі рэжысёр і мастак анімацыйнага кіно |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} |падданства = |дата смерці = |месца смерць = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |вікісховішча = }} {{Цёзкі2|Мільчын}} '''Леў Ісаакавіч Мільчын''' (18 жніўня 1920, [[Мінск]] — 28 чэрвеня 1987) — савецкі рэжысёр і мастак анімацыйнага кіно, педагог. [[Заслужаны мастак РСФСР]] (1979). == Біяграфія<ref>[http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid=960&sp=1 Аниматор.ру: Мильчин Лев Исаакович]</ref> == Нарадзіўся ў сям’і мастака [[Ісаак Іосіфавіч Мільчын|Ісаака Іосіфавіча Мільчына]]. Скончыў [[Мінская мастацкая школа|Мінскую мастацкую школу]]<ref>[http://www.gzt.ru/culture/2004/08/29/025126.html «Вокруг него всегда были красивые женщины» — Культура — GZT.RU]</ref> і мастацкі факультэт [[Усерасійскі дзяржаўны ўніверсітэт кінематаграфіі імя С. А. Герасімава|УДІКа]]. У перыяд Вялікай Айчыннай вайны быў у апалчэнні, пасля — на [[Казахфільм|ЦАКСе]] ([[Алма-Ата]]) мастаком некалькіх гульнявых кінакарцін. Пасля заканчэння вайны працаваў на студыі «[[Саюзмультфільм]]» мастаком-пастаноўшчыкам маляваных і лялечных фільмаў (з такімі рэжысёрамі, як [[Іван Пятровіч Іваноў-Вано|І. П. Іванова-Вано]], [[Міхаіл Міхайлавіч Цеханоўскі|М. М. Цеханоўскі]], [[Зінаіда Сямёнаўна Брумберг|З. С. Брумберг]], [[Валянціна Сямёнаўна Брумберг|В. С. Брумберг]], [[Уладзімір Іванавіч Палкоўнікаў|У. І. Палкоўнікаў]], [[Аляксандра Гаўрылаўна Снежка-Блоцкая|А. Г. Снежка-Блоцкая]], [[Анатоль Георгіевіч Карановіч|А. Г. Каранович]]). У перыяд 1957-62 гадоў працаваў на кінастудыі «[[Масфільм]]», а з 1962 года — на «[[Саюзмультфільм]]е», у якасці рэжысёра і мастака-пастаноўшчыка. Выкладаў ва [[Усерасійскі дзяржаўны ўніверсітэт кінематаграфіі імя С. А. Герасімава|УДІКу]]. Працаваў у кніжнай графіцы. Член [[Міжнародная асацыяцыя мультыплікацыйнага кіно|АСІФА]].<br /> Пахаваны ў Маскве, на [[Міцінскія могілкі|Міцінскіх могілках]] (уч. 126)<ref>{{Cite web |url=http://moscow-tombs.narod.ru/1987/milchin_li.htm |title=Митинское кладбище: Мильчин Лев Исаакович (фото могилы) |access-date=25 снежня 2012 |archive-date=30 верасня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100930073858/http://moscow-tombs.narod.ru/1987/milchin_li.htm |url-status=dead }}</ref>. === Сям’я === Жонка — [[Тамара Уладзіміраўна Палетыка|Тамара Палетыка]] (1922—2011), мастак анімацыйнага кіно. == Фільмаграфія == === Мастак-пастаноўшчык === * 1947 — [[Канёк-Гарбунок, мультфільм|Канёк-Гарбунок]] * 1948 — [[Цвецік-Сяміцвецік, мультфільм|Цвецік-Сяміцвецік]] * 1949 — [[Гусі-лебедзі, мультфільм|Гусі-лебедзі]] * 1951 — [[Казка пра мёртвую царэўну і сем волатаў, мультфільм|Казка пра мёртвую царэўну і сем волатаў]] * 1954 — [[Царэўна-Жаба, мультфільм|Царэўна-Жаба]] * 1955 — [[Зачараваны хлопчык, мультфільм|Зачараваны хлопчык]] * 1956 — [[Палка-выручалка, мультфільм|Палка-выручалка]] * 1957 — [[Выкананне жаданняў, мультфільм|Выкананне жаданняў]] * 1962 — [[Мой малодшы брат, фільм|Мой малодшы брат]] * 1967 — [[Прыгоды барона Мюнхаўзена, мультфільм|Прыгоды барона Мюнхаўзена]] * 1968 — Камедыянт * 1970 — [[Адважны Робін Гуд, мультфільм|Адважны Робін Гуд]] === Рэжысёр === * 1963 — [[Светлячок № 3]] * 1963 — [[Свіння-скарбонка, мультфільм|Свіння-скарбонка]] * 1964 — [[Можна і нельга, мультфільм|Можна і нельга]] * 1965 — [[Дабрыдзень, атам!, мультфільм|Дабрыдзень, атам!]] * 1966 — [[Жу-жу-жу, мультфільм|Жу-жу-жу]] * 1966 — [[Сёння дзень нараджэння, мультфільм|Сёння дзень нараджэння]] * 1967 — [[Будзільнік, мультфільм|Будзільнік]] * 1968 — [[Светлячок № 8]] * 1969 — [[Бабулін парасонік, мультфільм|Бабулін парасонік]] * 1970 — [[Апавяданні старога марака. Незвычайнае падарожжа.]] * 1971 — [[Апавяданні старога марака. Незаселены востраў.]] * 1972 — [[Апавяданні старога марака. Антарктыда.]] * 1976 — [[Стойкі алавяны салдацік, мультфільм, 1976|Стойкі алавяны салдацік]] * 1977 — [[Як Маша пасварылася з падушкай]] * 1978 — [[Маша больш не гультайка, мультфільм|Маша больш не гультайка]] * 1979 — [[Маша і чароўнае варэнне, мультфільм|Маша і чароўнае варэнне]] * 1984 — [[Казка пра цара Салтане, мультфільм, 1984|Казка пра цара Салтане]] * 1985 — [[Агурочны конік, мультфільм|Агурочны конік]] * 1986 — [[Певень і баярын, мультфільм|Певень і баярын]] == Гл. таксама == * [[:Катэгорыя:Мультфільмы Льва Мільчына|Мультфільмы Льва Мільчына]] == Художник-иллюстратор == * ''[[Агнешка Асецкая|Осецкая, Агнешка]]''. Здравствуй, Евгений! / Перевод с польского [[Уладзімір Аляксандравіч Прыходзька|Приходько, Владимир Александрович|''В. Приходько'']]. Рисунки Л. Мильчина. М.: [[Дзіцячая літаратура, выдавецтва)|Детская литература]], [[1972]]. — 94 с. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга | аўтар = [[Сяргей Уладзіміравіч Капкоў|Сергей Капков]] | загаловак = [[Энцыклапедыя айчыннай мультыплікацыі|Энциклопедия отечественной мультипликации]] | спасылка = | адказны = | месца = М. | выдавецтва = Алгоритм | год = 2006 | том = | старонак = 816 | старонкі = | isbn = 5-9265-0319-4 | тыраж = 3 000 | ref = }} . з.437-438. * Сергей Капков: Интервью — [http://www.animator.ru/articles/article.phtml?id=44 Тамара Полетика: «Перед каждым фильмом я трусила»] — «Газета», 30 августа 2004 == Спасылкі == * {{imdb name|0586975}} * [http://www.russiancinema.ru/names/name3714/ Леў Мільчын — Энцыклапедыя айчыннага кіно пад рэд. Л. Аркус]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мільчын Леў Ісаакавіч}} [[Катэгорыя:Заслужаныя мастакі РСФСР]] [[Катэгорыя:Мастакі-мультыплікатары]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры СССР]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Саюзмультфільма]] [[Катэгорыя:Рэжысёры мультыплікацыі]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары СССР]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары Расіі]] jjn48egrm9ojrlrrei1adffswe5ztr6 Магілёўхімвалакно 0 199766 5161232 5057032 2026-07-05T12:58:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Дырэктары і генеральныя дырэктары */ 5161232 wikitext text/x-wiki {{Кампанія |назва = Магілёўхімвалакно |лагатып = |тып = [[Адкрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг на біржы = |дэвіз = |заснавана = {{Дата|5|11|1968}} |заснавальнікі = |размяшчэнне = [[Магілёў]], [[Беларусь]] |ключавыя фігуры = Алег Анатольевіч Курылін |галіна = [[Хімічная прамысловасць]] |прадукцыя = [[Дыметылтэрэфталат]], [[Эфір (хімія)|поліэфірнае]] [[валакно]], [[бутэлька]] |абарот = 1095 мільярдаў [[Беларускі рубель|рублёў]] ([[2009]]<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 21 чэрвеня 2010| url = http://www.belaruspartizan.org/bp-forte/?page=102&news=63800&locale=be| загаловак = Названая пяцёрка найбуйнейшых прадпрыемстваў Беларусі| назва праекта = Эканоміка| выдавецтва = [[Беларускі партызан]]| дата = 6 лютага 2012 | мова = ru}}</ref>; 391 мільён [[$]]<ref>{{Спасылка | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2009| загаловак = Звесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2009 год| выдавецтва = [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]]| дата = 6 лютага 2012 | каментар = Паводле сярэднегадавое цаны (2803,27) набыцця долара}}</ref>) |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = 55 млн. руб. ([[2007]]<ref>{{Спасылка| url = http://pda.tr200.biz/referat_ekonomika/?referat=197613&page=1| загаловак = Практычны аналіз кіравання прадпрыемствам нафтахімічнай прамысловасці на прыкладзе ААТ «Магілёўхімвалакно»| назва праекта = Эканоміка| выдавецтва = Электронная бібліятэка txt.tr200.biz| дата = 6 лютага 2012| мова = ru| access-date = 2 чэрвеня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20160305165127/http://pda.tr200.biz/referat_ekonomika/?referat=197613&page=1| archive-date = 5 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>; 25,6 тыс. $<ref>{{Спасылка | url = http://www.nbrb.by/bel/statistics/ForexMarket/AvrExRate/?yr=2007| загаловак = Звесткі аб сярэднеўзважаным курсе беларускага рубля да замежных валютаў на валютным рынку Рэспублікі Беларусь за 2007 год| выдавецтва = Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь| дата = 6 лютага 2012 | каментар = Паводле сярэднегадавое цаны (2148,89) набыцця долара}}</ref>) |лік супрацоўнікаў = 8 тысяч |матчына кампанія = [[Белнафтахім]] |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = [http://www.khimvolokno.by www.khimvolokno.by] }} '''Магілёўхімвалакно''' — найбуйнейшае прадпрыемства Беларусі па вытворчасці поліэфірных валокнаў і ніцяў, што знаходзіцца ў [[СЕС Магілёў|свабоднай эканамічнай зоне Магілёва]]. Большасць [[выраб]]аў пастаўляе за мяжу і складаецца з [[рамонт]]на-будаўнічай вытворчасці і чатырох заводаў: арганічнага [[сінтэз]]у, сінтэтычнага валакна, поліэфірных ніцей і рамонтна-механічнага. Асноўнымі вырабамі прадпрыемства з’яўляюцца: * дыметылтэрэфталат, [[поліэтылентэрэфталат]], біядызельнае [[паліва]]; * поліэфірныя валакно, [[жгут]], [[кампазіт]], [[напаўняльнік]], [[ніць]], [[палатно]], [[стужка]], [[тэрмаэластапласт]], [[шнур]]; * бутэлька, [[пажаратушыльнік]], [[пажарны рукаў]]. == Дырэктары і генеральныя дырэктары == * [[Валерый Сямёнавіч Бяляўскі]] (26 чэрвеня 1965—1974)<ref name="vedo">[https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/library/files/smi/2013/mogilevskie_vedomosti_2013_11_iyunya_s5.pdf О. Синякина. Химический гигант на Днепре // Могилевские ведомости, 11 июня 2013. — С. 5]</ref>, * [[Павел Мікалаевіч Зярноў]] (1974—1981)<ref name="vedo"/>, * [[Аляксандр Аляксандравіч Пятроў]] (17 сакавіка 1981 — 11 лютага 1985)<ref name="vedo"/>, * [[Іван Апанасавіч Ефанаў]] (1 сакавіка 1985 — 16 чэрвеня 1999)<ref name="vedo"/>, * [[Канстанцін Віктаравіч Гісак]] (з 6 жніўня 1999)<ref>[https://etalonline.by/document/?regnum=c29901234&q_id=2182628 Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 6 августа 1999 года № 1234 «Об утверждении К. В. Гисака в должности генерального директора могилевского производственного объединения „Химволокно“»]</ref>, * [[Сяргей Міхайлавіч Пузевіч]] (лістапад 2008<ref>[https://polymery.ru/letter.php?n_id=4715&cat_id=&page_id=4 «Могилевхимволокно» о перспективах развития]</ref> — 2014<ref>[https://ctv.by/news/ekonomika/petr-rudnik-predstavlen-trudovomu-kollektivu-mogilevhimvolokno-v-kachestve-generalnogo-direktora Петр Рудник представлен трудовому коллективу «Могилевхимволокно» в качестве генерального директора]</ref>), * [[Пётр Міхайлавіч Руднік]] (снежань 2014<ref>[https://www.gazeta-ts.by/petr-rudnik-novyiy-generalnyiy-direktor-oao-mogilevhimvolokno/ Пётр Рудник — новый генеральный директор ОАО «Могилёвхимволокно»]</ref> — кастрычнік 2022<ref>[https://magilev.by/news/2022/10/03/vladimir-markov-vozglavil-oao-mogilevhimvolokno Владимир Марков возглавил ОАО «Могилевхимволокно»]</ref><ref name="chem">[https://belchemoil.by/news/obshhestvo/petr-rudnik-vse-luchshee-so-mnoj-proizoshlo-v-mogileve Петр Рудник: «Все лучшее со мной произошло в Могилеве»]</ref>), * [[Уладзімір Іванавіч Маркаў]] (з кастрычніка 2022)<ref name="belta">[https://blr.belta.by/president/view/novy-ministr-pamochnik-prezidenta-i-abnaulenne-mjastsovaj-vertykali-padrabjaznastsi-kadravaga-dnja-u-120092-2022/ Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка 3 кастрычніка разгледзеў кадравыя пытанні]</ref>, * [[Алег Анатольевіч Курылін]] (з кастрычніка 2025)<ref>[https://blr.belta.by/president/view/kiraunitstva-vykankamau-ministerstvau-i-bujnyh-pradpryemstvau-lukashenka-razgledzeu-kadravyja-pytanni-150295-2025/ Кіраўніцтва выканкамаў, міністэрстваў і буйных прадпрыемстваў. Лукашэнка разгледзеў кадравыя пытанні]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Магілёва]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Хімічныя і нафтахімічныя кампаніі Беларусі]] 310ci9q0037snnf5owkv6hb90chww2h Луперкаліі 0 204567 5161445 5110024 2026-07-06T07:03:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161445 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Луперкаліі''' ({{lang-lat|Lupercalia}} ад ''lupus''-воўк) — [[Старажытны Рым|старажытнарымскае]] [[язычніцтва|язычніцкае]] свята ўрадлівасці ў гонар Луперка (''Lupercus'') — бога [[Фаўн]]а; [[фестываль]], звязаны з пастушаскім культам. Фестываль адбываўся з 13 па 15 лютага ў гроце '''Lupercal''' каля падножжа ўзгорка [[Палацін]], дзе, згодна з паданнем ваўчыца выгадавала [[Ромул і Рэм|Ромула і Рэма]], заснавальнікаў [[Рым]]а. Кожны год ''луперкі'', жрацы Луперка з [[Патрыцыі|патрыцыянскай]] моладзі, збіраліся ў гэтым гроце, дзе на адмысловым алтары прыносілі ў ахвяру маладых коз і сабак, пасля рытуальнай трапезы ''луперкі'' разразалі шкуры ахвярных казлоў, і, ўзброіўшыся кавалкамі шкур, і распрануўшыся дагала, бегалі па гораду, хвастаючы ўсіх сустрэчных кавалкамі шкур. Жанчыны ахвотна падстаўлялі целы пад удары, паколькі лічылася, што сцябанне ''луперка'' дапамагае лягчэй нарадзіць<ref>[http://penelope.uchicago.edu/Thayler/E/Roman/Rext/secondary/SMIGRA*/Lupercalia.html The Lupercalia (Smith’s Dictionary, 1875)]</ref>. У Старажытным Рыме Луперкаліі лічыліся запазычанай ўрачыстасцю старажытнагрэчаскага бога [[Пан (міфалогія)|Пана]], які як апякун статкаў і ахоўнік іх ад ваўкоў меў мянушку Луперк. У 496 годзе Папа [[Геласій I]] забараніў Луперкаліі. З цягам часу святкаванне [[Дзень Святога Валянціна|Дня Святога Валянціна]] як дня закаханых замяніла Луперкаліі<ref name="kazan">''[[Андрэй Вячаслававіч Кураеў|Андрэй Кураеў]].'' [http://www.kazan.eparhia.ru/zhurnal/?id=18121 14 февраля — День святого Валентина?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304123725/http://www.kazan.eparhia.ru/zhurnal/?id=18121 |date=4 сакавіка 2016 }} // «Православие в Татарстане», 14.02.2009 [http://www.kuraev.ru8index.php?option=com_content&tasc=view&id=80&Itemid=38 копія]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == У літаратуры == * Луперкаліі згадваюцца ў «Параўнальных жыццяапісаннях» [[Плутарх]]а,<ref>Плутарх. ''Цэзар, 61.''</ref> а падрабязнае апісанне іх дадзена ў «Фастах» [[Публій Авідзій Назон|Авідзія]]<ref>Авідзій. ''Фасты, ІІ, 15 студзеня''.</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Луперкалии}} * {{ВТ-МЭСБЕ|Луперкалии}} * {{З БСЭ|http://slovari.yandex.ru/Луперкалии/БСЭ/Луперкалии/}} * [http://antiquites.academic.ru/1200/Луперкалии Луперкалии] — Античный мир в терминах, именах и названиях: Словарь-справочник по истории и культуре Древней Греции и Рима / Науч. ред. А. И. Немировский. — 3-е изд. — Мн: Беларусь, 2001 * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/relig/2152 Луперкалии] — Теософский словарь {{Рымская міфалогія}} {{Святы Старажытнага Рыма}} [[Катэгорыя:Святы Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Старажытным Рыме]] 75smp2exbd7m6mehkqf66qudz1likug Леў Саламонавіч Габерман 0 229058 5161408 4120241 2026-07-06T04:04:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161408 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Леў Саламонавіч Гоберман''' ({{lang-ru|Гоберман Лев Соломонович}}; {{ДН|28|8|1892}}, {{МН|Тураў||Горад Тураў}} — {{ДС|10|8|1959}}, {{МС|Масква||Горад Масква}}) — савецкі ваенны ветэрынар. Брыгветўрач (1936). Генерал-маёр ветэрынарнай службы (1943). == Біяграфія == У 1911—1916 гг. вучыўся ў Варшаўскім ветэрынарным інстытуце. Пасля заканчэння інстытута быў мабілізаваны на руска-германскі фронт. З 1918 г. служыў у [[РСЧА|Чырвонай Арміі]]. У гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] быў начальнікам ветэрынарнай службы [[Кавалерыя|кавалерыйскага]] корпуса, затым арміі. У 1939—1941 гг. служыў у [[Растоў-на-Доне|Растове-на-Доне]] начальнікам ветэрынарнага аддзела [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказскага ваеннай акругі]]. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] быў начальнікам ветэрынарнага аддзела арміі, начальнікам ветэрынарнага аддзела Паўднёва-Заходняга і Волхаўскага франтоў. У 1944—1949 гг. з'яўляўся намеснікам начальніка ветэрынарнага кіравання Чырвонай Арміі. З 1949 г. у адстаўцы. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.istmira.com/razlichnoe/evrei-na-donskoj-zemle/page/388/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304132438/http://www.istmira.com/razlichnoe/evrei-na-donskoj-zemle/page/388/ |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://www.rujen.ru/index.php/ГОБЕРМАН_Лев_Соломонович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210207224040/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%9E%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D_%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=7 лютага 2021 }} * [http://www.jewmil.com/biografii/item/331-goberman-lev-solomonovich] {{DEFAULTSORT:Габерман Леў Саламонавіч}} [[Катэгорыя:Ветэрынары СССР]] [[Катэгорыя:Ваенныя СССР]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры СССР]] j1cbxy3tqns1gmh3nkekhliuz475jpb Лувійскія іерогліфы 0 230611 5161426 4017475 2026-07-06T05:57:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161426 wikitext text/x-wiki {{пісьменнасць |імя = Лувійскія іерогліфы |тып = адкрыта-складовае + ідэаграмы |мовы = [[лувійская мова]] |дзе ўзнікла = [[Хецкае царства]] |тэрыторыя = цэнтральная [[Анатолія]] |дата = |перыяд = каля 14 - 8 стст. да н.э. |кірунак = бустрафедон |знакаў = некалькі сот |статус = знікла |стваральнік = |дакумент = |паходжанне = арыгінальнае |нашчадкі = няма |роднасныя = няма |юнікод = |ISO = |прыклад = Troy VIIb hieroglyphic seal reverse.png |памер = 160px |подпіс = Прамалёўка адваротнага боку іерагліфічнага друку, знойдзенай у культурным слоі [[Троя|Троі]] VIIb. }} '''Лувійскія іерогліфы''' — самабытная пісьменнасць, распаўсюджаная ў [[Хецкае царства|Хецкім царстве]]. Вядомая пад назвай «хецкія іерогліфы» (па назве царства), «лувійскія іерогліфы» (па назве [[лувійская мова|мовы]], якую яны перадавалі) або «анаталійскія іерогліфы» (па месцазнаходжанні). Хоць знакі маюць малюнкавы выгляд, пісьменнасць у сваёй аснове з'яўляецца не ідэаграфічнай, а складовай. Паводле паходжання пісьменнасць не мае нічога агульнага з пісьменнасцямі суседніх рэгіёнаў<ref>A. Payne, ''Hieroglyphic Luwian'' (2004), p. 1.</ref><ref>Melchert, H. Craig. 2004. «Luvian», in ''The Cambridge Encyclopedia of the World’s Ancient Languages'', ed. Roger D. Woodard. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-56256-2</ref><ref>Melchert, H. Craig. 1996. «Anatolian Hieroglyphs», in ''The World’s Writing Systems'', ed. Peter T. Daniels and William Bright. New York and Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-507993-0</ref>. == Гісторыя == Па часе ўзнікнення лувійскія іерогліфы з'яўляюцца пазнейшымі, чым хецкі [[клінапіс]] (адаптаваная форма акадскага клінапісу), і паступова выцеснілі апошні. [[Выява:Luwian Language de V2.svg|thumb|Геаграфічнае распаўсюджванне лувійскіх іерогліфаў. Вобласці, дзе была зроблена большасць знаходак, заштрыхаваны.]] Найбольш раннія прыклады сустракаюцца на асабістых пячатках і вельмі кароткія: надпісы ўтрымліваюць толькі імёны, тытулы і магічныя знакі. Даволі доўгія тэксты выяўлены на манументальных надпісах на камені, некалькі дакументаў захаваліся на свінцовых палосках. Першыя манументальныя надпісы адносяцца да позняга [[Бронзавы век|бронзавага веку]], прыкладна XIV—XIII стст. да н.э. На працягу наступных двух стагоддзяў лувійскія іерогліфы засведчаны толькі вельмі рэдкімі знаходкамі, пасля чаго ў слаях з X па VIII стст. да н.э. яны зноў прадстаўлены ў вялікай колькасці. Прыкладна ў пачатку VII ст. да н.э. яны знікаюць канчаткова, выцесненыя [[малаазійскія алфавіты|малаазійскімі алфавітамі]]. == Мова == {{main|Лувійская мова}} Відавочна, пісьменнасць была распрацавана і прыстасавана спецыяльна для лувійскай мовы, а не запазычана звонку (пра гэта гаворыць, у прыватнасці, адсутнасць складаў з галосным -е-). Тэкстаў, запісаных гэтым пісьмом на іншых мовах, не выяўлена<ref>R. Plöchl, ''Einführung ins Hieroglyphen-Luwische'' (2003), p. 12.</ref>, хоць у тэкстах і сустракаюцца іншамоўныя ўкрапіны — [[хурыцкая мова|хурыцкія]] імёны багоў ці глосы з [[урарцкая мова|урарцкай мовы]] (прыклад: [[Файл:Hieroglyph Luwian Urartian aqarqi.jpg|500x33px]] ''á — ḫá+ra — ku'' = [[Файл:Hieroglyph Urartian aqarqi.jpg|100x33px]] ''aqarqi'' ці [[Файл:Hieroglyph Luwian Urartian tyerusi_1.jpg|500x33px]] ''tu — ru — za'' = [[Файл:Hieroglyph Urartian tyerusi.jpg|100x33px]] ''ṭerusi'', дзве адзінкі вымярэнняў). == Тыпалогія == Як і [[егіпецкія іерогліфы]], лувійскія складаюцца з гукавых (адкрытаскладовых, некалькі двухскладовых) і лагаграфічных знакаў. Наконт чытання большасці складовых знакаў дагэтуль маюцца сумневы, з якой галоснай іх чытаць — а ці i. Словы маглі запісвацца лагаграмамі, фанетычна ці змяшаным спосабам (гэта значыць лагаграма + фанетычны кампанент), перад словамі мог ставіцца [[дэтэрмінатыў]] (знак, які вызначае, да якога класа адносіцца слова). У адрозненне ад егіпецкіх, радкі лувійскіх іерогліфаў пісаліся напераменку злева направа, затым справа налева (такі напрамак пісьма грэкі называлі ''[[бустрафедон]]'', літаральна «па ходзе вала» (які арэ поле). Некаторыя знакі Фесцкага дыска нагадваюць лувійскія іерогліфы (на гэтай падставе [[Уладзімір Іваноў Георгіеў|У. Георгіеў]] спрабаваў прачытаць [[Фесцкі дыск]]), аднак у цэлым гэта розныя, не звязаныя адна з адной пісьменнасці. == Дэшыфроўка == [[File:Anatolian - Seal of Tarkummuwa, King of Mera - Walters 571512.jpg|thumb|right|Хецкія іерогліфы атачаюць фігуру ў царскім адзенні. Надпіс, паўтараецца клінапісам вакол вобада, называючы ўладальніка пячаткі: хецкага кіраўніка Таркумувы. Гэты знакаміты артэфакт даў ключ да далейшай дэшыфроўкі лувійскага клінапісу]] Першыя крокі ў дэшыфроўцы зрабілі [[Арчыбальд Сейс|А. Сейс]], [[Бедржых Грозны|Б. Грозны]], [[Іаганес Фрыдрых|І. Фрыдрых]], якім удалося ўсталяваць чытанне некалькіх дзясяткаў знакаў. Большую частку знакаў дэшыфраваў [[Эмануэль Ларош]] у [[1960]] г. У [[1973]] [[Дэвід Хокінс]], [[Ганна Марпурга Дэвіс]] і [[Гюнтэр Нойман]] усталявалі, што мова надпісаў была лувійскай, а не хецкай, пры гэтым яны выправілі частку памылковых прачытанняў знакаў, напрыклад, для знакаў *376 і *377 замест ''i, ī'' были предложены чтения ''zi, za''. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Luwian hieroglyphs}} * http://www.ancientscripts.com/luwian.html * [http://indoeuro.bizland.com/project/script/luwia.html Luwian Hieroglyphics] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060712164406/http://indoeuro.bizland.com/project/script/luwia.html |date=12 ліпеня 2006 }} from the Indo-European Database * [http://www.hethport.uni-wuerzburg.de/luwglyph/Signlist.pdf Sign list] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160206203623/http://www.hethport.uni-wuerzburg.de/luwglyph/Signlist.pdf |date=6 лютага 2016 }}, with logographic and syllabic readings {{пісьменнасці}} [[Катэгорыя:Хецкае царства]] [[Катэгорыя:Іерагліфіка]] [[Катэгорыя:Старажытныя пісьменнасці Блізкага Усходу і Міжземнамор’я]] gwsc4qay7rcbr8pziziy3byvwsg74ug Шайтарава 0 234726 5161293 4893253 2026-07-05T16:38:11Z Için warum 153459 /* Назва */ 5161293 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Шайтарава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 42|lat_sec = 43 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 05|lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Верхнядзвінскі |сельсавет = Шайтараўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243019218 }} '''Ша́йтарава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ша́йцерава'''</ref> ({{lang-be-trans|Šajtarava}}, {{lang-ru|Шайтерово}}) — [[аграгарадок]] у [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шайтараўскі сельсавет|Шайтараўскага сельсавета]]. == Назва == Паводле [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], [[Васіль Васільевіч Шур|В. В. Шура]], [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Л. М. Лыча]], назва вёскі Шайтарава ўтворана ад прозвішча цюркскага паходжання<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 406.</ref><ref>В. В. Шур. Беларускія ўласныя імёны. Беларуская антрапаніміка і тапаніміка. Мінск, 1998.</ref><ref>Л. М. Лыч. Назвы зямлі беларускай. Мінск, 1994. С. 38.</ref>. Паходзіць ад старалітоўскага імя індаеўрапейскага двухскладовага тыпу ''Šaitaras'', якое ўтворанае двума складнікамі ''Šai''- (''Šei'') і ''tar''-. Другі складнік ад літоўскага ''tarti'' "мовіць". Узнікненне паселішча звязана з часамі пашырэння Літоўскага княства на ўсход і займання земляў саслабелага Полацкага княства.<ref>https://svajksta.by/archives/36927 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210719210158/https://svajksta.by/archives/36927 |date=19 ліпеня 2021 }}</ref>{{Не АК|05|07|2026}} == Вядомыя асобы == * [[Тарас Канстанцінавіч Хадкевіч]] ([[1912]]-[[1975]]) — беларускі пісьменнік, паэт, перакладчык, публіцыст. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шайтараўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шайтараўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Верхнядзвінскага раёна]] n13v6t59konlhz5m12y4o0r7suny9w4 Кіраўская (аграгарадок) 0 234977 5161275 5152408 2026-07-05T15:16:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161275 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кіраўская}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Кіраўская |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 11|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 06|lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Лятчанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243035546 }} '''Кі́раўская'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kiraŭskaja}}, {{lang-ru|Кировская}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039808&q_id=5855145|title=Решение Витебского районного Совета депутатов 13 марта 2008 года № 89 «О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лятчанскі сельсавет|Лятчанскага сельсавета]]. За 2,5 км на захад ад [[Віцебск]]а, 8 км ад чыгуначнай станцыі Віцебск, на аўтадарозе Віцебск — Полацк. У 2011 годзе частка тэрыторыі аграгарадка ўключана ў склад Віцебска<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614212659/https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|archive-date=14 чэрвеня 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Заснавана ў 1963 годзе ў калгасе імя Кірава. У канцы 1980-х гадоў у вёсцы створаны квартал сучаснай мнагаэтажнай забудовы і дзіцячы сад. У 1991 годзе ўзведзены новы будынак школы на 264 месцы. У лістападзе 1993 года калгас пераўтвораны ў асацыяцыю кааператываў сялянскіх гаспадарак «Адраджэнне». З 27 снежня 1995 года цэнтр сельскагаспадарчага ЗАТ «Адраджэнне». З 2006 года аграгарадок. == Насельніцтва == * 232 гаспадаркі, 739 жыхароў (1997) * 360 гаспадарак, 1049 жыхароў (2018) == Інфраструктура == ААТ «Адраджэнне», сярэдняя школа, дзіцячыя яслі-сад, філіял Старасельскай дзіцячай школы мастацтваў, сельскі клуб, бібліятэка, ФАП, аддзяленне сувязі, 2 магазіны. == Славутасць == * Праваслаўная царква Святой Алены. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|10-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лятчанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лятчанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] owy2s0frzg5a1lyk84tdwhdwubieh6e Вялікая Арда 0 242529 5161522 4978704 2026-07-06T11:48:00Z Ueschar 151377 удакладненне 5161522 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Вялікая арда |статус = |герб = |карта = Большая Орда.png |сталіца = [[Сарай-Берке]] |утворана = [[1433]] |ліквідавана = [[1502]] |плошча = |насельніцтва = |да = Залатая Арда |п2 = |п3 = |п4 = }} '''Вялікая арда''', або '''Волжская Арда''' — тэрмін, які выкарыстоўваецца ў сярэдневяковых крыніцах і сучаснай гістарыяграфіі для абазначэння [[татарскія ханствы|татарскага ханства]], якое з'яўлялася рэшткай [[Залатая Арда|Залатой Арды]] пасля аддзялення ад яе ў сярэдзіне [[XV]] стагоддзя іншых ханстваў: [[Казанскае ханства|Казанскага]] (1438), [[Крымскае ханства|Крымскага]] (1441), [[Нагайская Арда|Нагайскай Арды]] (1440) і інш. Сучаснікі Вялікай арды яе ніяк ад Залатой Арды не аддзялялі, а ханы лічылі сябе вярхоўнымі кіраўнікамі ў межах усіх татарскіх дзяржаў былога ўлуса Джучы. Тэрыторыя Вялікай арды ўключала землі паміж [[Дон]]ам і [[Волга]]й, [[Ніжняе Паволжа]] і стэпы [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]]. Сталіцай быў г.[[Сарай-Берке]] («Новы палац», або «Палац Берке»). Першым [[Хан (тытул)|ханам]] Вялікай Арды можна лічыць [[Саід-Ахмад I|Сеід-Ахмеда I]], унука [[Тахтамыш]]а, нашчадка [[Чынгісхан]]а. == Гісторыя == У сярэдзіне [[XV]] стагоддзя Вялікая Арда адыгрывала важную ролю ў палітычным жыцці [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. Аднак як і Залатую Арду, яе раздзіралі ўнутраныя супярэчнасці. У 1455-56 Вялікая Арда пацярпела паражэнне ад крымскага хана [[Хаджы I Гірэй|Хаджы I Гірэя]]. У [[1459]] ад Вялікай Арды адпала [[Астрахань]], дзе хан [[Махмуд, астраханскі хан|Махмуд]] (кіраваў 1459-65), які ўцёк ад брата, што паўстаў супраць яго, заснаваў незалежнае [[Астраханскае ханства]]. Пры [[Ахмат|хане Ахмаце]] (кіраваў 1459-81) Вялікая Арда некалькі ўзмацнілася, быў заключаны саюз з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]] і [[ВКЛ|Літвой]] ([[1472]]) і ўсталяваны дружалюбныя адносіны з [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] ([[1476]]). Захаваліся сярэбраныя манеты Ахмата <ref>Пачкалов А. В. О монетах «Бик-Базара» и «Тимур Бик-Базара» (Джучиды, XV в.) // Российская археология. № 2. М., 2007. С. 33-38.</ref>. Былі прадпрынятыя ваенныя паходы на Крымскае ханства (1474-78) і [[Маскоўскае княства]] (1472 і «[[Стаянне на Угры (1480)|Стаянне на Угры]]» [[1480]] года). Аднак спробы Ахмата зноў навязаць Маскоўскай дзяржаве [[васал]]ьную залежнасць пацярпелі няўдачу. Пасля няўдалага паходу на Маскву Ахмат распусціў войскі і быў забіты ў сваёй стаўцы невялікім атрадам, узначаленым Сібірскім ханам [[Ібак]]ам і нагайцамі на чале з [[Муса-бій|Мусой]] і [[Ямгурчы-бій|Ямгурчы]]. У гэты раз Ібак і не спрабаваў захапіць уладу ў Вялікай Ардзе. Забойства мабыць было выклікана тым, што нагайцы і сібірскі хан асцерагаліся ўзмацнення Ахмата і магчымага аднаўлення яго ўлады над імі. Дзеці [[Ахмат]]а ўжо не валодалі такім палітычным уплывам. [[Саід-Ахмад II|Сеід-Ахмед-хан]] сабраўшы армію ў [[1485]] годзе выгнаў свайго старэйшага брата [[Муртаза|Муртазу-хана]] з Сарая. Той бег у [[Сібірскае ханства|Сібір]], і [[Ібак]] ізноў захапіў [[Сарай-Берке|Сарай]] праз 2 гады. У [[1486]] годзе пачалася вайна паміж Вялікай Ардой і [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]]. Муртаза-хан загінуў у бітве з крымскім войскам. Вялікая Арда была разгромлена крымскім ханам [[Менглі I Гірэй|Менглі I Гірэем]] і стала васалам [[Крымскае ханства|Крыма]]. [[Ібак]] урываецца ў Паволжа і захоплівае [[Сарай-Берке|Сарай]]. [[Ібак]] быў забіты падчас мецяжу ў [[Сібірскае ханства|Сібіры]]. У [[Сарай-Берке|Сараі]] ханам становіцца сын Сеід-Ахмед-хана [[Шэйх Ахмад|Шэйх Ахмад-хан]]. У [[1502]] годзе Крымскае ханства напала на Вялікую Арду і захапіла Паволжа. Вялікая Арда перастала існаваць, і крымскія ханы сталі лічыць, што золатаардынская годнасць перайшла да іх. Заволжскія землі ўвайшлі ў склад [[Нагайская Арда|Нагайскай Арды]], а землі паміж Донам і Волгай фармальна адышлі да Крыма, але неўзабаве, у [[1556]] годзе, былі далучаны да [[Маскоўскае княства|Маскоўскай дзяржавы]]. == Ханы Вялікай Арды == # [[Саід-Ахмад I|Саід-Ахмед-хан]], сын [[Керымберды]], хан Вялікай Арды ([[1435]]—[[1465]]) # [[Ахмат|Ахмад-хан]], сын [[Кічы-Мухамед|Кічык Мухамад-хана]], хан Вялікай Арды ([[1465]]—[[1481]]) # [[Саід-Ахмад II|Сеід-Ахмед-хан]], хан Вялікай Арды ([[1481]]) # [[Ібак]], хан Вялікай Арды ([[1481]]) # [[Муртаза|Муртаза-хан]], хан Вялікай Арды ([[1481]]—[[1485]]) # [[Саід-Ахмад II|Сеід-Ахмед-хан]], хан Вялікай Арды ([[1485]]—[[1487]]) # [[Ібак]], хан Вялікай Арды ([[1487]]) # [[Муртаза|Муртаза-хан]], хан Вялікай Арды ([[1487]]—[[1491]]) # [[Менглі I Гірэй]], хан Вялікай Арды ([[1491]]) # [[Ібак]], хан Вялікай Арды (1491—1495) # [[Шэйх-Ахмед|Шэйх Ахмед-хан]], хан Вялікай Арды ([[1495]]—[[1502]]) {{зноскі}} == Літаратура == * [[Ігар Барысавіч Грэкаў|Греков И. Б.]] Восточная Европа и упадок Золотой Орды (на рубеже 14-15 вв.). — М., 1975. * Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск, 1960. [[Катэгорыя:Мангольскія дзяржавы]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Расіі]] [[Катэгорыя:Залатая Арда]] [[Катэгорыя:Цюрка-татарскія дзяржавы]] gs7ms7btf4damnda29i3nj0en9imqjc Славацічы 0 251603 5161292 5109766 2026-07-05T16:28:56Z Için warum 153459 5161292 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Славацічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Славацічы. Царква Святога Георгія (02).jpg |подпіс = Царква Святога Георгія |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 59|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 51|lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Зэльвенскі |сельсавет = Дабраселецкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =48 |насельніцтва = 139 |год перапісу =2001 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Slavacičy |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242987163 }} '''Слава́цічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Slavacičy}}, {{lang-ru|Словатичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на аўтадарозе [[Зэльва]]—[[Ружаны]]. Уваходзіць у склад [[Дабраселецкі сельсавет|Дабраселецкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 25 кіламетраў на поўдзень ад гарадскога пасёлка і чыгуначнай станцыі [[Зэльва]], 153 кіламетры ад [[Гродна]]. Да 2017 года Славацічы былі цэнтрам [[Славаціцкі сельсавет|Славаціцкага сельсавета]]<ref>{{cite web|url=http://pravo.by/document/?guid=3961&p0=D917r0083035|title=«О некоторых вопросах административно-территориального устройства Зельвенского района Гродненской области». Решение Гродненского областного Совета депутатов от 18 апреля 2017 г. № 243|lang=ru|accessdate=9 ліпеня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210614213849/https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=D917r0083035|archivedate=14 чэрвеня 2021|url-status=dead}}</ref>. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Славацічы этнанімічнага паходжання — славянскае пасяленне, месцапражыванне<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 351.</ref>. == Гісторыя == У 1663 годзе згадваецца ў складзе [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ваўкавыскага павету]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 2</ref>. == Насельніцтва == * 2001 год -- 139 жыхароў, 48 двароў. == Інфраструктура == Дзейнічаюць сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя, аддзяленне сувязі. == Славутасці == * [[Свята-Георгіеўская царква (Славацічы)|Свята-Георгіеўская царква]] (1788) * Помнік землякам, якія загінулі ў часы ВАВ ==Іншае == Было старажытнае двухасноўнае балцка-прускае імя ''Sla-wote'' (Слават)<ref>Алесь Мікус. Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе. Масква, 2025. С. 57.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Славацічы||493}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Slavacičy}} {{Дабраселецкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дабраселецкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Зэльвенскага раёна]] [[Катэгорыя:Славацічы| ]] qx9mpw5bsqcfcoz6tbwwdtuvb2yp0z2 Рулевічы 0 252379 5161294 5101133 2026-07-05T16:45:37Z Için warum 153459 5161294 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рулевічы |вобласць = Гродзенская |раён = Лідскі |сельсавет = Ваверскі }} '''Ру́левічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rulievičy}}, {{lang-ru|Рулевичи}}) — [[вёска]] ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ваверскі сельсавет|Ваверскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Прозвішчы Рулевіч і іншыя == На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы ''Рулевіч, Руль'' і да т. п. ўтвораны ад ''руль'' бел. «руль», рус. «насаты, насач» або ад бел. ''руля'' «ствол стрэльбы»<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 354-355.</ref>. З-пад Ліды было прозвішчы Рулевіч, з Іўя — Руль<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM6-PY1B?i=77&cat=1056222 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99CR-1SGM?cat=2322277&i=651&lang=pl</ref>. Ёсць літоўскія ''Rulis, Rulys'', латышскае ''Ruls''.<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=040b0cd9776799f3629a39d8565fbd89 https://uzvardi.lv/surname/767972</ref> Было свіслацкае Рулейша, лідскае Рулейка,<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-D39D-J?i=288&cat=2323279&lang=ru https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BC-C3B4-6?i=160&cat=2325345</ref>. Ёсць літоўскія прозвішчныя -''eiš-, -eik''-<ref>Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 220.</ref>. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Ruhl''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/2422/1 Ruhl // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Ruhle''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/30518/1 Ruhle // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Rulef''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/970113/1 Rulef // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ваверскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ваверскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лідскага раёна]] 5uv2gtj6ymj2uu2u4q9qwfx2e6yoxr9 Вікіпедыя на іўрыце 0 274456 5161446 4798409 2026-07-06T07:19:39Z ~2026-37618-21 170766 /* Гісторыя */ 5161446 wikitext text/x-wiki {{Раздзел Вікіпедыі |код = he |назва = Вікіпедыя на іўрыце |арыгінальная назва = האנץיקלולופדיה הח הח ופשיתויקיפךייה |скрыншот = |дата пачатку працы = 8 ліпеня 2003 |мова = іўрыт }} '''Іўрыцкая Вікіпедыя''' - ({{lang-he| :האנציקלופדיה החופשיתויקיפדיה}}) раздзел [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] на [[іўрыт|іўрыце]]. == Статыстыка == Па стане на {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTYEAR}} года раздзел вікіпедыі на іўрыце ўтрымлівае {{NUMBEROF|ARTICLES|he|N}} {{plural:артыкул|артыкула|артыкулаў}}. Зарэгістраваны {{NUMBEROF|USERS|he}} {{plural:{{NUMBEROF|USERS|he}}|удзельнік|удзельніка|удзельнікаў}}, з якіх {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|he|N}} зрабілі што-небудзь за апошнія 30 дзён, {{NUMBEROF|ADMINS|he|N}} {{plural:{{NUMBEROF|ADMIN}he}} |удзельнік|удзельніка|удзельнікаў}} маюць статус адміністартара. Агульная колькасць правак складае {{NUMBEROF|EDITS|he|N}}. === Глыбіня === Вымяраць развіццё Вікіпедыі ў цэлым нялёгка. Адным з адносных паказчыкаў развіцця асобных моўных раздзелаў, які быў прапанаваны яшчэ ў 2006 годзе, з'яўляецца так званая «[[Вікіпедыя:Глыбіня|глыбіня]]». Падчас разліку «глыбіні» зважаюць на суадносіны паміж службовымі старонкамі<ref>Да службовых, адносяцца старонкі Вікіпедыі, якія выкарыстоўваюцца ўдзельнікамі праекта ў сумеснай працы, - асабістыя старонкі ўдзельнікаў, старонкі абмеркавання артыкулаў, старонкі-перанакіраванні і г. д.</ref> і артыкуламі ў агульнай колькасці старонак моўнага раздзела, а таксама на сярэднюю колькасць правак на кожны артыкул. Іўрыцкая Вікіпедыя па гэтым паказчыку саступае толькі [[Англійская Вікіпедыя|англійскаму]] і [[Сербахарвацкая Вікіпедыя|сербахарвацкаму]] раздзелу з усіх версій, якія ўтрымліваюць больш за 10 000 артыкулаў<ref>http://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias#10_000.2B_articles - List of 10 000+ Wikipedias</ref>. == Гісторыя == * [[8 ліпеня]] [[2003]]: адкрыццё раздзела на іўрыце. * [[25 кастрычніка]] [[2003]]: 1 000 артыкулаў. * [[22 ліпеня]] [[2004]]: першая вікі-сустэча ўдзельнікаў у [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]] ([[Ізраіль]]). * [[10 верасня]] [[2004]]: 10 000 артыкулаў. * [[20 верасня]] [[2004]]: артыкул [[:he:דנל לזחסטן]] ([[Сцяг Казахстана]]) стаў мільённым ва ўсёй Вікіпедыі. * [[29 мая]] [[2005]]: іўрыцкая вікіпедыя перайшла мяжу ў 20 000 артыкулаў. * [[3 ліпеня]] [[2006]]: 40 000 артыкулаў. * [[24 снежня]] [[2006]]: іўрыцкая Вікіпедыя ўвайшла ў сімвалічны «клуб-50000». * [[10 студзеня]] [[2010]]: 100 000 артыкулаў. * [[29 жніўня]] [[2013]]: 150 000 артыкулаў. * [[28 снежня]] [[2016]]: 200 000 артыкулаў. * [[15 верасня]] [[2019]]: 250 000 артыкулаў. * [[8 жніўня]] [[2021]]: 300 000 артыкулаў. * [[3 ліпеня]] [[2026]]: 400 000 артыкулаў. == Выкарыстанне ў грамадстве і асвеце == Вікіпедыя на іўрыце з'яўляецца адной з асноўных сецявых крыніц інфармацыі на гэтай мове, і ў сувязі з гэтым часта згадваецца ў сродках масавй інфармацыі<ref>[[:he:בתקודתויקיפדיה:פדסוממים|Спіс згадванняў Вікіпедыі на іўрыце ў СМІ]]</ref>. 2 лютага 2010 года ў Камісіі па навуцы [[кнэсет]]а прайшло слуханне аб важнасці Вікіпедыі для ізраільскага грамадства і адукацыі<ref>[http://www.jpost.com/Israel/Article.aspx?id=167613 Is Wikipedia good for the Jews?]. Jerusalem Post. 20/02/2010</ref> Вікіпедыя на іўрыце выкарыстоўваецца ў навучальных мэтах у асобных інстытутах Ізраіля. Звычайна, у рамках такіх прааектаў, лектары задаюць студэнтам ў якасці курасвой працы напісанне артыкулаў на тэмы пройдзенага курса. Падобныя праекты ладзіліся па фізіцы<ref>[[:he:ויקיפדה:מיזמי]]</ref>, юрыспрудэнцыі<ref>[[:he:וייקיפדיה:פדויקט]]</ref>, матэматыцы і па іншых дысцыплінах. == Спасылкі == * [http://he.wikipedia.org ויקיקקיפדיה - Вікіпедыя на іўрыце] == Гл. таксама == * [[Вікіпедыя на ідышы]] {{зноскі}} {{Вікіпедыі}} [[Катэгорыя:Раздзелы Вікіпедыі]] [[Катэгорыя:Іўрыт]] [[Катэгорыя:Афразійскія Вікіпедыі]] 2xljl8b5v3x9hjjs1x5fvd3nra6b23f Гудзевічы 0 275212 5161296 5102731 2026-07-05T16:51:03Z Için warum 153459 5161296 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Гудзевічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Гудзевіцкі дзяржаўны літаратурна-краязнаўчы музей.jpg |подпіс = [[Гудзевіцкі дзяржаўны літаратурна-краязнаўчы музей]] |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 22|lat_sec = 25 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 10|lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Мастоўскі |сельсавет = Гудзевіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1539 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 0,41 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 732 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = 1785,4 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Hudzievičy |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242983082 }} '''Гу́дзевічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Hudzievičy}}, {{lang-ru|Гудевичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Гудзевіцкі сельсавет|Гудзевіцкага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Гудзевічы ад балцкай асновы ''гуд (gudas)'' — «беларус». Тэрмін ''гуд'' вытворны ад імені заснавальніка радавой абшчыны Гуда. Прозвішча Гуд распаўсюджана і ў нашыя дні<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 88-89.</ref>. == Гісторыя == У 1863 годзе тут было адкрыта народнае вучылішча. У 1886 году Гудзевічы сталі цэнтрам воласці [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскага павета]]. Дзейнічаў вінакурны завод, ветраны млын, піцейны дом, народнае вучылішча (96 хлопчыкаў і 10 дзяўчынак), праваслаўная царква. == Насельніцтва == * 1886 год — 172 жыхары, 15 дамоў. * 1971 год — 201 жыхары, 61 дом. * 1997 год — 662 жыхары, 196 дамоў. * 2001 год — 727 жыхароў, 231 дом. * 2009 год — 732 жыхары * 2017 год — больш чым 700 жыхароў, 266 дамоў == Інфраструктура == Лазня ЗАТ «Гудзевічы» на 2 аддзяленні, банкамат, комплексна-прыёмны пункт. ; Ахова здароўя У Гудзевічах дзейнічае ўрачэбная амбулаторыя ўрача агульнай практыкі. ; Адукацыя ДУА «Гудзевіцкая сярэдняя школа», ДУА «Гудзевіцкі дзіцячы сад», ДУА «Мастоўская дзіцячая школа мастацтваў». ; Культура Установы культуры прадстаўлены філіялам «Гудзевіцкі цэнтр вольнага часу і культуры» ДУ «Мастоўскі раённы цэнтр культуры», Гудзевіцкай бібліятэкай — цэнтрам нацыянальных культур ДУК «Мастоўская раённая бібліятэка», ДУА «Мастоўская дзіцячая школа мастацтваў». Дзейнічае літаратурна-краязнаўчы музей (каля 14 тысяч экспанатаў). == Славутасці == * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Гудзевічы)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] (1877 год, цагляная) — помнік архітэктуры [[Руска-візантыйская архітэктура|рэтраспектыўна-рускага стылю]]. * [[Гудзевіцкі дзяржаўны літаратурна-краязнаўчы музей]] (1965). * Рэшткі сядзібы Міклашэвічаў (XIX стагоддзе) — захаваліся слупы брамы. == Вядомыя асобы == * [[Алесь Мікалаевіч Белакоз]] (1928—2016) — грамадскі дзеяч, музеязнаўца, настаўнік, краязнаўца. == Іншае == Фіксавалася іўеўскае прозвішча Гуд<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-24X5-Q?i=195&cat=741605</ref>. Было лідскае Гудэйка, з [[Забалаць (Воранаўскі раён)|Забалаці]] Гудэйновіч.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-ZQDH-B?i=1035&cc=4166194&cat=741862 https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9B8-MSW4-V?i=827</ref> Ёсць літоўскае ''Gudeikis'', латышскае ''Guds''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=f855a49a54ccf40b4664a122c1227674 https://uzvardi.lv/surname/798314</ref>. Аснова ''Gud''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 96.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Hudzievičy}} * {{ГБ|http://globustut.by/gudevichi/index.htm}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/gudzevichy.html Аграгарадок Гудзевічы] на сайце [[Radzima.org]] {{Гудзевіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Гудзевіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мастоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Гудзевічы| ]] 5cnu4vc3ic84lwc3e108yqvkqd2odia Ладымер 0 283285 5161323 5134157 2026-07-05T18:29:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161323 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ладымер |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 17|lat_sec = 31 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 49|lon_sec = 54 |CoordAddon = |CoordScale = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі }} '''Ла́дымер'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ладыме́р'''</ref> ({{lang-be-trans|Ladymier}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Гісторыя == [[Файл:Parečča, Ładamir. Парэчча, Ладамір (Pisareŭski, 1897).jpg|міні|План урочышча Ладамір (Ладымер), вымежаванага з лясной дачы [[Парэчча (Пухавіцкі раён)|Парэчча]] правадзейнага стацкага саветніка Уладзіміра Лукіча Азмібава, прададзенага сялянам Міхаілу Беламу, Адаму, Фларыяну і Амвросію Арцюшэўскім, Францу Аксіневічу і Алене Пітрэвіч пры дапамозе сялянскага пазямельнага банка, 1897 г.|злева]] Паселішча вядома з канца XIX стагоддзя як [[урочышча]] Ладамір у [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Паводле перапісу 1917 года [[хутар]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Амяльнянскай воласці накіроўвалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў [[Варашылаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Кнорынскім сельсавеце]], з 1939 года ў Варашылаўскім сельсавеце. У 1930-я гады праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], некаторыя сяляне былі рэпрэсаваныя<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2822424|title=Списки жертв — Макаревич Антон Игнатьевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-09|archive-date=1 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201074139/https://base.memo.ru/person/show/2822424|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2822473|title=Списки жертв — Макаревич Станислав Игнатьевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-09|archive-date=1 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201164131/https://base.memo.ru/person/show/2822473|url-status=dead}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]].Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Селецкі сельсавет|Селецкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. №222 "Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района"]{{ref-ru}}</ref>. З 2006 года па 28 мая 2013 года ў складзе [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 2 двары, 14 жыхароў * 1908 год — 9 двароў, 37 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=102}} * 1917 год — 10 двароў, 65 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=98}} * 1960 год — 82 жыхары * 2002 год — 2 двары, 4 жыхары * 2009 год — 3 жыхары<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 2019 год — 1 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-05-28|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Ладымер|120}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 3q4pfj3nlmic8v3dmncahpjdz58qgeq Леў Якаўлевіч Пінэс 0 285414 5161409 4377321 2026-07-06T04:11:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161409 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Леў Якаўлевіч Пінэс''' ({{lang-ru|Пинес Лев Яковлевич}}; {{ДН|||1895}}, {{МН|Бабруйск||}} — {{ДС|||1951}}, {{МС|Ленінград||}}) — савецкі вучоны ў галіне [[нейрамарфалогія|нейрамарфалогіі]], [[неўрапаталогія|неўрапаталогіі]]. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1935), прафесар (1932). Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1949). == Біяграфія == Медыцынскую адукацыю атрымаў у ўн-тах [[Швейцарыя|Швейцарыі]] ў 1914-18. З 1918 - у Цюрыхскім ін-це мозгу. Пасля вяртання ў Расію (1921) працаваў навуковым супрацоўнікам кафедры гісталогіі Петраградскага ўн-та, затым у Дзяржаўным ін-це мозгу, дзе ў 1925-50 узначальваў сектар марфалогіі; адначасова (з 1923) выкладаў на кафедры нерв. хвароб у Дзяржаўнам ін-це медыцынскіх ведаў, у 1931-51 кіраўнік неўралагіч. клінікай Псіханеўралагіч. ін-та ў [[Ленінград]]зе. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rujen.ru/index.php/ПИНЕС_Лев_Яковлевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214064502/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%98%D0%9D%D0%95%D0%A1_%D0%9B%D0%B5%D0%B2_%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=14 снежня 2024 }} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Пінэс Леў Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйску]] mppuyt1jvkm217krls80kp41rz8gypg Любяча 0 286007 5161487 5152719 2026-07-06T10:01:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161487 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Любяча |вобласць = Мінская |раён = Уздзенскі |сельсавет = Хатлянскі }} '''Любя́ча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liubiača}}, {{lang-ru|Любяча}}), часам '''Любячы''' — [[вёска]] ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Шаць]]. Уваходзіць у склад [[Хатлянскі сельсавет|Хатлянскага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядома прынамсі з пачатку XVII стагоддзя, належала да [[Дамен (зямля)|дамена]] [[Таўкачэвічы 1|Таўкачэвічы]], уласнасць [[Быхаўцы|Быхаўцаў]]. Уваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пазней па чарзе ўласнасць [[Заранкі|Заранкаў]], [[Завішы|Завішаў]], [[Грабоўскія|Грабоўскіх]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1795 годзе былі карчма, млын, сукнавальня. Пасля 1861 года ў [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] Ігуменскага павета. У 1897 годзе былі вадзяны млын, [[хлебазапасны магазін]], піцейны дом, старожка Любяча (яны ж Жыбуртоўшчына), маёнтак. Паводле перапісу 1908 года былі вёска і маёнтак Любячы-Ванячы{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=114}}. Паводле перапісу 1917 года былі вёска, і 2 хутары, адзін з хутароў меў назву Любяч-Горад{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=125}}. У 1912 годзе адкрыта земская школа. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў [[Шацкі раён (БССР)|Шацкім раёне]], з 4 жніўня 1927 года ва [[Уздзенскі раён|Уздзенскім раёне]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), з 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У 1930-я гады было [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсавана]] прынамсі 5 ураджэнцаў вёскі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2820838|title=Списки жертв — Ломако Анна Григорьевна|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-22|archive-date=30 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130073350/https://base.memo.ru/person/show/2820838|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2820839|title=Списки жертв — Ломако Василий Афанасьевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-22|archive-date=30 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130073352/https://base.memo.ru/person/show/2820839|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2820854|title=Списки жертв — Ломако Нина Семеновна|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-22|archive-date=30 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130073405/https://base.memo.ru/person/show/2820854|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2820863|title=Списки жертв — Ломако Яков Афанасьевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-22|archive-date=30 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211130073351/https://base.memo.ru/person/show/2820863|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2859873|title=Списки жертв — Яковицкий Василий Лукьянович|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-22|url-status=dead}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. 19 траўня 1943 года савецкія партызаны [[Партызанская брыгада «Буравеснік»|атрада «Буравеснік»]] напалі на варту моста, які будаваўся каля вёскі Любяча, забілі 2-х паліцэйскіх і захапілі трафеі. 10 чэрвеня 1943 года савецкія партызаны [[Партызанская брыгада «Беларусь»|брыгады «Беларусь»]] правялі каля вёскі бой з нямецкімі войскамі, забілі 12 чыноўнікаў, у тым ліку менскага акруговага камісара [[Людвіг Эрэнлейтнер|Людвіга Эрэнлейтнера]], начальнікам менскай акруговай жандармерыі [[Карл Кал|Карла Кала]], урадавага інспектара [[Генрых Клозе|Генрыха Клозе]]. У 1960—1996 гадах цэнтр [[Любяцкі сельсавет|Любяцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. На 2013 год працавалі фельчарска-акушэрскі пункт, дом сацыяльных паслуг. == Насельніцтва == * 1795 год — 24 двары, 172 жыхары * 1897 год — вёска, 63 двары, 407 жыхароў; старожка, 1 двор, 7 жыхароў; маёнтак, 13 жыхароў * 1908 год — вёска, 76 двароў, 493 жыхары; маёнтак, 1 двор, 7 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=114}} * 1917 год — вёска, 91 двор, 542 жыхары (усе [[беларусы]]), хутар, 1 двор, 7 жыхароў (усе [[Палякі|паляк]]<nowiki/>і), хутар Любяч-Горад, 1 двор, 7 жыхароў (усе палякі){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=125}} * 1926 год — 89 двароў, 457 жыхароў * 1959 год — 418 жыхароў * 1970 год — 397 жыхароў * 1999 год — 128 жыхароў * 2009 год — 82 жыхары * 2019 год — 69 жыхароў == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла 2 чырвонаармейцаў, якія загінулі ў 1919 годзе ([[Польска-савецкая вайна|Савецка-польская вайна]]) * Помнік памяці землякоў, якія загінулі ў Другую сусветную вайну == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-5|Любяча|226—227}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5|398|Lubiacza|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Хатлянскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Хатлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уздзенскага раёна]] gtz1bjq1qk2cf5nnht9udlkn1bmbut2 Леанід Майсеевіч Хатэнэвер 0 289588 5161384 4573339 2026-07-05T23:58:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161384 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[мікрабіялогія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|медыцынскіх навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Леанід Майсеевіч Хатэнэвер''' ({{lang-ru|Хатеневер Леонид Моисеевич}}; {{ДН|||1896}}, {{МН|Мінск||}} — {{ДС|8|10|1948}}, {{МС|Масква||}}) — савецкі вучоны ў галіне мікрабіялогіі. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1935), [[прафесар]] (1940). == Біяграфія == Скончыў медыцынскі факультэт 1-га Маскоўскага дзяржаўнага універсітэта (1925). Супрацоўнік Скурна-венералагічнага інстытута Наркамздрава СССР (1925—1929); выкладчык кафедры мікрабіялогіі медыцынскага факультэта 1-га МДУ (1929—1930). Загадчык кафедры мікрабіялогіі Беларускага медыцынскага інстытута (1931—1933); дырэктар Навуковага кантрольнага інстытута сываратак і вакцын Наркамздрава СССР (1933—1935), адначасова загадчык эксперыментальным аддзелам Скурна-венералагічнага інстытута. Загадчык лабараторыі Усесаюзнага інстытута эпідэміялогіі і мікрабіялогіі (1937—1948). == Сям’я == Дачка Нэлі Хатэневер, жонка пісьменніка {{нп3|Ізраіль Аркадзевіч Мазус|Ізраіля Мазуса|ru|Мазус, Израиль Аркадьевич}}. == Навуковыя працы == * «Туляремия и ее профилактика». М., 1942; * «Туляремийная инфекция». М., 1943; * «Аллергическая диагностика, специфическая профилактика и вакцинотерапия туляремии», 1943. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bsmu.by/page/55/3220/ Хатеневер Леонид Моисеевич (1896-08.10.1948)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160312104031/http://www.bsmu.by/page/55/3220/ |date=12 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} * [http://www.rujen.ru/index.php/ХАТЕНЕВЕР_Леонид_Моисеевич ХАТЕНЕВЕР Леонид Моисеевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304111956/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A5%D0%90%D0%A2%D0%95%D0%9D%D0%95%D0%92%D0%95%D0%A0_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} * [https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=5129 Леанід Майсеевіч Хатэнэвер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221212181245/https://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=5129 |date=12 снежня 2022 }} на сайце [[Сахараўскі цэнтр|Сахараўскага цэнтра]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Хатэнэвер Леанід Майсеевіч}} [[Катэгорыя:Мікрабіёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Загадчыкі кафедраў БДМУ]] 45jsh90f8j2pe0i0fvkx1jynp0obo1w Гараватка 0 303692 5161499 5160253 2026-07-06T10:24:27Z Ueschar 151377 5161499 wikitext text/x-wiki Назву '''Гарава́тка''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Гараватка (Віцебскі раён)|Гараватка]] — вёска ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] ** [[Гараватка (Шумілінскі раён)|Гараватка]] — вёска ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Савецкая (Бялыніцкі раён)|Гараватка]] — назва вёскі [[Савецкая (Бялыніцкі раён)|Савецкая]] [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёна]] да 1964 года * [[Мінская вобласць]]: ** [[Гараватка (Вілейскі раён)|Гараватка]] — хутар у [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] === [[Расія]] === * [[Гараватка (Хіславіцкі раён)|Гараватка]] — вёска ў [[Хіславіцкі раён|Хіславіцкім раёне]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] == Літаратура == * [[Гараватка (трылогія)|«Гараватка»]] — трылогія [[Кастусь Акула|Кастуся Акулы]] == Гл. таксама == * [[Гараваткі]] {{Неадназначнасць}} kdh8e22sxgs9oe7sjq2goml6uyns2mk Лаўр Георгіевіч Карнілаў 0 306405 5161364 5027617 2026-07-05T22:06:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161364 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Карнілаў}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Лаўр Георгіевіч Карнілаў |арыгінал імя = {{lang-ru|Лавр Георгиевич Корнилов}}<br/>{{lang-kk|Лавр Георгиевич Корнилов}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = Kornilov1916.jpeg|230px |шырыня = |подпіс = Карнілаў у 1916 годзе |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцяг Расіі}} [[Расійская імперыя]]<br/>{{Сцяг Расіі}} [[Расійская рэспубліка]]<br/>{{Сцяг Расіі}} [[Белы рух]] |гады службы = |званне = {{РІА, Генерал ад інфантэрыі}} |род войскаў = [[пяхота]] |камандаваў = [[Пецярбургская ваенная акруга|Петраградскай ваеннай акругай]]<br/>[[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходнім фронтам]]<br/>Вярхоўны Галоўнакамандуючы [[Руская армія (1919)|Рускай Арміі]]<br/>[[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай Арміяй]] |частка = |бітвы = [[Руска-японская вайна]]<br />[[Першая сусветная вайна]]<br />[[Грамадзянская вайна ў Расіі]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Георгія 3 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені з мячамі}} {{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 1 ступені з мячамі}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 3 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Станіслава 1 ступені з мячамі}} {{!!}} {{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені з мячамі}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Святога Станіслава 3 ступені}} {{!!}} {{Знак 1-га Кубанскага (Ледзянога) паходу}} {{!!}} [[Файл:RUS Imperial Order of Saint Vladimir ribbon.svg|border|40px|Медаль «У памяць 100-годдзя Айчыннай вайны 1812»]]{{!!}} [[Файл:State colours ribbon.png| border|40px|Медаль «У памяць 300-годдзя царавання дома Раманавых»]]{{!!}} {{!}}} [[Файл:Золотой эфес2.jpg|border|link=Залатая зброя «За адвагу»|Георгіеўская зброя]] |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = [[Файл:Автограф Корнилова.jpg|200px]] }} '''Лаўр Гео́ргіевіч Карні́лаў''' ({{lang-ru|Лавр Георгиевич Корнилов}}, {{lang-kk|Лавр Георгиевич Корнилов}}; {{OldStyleDate|30|жніўня|1870|18}}, {{МН|Усць-Каменагорск|ва Усць-Каменагорску|}}, [[Сяміпалацінская вобласць (Расійская імперыя)|Сяміпалацінская вобласць]], [[Расійская імперыя]] — {{OldStyleDate|13|красавіка|1918|31|сакавіка}}, каля [[Краснадар|Екацерынадара]], {{МС|Кубанская вобласць|ў Кубанскай вобласці|}}, зараз {{МС|Краснадарскі край|ў Краснадарскім краі|}}) — рускі ваеначальнік, [[генерал ад інфантэрыі]]. Ваенны [[Разведка|разведчык]], [[дыпламат]] і падарожнік-даследчык. Герой [[Руска-японская вайна|руска-японскай]] і [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] войнаў. Вярхоўны галоўнакамандуючы Рускай арміі (жнівень [[1917]] года). Удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]], адзін з арганізатараў і Галоўнакамандуючы [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]], правадыр [[Белы рух|Белага руху]] на [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдні Расіі]], {{нп3|першапаходнік||ru|Первопоходник}}. == Дзяцінства == Існуе тры версіі паходжання Лаўра Георгіевіча Карнілава. Аўтарам першай версіі ўпершыню агучанай у газеце «Саветы Казахстана» № 223 за 1992 год быў [[кандыдат гістарычных навук]], дацэнт Мурат Абдзіраў. Згодна з яго версіяй Лаўр Георгіевіч Карнілаў нарадзіўся 18 жніўня [[1870]] года ва [[Усць-Каменагорск]]у, у сям’і былога [[харунжы|харунжага]] 7-га Сібірскага казацкага палка Ягора (Георгія) Мікалаевіча Карнілава (пам. 1906), які за 8 гадоў да нараджэння сына выйшаў з казацкага саслоўя і перайшоў у чын [[калежскі рэгістратар|калежскага рэгістратара]]. Лічыцца, што бацькоўскія продкі Карнілава прыйшлі ў [[Сібір]] з дружынай [[Ярмак Цімафеевіч|Ярмака]]. У [[1869]] годзе Георгій Карнілаў атрымаў пасаду пісара пры гарадской паліцыі ва Усць-Каменагорску, добрае дараванне і набыў невялікі домік на беразе [[Іртыш]]а, дзе і нарадзіўся будучы генерал. Паводле слоў сястры: {{цытата|Лаўр нарадзіўся ў кашулі… можа быць таму на яго з дзяцінства глядзелі як на асаблівае дзіця, ускладалі на яго вялікія надзеі… з першых крокаў вучэння ён быў гонарам сям'і…}} Паводле гэтай версіі, маці Л. Г. Карнілава — Марыя Іванаўна, маці Мар’ям — казашка з роду аргын-каракесек. Яна вучылася ў царкоўна-прыходскай школе, у чатырнаццаць гадоў прыняла [[праваслаўе]] і стала называцца Мар’я Іванаўна. У сямнаццаць гадоў Марьям пазнаёмілася з казаком Георгіем Карнілавым і выйшла за яго замуж. Мяркуючы па ўсім, яна была жанчынай разумнай, валявой і з’яўлялася верным тылам і апорай свайму мужу. Ужо праз два гады пасля жаніцьбы Георгій Карнілаў выбіваецца ў афіцэры, а ў [[1878]] годзе робіцца [[чыноўнік]]ам. Пра бацькоў Карнілава захавалася вельмі мала звестак, але, відаць, яны адзін аднаго вельмі любілі, паколькі ў іх было трынаццаць дзяцей.<ref>{{cite web | url = http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1090383060 | title = М.Абдзіраў - Генерал Лаўр Карнілаў: полуказах і рускі патрыёт | author = Мурат Абдзіраў, | date = 8:11 2004/07/21 | publisher = ЦэнтрАзія | access-date = 2012-07-31 | lang = ru | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923221817/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1090383060 | archive-date = 23 верасня 2015 | url-status = dead }}</ref> <ref>{{cite web | url = http://www.caravan.kz/article/11008 | title = Расійскі галоўнакамандуючы з кіпчакскіх стэпаў | date = 28 лістапада 2008 | publisher = Рэспубліканская газета «Караван» | access-date = 2012-07-31 | lang = ru | archive-url = https://www.webcitation.org/69ggeHAma?url=http://www.caravan.kz/article/11008 | archive-date = 5 жніўня 2012 | url-status = live }}</ref> Маці цалкам прысвяціла сябе выхаванню дзяцей; адрознівалася дапытлівым розумам, высокай прагай ведаў, цудоўнай памяццю і велічэзнай энергіяй. Згодна другой версіі, упершыню выкладзенай у казахстанскай газеце «Мегаполіс» № 47 (55) ад [[28 лістапада]] [[2001]] года і № 1 (60) ад [[10 студзеня]] [[2002]] года і аўтарам якой з’яўляецца [[омск]]і пісьменнік-краязнаўца Уладзімір Шулдзякоў, Лаўр Георгіевіч Карнілаў нарадзіўся 30 (18 па старым стылі) жніўня 1870 года ва Усць-Каменагорску ў сям’і спадчыннага казака Георгія Мікалаевіча Карнілава — сына тлумача з Каркаралінскай станіцы Сібірскага казацкага войска. Г. М. Карнілаў, як і яго бацька, служыў перакладчыкам у чыне малодшага ўрадніка 7-га Сібірскага казацкага палка, раскватараванага ў Какчатаўскай станіцы. Тут ён і ажаніўся з дачкой мясцовага спадчыннага казака Праскоўяй Ільінічнай Хлыноўскай. Сярод продкаў Хлыноўскіх былі палякі і калмыкі. Менавіта дзякуючы сваім прашчурам калмыкам ў Лаўра Георгіевіча відавочна ўсходні тып твару. Лаўруша быў чацвёртым дзіцём у сям’і. Нягледзячы на тое, што яго бацька Георгій Мікалаевіч праз два гады пасля атрымання першага афіцэрскага чыну [[падхарунжы|падхарунжага]] пакінуў ваенную службу і перайшоў у грамадзянскае ведамства, усе яго сыны (за выключэннем Аўтанома, які пакутаваў цяжкімі прыпадкамі) прайшлі праз 1-ы Сібірскі імператара Аляксандра I кадэцкі корпус. Аднак ваенная кар’ера братоў не склалася. Аляксандр усё жыццё праслужыў паручнікам, Андрэя выключылі з корпуса. Любімы брат Лаўра Яша памёр ад запалення лёгкіх у юным узросце. Менавіта маці Праскоўя Ільінічна летам [[1883]] года прывезла трынаццацігадовага Лаўра ў Омск, у корпус. Сям’я Карнілавых ў гэты час ужо два гады пражывала ў багатым казачым горадзе Зайсане. Аўтарам трэцяй версіі з’яўляўся гісторык Шавуноў К. П., які ўпершыню апублікаваў свае даследаванні аб паходжання Карнілава ў [[1992]] годзе ў газеце «Весці Калмыкіі» у артыкуле «Хто вы, генерал Карнілаў?». Згодна з імі сапраўднае імя Карнілава — Лаўга Гільджыравіч Дзяльдзінаў. Ён нарадзіўся ў сям’і калмыка-казака і рускай казачкі ў данской станіцы Сямікаракорская. Сям’я распалася, маленькі Лаўга быў усыноўлены дзядзькам Георгіем Карнілавым, які пражываў ва Усць-Каменагорску, і запісаны Лаўрам. == У кадэцкім корпусе == Улетку [[1883]] года юны Карнілаў быў залічаны ў [[Сібірскі кадэцкі корпус]] ў горадзе [[Омск]]у. Спачатку ён быў прыняты толькі «прыходзячым»: ім былі паспяхова здадзены экзамены па ўсіх прадметах, акрамя французскай, так як у казахскім стэпе не было адпаведных рэпетытараў. Аднак новы выхаванец пасля года навучання сваёй настойлівасцю і выдатнымі атэстацыямі (сярэдні бал 11 з 12) дамогся перакладу на «казённы кошт». У той жа корпус залічылі і яго брата Якава. [[Файл:Кадетъ.jpg|thumb|left|200px|Кадэт Лаўр Карнілаў]] Працавіты і здольны Карнілаў вельмі хутка стаў адным з лепшых вучняў корпуса. Дырэктар корпуса генерал Парахаўшчыкоў паказваў у атэстацыі на юнага кадэта <ref name = autogenerated3>[http://lavr-kornilov.narod.ru/index.files/bio1.htm фаталіст. Л. Г. Карнілаў]</ref>: {{цытата|развіты, здольнасці добрыя, у класе ўважлівы і клапатлівы, вельмі руплівы… сціплы, праўдзівы, паслухмяны, надзіва ашчадны, у манерах вуглаваты. Да старэйшым пачцівы, таварышамі вельмі любім, з прыслугаю абыходлівы}} У заключнай атэстацыі па сканчэнні пяці гадоў можна будзе прачытаць таксама: {{цытата|сціплы, шчыры, праўдзівы. Працавіты і пастаянна ахвотна дапамагае таварышам у занятках. Сур'ёзны. Паслухмяны і строга выканаўчы. (…) Да родных ставіцца з любоўю і часта піша ім лісты. Са старэйшымі пачцівы і ветлівы. Таварышамі вельмі любім і мае на іх добры ўплыў …}} Здаўшы на выдатна выпускныя экзамены, Лаўр атрымлівае права выбару ваеннага вучылішча для далейшага навучання. Любоў да матэматыкі і асаблівыя поспехі ў гэтым прадмеце вызначаюць выбар Карнілава на карысць прэстыжнага (сюды традыцыйна сцякаліся найбольш здольныя кадэты) [[Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча|Міхайлаўскага артылерыйскага вучылішча]] у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], куды ён і паступае [[29 жніўня]] [[1889]] года. == Служба ў Рускай імператарскай арміі == === Артылерыйскае вучылішча === Пераезд з Омска ў Пецярбург становіцца пачаткам самастойнага жыцця 19-гадовага юнкера. Бацька ўжо не мог дапамагаць Лаўру грашыма, і Карнілаў павінен быў сам зарабляць сабе на жыццё. Ён дае ўрокі матэматыкі і піша артыкулы па заагеаграфіі, што прыносіць некаторы даход, з якога ён умудраецца нават дапамагаць сваім састарэлым бацькам. У [[Міхайлаўскае артылерыйскае вучылішча|Міхайлаўскім артылерыйскім вучылішчы]], як і ў кадэцкім корпусе, вучоба ішла на «выдатна». Ужо ў сакавіку 1890 года Карнілаў стаў вучылішчным [[унтэр-афіцэр]]ам. Аднак за паводзіны Лаўр Георгіевіч атрымліваў параўнальна нізкія балы, з прычыны непрыемнай гісторыі, якая адбылася паміж ім і адным з афіцэраў вучылішча, які дазволіў сабе крыўдную бестактоўнасць ў адрас Карнілава і нечакана атрымаў ад гордага юнкера адпор. «Афіцэр быў узвар’яваны і ўжо зрабіў рэзкі рух, але спакойны юнак, захоўваючы вонкава ледзяны спакой, апусціў руку на эфес шпагі, даючы зразумець, што за свой гонар мае намер стаяць да канца. Гэта ўбачыў начальнік вучылішча генерал Чарняўскі, які неадкладна адклікаў афіцэра». Улічваючы таленты і ўсеагульную павагу, якой карыстаўся Карнілаў, гэты праступак быў яму дараваны. У лістападзе [[1891]] года на апошнім курсе вучылішча Карнілаў атрымаў званне [[партупей-юнкер]]а. [[4 жніўня]] [[1892]] года Карнілаў скончыў дадатковы курс вучылішча, што дало прыярытэт пры размеркаванні на службу, і надзеў пагоны [[падпаручнік]]а. Перад ім адкрылася перспектыва службы ў [[Гвардыя|гвардыі]] або ў [[Пецярбургская ваенная акруга|сталічнай ваеннай акрузе]], аднак малады афіцэр абраў [[Туркестанская ваенная акруга (Расійская імперыя)|Туркестанскую ваенную акругу]] і атрымаў прызначэнне ў 5-ю батарэю Туркестанскай артылерыйскай брыгады. Гэта было не толькі вяртанне на яго малую радзіму, але і перадавы стратэгічны напрамак магчымых тады канфліктах з Персіяй, Афганістанам і Вялікабрытаніяй. У [[Туркестанскае генерал-губернатарства|Туркестане]] акрамя руціннай службы Лаўр Георгіевіч займаўся самаадукацыяй, асветай салдат, вывучаў усходнія мовы. Аднак несуцішная энергія і настойлівы характар Карнілава не дазволілі яму заставацца [[паручнік]]ам, і праз два гады ён падаў рапарт на паступленне ў [[Акадэмія Генеральнага штаба, Расійская імперыя|Акадэмію Генеральнага штаба]]. === Акадэмія Генеральнага штаба === [[Файл:Сын-жена-Корнилова.jpg|thumb|Дачка і сын генерала Карнілава.]] У [[1895]] годзе, бліскуча здаўшы ўступныя экзамены (сярэдні бал 10,93, па пяці дысцыплінах — з максімальных 12), залічаны ў слухачы Мікалаеўскай акадэміі Генеральнага штаба. Падчас навучання ў Акадэміі ў [[1896]] годзе Лаўр Георгіевіч ажаніўся з дачкой [[тытулярны саветнік|тытулярнага саветніка]] Таісіяй Уладзіміраўнай Марковінай, а праз год у іх нарадзілася дачка Наталля. У [[1897]] годзе, скончыўшы Акадэмію з малым срэбным медалём і «з занясеннем прозвішча на ​​мармуровую дошку з імёнамі выдатных выпускнікоў Мікалаеўскай акадэміі ў канферэнц-зале Акадэміі», датэрмінова атрымаў чын [[капітан]]а (з фармулёўкай «за паспяховае заканчэнне дадатковага курсу») Карнілаў зноў адмовіўся ад месца ў Пецярбургу і абраў службу ў [[Туркестанская ваенная акруга (Расійская імперыя)|Туркестанскай ваеннай акрузе]]. === Геаграфічныя экспедыцыі === З [[1898]] па [[1904]] год служыў у [[Туркестанскае генерал-губернатарства|Туркестане]] памочнікам старшага ад’ютанта штаба акругі, а затым — [[штаб-афіцэр]]ам для даручэнняў пры штабе. З рызыкай для жыцця, пераапрануўшыся [[Туркмены|туркменам]], правёў [[Рэкагнасцыроўка (ваенная справа)|рэкагнасцыроўку]] [[Брытанская імперыя|брытанскай]] крэпасці Дэйдадзі ў [[Афганістан]]е. Здзейсніў шэраг працяглых даследчых і разведвальных экспедыцый ва [[Усходні Туркестан|Усходнім Туркестане]] ([[Кашгар]]ыі), Афганістане і Персіі — вывучаў гэты загадкавы край, сустракаўся з кітайскімі (Кашгарыя ўваходзіла ў склад Кітая) чыноўнікамі і прадпрымальнікамі, наладжваў агентурную сетку. Вынікам гэтай камандзіроўкі стала падрыхтаваная Лаўрам Георгіевічам кніга «Кашгар, або Усходні Туркестан», якая стала важкім укладам у геаграфію, этнаграфію, ваенную і геапалітычную навуку і прынясла аўтару заслужаны поспех. Гэты праца была заўважана і брытанскімі спецыялістамі. Як вызначыў сучасны даследчык М. К. Басханаў, [[картаграфія|картаграфічны]] матэрыял да англійскага выдання «Ваенная справаздача па Кашгарыі» 1907 года ўяўляе сабой планы гарадоў і ўмацаванняў Усходняга Туркестана, апублікаваныя ў працы {{nobr|Л. Г. Карнілава}}<ref>Брытанцы таксама ацанілі працы іншага рускага разведчыка Чокана Валіханава, земляка Карнілава, перавыдаўшы яго працу «Chinese Turkestan and Dzungaria» by Capt. Valikhanov and other russian travellers, «The Russians in Central Asia», London, Edward Stanford, 1865)</ref>. Служба капітана Карнілава ў Туркестане не засталася неацэненай — за гэтыя экспедыцыі ён быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] 3-й ступені і неўзабаве накіраваны з новым заданнем у малавывучаныя раёны Усходняй [[Іран|Персіі]]. «Стэп адчаю», па якім праходзіў бяспрыкладны паход рускіх разведчыкаў пад камандаваннем капітана {{nobr|Л. Г. Карнілава}} — першых еўрапейцаў, якія прайшлі гэтым шляхам — на сучасных апісваным падзеям картах [[Іран]] а пазначалася белай плямай з адзнакай «''недаследаваныя землі''»: «сотні вёрстаў бясконцых пяскоў, ветру, апякаючых сонечных прамянёў, пустыня, дзе амаль немагчыма было знайсці ваду, а адзінай ежай былі мучныя праснакі — усе падарожнікі, якія спрабавалі раней вывучыць гэты небяспечны раён, гінулі ад нясцерпнай гарачыні, голаду і смагі, таму брытанскія даследчыкі абыходзілі „Стэп роспачы“ бокам». Вынікам паходу капітана Карнілава стаў найбагацейшы геаграфічны, этнаграфічны і ваенны матэрыял, якія пазней Лаўр Георгіевіч стаў шырока выкарыстоўваць у сваіх нарысах, якія публікаваліся ў [[Ташкент|Ташкенце]] і [[Пецярбург]]у. {{пачатак цытаты}} Ад Індыі Расію з гэтага часу стала аддзяляць 150 вёрстаў афганскіх гор… У 90-х гадах намі быў зроблены шэраг рэкагнасціровак і невялікіх паходаў у [[Памір]] (найбольш значны — [[палкоўнік]]а Іонава). У гэтых экспедыцыях упершыню праявілі сябе капітаны Карнілаў і [[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|Юдзеніч]]. {{канец цытаты|крыніца = ''Керсновский А. А.'' [http://militera.lib.ru/h/kersnovsky1/11.html История русской армии]. — {{М.}}: Эксмо, 2006. — Т. 2. — ISBN 5-699-18397-3., глава XI }} Акрамя абавязковых для выпускніка [[Генеральны штаб|Генеральнага штаба]] нямецкай і французскай моў, добра авалодаў англійскай, пярсідскай, казахскай, мангольскай, калмыцкай і [[урду]]. З лістапада [[1903]] года па чэрвень [[1904]] года знаходзіўся ў [[Індыя|Індыі]] з мэтай «вывучэння моў і нораваў народаў [[Белуджыстан]]а», а фактычна — для аналізу стану брытанскіх каланіяльных войскаў. За час гэтай экспедыцыі Карнілаў наведаў [[Бамбей]], [[Дэлі]], [[Пешавар]], [[Агра|Агру]] (ваенны цэнтр англічан) і іншыя раёны, назіраў за брытанскімі вайскоўцамі, аналізаваў стан каланіяльных войскаў, кантактаваў з брытанскімі афіцэрамі, якім ужо было знаёма яго імя. У 1905 годзе яго сакрэтная «Справаздача пра паездку ў Індыю» была апублікавана Генеральным штабам. Менавіта ў [[Туркестан (рэгіён)|Туркестане]] раскрыліся галоўныя таленты Лаўра Георгіевіча — разведчыка і даследчыка, як і ў яго папярэдніка Чокана Валіханава. === Руска-японская вайна === [[Файл:Order of St. George, 4th class.jpg‎|thumb|left|px222|[[Ордэн Святога Георгія]]]] У чэрвені 1904 года [[падпалкоўнік]] Карнілаў быў прызначаны [[столаначальнік]]ам [[Галоўны штаб|Галоўнага штаба]] ў [[Пецярбург]]у, аднак неўзабаве ён дамогся пераводу ў [[Руская імператарская армія|дзеючую армію]]. З верасня 1904 года па снежань 1905 года займаў пасаду штаб-афіцэра, затым — начальніка [[штаб]]а 1-й стралковай брыгады. Баявое хрышчэнне Лаўра Георгіевіча адбылося падчас [[Бітва пры Сандэпу|Бітвы пры Сандэпу]]. Акружаны японцамі ў вёсцы Вазые, Карнілаў [[штыкавая атака|штыкавой атакай]] прарваў акружэнне і вывеў сваю брыгаду, якая ўжо лічылася знішчанай, з прыдадзенымі ёй часткамі, з параненымі і сцягамі, захоўваючы поўны баявы парадак, на злучэнне з арміяй. Дзеянні Лаўра Георгіевіча былі адзначаны шматлікімі ордэнамі, у тым ліку [[Ордэн Святога Георгія|ордэнам Святога Георгія]] 4-й ступені («За асабістую адвагу і правільныя дзеянні» падчас дзеянняў пад Мукдэнам), і [[Залатая зброя «За адвагу»|Георгіеўскай зброяй]]; ён быў узведзены ў «чын [[палкоўнік]]а за баявыя адрозненні». === Ваенны агент ў Кітаі === У [[1907]]—[[1911]] гадах, маючы рэпутацыю спецыяліста-ўсходазнаўца, Карнілаў служыў [[Ваенны аташэ|ваенным агентам]] ў Кітаі. Ён вывучаў [[кітайская мова|кітайскую мову]], падарожнічаў, вывучаў побыт, гісторыю, традыцыі і звычаі кітайцаў. Маючы намер напісаць вялікую кнігу пра жыццё сучаснага Кітая, Лаўр Георгіевіч запісваў усе свае назіранні і рэгулярна дасылаў падрабязныя справаздачы ў Генеральны штаб і [[Міністэрства замежных спраў Расійскай імперыі|МЗС]]. Сярод іх вялікую цікавасць прадстаўляюць, у прыватнасці, нарысы «Аб паліцыі Кітая», «Тэлеграф Кітая», «Апісанне манеўраў кітайскіх войскаў у Маньчжурыі», «Ахова імператарскага горада і праект фарміравання імператарскай гвардыі». У Кітаі Карнілаў дапамагаў рускім афіцэрам, якія прыбывалі ў камандзіроўку (у прыватнасці, палкоўніку [[Карл Густаў Эміль Манэргейм|Манэргейму]]), завёў сувязі з калегамі з розных краін, сустракаўся з будучым прэзідэнтам Кітая — у той час маладым афіцэрам — [[Чан Кайшы]]. [[Файл:kornilov1912.jpg|thumb|right|Л. Г. Карнілаў у 1912 годзе.]] На новай пасадзе Карнілаў шмат увагі надаваў перспектывам ўзаемадзеяння Расіі і Кітая на Далёкім Усходзе. Аб’ездзіўшы амаль усе буйныя правінцыі краіны, Карнілаў выдатна разумеў, што яе ваенна-эканамічны патэнцыял яшчэ далёка не выкарыстаны, а людскія рэзервы занадта вялікія, каб з імі не лічыцца: «…будучы яшчэ занадта маладой і знаходзячыся ў перыядзе свайго фарміравання, армія Кітая выяўляе яшчэ шмат недахопаў, але… наяўны лік палявых войскаў Кітая ўяўляе ўжо сур’ёзную баявую сілу, з існаваннем якой прыходзіцца лічыцца як з імаверным праціўнікам…» У якасці найбольш паказальных вынікаў працэсу мадэрнізацыі Карнілаў адзначаў рост чыгуначнай сеткі і пераўзбраенне арміі, а таксама змяненне адносінаў да ваеннай службы з боку кітайскага грамадства. Быць вайскоўцам станавілася прэстыжным, для службы ў войску патрабавалі нават асаблівыя рэкамендацыі <ref name = Tsvetkov>''Цвяткоў В. Ж.'' [http://www.dk1868.ru/statii/kornilov1.htm Лаўр Георгіевіч Карнілаў]</ref>. У 1910-м годзе палкоўнік Карнілаў быў адкліканы з [[Пекін]]а, аднак у [[Пецярбург]] вярнуўся толькі праз пяць месяцаў, на працягу якіх здзейсніў падарожжа па Заходняй Манголіі і Кашгарыі з мэтай азнаямлення з узброенымі сіламі Кітая на межах з Расіяй. Дзейнасць Карнілава-дыпламата гэтага перыяду была высока ацэненая не толькі на Радзіме, дзе ён атрымаў [[Ордэн Святой Ганны]] 2-й ступені і іншыя ўзнагароды, але і ў дыпламатаў Брытаніі, Францыі, Японіі і Германіі, узнагароды якіх таксама не абыйшлі рускага разведчыка. З 2 лютага 1911 года — камандзір [[Эстляндскі 8-ы пяхотны полк|8-га пяхотнага Эстляндскага палка]], з 3 чэрвеня — начальнік [[Атрад, ваенная справа|атрада]] ў Заамурскай акрузе [[Асобны корпус пагранічнай варты|асобнага корпуса пагранічнай варты]] (2 пяхотныя і 3 [[кавалерыя|конныя]] [[полк|палкі]]). Пасля скандалу, які завяршыўся адстаўкай начальніка Заамурскай акругі АКПВ [[Яўген Іванавіч Мартынаў|Я. І. Мартынава]], прызначаны камандзірам брыгады 9-й Сібірскай стралковай дывізіі, раскватараванай ва [[Уладзівасток]]у. === Першая сусветная вайна === [[19 жніўня]] 1914 года Карнілаў быў прызначаны начальнікам [[48-я пяхотная дывізія, Расійская імперыя|48-й пяхотнай дывізіі]] (будучай «Стальной»), якая пад яго камандаваннем змагалася ў [[Галіцыя|Галіцыі]] і ў [[Карпаты|Карпатах]] ў складзе [[24-й армейскі корпус, Расійская імперыя|XXIV армейскага корпуса]] [[8-я армія (Расійская імперыя)|8-й арміі]] генерала [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілава]] ([[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходні фронт]]). Брусілаў, які не любіў Карнілава, пазней усё ж аддасць яму належнае ў сваіх успамінах: {{цытата|Ён заўсёды быў наперадзе і гэтым прыцягваў да сябе сэрца салдат, якія яго любілі. Яны не аддавалі сабе справаздачы ў яго дзеяннях, але бачылі яго заўсёды ў агні і шанавалі яго адвагу.}} У той жа час Брусілаў пісаў <ref name = autogenerated7>[http://www.voskres.ru/army/publicist/kulichkin7.htm С. Кулічкін. Расчараванне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131109203444/http://www.voskres.ru/army/publicist/kulichkin7.htm |date=9 лістапада 2013 }}</ref>: {{цытата|Дзіўная справа, генерал Карнілаў сваю дывізію ніколі не шкадаваў: ва ўсіх баях, у якіх яна ўдзельнічала пад яго начальствам, яна несла жахлівыя страты, а тым часам афіцэры і салдаты яго любілі і яму верылі. Праўда, ён і сябе не шкадаваў, асабіста быў адважны і лез наперад на злом галавы.}} Салдаты ж Карнілава літаральна абагаўлялі: камандзір ставіўся з вялікай увагай да іх побыту, патрабаваў бацькоўскіх адносінаў да ніжніх чыноў, аднак і патрабаваў ад іх ініцыятыўнасці, выразнага выканання загадаў. Генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікін]], чые часткі падчас наступлення Брусілава наступалі «рука-аб-руку» з часткамі генерала Карнілава, так пазней характарызаваў свайго будучага паплечніка і аднадумца<ref>''Дзянікін А. І.''[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_07.html Нарысы Рускай Смуты. Крушэнне улады і арміі, люты-верасень 1917 г.] Рэпрынтная рэпрадукцыя выдання. J. Povolozky & C, Editeurs. 13, rue Bonapartie, Paris (VI). — Выдавецтва «Навука», 1991. — ISBN 5-02-008582-0. С. 145—146.</ref>: {{цытата|З Карнілавым я сустрэўся першы раз на палях Галіцыі, каля [[Галіч (Івана-Франкоўская вобласць)|Галіча]], у канцы жніўня 1914, калі ён прыняў 48 пях. дывізію, а я — [[Жалезная брыгада|4 стралковую (жалезную) брыгаду]]. З тых часоў, на працягу 4 месяцаў бесперапынных, слаўных і цяжкіх баёў, нашы часткі ішлі побач у складзе XXIV корпуса, разбіваючы ворага, перайшоўшы Карпаты, урываючыся ў Венгрыю. У сілу вельмі расцягнутых франтоў, мы рэдка бачыліся, але гэта не перашкаджала добра ведаць адзін аднаго. Тады ўжо цалкам зразумела вызначыліся для мяне галоўныя рысы Карнілава — военачальніка: вялікае ўменне выхоўваць войскі: з другараднай часткі [[Казанская ваенная акруга (Расійская імперыя)|Казанскай акругі]] ён у некалькі тыдняў зрабіў выдатную баявую дывізію; рашучасць і крайняя ўпартасць у вядзенні самай цяжкай, здавалася, асуджанай аперацыі; незвычайная асабістая адвага, якая страшна імпанавала войскам і стварала яму сярод іх вялікую папулярнасць; нарэшце, высокае захаванне ваеннай этыкі ў дачыненні да суседніх частак і паплечнікаў — уласцівасць, супраць якой часта грашылі і начальнікі, і вайсковыя часткі.}} У многіх аперацыях арміі Брусілава вызначылася менавіта дывізія Карнілава. «Карнілаў — не чалавек, стыхія», — казаў узяты карнілаўцамі ў палон аўстрыйскі генерал Рафт. У лістападзе 1914 года ў начным баі пры [[Такашаны|Такашанах]] група добраахвотнікаў пад камандаваннем Карнілава прарвала пазіцыі непрыяцеля і, нягледзячы на сваю малалікасць, захапіла 1200 палонных, уключаючы самога Рафта, узрушанага гэтай дзёрзкай вылазкай. Аднак затым, насуперак загаду камандзіра 24-га корпуса генерала [[Афанасій Андрэевіч Цурыкаў|Цурыкава]], Карнілаў з дывізіяй спусціўся з [[Карпаты|Карпат]] на [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэднедунайскую нізіну]], дзе быў адразу ж адрэзаны венгерскай ганведскай дывізіяй. Дывізіі Карнілава прыйшлося прабівацца назад па горных сцежках, страціўшы тысячы людзей, уключаючы некалькі соцень палоннымі, кінуўшы батарэю горных гармат, зарадныя скрыні і абоз. За гэта Брусілаў хацеў аддаць Карнілава пад суд і толькі па хадайніцтву Цурыкава абмежаваўся вымовай у загадзе па арміі як Карнілаву, так і Цурыкаву.<ref name = autogenerated7/> Неўзабаве пасля гэтага ў ходзе [[Ліманаўская бітва|Ліманаўскай бітвы]] «Стальная» дывізія, якую перакідвалі на самыя цяжкія ўчасткі фронту, разбіла непрыяцеля ў баях пад [[Кросна]] і [[Рыманаў|Рыманавам]] і дайшла да Карпат, дзе заняла [[Крэпна|Крэпну]]. У студзені 1915 года 48-я дывізія заняла галоўны карпацкі грэбень на лініі [[Альзапагон]] — [[Фельзадор]], а ў лютым Карнілаў быў узведзены ў [[генерал-лейтэнант]]ы, яго імя атрымала шырокую вядомасць у армейскім асяроддзі. <!--Трэба удакладніць падзеі, апісаныя ў апошнім абзацы — блытаніна дзікая --> === Узяцце Збора, аўстрыйскі палон і ўцёкі з палону === [[Файл:General Kornilov standing.jpg|thumb|left|px222|Л. Г. Карнілаў]] Узяццё Збора — размешчанага на «вышыні 650» — абароненага драцянымі загародамі і лініямі акопаў з умацаванымі агнявымі кропкамі — стала адной з самых бліскучых аперацый, праведзеных Карнілавым. Напярэдадні генерал старанна рыхтаваў план аперацыі, вывучаў план непрыяцельскіх ўмацаванняў і прысутнічаў на допытах палонных аўстрыйцаў. У выніку штурм прайшоў у дакладнасці паводле плана Лаўра Георгіевіча: шквальны агонь рускай артылерыі, які раптам абваліўся на вышыню, і франтальная атака пяхоты дазволіла галоўным ударным сілам Карнілава незаўважанымі абысці праціўніка і прымусіць яго ўцякаць. Узяцце вышыні 650 Карнілавым адкрывала рускім войскам дарогу на Венгрыю. У красавіку 1915 года, прыкрываючы адступленне Брусілава з-за Карпат сіламі адной сваёй «Стальной» дывізіі, генерал Карнілаў, які ўзяў на сябе ў момант гібелі дывізіі асабістае камандаванне адным з [[батальён]]аў, быў двойчы паранены ў руку і нагу і ў ліку ўсяго толькі 7 ацалелых байцоў батальёна, на працягу чатырох сутак да канца намагаўшыхся прарвацца да сваіх, у выніку (пасля ўпартага штыкавога бою) трапіў у аўстрыйскі палон.<ref>''Трушновіч А. Р.'' Успаміны карнілаўца: 1914—1934 / Склад. Я. А. Трушновіч. — Масква-Франкфурт: Пасеў, 2004. — 336 с., 8 іл. ISBN 5-85824-153-0, стар. 14</ref> Баі, дадзеныя праўзыходным сілам праціўніка 48-й «Стальной» дывізіяй генерала Карнілава, дазволілі 3-й арміі, у якую яна была ўключана ў складзе 24-га корпуса генерала [[Афанасій Андрэевіч Цурыкаў|Цурыкава]], пазбегнуць поўнага разгрому.<ref>[http://lavr-kornilov.narod.ru/index.files/bio1.htm генерал Л. Г. Карнілаў :: БІЯГРАФІЯ]</ref> Камандзір корпуса генерал Цурыкаў лічыў Карнілава адказным за гібель 48-й дывізіі <ref>[http://www.grwar.ru/library/Mil-Collect-I/MCI_02.html Е. Л. Мартынаў. Гібель дывізіі Карнілава]</ref> і патрабаваў суда над ім, аднак камандуючы Паўднёва-Заходнім фронтам генерал [[Мікалай Іудавіч Іваноў|Іваноў]] высока ацаніў подзвіг 48-й дывізіі і накіраваў Вярхоўнаму Галоўнакамандуючаму [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Вялікаму Князю Мікалаю Мікалаевічу]] хадайніцтва «''аб прыкладным узнагароджанні доблесна прабіўшыхся парэшткаў частак 48-й дывізіі і, асабліва яе героя, начальніка дывізіі генерала Карнілава''». Ужо [[28 красавіка]] 1915 года імператар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] падпісаў Указ аб узнагароджанні генерала Карнілава [[Ордэн Святога Георгія|ордэнам Святога Георгія]] 3-й ступені {{цытата|За тое, што ў час упартай бітвы ў Карпатах на р. Дукля 24 крас. 1915 г., калі камандуемая ім дывізія была акружаная з усіх бакоў перавышаючым у сілах праціўнікам, адважна прабіваўся па трупах загароджваючага дарогу непрыяцеля, чым даў магчымасць часткам дывізіі далучыцца да войскаў свайго корпуса.}} [[Файл:Генералъ-отъ-инфантеріи.jpg|thumb|right|px222|Генерал-лейтэнант Л. Г. Карнілаў. 1917 год.]] Пасля ўзяцця ў палон генерал Карнілаў быў змешчаны ў лагер для вышэйшых афіцэраў непадалёк ад Вены. Загаіўшы раны, ён спрабаваў бегчы, але дзве першыя спробы ўцёкаў скончыліся няўдачай. Карнілаў змог бегчы з палону<ref>[http://vestnik-pervopohodnika.ru/publ/7-1-0-32] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304093051/http://vestnik-pervopohodnika.ru/publ/7-1-0-32 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> ў ліпені [[1916]] а з дапамогай чэха Францішака Мрняка, які служыў у лагеры памочнікам аптэкара. {{цытата|У [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы]] генерала прымае імператар і ўручае яму [[ордэн Святога Георгія]]. Газеты і часопісы публікуюць партрэты героя, артыкулы пра яго і інтэрв'ю з ім, Омскі епіскап дасылае тэлеграму, у Петраградзе ўшаноўваюць [[юнкер]]а роднага Міхайлаўскага вучылішча, землякі з станіцы Каркаралінскай дасылаюць нацельны крыж і абразок …}} У верасні 1916 года Л. Г. Карнілаў, аднавіўшы сілы пасля перажытых падзей, зноў адбыў на фронт і прызначаны камандзірам [[25-ы армейскі корпус, Расійская імперыя|XXV армейскага корпуса]] [[Асобая армія|Асобай арміі]] генерала [[Васіль Іосіфавіч Гурко|В. І. Гурко]] ([[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходні фронт]]). == 1917 год == === Камандаванне Петраградскай ваеннай акругай === [[Файл:Генерал-лейтенант Л.Г. Корнилов в должности главнокомандующего войсками Петроградского военного округа.jpg|thumb|left|200px|Камандуючы Петраградскай ваеннай акругай генерал-лейтэнант Л. Г. Карнілаў. Вясна 1917 года.]] Пытанне аб прызначэнні генерала Карнілава на пасаду камандуючага войскамі [[Пецярбургская ваенная акруга|Петраградскай ваеннай акругі]] было вырашана яшчэ [[Мікалай II (імператар расійскі)|імператарам Мікалаем II]] — кандыдатура генерала была вылучана начальнікам [[Генеральны штаб|Галоўнага штаба]] генералам [[Мікалай Пятровіч Міхневіч|Міхневічам]] і начальнікам Асобага аддзела па прызначэнні чыноў арміі [[Аляксей Пятровіч Архангельскі|генералам Архангельскім]] у сувязі з неабходнасцю мець у [[Петраград]]зе на чале войскаў папулярнага баявога генерала, які здзейсніў да таго ж легендарныя ўцёкі з аўстрыйскага палону — такая фігура магла прыцішыць запал праціўнікаў імператара. Тэлеграма з хадайніцтвам аб прызначэнні была адпраўлена ў [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўку]] генералу [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксееву]], падтрымана ім і ўдастоілася рэзалюцыі Мікалая II — «Выканаць» <ref>''Гіяцынт Эраст'' Запіскі белага афіцэра / Уступ. артыкул, падрыхтоўка тэксту і камент. В. Г. Бартнеўскага. — СПб .: «Інтэрпаліграфцэнтр» СПбФК, 1992. — 267 с, іл. ISBN 5-88560-077-5, стар.238-239</ref>. [[2 сакавіка]] 1917 года, на першым пасяджэнні самаабвешчанага [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] Карнілаў быў прызначаны на ключавы пост Галоўнакамандуючага войскамі Петраградскай ваеннай акругі, наўзамен арыштаванага генерала [[Сяргей Сямёнавіч Хабалаў|С. С. Хабалава]].<ref>Часопісы пасяджэнняў часовага ўрада. Тым 1. Масква. РОССПЭН. 2001</ref><ref>[http://www.vojnik.org/civilwar/docs/4 Пратакол допыту Л. Г. Карнілава Надзвычайнай Камісіяй 2-5 верасня. 1917]</ref> [[5 сакавіка]] Карнілаў прыбыў у [[Петраград]]. Па загадзе Часовага ўрада і ваеннага міністра [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|Гучкова]] Карнілаў, як камандуючы Петраградскай ваеннай акругай, абвясціў аб арышце [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|імператрыцы]] і яе сям’і ў [[Царскае Сяло|Царскім Сяле]]. Ён пайшоў на гэта з тым, каб паспрабаваць у далейшым палегчыць долю арыштаваных. І на самай справе, сведкі кажуць пра тое, што: {{Цытата|Генерал усталяваў строгі парадак змены варты, вызначыў рэжым утрымання ў палацы, дамогся таго, што каравульная служба ажыццяўлялася толькі пад кантролем штаба акругі, а не мясцовых самачынных камітэтаў і саветаў. Пераводзячы рэжым аховы ў вядзенне штаба Петраградскай ваеннай акругі, Карнілаў, па сутнасці, ратаваў Царскую Сям'ю і ад бяссудных дзеянняў і самачынных рашэнняў збунтаванага мясцовага гарнізона і ад «самадзейнасці» Петраградскага Савета, які лічыў сябе ўсерасійскай уладай з першых жа дзён пасля ўзнікнення<ref name = Tsvetkov/>}} [[Выява:Kornilov petrograd spring1917.jpg|thumb|left|300px|Камандуючы Петраградскай ваеннай акругай генерал Л. Г. Карнілаў прымае парад. Петраград. Вясна 1917]] У ноч з 5 на 6 сакавіка генерал Карнілаў і ваенны міністр [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|Гучкоў]] былі ў першы раз прынятыя Аляксандрай Фёдараўнай. Менавіта аб гэтым эпізодзе сведчыў паручнік 4-га Царскасельскага стралковага палка К. Н. Калагрываў, які пісаў, што нібыта арышт імператрыцы быў праведзены генералам Карнілавым ў знарочыста выклікалай грубай манеры. Гэтая першая сустрэча генерала з імператрыцай, што адносіцца да апісваных падзей, не насіла характару «аб’явы аб арышце» (хоць бы таму, што пастанова пра гэта яшчэ не была прынята) і мэтай сваёй мела азнаямленне візіцёраў з становішчам ахоўваемых. Варта адзначыць, што генерал Карнілаў правёў асабістую інспекцыю аховы імператрыцы і яе сям’і ў першыя ж гадзіны свайго знаходжання на пасадзе камандуючага Петраградскай ваеннай акругай. Сведкамі эпізоду былі таксама вялікі князь [[Павел Аляксандравіч]], [[Павел Канстанцінавіч Бенкендорф|граф Бенкендорф]] і цырымоніймайстар Царскасельскага Палаца, асабісты сакратар імператрыцы [[Пётр Мікалаевіч Апраксін|граф П. М. Апраксін]]. У сваім даследаванні гісторык В. Ж. Цвяткоў прыходзіць да высновы аб тым, што, як дасведчаны разведчык, генерал мог весці падвойную гульню: {{Цытата|Трэба было любой цаной дамагчыся абароны Царскай Сям'і і, з другога боку, прадэманстраваць прадстаўнікам «новай улады »рэвалюцыйныя паводзіны. Верагодна, што дзеля гэтага і была разыграна «сцэна» фармальнага «арышту»<ref name = Tsvetkov/>}} Ніякіх зневажальных для царскай сям’і дзеянняў, ніякіх абразлівых паводзінаў у адносінах да імператрыцы з боку Карнілава праяўлена не было. Маюцца і сведчанні сучаснікаў, якія падкрэсліваюць высокую думку Аляксандры Фёдараўны, а таксама каралевы-ўдавы Марыі Фёдараўны аб Л. Г. Карнілаве <ref>''Гіяцынтаў Эраст'' Запіскі белага афіцэра ([[Карнілаўскі ўдарны полк]]. Матэрыялы для гісторыі. [[Парыж]]. [[1974]]. стар.14) / Уступ. артыкул, падрыхтоўка тэксту і камент. В. Г. Бартнеўскага. — СПб .: «Інтэрпаліграфцэнтр» СПбФК, 1992. — 267 с, іл. ISBN 5-88560-077-5, стар.239</ref>, напрыклад, гэта: «Аляксандра Фёдараўна пасля абвяшчэння ёй аб арышце выказала задавальненне, што гэта было зроблена слаўным генералам Карнілавым, а не кім-небудзь з членаў новага ўрада».<ref>''Дзянікін А. І.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_05.html Нарысы Рускай Смуты. Крушэнне улады і арміі, люты-верасень 1917 г.] рэпрынтная рэпрадукцыя выдання. J. Povolozky & C, Editeurs. 13, rue Bonapartie, Paris (VI). — Выдавецтва «Навука», 1991. — ISBN 5-02-008582-0, стар. 127</ref> Другі раз генерал разам з начальнікам Царскасельскага гарнізона [[Яўген Сцяпанавіч Кабылінскі|палкоўнікам Кабылінскім]] быў прыняты імператрыцай ужо раніцай 8 сакавіка. Палкоўнік {{nobr|Я. С. Кабылінскі}} адзначаў вельмі карэктнае, паважнае стаўленне Карнілава да імператрыцы. Прыём Карнілава і Кабылінскага адзначаны ў дзённіку імператрыцы ў запісе ад [[8 сакавіка]]. Менавіта падчас гэтага прыёму Карнілаў паведаміў імператрыцы ўжо не пра «ахову», а пра «арышт», а затым прадставіў ёй Кабылінскага. Кабылінскі таксама сведчыў, што ён быў адзіным афіцэрам, у прысутнасці якога Аляксандры Фёдараўне паведамілі пра яе арышт. Адзін з прыдворных чыноў Царскасельскага палаца граф П. Апраксін, такімі словамі перадаў адказ імператрыцы Карнілаву: [[File:LavrKornilov1917.jpeg|thumb|316x316px|Лаўр Карнілаў ў 1917 годзе]] {{цытата|Я рада, што менавіта вы, генерал, абвясцілі Мне аб арышце, — сказала яна Карнілаву, калі той прачытаў Ёй пастанову Часовага ўрада, — так як вы самі перанеслі ўвесь жах пазбаўлення волі <ref name = Tsvetkov/>}} Пасля гэтага была праведзена змена палацавага каравула: была зменена ахоўная варта з складу Зводна-Гвардзейскага палка «арыштнай» вартай, пасля чаго ахова была зноў, ужо ў другі раз, праінспектаваная генералам Карнілавым, пра надзейнасць якой ён рапартаваў ужо Вялікаму Князю Паўлу Аляксандравічу. Сам Карнілаў глыбока перажываў выкананне якая выпала на яго цяжкага абавязку. Па ўспамінах палкоўніка {{nobr|С. М. Раснянскага}}, знаходзячыся пад арыштам у г. [[Быхаў|Быхаве]], у верасні 1917 года, генерал «у коле толькі самых блізкіх асоб падзяліўся аб тым, з якім цяжкім пачуццём ён павінен быў, у мэтах выканання загаду Часовага ўрада, паведаміць гаспадарыні аб арышце ўсёй Царскай Сям’і. Гэта быў адзін з самых цяжкіх дзён яго жыцця … <ref name = Tsvetkov/>» Тым не менш пасля арышту імператрыцы за Карнілавым замацавалася рэпутацыя рэвалюцыйнага генерала, а артадаксальныя [[манархіст]]ы так і не даравалі генералу яго ўдзелу ў гэтым эпізодзе. Генерал распрацоўваў нерэалізаваны праект стварэння Петраградскага фронту, у склад якога павінны былі ўвайсці войскі [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Кранштат]]а, узбярэжжа [[Рэвель]]скага ўмацаванага раёна і [[Петраград]]скага гарнізона. Працуючы сумесна з ваенным міністрам [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучковым]], Лаўр Георгіевіч распрацоўвае шэраг мер да стабілізацыі становішча, імкнучыся засцерагчы войска ад разбуральнага ўплыву Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў, уплыў якога на войска ўжо выявілася ў сумна знакамітым Загадзе № 1. Вывесці разложаныя гарнізонныя і запасныя часці, як і ўвесці ў горад новыя палкі, было немагчыма ў сувязі з усё тым жа Загадам № 1. Гучкову і Карнілаву заставалася толькі непрыкметна расстаўляць на важных пасадах сваіх людзей. Паводле сведчання Гучкова, пэўныя поспехі ў гэтым былі дасягнуты: у ваенныя вучылішча і артылерыйскія часці прызначаліся франтавыя афіцэры, а сумнеўныя элементы выдаляліся са службы. У далейшым прадугледжвалася стварэнне Петраградскага фронту, што дало б магчымасць пераўкамплектаваць існуючыя часці і тым самым аздаравіць іх. [[6 красавіка]] 1917 года Савет узнагародзіў Георгіеўскім крыжам унтэр-афіцэра лейб-гвардыі Валынскага палка {{nobr|Ц. І. Кірпічнікава}}, які першым пачаў бунт у сваім палку ў пачатку [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] і забіў капітана Лашкевіча.<ref name = "Кара-Мурза">'' Кара-Мурза С. Г. '' [http://militera.lib.ru/research/kara-murza/03.html Вайна лютага з кастрычнікам] // Грамадзянская вайна (1918—1921). Урок для XXI стагоддзя. — М .: ЭКСМО, 2003. — Глава 3. Нянавісць выгнаных гаспадароў жыцця.</ref><ref name = "Платонаў">''Платонаў А. А.'' Цярновая карона Расіі. Гісторыя Рускага народа ў XX стагоддзі. Т.2. — М .: «Крыніца», 1997. — C. 510</ref> Гучкоў сведчыў, што генерал Карнілаў да апошняга спадзяваўся дамовіцца з прадстаўнікамі Савета. Але гэта яму не ўдалося, як не ўдалося і знайсці агульную мову з салдатамі Петраградскага гарнізона. [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікін]] пісаў з гэтай нагоды: «Яго хмурная фігура, сухая, зрэдку толькі сагрэтая шчырым пачуццём гаворка, а галоўнае, яе змест — такое далёкае ад галавакружных лозунгаў, выкінутых рэвалюцыяй, такое простае ў вызнанні салдацкіх катэхізісаў, — не маглі ні запаліць, ні натхніць петраградскіх салдат». [[Файл:Лавр Корнилов принимает смотр 1917.jpg|thumb|right|200px|Галоўнакамандуючы прымае агляд [[юнкер]]аў, [[1917]] год.]] === Камандаванне 8-й арміяй === У канцы красавіка 1917 года генерал Карнілаў адмаўляецца ад пасады галоўнакамандуючага войскамі Петраградскай акругі, «не лічачы магчымым для сябе быць міжвольным сведкам і ўдзельнікам разбурэння арміі … Саветам рабочых і салдацкіх дэпутатаў» <ref>'' Дзянікін А. І. '' [http : //militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_18.html Нарысы Рускай Смуты. Крушэнне улады і арміі, люты-верасень 1917 г.] рэпрынтная рэпрадукцыя выдання. J. Povolozky & C, Editeurs. 13, rue Bonapartie, Paris (VI). — Выдавецтва «Навука», 1991. — ISBN 5-02-008582-0, стар. 263</ref> і, у сувязі з падрыхтоўкай гадовага наступу на фронце, яго пераводзяць на [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходні фронт]] камандуючым [[8-я армія (Расійская імперыя)|8-й арміяй]] — ударнай арміі фронту, якая пад яго начальствам дамаглася ўражлівых поспехаў у ходзе [[Чэрвеньскае наступленне|чэрвеньскага наступлення]] войскаў Паўднёва-Заходняга фронту. У канцы красавіка 1917 года — перад сыходам у адстаўку ваенны міністр [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|А. І. Гучкоў]] хацеў правесці генерала Карнілава на пасаду галоўнакамандуючага [[Паўночны фронт (Першая сусветная вайна)|Паўночным фронтам]] — самага распушчанага з усіх рускіх франтоў, дзе існавалі цяжкасці ў кіраванні і магла спатрэбіцца «цвёрдая рука» Генеральнага штаба генерала ад інфантэрыі {{nobr|Л. Г. Карнілава}}. Да таго ж пасада галоўнакамандуючага фронтам заставалася вакантнай пасля сыходу з яе генерала [[Мікалай Уладзіміравіч Рузскі|Рузскага]]. Супраць гэтага катэгарычна пярэчыў Вярхоўны Галоўнакамандуючы генерал ад інфантэрыі [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|М. В. Аляксееў]], які стаў ім пасля адрачэння [[Мікалай II (імператар расійскі)|цара]], спасылаючыся на недастатковы камандны стаж генерала Карнілава і той факт, што многія генералы, старэйшыя за Лаўра Георгіевіча па ўзвядзенні і заслугах, чакаюць сваёй чаргі. На наступны дзень Гучкоў даслаў афіцыйную тэлеграму па пытанні прызначэння Карнілава. Аляксееў прыгразіў, што ў выпадку, калі прызначэнне адбудзецца, ён сам сыдзе ў адстаўку.<ref>'' Дзянікін А. І. '' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_34.html Нарысы рускай Смуты. Крушэнне ўлады і арміі, люты-верасень 1917 г.] рэпрынтная рэпрадукцыя выдання. J. Povolozky & C, Editeurs. 13, rue Bonapartie, Paris (VI). — Выдавецтва «Навука», 1991. — ISBN 5-02-008582-0, стар. 445</ref> Ваенны міністр не адважыўся рызыкаваць адстаўкай Вярхоўнага Галоўнакамандуючага, пра што пазней, паводле некаторых дадзеных, шкадаваў. Апісаны эпізод пасля зарадзіў даволі моцную непрыязнасць паміж двума генераламі — ён, як і сітуацыя з арыштам ў недалёкай будучыні Аляксеевым [[карнілаўцы|карнілаўцаў]] у [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы]] пасля няўдачы [[Карнілаўскае выступленне|Карнілаўскага выступлення]] — дае ключ да разгадкі вельмі няпростых узаемаадносін двух генералаў. Азнаёміўшыся з становішчам на фронце, генерал Карнілаў першым узняў пытанне аб знішчэнні салдацкіх камітэтаў і забароне палітычнай агітацыі ў арміі, улічваючы, што армія ў момант прыняцця яе генералам Карнілавым знаходзілася ў стане поўнага раскладання. [[19 мая]] 1917 года Карнілаў загадам па 8-й арміі дазваляе, па прапанове Генеральнага штаба капітана [[Мітрафан Восіпавіч Нежанцаў|М. В. Нежанцава]], сфармаваць Першы Ударны атрад з добраахвотнікаў (першая добраахвотніцкая часць у Рускай арміі). За кароткі тэрмін трохтысячны атрад быў сфармаваны, і [[10 чэрвеня]] генерал Карнілаў зрабіў яго агляд. Капітан Нежанцаў бліскуча правёў баявое хрышчэнне свайго атрада [[26 чэрвеня]] 1917 года, прарваў аўстрыйскія пазіцыі пад вёскай Ямшыцы, дзякуючы чаму быў узяты [[Калуш]]. [[11 жніўня]] загадам Карнілава атрад быў перафармаваны ў [[Карнілаўскі ўдарны полк]]. Форма палка ўключала ў сябе літару «К» на пагонах і нарукаўныя знакі з надпісам «Карнілаўцы». Асабістай аховай Карнілава стаў [[Тэкінскі конны полк|конны Тэкінскі полк]]. У перыяд камандавання Карнілавым 8-й арміяй вялікую ролю набывае камісар гэтай арміі эсэр [[Максіміліян Максімільянавіч Філоненка|М. М. Філоненка]], які служыў пасярэднікам паміж Карнілавым і Часовым урадам. [[Выява:Генерал Корнилов перед войсками (1917).jpg|thumb|left|Генерал Карнілаў перад фронтам войскаў. 1917 год.]] Праз 2 дні пасля пачатка распрацоўкі наступлення ў арміі, якую ён узначальваў, [[25 чэрвеня]] 1917 года яго войскі прарываюць пазіцыі [[3-я армія (Аўстра-Венгрыя)|3-й аўстрыйскай арміі]] Кірхбаха на захад ад [[Станіславаў|Станіславава]]. Ужо [[26 чэрвеня]] разгромленыя Карнілавым войскі Кірхбаха беглі, цягнучы за сабой і нямецкую дывізію, якая падаспела ім на дапамогу. У ходзе наступлення армія генерала Карнілава прарвала аўстрыйскі фронт на працягу 30 вёрст, узяла ў [[палон]] 10 тысяч салдат праціўніка і 150 [[афіцэр]]аў, а таксама захапіла каля 100 гармат. [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікін]] у сваіх успамінах пазней напіша, што "Выхад на [[Ломніца|Ломніцу]] адкрываў Карнілаву шляхі на даліну ракі [[Стрый (рака)|Стрый]], і на злучэнне арміі графа [[Фелікс фон Ботмер|Ботмера]]. Нямецкая галоўная кватэра лічыла становішча галоўнакамандуючага Усходнім фронтам '' крытычным ''. "<ref>'' Дзянікін А. І. '' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_18.html Нарысы Рускай Смуты . Крушэнне улады і арміі, люты-верасень 1917 г.] рэпрынтная рэпрадукцыя выдання. J. Povolozky & C, Editeurs. 13, rue Bonapartie, Paris (VI). — Выдавецтва «Навука», 1991. — ISBN 5-02-008582-0, стар. 420</ref> Аднак далейшы прарыў немцаў на фронце [[11-я армія (Расійская імперыя)|11-й арміі]], якая пабегла перад немцамі, нягледзячы на сваю велізарную перавагу ў колькасці і тэхніцы <ref>Са зводак [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўкі]]</ref> з прычыны сваёй разбэшчанасці і развалу з-за раскладаючай рэвалюцыйнай агітацыі, нівеліраваў першапачатковыя поспехі рускіх армій. Пасля агульнай няўдачы [[Чэрвеньскае наступленне|чэрвеньскага наступлення]] Рускай арміі і Цярнопальскага прарыву аўстра-германскіх войскаў генерал Карнілаў, які здолеў у цяжкай сітуацыі ўтрымаць фронт, быў узведзены ў [[генерал ад інфантэрыі|генералы ад інфантэрыі]], а [[7 ліпеня]] прызначаны Керанскім галоўнакамандуючым войскамі [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] замест генерала [[Аляксей Яўгенавіч Гутар|А. Я. Гутара]] і ўвечары таго ж дня накіраваў Часоваму ўраду тэлеграму з апісаннем становішча на фронце («Армія ашалелых цёмных людзей… бяжыць…») і сваімі прапановамі па выпраўленні становішча (ўвядзенне смяротнага пакарання і палявых судоў на фронце). Генерал [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілаў]] працівіўся гэтаму прызначэнню (але пры гэтым 8 ліпеня сваёй тэлеграмай пацвердзіў, што лічыць «безумоўна неабходным неадкладнае правядзенне ў жыццё мер, якія просіць генерал Карнілаў» <ref>'' Косцін А. Л. '' Пасеялі вецер — паціснулі буру. — М .: Геліёс АРВ, 2004. — 224 с., іл. ISBN 5-85438-111-7, стар. 21</ref>), аднак [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскі]] настаяў на прызначэнні Карнілава: становішча фронту было катастрафічным, {{цытата|…а Карнілаў адважны, мужны, суровы, рашучы, незалежны і не спыніцца ні перад якімі самастойнымі дзеяннямі, патрэбнымі становішчам і ні перад якой адказнасцю… На думку Керанскага, небяспечныя ў выпадку поспеху якасці ідучага напралом Карнілава — пры панічным адступленні маглі прынесці толькі карысць. А калі маўр зробіць сваю справу, з ім можна ж і расстацца… <ref>'' Дзянікін А. І. '' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_18.html Нарысы Рускай Смуты. Крушэнне улады і арміі, люты-верасень 1917 г.] рэпрынтная рэпрадукцыя выдання. J. Povolozky & C, Editeurs. 13, rue Bonapartie, Paris (VI). - Выдавецтва "Навука", 1991. - ISBN 5-02-008582-0, стар. 446-447</ref>}} === Вярхоўны галоўнакамандуючы === [[Файл:Lavr Kornilov Moscow 1917.jpg|thumb|Генерал Карнілаў ў Маскве. Маскоўская дзяржаўная нарада]] Ужо 19 ліпеня генерал ад інфантэрыі Л. Г. Карнілаў прызначаецца Вярхоўным Галоўнакамандуючым, змяніўшы на гэтай пасадзе генерала [[Аляксей Аляксеевіч Брусілаў|Брусілава]], які ішоў на паваду ў салдацкіх камітэтаў, што вяло да раскладання арміі і страты кантролю над войскамі, якія пры найменшым націску праціўніка масамі пакідалі пазіцыі і сыходзілі ў тыл. Лаўр Георгіевіч не адразу прымае гэтую пасаду, але перш на працягу трох дзён агаворвае ўмовы, на якіх гатовы пагадзіцца прыняць яе: неўмяшанне ўрада ў прызначэнні на вышэйшыя камандныя пасады, хуткая рэалізацыя праграмы рэарганізацыі арміі, прызначэнне генерала [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікіна]] камандуючым Паўднёва-Заходнім фронтам. Пасля доўгіх перамоў бакам удалося прыйсці да кампрамісу, і Карнілаў прыняў пасаду, які рабіла яго другім чалавекам у дзяржаве, буйной палітычнай фігурай, здольнай уплываць на падзеі, якія адбываюцца ў краіне. Гэта прызначэнне было сустрэта вялікай радасцю ў асяроддзі афіцэраў і кансерватыўнай публікі. У гэтага лагера з’явіўся лідар, у якім бачылі надзею на выратаванне арміі і Расіі. Для аднаўлення дысцыпліны ў арміі, па патрабаванні генерала Карнілава Часовы ўрад уводзіць смяротнае пакаранне. Рашучымі і суровымі метадамі, з ужываннем у выключных выпадках [[расстрэл]]аў [[дэзерцір]]аў, генерал Карнілаў вяртае Арміі баяздольнасць і аднаўляе фронт. У гэты момант генерал Карнілаў у вачах многіх становіцца народным героем, на яго сталі ўскладацца вялікія надзеі, і ад яго сталі чакаць выратавання краіны. Энергічная дзейнасць Карнілава на пасадзе Вярхоўнага галоўнакамандуючага нават за кароткі тэрмін дазволіла дасягнуць некаторых вынікаў: сціхла распушчанасць салдацкіх мас, афіцэрам стала ўдавацца падтрымліваць дысцыпліну. Аднак, нягледзячы на поспех падобных мер у сэнсе забеспячэння некаторага парадку, меры Вярхоўнага камандавання не маглі паўплываць на ўзмацняючыся паток паражэнчай прапаганды заканспіраваных бальшавіцкіх агітатараў у арміі і прадстаўнікоў Урада, якія спрабавалі падладжвацца з нізамі арміі падчас сваіх кароткіх паездак на фронт <ref name = "autogenerated4">Белы рух. Паход ад Ціхага Дона да Ціхага акіяна. — М .: Веча, 2007. — 378 с. — (За веру і вернасць). — ISBN 978-5-9533-1988-1, с.6</ref>. Скарыстаўшыся сваім становішчам Вярхоўнага Галоўнакамандуючага, генерал Карнілаў прад’яўляе Часоваму ўраду патрабаванні, вядомыя як «Карнілаўская ваенная праграма». У Маскве на Дзяржаўнай Нарадзе 13 — 15 жніўня генерал Карнілаў ў сваім шырокім дакладзе паказаў на катастрафічнае становішча на фронце, на пагібельнае дзеянне на салдацкія масы заканадаўчых мер, прадпрымаемых Часовым Урадам, на працягваючуюся разбуральную прапаганду, што сее ў Арміі і краіне анархію <ref>http://www.xxl3.ru/kadeti/kornilov.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090101082729/http://www.xxl3.ru/kadeti/kornilov.htm |date=1 студзеня 2009 }} Генерал ад інфантэрыі Лаўр Георгіевіч Карнілаў</ref>. Бяздзейнасць улады ў рэшце рэшт паралізавала ўсе нешматлікія добрыя пачынанні Карнілава. У арміі і на флоце ўсё заставалася нязменным, пакуль Часовы ўрад не палічыў папулярнасць у арміі самога Карнілава занадта небяспечнай для «рэвалюцыі» <ref name = autogenerated4/>. === Карнілаўскі мяцеж === {{Асноўны артыкул|Карнілаўскае выступленне}} [[28 жніўня]] 1917 года генерал Карнілаў, які незадоўга да гэтага выступіў на Маскоўскай нарадзе (нягледзячы на спробы [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскага]] пазбавіць Вярхоўнага галоўнакамандуючага на гэтай нарадзе слова <ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/2_02.html Ваенная літаратура — [Мемуары]. — Дзянікін А. І. Нарысы рускай смуты</ref>) з патрабаваннем «ліквідацыі анархіі ў краіне», адмовіў Керанскаму (які напярэдадні здзейсніў дзяржаўнае злачынства супраць Расіі і правакацыю супраць Вярхоўнага галоўнакамандуючага з абвінавачваннем генерала Карнілава ў здрадзе з патрабаваннем, якая нібыта мела месца, аб перадачы «усёй паўнаты грамадзянскай і ваеннай улады») у спыненні прасоўвання на Петраград 3-га кавалерыйскага корпуса пад камандаваннем генерала [[Аляксандр Міхайлавіч Крымаў|Крымава]], якое праводзілася па патрабаванні Часовага ўрада <ref>'' Дзянікін А. І. '' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/2_05.html Нарысы рускай смуты.] — М .: Айрыс-прэс , 2006. — Т.2, 3 — ISBN 5-8112-1890-7, стар.54</ref> і было санкцыянавана Керанскім.<ref>'' Дзянікін А. І. '' [http:// militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/2_02.html нарыс рускай смуты.] — М .: Айрыс-прэс, 2006. — Т.2, 3 — ISBN 5-8112-1890-7, стар.21-22</ref> Гэты корпус быў накіраваны ў сталіцу Часовым урадам з мэтай канчаткова (пасля падаўлення ліпеньскага бунту) пакончыць з бальшавікамі і ўзяць пад кантроль сітуацыю ў сталіцы: {{цытата|20 жніўня Керанскі, па дакладзе [[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Савінкава]], згаджаецца на «аб'яву Петраграда і яго наваколляў на ваенным становішчы і на прыбыццё ў Петраград ваеннага корпуса для рэальнага ажыццяўлення гэтага становішча, г. зн. для барацьбы з бальшавікамі»<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/2_02.html (Савінкаў.«Да справы Карнілава».)]</ref>}} {{цытата|А. Ф. Керанскі, які фактычна засяродзіў у сваіх руках урадавую ўладу, падчас карнілаўскага выступлення апынуўся ў цяжкім становішчы. Ён разумеў, што толькі суровыя меры, прапанаваныя Л. Г. Карнілавым, маглі яшчэ выратаваць эканоміку ад развалу, войска ад анархіі, Часовы ўрад вызваліць ад савецкай залежнасці і ўсталяваць, у рэшце рэшт, унутраны парадак у краіне. Але А. Ф. Керанскі таксама разумеў, што з усталяваннем ваеннай дыктатуры ён пазбавіцца ўсёй паўнаты сваёй улады. Добраахвотна аддаваць яе нават дзеля дабра Расіі ён не захацеў. Да гэтага далучылася і асабістая антыпатыя паміж міністрам-старшынёй А. Ф. Керанскім і галоўнакамандуючым генералам Л. Г. Карнілавым, яны не саромеліся выказваць сваё стаўленне адзін да аднаго.<ref>[http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?ob_no=13533&cat_ob_no= www.school.edu.ru :: Карнілаўскі мяцеж. 25-31 жніўня 1917. радыёграма А. Ф. Керанскага са зваротам да народа. 27 жніўня 1917] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081023114748/http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?ob_no=13533&cat_ob_no= |date=23 кастрычніка 2008 }}</ref>}} У ходзе прасоўвання казакоў генерала Крымава на Петраград, [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскі]] атрымаў ад [[Уладзімір Мікалаевіч Львоў|дэпутата Львова]] розныя '''пажаданні''', якія абмяркоўваліся ім напярэдадні з генералам Карнілавым, у сэнсе ўзмацнення ўлады. Аднак Керанскі здзяйсняе правакацыю з мэтай ачарніць Вярхоўнага галоўнакамандуючага ў вачах грамадскасці і ліквідаваць такім чынам пагрозу яго асабістай (Керанскага) улады: {{цытата|«Было неабходна — кажа Керанскі — даказаць неадкладна фармальную сувязь паміж Львовым і Карнілавым настолькі ясна, каб Часовы ўрад быў у стане прыняць рашучыя меры ў той жа вечар ... прымусіўшы Львова паўтарыць у прысутнасці трэцяй асобы ўсю яго гутарку са мной». Для гэтай мэты быў запрошаны памочнік начальніка міліцыі Булавінскі, якога Керанскі схаваў за фіранкай у сваім кабінеце падчас другога наведвання яго Львовым. Булавінскі сведчыць, што запіска была прачытана Львову і апошні пацвердзіў змест яе, а на пытанне, «якія былі прычыны і матывы, якія прымусілі генерала Карнілава патрабаваць, каб Керанскі і Савінкаў прыехалі ў Стаўку», ён не даў адказу. Львоў катэгарычна адмаўляе версію Керанскага. Ён кажа: «'''Ніякага ўльтыматыўнага патрабаванні Карнілаў мне не прад'яўляў.''' У нас была простая гутарка, падчас якой абмяркоўваліся розныя пажаданні ў сэнсе ўзмацнення ўлады. '''Гэтыя пажаданні я і выказаў Керанскаму. Ніякага ўльтыматыўнага патрабавання (яму) я не прад'яўляў і не мог прад'явіць, а ён запатрабаваў, каб я выклаў свае думкі на паперы. Я гэта зрабіў, а ён мяне арыштаваў. Я не паспеў нават прачытаць напісаную мною паперу, як ён, Керанскі, вырваў яе ў мяне і паклаў у кішэню»'''.<ref>' 'Дзянікін А. І.''[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/2_05.html Нарысы рускай смуты.] - М .: Айрыс-прэс, 2006. - Т.2, 3 - ISBN 5-8112-1890-7, Стар.53</ref>}} Пасля гэтага Керанскі [[27 жніўня]] аб’яўляе генерала Карнілава [[мяцежнік]]ам. {{цытата|27-га жніўня Керанскі распавёў краіне аб паўстанні Вярхоўнага галоўнакамандуючага, прычым паведамленне міністра-старшыні пачыналася наступнай фразай: «26 жніўня генерал Карнілаў даслаў да мяне члена Дзяржаўнай Думы {{nobr|У. М. Львова}} з патрабаваннем перадачы Часовым урадам ўсёй паўнаты ваеннай і грамадзянскай улады, з тым, што ім па асабістым меркаванні будзе складзены новы ўрад для кіравання краінай». У далейшым Керанскі, трыумвірат Савінкаў, Аўксенцьеў і Скобелеў, Петраградская дума з А. А. Ісаевым і Шрэйдерам на чале і саветы ліхаманкава пачалі прымаць меры да прыпынення руху войскаў Крымава… <ref>'' Дзянікін А. І. '' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/2_05.html Нарысы рускай смуты.] - М .: Айрыс-прэс, 2006. - Т.2, 3 - ISBN 5-8112-1890-7, стар. 57</ref>}} Тэлеграмай без нумара і за подпісам «Керанскі» Вярхоўнаму галоўнакамандуючаму было прапанавана здаць пасаду генералу [[Аляксандр Сяргеевіч Лукомскі|Лукомскаму]] і неадкладна выехаць у сталіцу. Гэта распараджэнне было незаконным і ня падлягала абавязковаму выкананню — «Вярхоўны галоўнакамандуючы ні ваеннаму міністру, ні міністру-старшыні, ні тым больш таварышу Керанскаму ні ў якой меры падпарадкаваны ня быў» <ref>'' Дзянікін А. І. '' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_18.html Нарысы Рускай Смуты. Крушэнне улады і арміі, люты-верасень 1917 г.] рэпрынтная рэпрадукцыя выдання. J. Povolozky & C, Editeurs. 13, rue Bonapartie, Paris (VI). — Выдавецтва «Навука», 1991. — ISBN 5-02-008582-0, стар. 466</ref>. Керанскі спрабуе прызначыць новага Вярхоўнага галоўнакамандуючага, аднак абодва генерала-«кандыдата» — Лукомскі і Клямбоўскі — адмаўляюцца, прычым першы з іх у адказ на прапанову заняць пасаду «Вярхоўнага» адкрыта кідае Керанскаму абвінавачванне ў правакацыі. Генерал Карнілаў прыходзіць да высновы, што {{цытата|ўрад зноў трапіў пад уплыў безадказных арганізацый і, адмаўляючыся ад цвёрдага правядзення ў жыццё (яго) праграмы аздараўлення арміі, вырашыў ліквідаваць (яго), як галоўнага ініцыятара названых мер <ref>(З паказанняў генерала Карнілава пасля следчай камісіі.)</ref>}} … І вырашае не падпарадкоўвацца і пасады Вярхоўнага галоўнакамандуючага не здаваць. Глыбока абражаны хлуснёй распачаўшых паступаць з Петраграда розных урадавых зваротаў, а таксама іх нявартай знешняй формай, генерал Карнілаў адказвае са свайго боку шэрагам гарачых зваротаў да арміі, народу, казакам, у якіх апісвае ход падзей і правакацыю Старшыні Урада. [[28 жніўня]] генерал Карнілаў адмаўляе Керанскаму ў яго патрабаванні спыніць рух на Петраград адпраўленага туды па рашэнню Урада і са згоды Керанскага [[3-і кавалерыйскі корпус, Расійская імперыя|3-га коннага корпуса]] [[Аляксандр Міхайлавіч Крымаў|генерала Крымава]] і вырашае {{цытата|выступіць адкрыта і, здзейсніўшы ціск на Часовы ўрад, прымусіць яго: 1. выключыць са свайго складу тых міністраў, якія па наяўных (у яго) звестках былі відавочнымі здраднікамі Радзімы; <br/> 2. перабудавацца так, каб краіне была гарантавана моцная і цвёрдая ўлада}} скарыстаўшыся для гэтага раней ужо адпраўленым на Петраград па патрабаванні Керанскага [[3-і кавалерыйскі корпус, Расійская імперыя|3-м конным корпусам]] і дае яго камандуючаму — генералу Крымова адпаведнае ўказанне. [[29 жніўня]] Керанскі аддае ўказ аб звальненні ад пасад і адданні суду «за мяцеж» генерала Карнілава і яго старэйшых паплечнікаў. Метад, ужыты Керанскім са «львоўскай місіяй», быў з поспехам паўтораны і ў дачыненні да генерала Крымава, які застрэліўся непасрэдна пасля асабістай яго аўдыенцыі з Керанскім ў Петраградзе, куды ён накіраваўся, пакінуўшы корпус у ваколіцах Лугі, па запрашэнні Керанскага, якое была перададзена праз прыяцеля генерала — палкоўніка Самарына, які займаў пасаду памочніка начальніка кабінета Керанскага. Сэнсам маніпуляцыі паслужыла неабходнасць бязбольнага выключэння камандзіра з асяроддзя падпарадкаваных яму войскаў — у адсутнасць камандзіра рэвалюцыйныя агітатары лёгка распрагандавалі казакоў і спынілі рух 3-га кавалерыйскага корпуса на Петраград. Генерал Карнілаў адмаўляецца ад прапаноў пакінуць [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўку]] і «бегчы». Не жадаючы кровапраліцця ў адказ на запэўніванні ў вернасці ад адданых яму частак {{цытата|— Скажыце слова адно, і ўсё карнілаўскія афіцэры аддадуць за вас без вагання сваё жыццё…}} генерал адказаў: {{цытата|Перадайце [[Карнілаўскі ўдарны полк|Карнілаўскаму палку]], што я загадваю яму выконваць поўны спакой, я не хачу, каб пралілася хоць адна кропля брацкай крыві.<ref>'' Дзянікін А. І. '' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/2_07.html Нарысы рускай смуты.] - М .: Айрыс-прэс, 2006. - Т.2, 3 - ISBN 5-8112-1890-7, стар .77</ref>}} Генеральнага штаба генерал ад інфантэрыі [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|М. В. Аляксееў]], жадаючы выратаваць карнілаўцаў, згаджаецца «узяць ганьбу на сваю сівую галаву» — стаць Начальнікам штаба галоўнакамандуючага пры «Глаўкаверхе» — Керанскім — каб выратаваць карнілаўцаў, робіць арышт генерала Карнілава і яго паплечнікаў у Стаўцы [[1 верасня]] 1917 года і адпраўляе арыштаваных у [[Быхаўскае сядзенне|Быхаўскую турму]], дзе забяспечвае для зняволеных бяспеку. Па сведчанні камандзіра [[Карнілаўскі ўдарны полк|Карнілаўскага ўдарнага палка]] Генеральнага штаба капітана [[Мітрафан Восіпавіч Нежанцаў|М. В. Нежанцава]], «сустрэліся яны '' [Аляксееў і Карнілаў] '' надзвычай кранальна і па-сяброўску <ref>'' Трушновіч А. Р. '' Успаміны карнілаўца: 1914—1934 / Навук. Я. А. Трушновіч. — Масква-Франкфурт: Пасеў, 2004. — 336 с, 8 іл. ISBN 5-85824-153-0, стар. 64</ref>» Адразу пасля гэтага (праз тыдзень) генерал Аляксееў сыходзіць у адстаўку з пасады Начальніка штаба пры Вярхоўным галоўнакамандуючым — Керанскі <ref>'' Шамбараў В. Е. '' Белагвардзейшчына. — М .: ЭКСМА, Алгарытм, 2007. (Гісторыя Расіі. Сучасны погляд). ISBN 978-5-9265-0354-5, стар. 42.</ref> Нягледзячы на відавочнае жаданне генерала Аляксеева дапамагчы [[Быхаўскае сядзенне|Быхаўскім вязням]], гэты эпізод аказаўся недастаткова зразумелым генералам Карнілавым, і пасля ўжо на [[Дон|Дану]] вельмі негатыўна адбіўся на адносінах двух генералаў-кіраўнікоў маладой [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай Арміі]]. Генерала Карнілава, без сумневу, таксама павінна была раней засмучаць надзвычайная асцярожнасць генерала Аляксеева ў плане падтрымкі выступлення, спачуваючага жаданню генерала Карнілава навесці парадак у арміі і краіне, аднак публічна не згаджаецца ні па адным пункце па прычыне адсутнасці веры ў поспех рызыкоўнага мерапрыемства. Адразу пасля гэтага (праз тыдзень) генерал Аляксееў сыходзіць у адстаўку з пасады Начальніка штаба пры Вярхоўным галоўнакамандуючым — Керанскім <ref>'' Шамбараў В. Е. '' Белагвардзейшчына. — М .: ЭКСМА, Алгарытм, 2007. (Гісторыя Расіі. Сучасны погляд). ISBN 978-5-9265-0354-5, стар. 42</ref>; аб гэтым кароткім, усяго некалькі дзён, перыядзе свайго жыцця генерал казаў пасля заўсёды з глыбокім хваляваннем і смуткам <ref>'' Дзянікін А. І. '' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/2_06 .html Нарысы рускай смуты.]{{Недаступная спасылка}} — М .: Айрыс-прэс, 2006. — Т.2, 3 — ISBN 5-8112-1890-7, стар.67</ref>, на яго месца [[Аляксандр Фёдаравіч Керанскі|Керанскі]] прызначае генерала [[Мікалай Мікалаевіч Духонін|Духоніна]]. Сваё стаўленне да карнілаўцаў Міхаіл Васільевіч выказаў у лісце рэдактару газеты «[[Новое время (газета)|Новое время]]» {{nobr|Б. А. Суворыну}} такім чынам: {{цытата|Расія не мае права дапусціць рыхтуючагася ў хуткім часе злачынства ў адносінах яе лепшых, доблесных сыноў і майстэрскіх генералаў. Карнілаў не замахваўся на дзяржаўны лад; ён імкнуўся, пры садзейнічанні некаторых членаў урада, змяніць склад апошняга, падабраць людзей сумленных, дзейных і энергічных. Гэта не здрада радзіме, не мяцеж ...<ref>'' Косцін А. Л. '' Пасеялі вецер - паціснулі буру. - М .: Геліёс АРВ, 2004. - 224 с., Іл. ISBN 5-85438-111-7, стар. 40</ref>}} Перамога Керанскага ў гэтым супрацьстаянні стала ''прэлюдыяй бальшавізму'', бо яна азначала перамогу Саветаў, у асяроддзі якіх бальшавікі ўжо займалі пераважнае становішча, і з якімі Урад Керанскага быў здольны весці толькі згодніцкую палітыку. === Пад арыштам у Быхаве === {{also|Быхаўскае сядзенне}} [[Файл:Узники быховской тюрьмы.jpg|thumb|250px|Група арыштаваных генералаў і афіцэраў на чале з Карнілавым ў перыяд быхаўскага зняволення. Па нумарах: '''1. Л. Г. Карнілаў. '''2. [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікін]]. 3. [[Глеб Міхайлавіч Ваноўскі|Г. М. Ваноўскі]]. 4. [[Іван Георгіевіч Эрдэлі|І. Г. Эрдэлі]]. 5. [[Яўген Феліксавіч Эльснер|Е. Ф. Эльснер]]. 6. [[Аляксандр Сяргеевіч Лукомскі|А. С. Лукомскі]]. 7. [[Васіль Мікалаевіч Кіслякоў|В. М. Кіслякоў]]. 8. [[Іван Паўлавіч Раманоўскі|І. П. Раманоўскі]]. 9. [[Сяргей Леанідавіч Маркаў|С. Л. Маркаў]]. 10. [[Міхаіл Іванавіч Арлоў|М. І. Арлоў]]. 11. [[Леанід Мікалаевіч Навасільцаў|Л. М. Навасільцаў]]. 12. В. М. Пронін. 13. І. Г. Саотс. 14. [[Сяргей Мікалаевіч Раснянскі|С. М. Раснянскі]]. 15. В. Е. Ражэнка. 16. А. П. Брагін. 17. І. А. Радзівонаў. 18. Г. Л. Чуніхін. 19. В. В. Кляцанда. 20. [[прапаршчык]] С. Ф. Нікіцін. Восень [[1917]] года.]] Пасля няўдачы свайго выступлення Карнілаў быў арыштаваны, і перыяд з [[1 верасня]] па лістапад 1917 генерал і яго паплечнікі правялі пад арыштам у Магілёве і Быхаве. Спачатку арыштаваных змясцілі ў гасцініцы «Метраполь» у Магілёве. Разам з Карнілавым ў Магілёве былі арыштаваныя таксама яго начальнік штаба генерал [[Аляксандр Сяргеевіч Лукомскі|Лукомскі]], генерал [[Іван Паўлавіч Раманоўскі|Раманоўскі]], [[палкоўнік]] [[Юрый Мікалаевіч Плюшчэўскі-Плюшчык|Плюшчэўскі-Плюшчык]], [[Аляксей Фёдаравіч Аладзін|Аладзін]], некалькі афіцэраў генеральнага штаба і ўвесь выканкам саюза афіцэраў.<ref>''[[Аляксандр Сяргеевіч Лукомскі|Лукомскі А. С.]]'' Успаміны. Т.1. Стар. 257.</ref> Адначасова з арыштам найбольш актыўнай і дзяржаўна-думаючай групы генералітэту, былі вызваленыя Часовым урадам [[бальшавік]]і, у тым ліку [[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкі]], арыштаваныя за спробу [[Ліпеньскія дні|ліпеньскага перавароту]] <ref>Белы рух. Паход ад Ціхага Дона да Ціхага акіяна. — М .: Веча, 2007. — 378 с. — (За веру і вернасць). — ISBN 978-5-9533-1988-1, стар.6</ref>. Ахову арыштаваных нёс сфармаваны Карнілавым Тэкінскі полк, што забяспечвала бяспеку арыштаваных. Для расследавання таго, што адбылося была прызначаная следчая камісія (старшыня — галоўны ваенны пракурор [[Іосіф Сігізмундавіч Шаблоўскі|Шаблоўскі]], члены камісіі — ваенныя следчыя Украінцаў, [[Раман Рамановіч фон Раўпах|фон Раўпах]] і Каласоўскі). Керанскі і савет рабочых дэпутатаў патрабавалі ваенна-палявога суда над Карнілавым і яго прыхільнікамі, аднак члены следчай камісіі ставіліся да арыштаваных цалкам добразычліва. [[9 верасня]] 1917 года падалі ў адстаўку ў знак салідарнасці з генералам Карнілавым міністры — [[Канстытуцыйныя дэмакраты|кадэты]]. Частка арыштаваных, якія не прымалі актыўнага ўдзелу ў Карнілаўскім выступленні (генерал [[Мікалай Міхайлавіч Ціхмянёў|Ціхмянёў]], Плюшчэўскі-Плюшчык) была вызвалена следчай камісіяй, астатнія ж пераведзены ў [[Быхаў]], дзе яны былі змешчаныя ў будынку старога каталіцкага манастыра. У Быхаў былі перавезены Карнілаў, Лукомскі, Раманоўскі, генерал Кіслякоў, капітан Брагін, палкоўнік Пронін, прапаршчык Нікіцін, палкоўнік Навасільцаў, есаул Радзівонаў, капітан Соец, палкоўнік Раснянскі, падпалкоўнік Ражэнка, Аладзін, Ніканораў. Іншая група арыштаваных прыхільнікаў Карнілава: генералы [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікін]], [[Сяргей Леанідавіч Маркаў|Маркаў]], Ваноўскі, [[Іван Георгіевіч Эрдэлі|Эрдэлі]], Эльснер і Арлоў, [[капітан]] Кляцанда (чэх), чыноўнік Будзіловіч знаходзіліся ў зняволенні ў [[Бярдзічаў|Бярдзічаве]]. Старшыні следчай камісіі Шаблоўскаму ўдалося дабіцца іх пераводу ў Быхаў. Пасля Кастрычніцкага перавароту стала ясна, што бальшавікі неўзабаве адправяць атрад супраць Стаўкі. Заставацца ў Быхаве не мела сэнсу. Новы старшыня следчай камісіі палкоўнік [[Раман Рамановіч фон Раўпах|Р. Р. фон Раўпах]] (пасля кастрычніцкага перавароту І. С. Шаблоўскі быў вымушаны схавацца), грунтуючыся на дадзеных следства да {{OldStyleDate3|18.11.1917}} года вызваліў усіх арыштаваных, акрамя пецярых (Карнілава, Лукомскага, Раманоўскага, Дзянікіна і Маркава). {{OldStyleDate3|19.11.1917}} года ў Магілёў прыехаў генерал-маёр Адзінцоў, камандзірованы Генеральным штабам з ведама Саўнаркама «для арыентацыі Стаўкі ў абстаноўцы ў Петраградзе для пагаднення Стаўкі з Петраградам». Пасля сустрэчы генерала Адзінцова з выступаўшым ад Стаўкі [[паручнік]]ам В. Шнеўрам генерал перадаў прызначанаму Саўнаркамам галоўнакамандуючаму Мікалаю Крыленку, што «Стаўка здаецца» і ён «можа свабодна прыехаць для ўступлення ў пасаду». У той жа дзень генерал [[Мікалай Мікалаевіч Духонін|Духонін]] распарадзіўся выпусціць з турмы ў Быхаве ўсіх пецярых якія заставаліся ў зняволенні генералаў. Карнілаў вырашыў ісці на Дон паходным парадкам са сваім Тэкінскім палком. Бальшавікам удалося высачыць шлях руху палка, і ён быў абстраляны з бронецягніка. Пасля пераправы праз раку [[Сейм (рака)|Сейм]] полк трапіў у дрэнна змёрзлы багністы раён і страціў шмат коней. Пасля гэтага Карнілаў адпусціў тэкінцаў, вырашыўшы, што без яго ім будзе ісці бяспечней, і, пераапрануўшыся селянінам, з падробленым пашпартам, адправіўся адзін па чыгунцы. {{OldStyleDate3|6.12.1917}} года Карнілаў прыбыў у [[Новачаркаск]]. Рознымі шляхамі і іншыя Быхаўскія вязні прыбылі на Дон, дзе распачалі фармаванне [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] для барацьбы з бальшавікамі. Падчас зняволення Вярхоўнага галоўнакамандуючага ў Быхаўскай турме Керанскі неяк сказаў наступную фразу, якая характарызуе як маральна-этычныя аспекты вядзення палітыкі міністра-старшыні, так і яго планы ў дачыненні да будучага генерала Карнілава: {{цытата|Карнілаў павінен быць пакараны; але калі гэта здарыцца, прыйду на магілу, прынясу кветкі і схілю калені перад рускім патрыётам <ref>'' Дзянікін А. І. '' Нарысы Рускай Смуты. Барацьба генерала Карнілава. Жніўні 1917-красавік 1918 г. - рэпрынтная рэпрадукцыя выдання. Парыж. 1922. М .: Навука, 1991. - 376 с. - ISBN 5-02-008583-9, стар. 3</ref>}} Генерал [[Іван Паўлавіч Раманоўскі|Раманоўскі]] — адзін з генералаў, арыштаваных разам з генералам Карнілавым — казаў пазней: «Могуць расстраляць Карнілава, адправіць на катаргу яго саўдзельнікаў, але „карнілаўшчына“ у Расіі не загіне, бо „карнілаўшчына“ — гэта любоў да Радзімы, жаданне выратаваць Расію, а гэтыя высокія памкненні не закідаць ніякім брудам, не ўтаптаць ніякім ненавіснікам Расіі».<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/kornilov.html Генерал ад інфантэрыі]</ref> == Белая справа == [[Файл:Корниловъ-Новочеркасскъ.jpg|thumb|left|222px|Генерал Карнілаў з афіцэрамі [[Карнілаўскі ўдарны полк|Карнілаўскага палка]]. Справа ад Карнілава — [[Мітрафан Восіпавіч Нежанцаў|М. В. Нежанцаў]]. [[Новачаркаск]]. 1918 год.]] Карнілаў стаў суарганізатарам Добраахвотніцкай арміі на Доне. Пасля перамоваў з генералам Аляксеевым і прыехаўшымі на Дон прадстаўнікамі маскоўскага Нацыянальнага цэнтра было вырашана, што Аляксееў прыме на сябе загадванне фінансавымі справамі і пытаннямі знешняй і ўнутранай палітыкі, Карнілаў — арганізацыю і камандаванне Добраахвотніцкай арміяй, а Каледзін — фарміраванне Данской арміі і ўсе справы, якія тычацца данскіх казакоў. Па просьбе Карнілава Аляксеевым быў камандзіраваны ў Сібір генерал [[Васіль Ягоравіч Флуг|Флуг]] з мэтай аб’яднання антыбальшавіцкіх арганізацый у Сібіры. [[Файл:Программа Корнилова для передачи ея в Сибирь.jpg|thumb|200px|Палітычная праграма, падпісаная асабіста генералам Л. Г. Карнілавым, якую таемна правёз у [[Сібір]] [[Васіль Ягоравіч Флуг|В. Я. Флуг]].]] === Першы Кубанскі паход === {{СС|22|лютага||9}} 1918 года Карнілаў на чале [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] выступіў у [[Першы Кубанскі паход]]. Развіццё падзей на [[Вобласць Войска Данскога|Доне]] (адсутнасць падтрымкі з боку казацтва, перамога саветаў, гібель камандзіра адзінай баяздольнай часткі атамана генерала [[Аляксей Максімавіч Каледзін|Каледзіна]] — палкоўніка [[Васіль Міхайлавіч Чарняцоў|Чарняцова]], а затым і самагубства самога атамана) вымусіла Добраахвотніцкую армію рушыць у Кубанскі край для стварэння на Кубані базы для далейшай барацьбы з бальшавікамі. «Ледзяны паход» праходзіў у неймаверна цяжкіх умовах надвор’я і ў бесперапынных сутычках з [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|чырвонаармейскімі]] атрадамі. Нягледзячы на велізарную перавагу [[РСЧА|чырвоных]] войскаў, генерал Карнілаў паспяхова вывеў Добраахвотніцкую армію (каля 4 тысяч чалавек) на злучэнне з атрадам Кубанскага ўрада толькі што ўзведзенага Радай у [[генерал]]ы [[Віктар Леанідавіч Пакроўскі|В. Л. Пакроўскага]]. З сабой у паход Карнілаў узяў члена партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў яўрэя-агітатара Баткіна, што выклікала незадаволенасць часткі афіцэраў<ref>''Дзянікін А. І.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/index.html Нарысы Рускай Смуты. Крушэнне улады і арміі, люты-верасень 1917 г.] Раздзел XIX. Першы Кубанскі паход.</ref>. У савецкай гістарыяграфіі даволі часта прыводзяцца словы генерала Карнілава, сказаныя ім у гэты перыяд яго жыцця — у пачатку [[Першы Кубанскі паход|ледзянога паходу]]: «Я даю вам загад, вельмі жорсткі: палонных не браць! Адказнасць за гэты загад перад Богам і рускім народам я бяру на сябе!» Сучасны гісторык і даследчык Белага руху В. Ж. Цвяткоў звяртае ўвагу ў сваёй працы, што ніякага аформленага «загаду» з падобным зместам ні ў адной з крыніц не выяўлена<ref name = Tsvetkov3>''Цвяткоў В. Ж.'' [http://www.dk1868.ru/statii/kornilov3.htm Лаўр Георгіевіч Карнілаў] (частка 3)</ref>. Пры гэтым існуюць сведчанні А. Суворына <ref>''Суворын А. — Аляксей Парошын.'' Паход Карнілава. Растоў на Доне, 1919</ref>, адзінага, хто паспеў выдаць сваю працу «па гарачых слядах» — у [[Растоў-на-Доне|Растове]] ў [[1919]] годзе: <blockquote>Першым боем арміі, арганізаванай і атрымаўшай сваю цяперашнюю назву [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай]], было наступленне на Гукаў у палове студзеня. Адпускаючы афіцэрскі батальён з [[Новачаркаск]]а, Карнілаў даў наказ яму словамі, у якіх выказаўся дакладны яго погляд на [[Бальшавікі|бальшавізм]]: на яго думку, гэта быў не [[сацыялізм]], хоць бы самы крайні, а заклік людзей без сумлення людзям таксама без сумлення да пагрому ўсяго працоўнага і дзяржаўнага ў Расіі [ў ацэнцы «бальшавізму» Карнілаў паўтараў яго тыповую ацэнку многімі тагачаснымі сацыял-дэмакратамі, напрыклад, [[Георгій Валянцінавіч Пляханаў|Пляханавым]]]. Ён сказаў: «Не бярыце мне гэтых нягоднікаў ў палон! Чым больш тэрору, тым больш будзе з імі перамогі!» Пазней ён да гэтай суровай інструкцыі дадаў: «З параненымі мы вайны не вядзем!»…<ref name = Tsvetkov3/></blockquote> У белых войсках смяротныя прысуды ваенна-палявых судоў і загады асобных начальнікаў прыводзіліся ў выкананне каменданцкімі упраўленнямі, што, аднак, не выключала ўдзелу ў расстрэлах палонных чырвонаармейцаў — добраахвотнікаў з ліку страявых чыноў. Падчас «ледзянога паходу», па сведчанні {{nobr|Н. М. Багданава}} <ref name = "ReferenceA">''Багданаў М. М.'' Арганізацыя Добраахвотніцкай арміі і Першы Кубанскі паход.</ref> — удзельніка гэтага паходу: <blockquote>Узятыя ў палон, пасля атрымання звестак аб дзеяннях бальшавікоў, расстрэльваліся каменданцкім атрадам. Афіцэры каменданцкага атрада ў канцы паходу былі зусім хворымі людзьмі, да таго яны занервавалі. У Корвін-Крукоўскага з’явілася нейкая адмысловая балючая жорсткасць. На афіцэрах каменданцкага атрада ляжаў цяжкі абавязак расстрэльваць бальшавікоў, але, на жаль, я ведаў шмат выпадкаў, калі пад уплывам нянавісці да бальшавікоў афіцэры бралі на сябе абавязкі добраахвотна расстрэльваць узятых у палон. Расстрэлы былі неабходныя. Пры ўмовах, у якіх рухалася Добраахвотніцкая армія, яна не магла браць палонных, весці іх не было каму, а калі б палонныя былі адпушчаныя, то на другі дзень змагаліся б зноў супраць атрада.<ref name = Tsvetkov /></blockquote> Тым не менш, падобныя дзеянні на белым Поўдні, як і на іншых тэрыторыях у першай палове 1918 года, не насілі характару дзяржаўна-прававой рэпрэсіўнай палітыкі белых уладаў, яны праводзіліся вайскоўцамі ва ўмовах «тэатра ваенных дзеянняў» і адпавядалі паўсюдна склаўшайся практыцы «законаў ваеннага часу». Іншы сведка падзей, які пазней стаў вядомым [[карнілаўцы|карнілаўцам]], [[Аляксандр Рудольфавіч Трушновіч|А. Р. Трушновіч]], так апісваў гэтыя акалічнасці: у адрозненне ад бальшавікоў, чые правадыры абвесцілі рабаванне і тэрор ідэйна апраўданымі дзеяннямі, на сцягах арміі Карнілава былі напісаныя лозунгі законнасці і правапарадку, таму яна імкнулася пазбягаць рэквізіцый і залішніх кровапраліццяў. Аднак абставіны вымусілі добраахвотнікаў у пэўны момант пачаць адказваць жорсткасцю на зверствы бальшавікоў:<blockquote>Пад станіцай Гнілаўскай бальшавікі забілі параненых карнілаўскіх афіцэраў і сястру міласэрнасці. Пад Ляжанкай быў узяты ў палон і жыўцом закапаны ў зямлю раз’езд. Там жа бальшавікі распаролі жывот святара і валаклі яго за кішкі па станіцы. Іх зверствы ўсё множыліся, і ледзь не кожны карнілавец меў сярод сваіх блізкіх закатаваных бальшавікамі. У адказ на гэта карнілаўцы перасталі браць палонных… Гэта падзейнічала. Да ўсведамлення непераможнасці Белай арміі далучыўся страх смерці<ref name = "Trushnovich82-84">''[[Аляксандр Рудольфавіч Трушновіч|Трушновіч А. Р.]]'' Успаміны карнілаўца: 1914—1934 / уклад. Я. А. Трушновіч. — Масква-Франкфурт: Пасеў, 2004. — 336 с., 8 іл. ISBN 5-85824-153-0. С. 82-84.</ref> </blockquote> Па словах удзельніка і відавочцы падзей генерала [[Дзянікін]]а, бальшавікамі з самага пачатку грамадзянскай вайны быў зададзены яе характар — знішчэнне. Белы генерал піша, што прычынай забойстваў і пакут, якія ўчыняюцца [[Саветы|савецкай уладай]], былі ў асноўным зусім не жорсткасць, што з’яўляецца непасрэдна падчас бою; прычына зверстваў знаходзілася ў кантэксце ўплыву ўзводзячай тэрор у сістэму «рукі зверху», якая бачыла ў такіх мерах «адзіную магчымасць захаваць сваё існаванне і ўладу над краінай»<ref name = "Denikin210">''[[Дзянікін|Дзянікін А. І.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/2_17.html Нарысы рускай смуты.] [У 3 кн.] Кн. 2, т. 2. Барацьба генерала Карнілава; Т. 3. Белы рух і барацьба Добраахвотніцкай арміі. — М.: Айрыс-прэс, 2006. — 736 с.; іл. + укл. 16 с. — (Белая Расія) — Т. 2, 3. — ISBN 5-8112-1891-5 (кн. 2). С. 209—210.</ref>. Ужо ў самыя першыя дні [[Белы рух|Белага руху]] на [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|поўдні Расіі]], калі [[Добраахвотніцкая армія]] яшчэ толькі фарміравалася, стала відавочна, як піша белы генерал, што «бальшавікі забіваюць усіх добраахвотнікаў, захопленых імі, аддаючы перад гэтым на бесчалавечныя пакуты». <blockquote> Тэрор у іх не хаваўся сарамліва за «стыхію», «народны гнеў» і іншыя безадказныя элементы псіхалогіі мас — ён ішоў нахабна і бессаромна. Прадстаўнік чырвоных войскаў [[Рудольф Фердынандавіч Сіверс|Сіверса]], якія наступалі на Растоў, Валынскі, з’явіўшыся на трэці дзень пасля ўзяцця горада ў савет рабочых дэпутатаў, не апраўдваўся, калі з меншавіцкага лагера пачулася слова — «забойцы». Ён сказаў: <br /> — Якіх бы ахвяр гэта ні каштавала нам, мы здзейснім сваю справу, і кожны, хто са зброяй у руках паўстаў супраць савецкай улады, не будзе пакінуты ў жывых. Нас абвінавачваюць у жорсткасці, і гэтыя абвінавачванні справядлівыя. Але тыя, хто абвінавачваюць, забываюць, што [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянская вайна]] — вайна асобая. У бітвах народаў змагаюцца людзі — браты, абдураныя пануючымі класамі; ў грамадзянскай ж вайне ідзе бой паміж сапраўднымі ворагамі. Вось чаму гэтая вайна не ведае літасці, і мы бязлітасныя<ref>«Працоўная справа» ад 14 лютага 1918 г. ''[[Дзянікін|Дзянікін А. І.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/2_17.html Нарысы рускай смуты.] [У 3 кн.] Кн. 2, т. 2. Барацьба генерала Карнілава; Т. 3. Белы рух і барацьба Добраахвотніцкай арміі. — М.: Айрыс-прэс, 2006. — 736 с.; іл. + укл. 16 с. — (Белая Расія) — Т. 2, 3. — ISBN 5-8112-1891-5 (кн. 2). С. 210—211.</ref> </blockquote> <blockquote> Не раз на месцах, якія пераходзілі з рук у рукі, добраахвотнікі знаходзілі знявечаныя трупы сваіх паплечнікаў, чулі страшэнную аповесць сведак гэтых забойстваў, якія выратаваліся цудам з рук бальшавікоў. Памятаю, якою жудасцю павеяла на мяне, калі першы раз прывезлі восем закатаваных добраахвотнікаў з Батайска — пасечаных, сколатых, са знявечаным тварамі, у якіх падаўленыя горам блізкія ледзьве маглі распазнаць родныя рысы… Позна ўвечары, недзе далёка на заднім двары таварнай станцыі, сярод масы складаў я знайшоў вагон з трупамі, загнаны туды па распараджэнні растоўскіх уладаў, «каб не выклікаць эксцэсаў». І калі пры цьмяным мігаценні васковых свечак святар, нясмела аглядаючыся, абвяшчаў «вечную памяць забітым», сэрца сціскалася ад болю, і не было прабачэння катам… Памятаю сваю паездку на «Таганрогскі фронт» у сярэдзіне студзеня. На адной з станцый каля Матвеева кургана на платформе ляжала цела, прыкрытае рагожай. Гэта быў труп начальніка станцыі, забітага бальшавікамі, якія даведаліся, што яго сыны служаць у Добраахвотніцкай арміі. Бацьку пасеклі рукі і ногі, разрэзалі брушную поласць і закапалі яшчэ жывым у зямлю. Па скрыўленым членам і скрываўленым зраненым пальцам відаць было, якія намаганні ўжываў няшчасны, каб выбрацца з магілы. Тут жа былі два яго сына — афіцэры, якія прыехалі з рэзерву, каб узяць цела бацькі і адвезці яго ў Растоў. Вагон з нябожчыкам прычапілі да цягніка, у якім я ехаў. На якойсьці падарожнай станцыі адзін з сыноў, убачыўшы вагон з захопленымі ў палон бальшавікамі, прыйшоў у ашалеласць, уварваўся ў вагон і, пакуль каравул апамятаўся, застрэліў некалькі чалавек…<ref name = Denikin210/> </blockquote> {{OldStyleDate|22|лютага||9}} 1918 года [[Добраахвотніцкая армія]] пакінула [[Растоў-на-Доне]] і выступіла ў [[Першы Кубанскі паход|Першы Кубанскі «Ледзяны» паход]]. Пітэр Кенез, амерыканскі гісторык-даследчык [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны ў Расіі]], прыводзіць у сваёй працы звесткі аб тэроры бальшавікоў, які абрынуўся на пакінуты добраахвотнікамі Растоў. Па загадзе чырвонага камандуючага Сіверса павінны былі быць пакараныя ўсе маючыя дачыненне да Добраахвотніцкай арміі, загад распаўсюджваўся і на дзяцей чатырнаццаці і пятнаццаці гадоў, якія запісаліся ў армію генерала Карнілава, аднак, магчыма з-за забароны бацькоў, не пайшлі з ёй у паход на Кубань<ref>''Кенез Пітэр''. Чырвоная атака, белае супраціўленне. 1917—1918 / Пер. з англ. К. А. Нікіфарава. — М.: ЗАТ Центрполиграф, 2007. — 287 с. — (Расія ў пераломны момант гісторыі). ISBN 978-5-9524-2748-8. С. 123.</ref>. Аб жорсткасці з боку радавых добраахвотнікаў падчас «Ледзянога паходу» успамінаў адзін з удзельнікаў паходу, калі пісаў пра маючых парой месца і бяссудных расправах добраахвотнікаў над захопленымі ў палон<ref name = "fedyuk">''Фядзюк В. П.'' Белыя. Антыбальшавіцкі рух на поўдні Расіі 1917—1918 гг. — М.: АИРО-XX, 1996. ISBN 5-88735-029-6. С. 34-35.</ref>: <blockquote> Усе бальшавікі, захопленыя намі са зброяй у руках, расстрэльваліся на месцы: у адзіночку, дзясяткамі, сотнямі. Гэта была вайна «на вынішчэнне». </blockquote> Як следства ўзаемнай лютасці, у баявой абстаноўцы не было літасці і добраахвотнікам, трапляючым у рукі бальшавікоў. Па дадзеных гісторыка Федзюка, Карнілавым быў складзены заклік да жыхароў [[Стаўрапольская губерня|Стаўраполля]], які папярэджваў аб магчымасці прымянення да іх у адказ жорсткіх мер у выпадку нападу на афіцэраў Добраахвотніцкай арміі.<ref name = "autogenerated1">''Фядзюк В. П.'' Белыя. Антыбальшавіцкі рух на поўдні Расіі 1917—1918 гг. — М.: АИРО-XX, 1996. ISBN 5-88735-029-6.</ref>: <blockquote> На ўсялякі выпадак папярэджваю, што ўсякае варожае дзеянне ў адносінах да добраахвотнікаў і дзейнічаючых разам з імі казачых атрадаў пацягне за сабой самую крутую расправу, уключаючы расстрэл усіх, у каго знойдзецца зброя, і спаленне паселішчаў. </blockquote> На думку даследчыка [[Белы рух|Белага руху]] на [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|Поўдні Расіі]] В. П. Федзюка, гэтыя заявы сведчаць, «што гаворка ішла менавіта аб тэроры, гэта значыць гвалце, узведзеным у сістэму, маючым на мэце не пакаранне, але застрашванне»<ref name = autogenerated1/>. Маецца сведчанне ўдзельніка падзей Н. Н. Багданава, якое характарызуе стаўленне асабіста генерала Карнілава да палонных чырвонаармейцаў, што выяўлялася часцяком літаральна ў выратаванні ім асабіста асуджаных на расстрэл былых чырвоных салдат<ref name = "ReferenceA"/>: <blockquote>У далейшым Добраахвотніцкая армія ўзятых у палон радавых залічвала ў свае атрады. Яны, па водгуках ваенных, няблага змагаліся ў шэрагах Добраахвотніцкай арміі. Наколькі я ведаю, падчас першага паходу быў толькі адзін выпадак залічэння ў войска ўзятых у палон. Карнілаў раз раніцай у адной са станіц сустрэў афіцэра каменданцкага аддзела, які вёў двух маладых салдат, узятых напярэдадні ў палон. Карнілаву, відавочна, стала іх шкада, і ён суха загадаў: «Залічыць у Карнілаўскі полк». Адзін з іх збег тыдні праз два, а другі так і застаўся ў шэрагах Добраахвотніцкай арміі…</blockquote> === Гібель === [[Файл:Первопоходники-у-могилы-Корнилова.jpg|thumb|300 px|{{нп3|Першапаходнік|Першапаходнікі|ru|Первопоходник}} ля магілы ген. Карнілава]] 31 сакавіка (13 красавіка) 1918 года забіты пры штурме [[Екацерынадар]]а. «Непрыяцельская граната, — пісаў генерал А. І. Дзянікін, — трапіла ў дом толькі адна, толькі ў пакой Карнілава, калі ён быў у ім, і забіла толькі яго аднаго. Містычнае покрыва прадвечнай таямніцы пакрыла шляхі і здзяйсненні невядомай волі». Р. Б. Гуль ў кнізе «Ледзяны паход»<ref>''Р. Б. Гуль''. [http://militera.lib.ru/memo/russian/gul_rb/02.html Ледзяны паход (з Карнілавым)]</ref> пісаў: <blockquote>На вуліцы — ад’ютант Карнілава падпаручнік Далінскі — ''«Віктар Іванавіч! Скажыце… калі ж гэта?… Як?…»'' Ён распавядае: ''«Вы ведаеце — штаб быў у хаце на адкрытым полі. Ужо некалькі дзён яны вялі прыстрэлку, і даволі ўдала… Мы гаварылі генералу. Ён не звяртаў ніякай увагі… „Добра, пасля“. Апошні дзень навокал усе зрылі снарадамі… зразумелі, што тут штаб, бо пад’язджаюць конныя, з данясеннямі, тоўпяцца людзі. Ну, вось адзін з такіх снарадаў і ўдарыў прама ў хату, у пакой, дзе быў генерал. Яго адкінула аб печ. Зламала нагу, руку. Мы з Хаджыевым вынеслі на паветра. Але нічога ўжо зрабіць нельга было. Памёр, ні слова не сказаў, толькі стагнаў…»''</blockquote> Труна з целам Карнілава была таемна пахавана (прычым магілу «зраўнялі з зямлёй») пры адступленні праз нямецкую калонію [[Гначбау]]. === Лёс цела генерала Карнілава === На наступны дзень, 3 (16) красавіка 1918 года, бальшавікі, якія занялі Гначбау, перш за ўсё кінуліся шукаць нібыта «закапаныя кадэтамі касы і каштоўнасці» і выпадкова адкапалі магілу і адвезлі цела генерала ў [[Екацерынадар]], дзе яно было спалена. У дакуменце<ref>[http://www.lib.ru/HISTORY/FELSHTINSKY/krasnyjterror1.txt Здзек бальшавікоў над целам забітага генерала Карнілава]. Даведка Асобай камісіі па расследаванню злачынстваў бальшавікоў пры галоўнакамандуючым узброенымі сіламі на Поўдні Расіі / [[Чырвоны тэрор, Расія|Чырвоны тэрор]] у гады грамадзянскай вайны // Ю. Г. Фельшцінскі</ref> [[Асобая следчая камісія па расследаванні злачынстваў бальшавікоў|Асобай камісіі па расследаванні злачынстваў бальшавікоў]] гаварылася: {{цытата|Асобныя ўгаворванні з натоўпу не трывожыць памерлага чалавека, які стаў ужо бясшкодным, не дапамаглі; настрой бальшавіцкага натоўпу павялічваўся… З трупа была сарваная апошняя кашуля, якая раздзіралася на часткі і абрыўкі раскідваліся вакол… Некалькі чалавек апынуліся ўжо на дрэве і пачалі падымаць труп… Але тут жа вяроўка абарвалася, і цела ўпала на брук. Натоўп усё прыбываў, хваляваўся і шумеў… Пасля прамовы з балкона пачалі крычаць, што труп трэба разарваць на шматкі… Нарэшце аддадзены быў загад павезці труп за горад і спаліць яго… Труп быў ужо непазнавальны: ён уяўляў сабой бясформенную масу, знявечаную ўдарамі шашак, кіданнем на зямлю… Нарэшце цела было прывезена на гарадскія бойні, дзе яго знялі з падводы і, абклаўшы саломай, пачалі паліць у прысутнасці вышэйшых прадстаўнікоў бальшавіцкай улады… У адзін дзень не ўдалося скончыць гэтую працу: на наступны дзень працягвалі паліць бездапаможныя астанкі; палілі і растоптвалі нагамі.}} [[Файл:Знак Корниловского полка.jpg|thumb|100px|left|Знак [[Карнілаўскі ўдарны полк|Карнілаўскага палка]]]] [[Файл:Май-Маевский проверяет снаряжение ударника.jpg|thumb|left|220px|Праверка [[Карнілаўскі ўдарны полк|Карнілаўскага палка]] [[Май-Маеўскі|камандуючым]]. Бачны шаўрон «[[Мёртвая галава, сімвал|мёртвая галава]]»]] Пра тое, што [[бальшавік]]і вырылі цела генерала з магілы і затым пасля працяглага цягання па горадзе яго знішчылі, у Добраахвотніцкай арміі вядома не было<ref name = Tsvetkov/>. Пасля ўзяцця праз 4 месяцы арміяй генерала [[Дзянікін]]а Екацерынадара ў ходзе [[Другі Кубанскі паход|Другога Кубанскага паходу]], 6 жніўня 1918 года, было прызначана ўрачыстае перапахаванне генерала Карнілава ў магільным склепе кафедральнага сабора. У раскапанай жа магіле Л. Г. Карнілава быў імі знойдзены толькі кавалак хваёвай труны <ref>''[[Дзянікін|Дзянікін А. І.]]'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/index.html Нарысы Рускай Смуты. Барацьба Генерала Карнілава. Жнівень 1917 — красавік 1918 года]. Рэпрынтная рэпрадукцыя выдання. Парыж, 1922. J. Povolozky & C, Editeurs. 13, rue Bonapartie, Paris (VI). — {{М.}}: Навука, 1991. — 376 с. — ISBN 5-02-008583-9. С. 300.</ref>. Праведзенае расследаванне выявіла страшную праўду. Сям’я Лаўра Георгіевіча была ашаломлена тым, што здарылася. [[Файл:МестоГибелиГенКорнилова.jpg|thumb|220px|Месца, дзе памёр генерал Карнілаў]] Таісія Уладзіміраўна — жонка Лаўра Георгіевіча, якая прыехала на пахаванне і спадзявалася ўбачыць яго хоць бы мёртвым, абвінаваціла генералаў Дзянікіна і [[Міхаіл Васільевіч Аляксееў|Аляксеева]] ў тым, што цела загінулага Галоўнакамандуючага Добраахвотніцкай арміі не вывезлі разам з войскам, і адмовілася прысутнічаць на паніхідзе<ref name = Tsvetkov/> — гора ўдавы было вельмі цяжкім. Яна не нашмат перажыла мужа і неўзабаве памерла 20 верасня 1918 года, праз шэсць месяцаў пасля мужа. Яе пахавалі побач з фермай, дзе абарвалася жыццё Лаўра Георгіевіча. На месцы гібелі генерала Карнілава добраахвотнікамі былі пастаўлены два сціплыя драўляныя крыжы — яму і яго жонцы. === Ушанаванне памяці === [[Файл:Kornilov exhibition interior.jpg|thumb|right|250px|Экспазіцыя перасовачнай выстаўкі, прысвечанай Карнілаву. Таганрог. Лета 1919 года.]] [[Файл:Kornilov exhibition exterior.jpg|thumb|left|250px|Будынак Таганрогскага тэатра, у якім летам 1919 праходзіла выстава памяці Карнілава.]] * [[3 кастрычніка]] 1918 года камандуючы Добраахвотніцкай арміяй генерал Дзянікін заснаваў «[[Знак 1-га Кубанскага (Ледзянога) паходу|Знак адрознення Першага Кубанскага паходу]]». Было зарэгістравана 3689 яго ўдзельнікаў. Знак нумар адзін па праве належаў генералу Лаўру Георгіевічу Карнілаву і быў урачыста ўручаны яго дачцэ<ref>[http://old.radiomayak.ru/schedules/11840/28501.html ''А. С. Гаспаран''. Рускія па-за Расіяй: генерал Карнілаў.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Як піша сучасны гісторык В. Ж. Цвяткоў<ref name = Tsvetkov/>, гібель генерала Карнілава не стала канцом [[Белы рух|Белага руху]] на [[Поўдзень Расіі (1919—1920)|поўдні Расіі]]: Добраахвотніцкая армія выстаяла ў найцяжэйшыя дні «[[Першы Кубанскі паход|Ледзянога паходу]]» і зрабіла імя генерала сімвалам высокага патрыятызму і самазабыўнай любові да Радзімы. У Замежжы яго подзвігі натхнялі рускую моладзь. Так, у [[1930]] годзе Арганізацыйнае бюро па падрыхтоўцы ўстаноўчага з’езду [[НПС|Нацыянальна-працоўнага саюза новага пакалення]] (НПСНП) адзначала: {{пачатак цытаты}}Нашым сцягам павінен быць вобраз генерала Карнілава і мы павінны памятаць, што ў барацьбе з [[бальшавізм]]ам пад нацыянальным сцягам няма месца ні партыйнасці, ні класам<ref name = Tsvetkov/>.{{канец цытаты|крыніца=}} * У [[1919]] годзе на ферме, дзе загінуў Галоўнакамандуючы Добраахвотніцкай арміі, быў створаны Музей генерала Карнілава, а паблізу, на беразе Кубані была ўладкавана [[кенатаф|сімвалічная магіла]] Лаўра Георгіевіча. Побач знаходзілася магіла Таісіі Уладзіміраўны — жонкі генерала. * Акрамя таго, ужо летам 1919 года ў [[Омск]]у вялася падрыхтоўка да ўстаноўкі помніка генералу Карнілаву побач з будынкам кадэцкага корпуса. Музей і магілы бальшавікі знішчылі ў 1920 годзе. Ферма захавалася<ref name = Tsvetkov/>. * У [[2004]] годзе гарадская адміністрацыя [[Краснадар]]а (у 1918 годзе — Екацерынадар) прыняла рашэнне аб узнаўленні музейнай экспазіцыі, прысвечанай генералу Карнілаву і [[Белы рух|Беламу руху]]<ref name = Tsvetkov/>. * Помнік у [[Краснадар]]ы ўсталяваны 13 красавіка 2013 года<ref>[http://www.ridus.ru/news/78369/ Помнік Карнілаву адкрыты на Кубані]</ref>. == Меркаванні і ацэнкі == Вядомы генерал [[Антон Іванавіч Дзянікін|Дзянікін]] даволі станоўча ставіўся да Карнілава і неаднаразова згадваў пра яго ў сваіх мемуарах. Вось адна з яго вытрымак, у якой ён характарызуе Лаўра Георгіевіча наступным чынам: {{пачатак цытаты}} ''З Карнілавым я сустрэўся першы раз на палях Галіцыі, каля Галіча, у канцы жніўня 1914, калі ён прыняў 48 пях. дывізію, а я — 4 стралковую (жалезную) брыгаду… Тады ўжо зусім ясна вызначыліся для мяне галоўныя рысы Карнілава — ваеначальніка: вялікае ўменне выхоўваць войскі: з другараднай часткі Казанскай акругі ён у некалькі тыдняў зрабіў выдатную баявую дывізію; рашучасць і крайняя ўпартасць ў падпарадкаванні самай цяжкай, здавалася, асуджанай аперацыі; незвычайная асабістая адвага, якая страшна імпанавала войскам і стварала яму сярод іх вялікую папулярнасць; нарэшце, — высокае захаванне ваеннай этыкі, у дачыненні да суседніх частак і паплечнікаў, — уласцівасць, супраць якой часта грашылі і начальнікі, і вайсковыя часткі… Усе, хто ведаў хоць трохі Карнілава, адчувалі, што ён павінен адыграць вялікую ролю на фоне рускай рэвалюцыі.''<ref>''Дзянікін А. І.''[http://militera.lib.ru/memo/russian/denikin_ai2/1_07.html Нарысы Рускай Смуты.] рэпрынтная рэпрадукцыя выдання. J. Povolozky & C, Editeurs. 13, rue Bonapartie, Paris (VI). — Выдавецтва «Навука», 1991. — ISBN 5-02-008582-0, стар. 182—183</ref> {{канец цытаты}} == Узнагароды == * [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|Ордэн Святога Станіслава]] 3-й ступені (1901) * [[Ордэн Святой Ганны]] 3-й ступені (1903) * [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|Ордэн Святога Станіслава]] 2-й ступені (1904) * [[Ордэн Святога Георгія]] 4-й ступені (08.09.1905) * Мячы да ордэна [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|Святога Станіслава]] 2-й ступені (1906) * [[Залатая зброя «За адвагу»]] (09.05.1907) * [[Ордэн Святой Ганны]] 2-й ступені (06.12.1909) * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 3-й ступені з мячамі (1914) * [[Ордэн Святога Станіслава, Расійская імперыя|Ордэн Святога Станіслава]] 1-й ст. з мячамі * [[Ордэн Святой Ганны]] 1-й ступені з мячамі (17.10.1915) * [[Ордэн Святога Георгія]] 3-й ступені (28.04.1915) * [[Знак 1-га Кубанскага (Ледзянога) паходу|Знак адрознення 1-га Кубанскага (Ледзянога) паходу]] № 1 (пасмяротна) == Л. Г. Карнілаў ў літаратуры і мастацтве == * Міхаіл Шолахаў («Ціхі Дон», раман); Кінаўвасабленні * Піцер Барбьер («[[Падзенне Раманавых]]», 1917) * ?? («[[Блуканне па пакутах, фільм|Блуканне па пакутах]]», 1958) * Яўген Казакоў («[[Блуканне па пакутах, тэлесерыял|Блуканне па пакутах]]», 1977; «[[20 снежня, фільм|20 снежня]]», 1981) * Міхаіл Фёдараў («[[Сіндыкат-2, фільм|Сіндыкат-2]]», 1981) * Юрый Клепікаў («[[Раманавы. Венцаносная сям'я]]», 2000) * [[Аляксандр Мікалаевіч Башыраў|Аляксандр Башыраў]] («[[Гібель імперыі, тэлесерыял|Гібель імперыі]]», 2005) == Фота == * [http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=12432 Карнілаў Л. Г., фота 1916 года. — РАП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070824192858/http://historydoc.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=12432 |date=24 жніўня 2007 }} == Сачыненні == * Кароткая справаздача пра паездку па Паўночнай Манголіі і Заходняму Кітаю. РДВГА, ф. 1396, оп. 6 с, с. 149, л. 39-60. * Ваенныя рэформы Кітая і іх значэнне для Расіі. РДГВА, ф. 2000, оп. 1 с, в. 8474. * Нарыс адміністрацыйнага ладу Сінь-Цзяна. Звесткі тычацца краін, сумежных з Туркестанскай ваеннай акругай (СССТВО0), 1901, вып. XXVI. * Узброеныя сілы Кітая ў Кашгарыі. СССТВО, 1902, вып. XXXII-XXXIII. * Паездка ў Дэйдадзі. Агульны нарыс. Дабаўленне да «зборнікаў геаграфічных, тапаграфічных і статыстычных матэрыялаў па Азіі» (СМА), 1902, № 6. * Сеістанскае пытанне. Туркестанскія Ведамасці, 1902, № 41 (тое ж. — Ства, 1903, вып. XXXIX). * Кашгарыя або Усходні Туркестан. Вопыт ваенна-статыстычнага апісання. Ташкент, выд. штаба Туркестанскай ваеннай акругі, 1903. * Паведамленне, зробленае на Вайсковым сходзе Туркестанскай ваеннай акругі 7 сакавіка 1903 г. Умацаваныя пункты ў сумежных з акругай абласцях Кітая, Персіі і Афганістана. Туркестанскія Ведамасці, 1903, № 22 (тое ж. — СССТВО, 1903, вып. XLV, XLVII). * Гістарычная даведка па пытанні аб межах Харасана з уладаннямі Расіі і Афганістана. СССТВО, 1904, вып. LX (тое ж. — СМА, 1905, вып. LXXVIII). * Нушка-Сеістанская дарога. Маршрутнае апісанне Нушка-Сеістанскай дарогі (участак Кала-і-Рабат — Квета). СМА, 1905, вып. LXXVIII. * Справаздача пра паездку ў Індыю. Даданне да СМА, 1905, № 8. * Узброеныя сілы Кітая. Іркуцк, выд. штаба Іркуцкай ваеннай акругі, 1911. == Гл. таксама == * [[Карнілаўскі ўдарны полк]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Асанов Б. К., Олейников Д. И.'' "Сын казака, казак… "//Родина. — 2009. — № 10 — С. 120 : ил.: 2 фото. — Библиогр. в примеч. . — ISSN 0235-7089 * ''Басханов М. К.'' Русские военные востоковеды до 1917 г. Биобиблиографический словарь. М., Восточная литература, 2005, ISBN 5-02-018435-7 * ''Басханов М. К.'' Генерал Лавр Корнилов. — London, Skiff Press, 2000, ISBN 5-94208-001-1 * ''Колесников А. А.'' Русские в Кашгарии (вторая половина XIX — начало XX в.). Миссии, экспедиции, путешествия. Бишкек, Раритет, 2006, ISBN 9967-424-44-3 * {{Артыкул | аўтар = Пученков А. С.| загаловак = Создатели Добровольческой армии генералы М. В. Алексеев и Л. Г. Корнилов и Февральская революция 1917 года| спасылка = Известия СПбГЭТУ «ЛЭТИ» | тып = часопіс | год = 2004 | нумар = 2 | старонкі = 3-10 }} * ''Ратьковский И. С.'' Восстановление в России смертной казни на фронте летом 1917 года. // новейшая история России. 2015. № 1. — С.48-58. http://history.spbu.ru/NIR/NIR12/Ratkovskiy.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305001356/http://history.spbu.ru/NIR/NIR12/Ratkovskiy.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} * ''Родионов И.'' [http://vestnik-pervopohodnika.ru/publ/28-1-0-217 В ночь с 23 на 29 августа.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304094534/http://vestnik-pervopohodnika.ru/publ/28-1-0-217 |date=4 сакавіка 2016 }} — «Вестник первопоходника» № 30 Март 1964 г. * ''Ушаков А. И., Федюк В. П.'' Лавр Корнилов. — М.: Молодая гвардия, 2006 (Жизнь замечательных людей) ISBN 5-235-02836-8 * {{Cite web| url = http://www.dk1868.ru/statii/kornilov.htm| title = Лавр Георгиевич Корнилов| author = Цветков В. Ж.| publisher = Сайт «Добровольческий корпус»| access-date = 2013-04-15| archive-url = https://www.webcitation.org/6FwR9lw9O?url=http://www.dk1868.ru/statii/kornilov.htm| archive-date = 17 красавіка 2013| url-status = live}} * {{Hrono|http://www.hrono.ru/biograf/kornilov.html}} * ''Деникин А. И.'' Очерки русской смуты, в 5-ти тт., Париж, 1921—1923. * ''Скрылов А. И.'' [http://vestnik-pervopohodnika.ru/publ/7-1-0-32 Исторические данные к побегу генерала Л. Г. Корнилова из Австро-Венгерского плена.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304093051/http://vestnik-pervopohodnika.ru/publ/7-1-0-32 |date=4 сакавіка 2016 }} — «Вестник первопоходника» № 10 июль 1962 г. * ''Слободин В. П.'' [http://militera.lib.ru/research/slobodin_vp/index.html Белое движение в годы гражданской войны в России (1917—1922 гг.). Учебное пособие.] — М.: [[МЮИ МВД России]], 1996. * ''Абдиров М.'' — [http://www.centrasia.ru/news.php4?st=1090383060 Генерал Лавр Корнилов. К 85-летию гибели.]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120103225852/http://www.centrasia.ru/news.php4?st=1090383060 |date=3 студзеня 2012 }} * ''[[Марына Іванаўна Цвятаева|Цветаева М. И.]]'' «Лебединый стан» Стихотворения 1917—1921 гг.—М.;БЕРЕГ,1991, ISBN 5-85726-001-9 * ''Гиацинтов Э. Н.'' Записки белого офицера / Вступит. статья, подготовка текста и коммент. В. Г. Бортневского. — {{СПб.}}: «Интерполиграфцентр» СПбФК, 1992. — 267 с, илл. ISBN 5-88560-077-5 * ''Трушнович А. Р.'' Воспоминания корниловца: 1914—1934 / Сост. Я. А. Трушнович. — Москва—Франкфурт: Посев, 2004. — 336 с, 8 ил. ISBN 5-85824-153-0 * ''Ильин И. А.'' Идея Корнилова. Из речи, произнесённой в Праге, Берлине и Париже // Возрождение. — Париж: 1925. — 17 июня. — № 15. — С. 2. * ''Богданов Н. Н.'' Организация Добровольческой армии и Первый Кубанский поход * Белое движение. Поход от Тихого Дона до Тихого океана. — М.: Вече, 2007. — 378 с. — (За веру и верность). — ISBN 978-5-9533-1988-1 * [http://mytashkent.uz/2010/12/28/iz-biografii-lavra-kornilova/ Из биографии Лавра Корнилова] * [http://militera.lib.ru/memo/russian/gul_rb/index.html ''Гуль Р. Б.'' Ледяной поход (с Корниловым).] * [http://militera.lib.ru/research/0/pdf/abinyakin_rm01.pdf Офицерский корпус добровольческой армии: социальный состав…] * ВП по военному ведомству//Разведчик № 1273, 31.03.1915. == Спасылкі == * [Http://lavr-kornilov.narod.ru/index.files/bio2.htm Генерал Л. Г. Карнілаў. Біяграфія] * [Http://www.xxl3.ru/kadeti/kornilov.htm Генерал ад інфантэрыі Лаўр Георгіевіч Карнілаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090101082729/http://www.xxl3.ru/kadeti/kornilov.htm |date=1 студзеня 2009 }} * [[S:У дні рэвалюцыі (Оберучев)#Генерал Карнілаў і яго мяцеж.|Канстанцін Міхайлавіч Оберучаў. «У дні рэвалюцыі. Генерал Карнілаў і яго мяцеж».]] * [Http://www.rutv.ru/tvpreg.html?d=0&id=117745 Дакументальны фільм тэлеканала Расія «Справа генерала Карнілава. Гісторыя адной здрады».]{{Недаступная спасылка}} * {{Grwar.ru|287}} * [Http://www.donvrem.dspl.ru/Files/article/m6/0/art.aspx?art_id=135 Ягораў Н. Ар’ергард Карнілава // '' Данскі летапіс'': краязнаўчы альманах / Данская дзяржаўная публічная бібліятэка . Растоў-на-Доне, 1993—2014.] {{Бібліяінфармацыя}} {{Вярхоўныя галоўнакамандуючыя Расіі ў Першай сусветнай вайне}} {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі}} {{DEFAULTSORT:Карнілаў, Лаўр Георгіевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Георгіеўскай зброяй]] [[Катэгорыя:Першапаходнікі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Белага руху]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Быхаўскага сядзення]] [[Катэгорыя:Вярхоўныя галоўнакамандуючыя Расіі ў Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] obqd0ed8br2g4n1ao8srigs34umndz2 Лаўрэнцій Васілевіч Дземянкоў 0 312826 5161365 4365362 2026-07-05T22:17:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161365 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Лаўрэнцій Васілевіч Дземянкоў''' ({{ДН|15|7|1918}} — {{ДС|22|11|1993}}) — удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[Герой Савецкага Саюза]] (1944). == Біяграфія == Л. В. Дземянкоў нарадзіўся ў вёсцы [[Сакалоўка (Чэрыкаўскі раён)|Сакалоўка]] (сучасны аграгарадок у [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]). З 1924 года жыў у вёсцы Ясная Паляна (зараз у [[Юргінскі раён|Юргінскім раёне]] [[Кемераўская вобласць|Кемераўскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]). Скончыў 8 класаў сярэдняй школы. У 1938 годзе скончыў тэхнікум грамадскага харчавання ў [[Томск]]у. У 1938 годзе прызваны на ваенную службу ў [[РСЧА|Чырвоную Армію]]. У 1941 годзе скончыў 1-е Омскае ваеннае пяхотнае вучылішча. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны са студзеня 1942 года на [[Ленінградскі фронт|Ленінградскім]] і [[Карэльскі фронт|Карэльскім]] франтах. Камандзір стралковага ўзвода 1063-га стралковага палка (272-я стралковая дывізія, 7-я армія, Карэльскі фронт) лейтэнант Л. В. Дземянкоў вызначыўся ў ходзе Свірска-Петразаводскай наступальнай аперацыі ў чэрвені 1944 года. Пры прарыве абароны праціўніка і фарсіраванні ракі [[Свір (рака)|Свір]] у раёне горада [[Ладзейнае Поле]] ([[Ленінградская вобласць]]) 21 чэрвеня 1944 года арганізаваў пераправу ўзвода. Сустрэўшы моцнае агнявое супраціўленне, узначаліў групу добраахвотнікаў са стралкоў і сапёраў, якая знішчыла разлікі 75-мм гарматы і кулямёта варожага дзота, чым забяспечыў паспяховае фарсіраванне ракі і захоп плацдарма. Пасля гэтага лейтэнант Дземянкоў падняў узвод у атаку. 23 чэрвеня 1944 года ў баі за вёску Сармягі тры разы вадзіў свой ўзвод у атаку на траншэі праціўніка і паранены не пакінуў поля бою. Пазней стралковая рота пад камандаваннем Л. В. Дземянкова ўдзельнічала ў вызваленні шэрагу населеных пунктаў [[Карэлія|Карэліі]]. На подступах да горада [[Піткяранта]] быў цяжка паранены і накіраваны ў [[Петразаводск]], дзе праходзіў лячэнне ў шпіталі. Пасля вайны Л. В. Дземянкоў на пасадах у органах [[МУС СССР|МУС]] і [[КДБ]] [[СССР]]. У 1959 годзе скончыў Усесаюзны завочны фінансава-эканамічны інстытут. З 1960 года ў запасе. Працаваў у горадзе [[Юрга]], у [[Кемерава|Кемераве]], з 1961 года ў Варонежскім інстытуце сувязі. Памёр Л. В. Дземянкоў 22 лістапада 1993 года. Пахаваны на Камінтэрнаўскіх могілках у [[Варонеж]]ы. == Узнагароды == * [[Медаль «Залатая Зорка»]] * [[Ордэн Леніна]] * [[Ордэн Айчыннай вайны]] 1-й ступені * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * медалі {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|||104}} == Спасылкі == * {{Warheroes|id=3788}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero122555197/ Деменков Лаврентий Васильевич] {{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [http://www.yurga.su/peoples/demenkov_lavrentij_vasilevich/ Деменков Лаврентий Васильевич // История города Югра и Югринского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160706181732/http://yurga.su/peoples/demenkov_lavrentij_vasilevich/ |date=6 ліпеня 2016 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дземянкоў Лаўрэнцій Васілевіч}} [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі КДБ СССР]] [[Катэгорыя:Падпалкоўнікі СССР]] 1bt3ye51ecsk0idvvspl2bnctwz4d3x Portal 2 0 321951 5161514 4919342 2026-07-06T11:29:24Z Feeleman 163471 5161514 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Portal (значэнні)}}{{Картка гульні |загаловак = Portal 2 |выява = [[Файл:Portal2cover.jpg|Вокладка гульні]] |подпіс = Вокладка гульні |лакалізатар = {{сцяг|Расія}} [[Buka Entertainment|Бука]] | мовы інтэрфейсу = [[руская]], [[польская]], [[англійская]], [[французская]], [[нямецкая]], [[іспанская]], [[венгерская]] і інш. |дата выпуску = [[18 красавіка]] [[2011 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2011]]<ref>{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/620/Portal_2/|title=Старонка ''Portal 2'' у Steam|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170428193605/https://store.steampowered.com/app/620/Portal_2/|archivedate=28 красавіка 2017|accessdate=26 лістапада 2022|url-status=live}}</ref> |носьбіты = [[аптычны дыск]], [[DVD]],<br>[[Blu-ray]], [[лічбавае распаўсюджванне]] |кіраванне = [[Камп’ютарная клавіятура|клавіятура]], [[Камп’ютарная мыш|мыш]], [[геймпад]] |сайт = http://www.thinkwithportals.com/ |прадзюсар=[[Гэйб Ньюэл]]|мастакі=[[Жарэмі Барэт]]<br>[[Рандзі Люндэн]]|кампазітары=[[Майк Мараскі]]<br>[[Джонатан Коўлтон]]}} '''«Portal 2»''' — [[відэагульня]] амерыканскай кампаніі [[Valve]], якая была выпушчана [[19 красавіка]] [[2011|2011 года]]. У дадзены момант гульня падтрымлівае такія платформы, як [[Microsoft Windows]], [[OS X]], [[Linux]], [[PlayStation 3]] і [[Xbox 360]]. == Крыніцы == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Portal (серыя гульняў)}} {{Гульні Valve}} {{Прэмія BAFTA Games найлепшай гульні}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2011 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў ЗША]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя камп’ютарныя гульні]] jozn3tokcbymnf3asmyvzupuedfddbs Такарны станок 0 322906 5161504 4713449 2026-07-06T10:51:23Z Ueschar 151377 дапаўненне і перапрцоўка артыкула 5161504 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка | назва = Такарны станок | выява = Conventional-lathe.jpg | подпіс = Універсальны металарэзны такарны станок | тып = [[Металарэзны станок]] | прызначэнне = Апрацоўка рэзаннем загатовак у выглядзе [[цела вярчэння|цел вярчэння]] | рэзальны інструмент = [[Разец]], свярло, [[мятчык]], зенкер і інш. | матэрыялы загатоўкі = [[Метал|Металы]], [[Драўніна|драўніна]], [[Пластмаса|пластмасы]], кость | асноўны рух = Вярчэнне загатоўкі ([[шпіндэль]]) | рух падачы = Падоўжная і папярочная ([[супарт]]) | кіраванне = Ручное, паўаўтаматычнае, аўтаматычнае, [[Лічбавае праграмнае кіраванне|ЛПК]] | класіфікацыя = Такарна-вінтарэзныя, рэвальверныя, лабавыя, [[Карусельны станок|карусельныя]], запатыльныя }} '''Така́рны стано́к'''<ref name="BE15-takarn">Качаргін А. І. Такарны станок // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 15: Следавік — Трыпалі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2002. — С. 392—393. — ISBN 985-11-0251-2.</ref> — станок для апрацоўкі рэзаннем загатовак з [[метал]]аў і іншых матэрыялаў у выглядзе [[цела вярчэння|цел вярчэння]]; найбольш пашыраны тып [[металарэзны станок|металарэзных станкоў]]. У шырэйшым значэнні да такарных адносяць таксама станкі для апрацоўкі [[драўніна|драўніны]], [[пластмаса|пластмас]], косці і іншых матэрыялаў, калі асноўны рух рэзання задаецца вярчэннем загатоўкі. [[Файл:Conventional-lathe.jpg|міні|Універсальны металарэзны такарны станок]] == Будова і прынцып работы == Асноўны рух на такарным станку — вярчэнне загатоўкі, якая замацоўваецца ў [[патрон (машынабудаванне)|патроне]], цэнтрах, на [[планшайба|планшайбе]] або ў іншым прыстасаванні. Рэзальны інструмент, найчасцей [[разец]], перамяшчаецца адносна загатоўкі па зададзенай траекторыі. Пры такім спалучэнні рухаў з паверхні здымаецца слой матэрыялу і фарміруецца цыліндрычная, канічная, тарцовая або фасонная паверхня.<ref name="BE15-takarn" /> Да тыповых вузлоў універсальнага металарэзнага такарнага станка належаць [[станіна]], пярэдняя бабка са [[Шпіндаль|шпіндалем]], [[супарт]] з разцатрымальнікам, задняя бабка, хадавы вінт, хадавы вал і дапаможныя апоры — [[люнет]]ы. Станіна служыць апорнай базай станка і мае накіравальныя для перамяшчэння супарта і задняй бабкі. Пярэдняя бабка перадае вярчэнне шпіндалю, а супарт забяспечвае падоўжную і папярочную падачу разца.<ref name="BE15-takarn" /> == Асноўныя аперацыі == На такарных станках выконваюць абточванне цыліндрычных, канічных, тарцовых і фасонных паверхняў, расточванне, адразанне, праточванне канавак, наразанне [[разьба (тэхніка)|разьбы]] і іншыя аперацыі. Пры выкарыстанні дадатковых прыстасаванняў тэхналагічныя магчымасці станка пашыраюцца: на ім могуць апрацоўваць адтуліны, тарцы, уступы, складаныя профілі і паверхні дэталяў рознай формы.<ref name="BE15-takarn" /> == Класіфікацыя == Такарныя станкі адрозніваюць паводле канструкцыі і тэхналагічных магчымасцей, размяшчэння восі шпіндаля, колькасці інструментаў і шпіндаляў, дакладнасці і ступені аўтаматызацыі. Паводле канструкцыі вылучаюць такарна-вінтарэзныя, рэвальверныя, лабавыя, карусельныя, запатыльныя і іншыя станкі. Паводле размяшчэння шпіндаля яны бываюць гарызантальныя і вертыкальныя; паводле колькасці інструментаў і шпіндаляў — адна- і шматразцовыя, адна- і шматшпіндальныя; паводле ступені аўтаматызацыі — звычайныя станкі, паўаўтаматы і аўтаматы.<ref name="BE15-takarn" /> [[Файл:Wasino CNC lathe.jpg|міні|Такарны станок з лічбава-праграмным кіраваннем]] Найбольш універсальнымі ў металаапрацоўцы з'яўляюцца такарна-вінтарэзныя станкі, на якіх выконваюць шырокі набор такарных аперацый, у тым ліку наразанне разьбы. Рэвальверныя станкі маюць паваротную інструментальную галоўку і выкарыстоўваюцца пры серыйнай апрацоўцы дэталяў. [[Карусельны станок|Карусельныя станкі]] маюць вертыкальны шпіндаль і гарызантальную планшайбу; на іх апрацоўваюць цяжкія загатоўкі вялікага дыяметра, у якіх дыяметр значна перавышае даўжыню.<ref name="BE8-karusel">Карусельны станок // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 8: Канто — Кулі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 108. — ISBN 985-11-0144-3.</ref> Запатыльныя станкі прызначаны для апрацоўкі задніх паверхняў зубцоў рэзальнага інструменту і прафілявання кулачкоў; універсальныя мадэлі такіх станкоў могуць выкарыстоўвацца і як такарна-вінтарэзныя станкі агульнага прызначэння.<ref name="BE6-zapatylny">Запатыльны станок // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 6: Дадаізм — Застава / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1998. — С. 533. — ISBN 985-11-0106-0.</ref> Спецыялізаваныя такарныя станкі ствараюць для апрацоўкі пэўных груп вырабаў або матэрыялаў, напрыклад [[колавая пара|колавых пар]], труб, драўляных нарыхтовак, пластмасавых дэталяў. У сучаснай вытворчасці значнае месца займаюць станкі з [[лічбавае праграмнае кіраванне|лічбава-праграмным кіраваннем]] (ЛПК), у якіх перамяшчэнне інструмента і рэжымы апрацоўкі задаюцца праграмай. == Гісторыя == Выраб простых станкоў вядомы з даўніх часоў, але металарэзныя станкі сучаснага тыпу сфарміраваліся з развіццём фабрычна-заводскай вытворчасці. Да важных ранніх канструкцый адносяць такарна-вінтарэзны станок з механізаваным супартам і наборам [[зубчастае кола|зубчастых колаў]], распрацаваны ў 1738 годзе [[Андрэй Нортаў|Андрэем Нортавым]]. У 1790-я гады англійскі механік [[Генры Модслі]] стварыў станок з механічным супартам. Перанос супарта з такарнага станка на іншыя металарэзныя станкі стаў адным з істотных этапаў развіцця станкабудавання.<ref name="BE15-stankab">Усціповіч Дз. Ф., Сацута У. М. Станкабудаванне // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 15: Следавік — Трыпалі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2002. — С. 148—149. — ISBN 985-11-0251-2.</ref> У XIX стагоддзі такарныя станкі разам з іншымі металарэзнымі станкамі сталі асновай машынабудаўнічай вытворчасці. Развіццё прывадаў, сістэм падачы, зубчастых перадач, інструментальных прыстасаванняў і пазней аўтаматычнага кіравання зрабіла магчымай серыйную і масавую апрацоўку дэталяў з высокай дакладнасцю. == У Беларусі == [[Файл:CNC Wood Lathe CNC Wood Turning Machine.jpg|міні|Такарны станок для апрацоўкі драўніны]] У Беларусі прасцейшыя такарныя станкі ўвайшлі ў практыку ў XI—XIII стагоддзях. На іх з дрэва і косці выточвалі дробныя прадметы: посуд, гузікі, [[шахматы]], тронкі нажоў і іншыя рэчы, нярэдка аздобленыя гравіраваным арнаментам. У XIX — першай палове XX стагоддзя такарныя станкі былі пашыраны ў народным побыце і часта служылі дапаможным абсталяваннем у [[сталярства|сталярным]], [[бандарства|бандарным]] і [[стэльмаства|стэльмашным]] рамёствах.<ref name="etnagrafiya">Такарны станок // ''Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя'' / рэдкал.: І. П. Шамякін [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — С. 491.</ref><ref name="sachuta">Сахута Я. Такарныя вырабы // ''Помнікі гісторыі і культуры Беларусі''. — 1975. — № 1.</ref> Традыцыйны варыянт такарнага станка меў дзве стойкі з металічнымі стрыжнямі, паміж якімі гарызантальна заціскалі загатоўку. Яе ахопліваў шнур або рэмень: адзін яго канец мацаваўся да спружыністага рычага, другі — да дошкі на падлозе. Націскаючы нагой на дошку, майстар надаваў загатоўцы вярчальны рух і апрацоўваў яе разцом. Дробныя вырабы, напрыклад [[верацяно|верацёны]] і рукаяткі інструментаў, выточвалі таксама на ручным вярчальным станку-смыку.<ref name="etnagrafiya" /> Прамысловае [[станкабудаванне]] ў Беларусі развіваецца з 1920-х гадоў. Сярод буйных цэнтраў і прадпрыемстваў гэтай галіны ў XX стагоддзі вылучаліся [[Мінск]], [[Віцебск]], [[Гомель]], [[Орша]] і [[Баранавічы]]. У пачатку 2000-х гадоў у адзначалася вытворчасць такарных станкоў з вертыкальным шпіндалем і лічбава-праграмным кіраваннем на [[Мінскі завод аўтаматычных ліній|Мінскім заводзе аўтаматычных ліній]].<ref name="BE15-stankab" /><ref name="BE15-takarn" /> Сучасныя беларускія прадпрыемствы працягваюць выпускаць асобныя віды такарнага абсталявання. Напрыклад, [[Гомельскі завод станочных вузлоў]] у каталогу прадукцыі падае такарна-вінтарэзныя станкі, прызначаныя для розных такарных прац і наразання [[разьба (тэхніка)|метрычнай, цалёвай, модульнай і пітчавай разьбы]].<ref>{{Cite web|url=https://gzsu.by/by/catalog/106/?order=desc&sort=name|title=Станкі такарна-вінтарэзныя|website=ААТ «ГЗСіВ»|access-date=2026-07-06}}</ref> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Качаргін А. І. Такарны станок // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 15: Следавік — Трыпалі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2002. — С. 392—393. — ISBN 985-11-0251-2. * Усціповіч Дз. Ф., Сацута У. М. Станкабудаванне // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 15: Следавік — Трыпалі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 2002. — С. 148—149. — ISBN 985-11-0251-2. * Карусельны станок // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 8: Канто — Кулі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 108. — ISBN 985-11-0144-3. * Запатыльны станок // ''Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.'' Т. 6: Дадаізм — Застава / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1998. — С. 533. — ISBN 985-11-0106-0. * Такарны станок // ''Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя'' / рэдкал.: І. П. Шамякін [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — С. 491. * Сахута Я. Такарныя вырабы // ''Помнікі гісторыі і культуры Беларусі''. — 1975. — № 1. [[Катэгорыя:Металарэзныя станкі]] [[Катэгорыя:Дрэваапрацоўчыя інструменты]] 29dpmzu6568jtn7bietowzg6mw6jwdp Ленскае аб’яднанае рачное параходства 0 326408 5161395 4110533 2026-07-06T01:43:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161395 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = Ленскае аб’яднанае рачное параходства |лагатып = |тып = [[ААТ]] |лістынг на біржы = |дзейнасць = грузаперавозкіпасажырскія перавозкі |дэвіз = |заснавана = [[1894]] |заснавальнікі = Глотаў Н. Е., купец першай гільдыі |размяшчэнне = {{сцягафікацыя|Расія}}: [[Якуцк]] |ключавыя фігуры = Ларыёнаў Сяргей Аляксандравіч<br/>Емяльянаў Сяргей Віталевіч |галіна = водны транспарт |прадукцыя = |зварот = 3206,9 млн руб. (2011) |НДДКП = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = 30,5 млн руб. (2011)<ref>[http://www.lorp.ru/sites/default/files/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%B1%D1%83%D1%85%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%BE%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D0%B7%D0%B0%202011%20%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf Сайт ЛОРПа — бухгалтерская отчётность]</ref> |лік супрацоўнікаў = |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = ТАА «Жатайскі суднарамонтна-карабельны завод»<br/>ТАА «Пелядуйскі суднарамонтна-карабельны завод»<br/>ТАА «Ленатурфлот» і інш. |аўдытар = |сайт = [http://www.lorp.ru/ lorp.ru] }} '''«Ленскае аб’яднанае рачное параходства»''' (поўная назва — ''Адкрытае акцыянернае таварыства «Ленскае аб'яднанае рачное параходства», ААТ «ЛАРП»'') — [[Расія|расійская]] транспартная кампанія, штаб-кватэра якой знаходзіцца ў [[Якуцк]]у. Гуляе вялікую ролю ў забеспячэнні грузаперавозак і [[Паўночны завоз|паўночнага завозу]] на паўночным усходзе Расіі, перадусім для [[Якуція|Рэспублікі Саха (Якуція)]], а таксама [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]], поўначы [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] і [[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоткі]]. == Фотагалерэя == <gallery> File:В Якутском речном порту1.JPG|У Якуцкім рачным порце File:2теплохода065.JPG|" — " File:Демьян бедный.jpg|Круізны цеплаход «Дзям'ян Бедны» на [[Ленскія слупы|Ленскіх слупах]] File:Демьян бедный2.jpg|«Дзям'ян Бедны» падыходзіць да прычала File:Теплоход михаил светлов подходит.JPG|Цеплаход «Міхаіл Святлоў» File:Лена в районе Табагинского мыса (3).JPG|Рака Лена — важная транспартная магістраль Якуціі File:Памятник Глотову.JPG|Помнік Н. Е. Глотаву ў рачпорце Якуцка File:Памятник 100 лет судоходству.jpg|Помнік, прысвечаны 100-годдзю рэгулярнага суднаходства на Лене </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.lorp.ru/ Сайт Ленского объединённого речного пароходства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160419205543/http://www.lorp.ru/ |date=19 красавіка 2016 }} * [http://www.yakutskhistory.net/%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%84%D0%BB%D0%BE%D1%82-%D1%8F%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B8/ Из истории речного флота Якутии и Ленского пароходства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121203202156/http://www.yakutskhistory.net/%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%84%D0%BB%D0%BE%D1%82-%D1%8F%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%B8/ |date=3 снежня 2012 }} [[Катэгорыя:Якуція]] [[Катэгорыя:Транспартныя кампаніі Расіі]] [[Катэгорыя:Суднаходныя кампаніі]] pt31eyw9sqtsgxv27glany78w7gv09g Ларс Лагербек 0 336947 5161356 4915351 2026-07-05T20:16:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161356 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст | імя = Ларс Лагербек | поўнае імя = Ларс Эдвін Лагербек ({{lang-sv|Lars Edvin Lagerbäck}}) | выява = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Швецыя}} | каманда = | пасада = | нумар = | моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |1960—1963|{{Сцяг|Швецыя||20px}} [[ФК Альбю|Альбю]]| }} | клубы = {{футбольная кар’ера |1963—1969|{{Сцяг|Швецыя||20px}} [[ФК Альбю|Альбю]]| |1970—1974|{{Сцяг|Швецыя||20px}} [[ФК Імонес|Імонес]]| }} |трэнерскія клубы = {{футбольная кар’ера |1977—1983|{{Сцяг|Швецыя||20px}} [[ФК Кілафорс|Кілафорс]]| |1983—1985|{{Сцяг|Швецыя||20px}} [[ФК Арбро|Арбро]]| |1987—1989|{{Сцяг|Швецыя||20px}} [[ФК Худыксваль|Худыксваль]]| |1990—1995|{{Сцяг|Швецыя||20px}} [[Моладзевая зборная Швецыі па футболе|Швецыя (да 21)]]| |1996—1997|{{Сцяг|Швецыя||20px}} [[Другая зборная Швецыі па футболе|Швецыя B]]| |1998—1999|{{Сцяг|Швецыя||20px}} [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}} |2000—2009|{{Сцяг|Швецыя||20px}} [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]]| |2010|{{Сцяг|Нігерыя||20px}} [[Зборная Нігерыі па футболе|Нігерыя]]| |2011—2016|{{Сцяг|Ісландыя||20px}} [[Зборная Ісландыі па футболе|Ісландыя]]| |2017—2020|{{Сцяг|Нарвегія||20px}} [[Зборная Нарвегіі па футболе|Нарвегія]]| }} }} '''Ларс Лагербек''' ({{lang-sv|Lars Lagerbäck}}; нар. {{ДН|16|7|1948}}, [[Катрынехольм]], [[Швецыя]]) — [[Швецыя|шведскі]] [[футбол]]ьны [[трэнер]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.ksi.is/mot/motalisti/felagsmadur/?pLeikmadurNr=269467 Профіль на афіцыйным сайце Футбольнай асацыяцыі Ісландыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304191616/http://www.ksi.is/mot/motalisti/felagsmadur/?pLeikmadurNr=269467 |date=4 сакавіка 2016 }} {{Навігацыйны блок2 |state = collapsed |загаловак = Трэнерскія навігацыйныя шаблоны |Склад зборнай Швецыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2000 |Склад зборнай Швецыі па футболе на чэмпіянаце свету 2002 |Склад зборнай Швецыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2004 |Склад зборнай Швецыі па футболе на чэмпіянаце свету 2006 |Склад зборнай Швецыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2008 <!--|Склад зборнай Нігерыі па футболе на чэмпіянаце свету 2010--> |Склад зборнай Ісландыі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 }} {{DEFAULTSORT:Лагербек Ларс}} [[Катэгорыя:Футбалісты Швецыі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Імонес]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Альбю]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Швецыі]] [[Катэгорыя:Трэнеры зборнай Нарвегіі па футболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры зборнай Ісландыі па футболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры зборнай Нігерыі па футболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры зборнай Швецыі па футболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры другой зборнай Швецыі па футболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры моладзевай зборнай Швецыі па футболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Худыксваль]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Арбро]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Кілафорс]] mibak0h91gw9lh0d5l5d1z9z02dhtng Літоўская літаратура 0 341594 5161271 5160662 2026-07-05T14:48:23Z Pabojnia 135280 /* Гісторыя */ 5161271 wikitext text/x-wiki '''Літоўская літарату́ра''' — гэта [[літаратура]] на [[Літоўская мова|літоўскай мове]]. == Гісторыя == [[Выява:Oldest surviving writing in Lithuanian language.jpg|thumb|злева|Найбольш ранні пісьмовы помнік літоўскай мовы датаваны 1503—1515 гг. Напісаная ад рукі малітва на апошняй старонцы кнігі «Tractatus sacerdotalis», Страсбур.]] Вытокі літаратураы Літвы ў фальклоры ([[дайна|песні-дайны]], [[казкі]], [[паданні]], [[прыказкі]] і інш.) і ў пісьмовых разнамоўных крыніцах. Найбольш старажытныя помнікі пісьменнасці Літвы — летапісы 14—16 ст. на старабеларускай мове — афіцыйнай мове Вялікага Княства Літоўскага. У іх ёсць элементы міфалогіі, народныя паданні, легенды, якія пазней жывілі мастацкую літаратуру Літвы. Пісьменнасць 16—17 ст. развівалася на лацінскай (на ёй з 1579 вялося навучанне ў Віленскім універсітэце) і польскай мовах. Захаваўся адзіны старажытны помнік на літоўскай мове — тэкст малітвы пачатку [[16 ст.]], запісаны ад рукі на апошнім аркушы кнігі «Tractatus sacerdotalis», выдадзенай у [[Страсбург]]у ў [[1503]] годзе. [[Файл:Mazvydo katekizmas.jpg|thumb|Катэхізіс Мажвідаса]] У 16—17 стст. найбольш значныя творы пра мінулае Літвы, яе прыроду на лацінскай мове стваралі [[М. Гусоўскі]], [[А. Каяловіч]], [[М. Літвін]], [[Я. Радван]], [[П. Раізій]], [[М. Сарбеўскі]], [[А. Шротэр]], на лацінскай і польскай — [[А. Волан]], [[А. Ратундус]], на польскай  — [[Мацей Стрыйкоўскі]]. Да [[19 ст.]] літаратура Літвы стваралася і ў т.зв. [[Малая Літва|Малой Літве]] — [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]]. Помнікі старажытнасці мелі пераважна рэлігійны характар. [[Выява:Jonas Bretkunas.Postile.jpg|thumb|злева|Посціла Браткунаса. [[1591]]]] Першыя пераклады рэлігійных песнапенняў на літоўскую мову зрабілі дзеячы Рэфармацыі прафесары [[Кёнігсбергскі ўніверсітэт|Кёнігсбергскага ўніверсітэта]] {{нп5|Станіслаў Рапалёніс||ru|Раполионис, Станислав}} і [[Абрагам Кульвеціс]]. Першая кніга на літоўскай мове — «{{нп5|Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіс|en|Catechism of Martynas Mažvydas}}» [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], якая была выдадзена ў [[1547]] годзе ў [[Кёнігсберг]]у ўключала літоўскі [[буквар]] і [[песнапенні]]. Значны ўклад у развіццё пісьменнасці Літвы зрабілі першы {{нп5|Пераклады Бібліі на літоўскую мову|перакладчык Бібліі на літоўскую мову|en|Bible translations into Lithuanian}}, аўтар {{нп5|Посціла Ёнаса Браткунаса|кнігі казанняў|en|Postil of Jonas Bretkūnas}} [[Ёнас Браткунас]], аўтар першай літоўскай граматыкі ([[1653]]), кнігі духоўных песнапенняў (кантаў) і малітоўніка {{нп5|Даніелюс Клейнас||ru|Клейн, Даниил}}. Пачынальнік літоўскай пісьмовай літаратуры [[Мікалоюс Даўкша]] — перакладчык на літоўскую мову катэхізіса [[Я. Лядэсма|Я. Лядэсмы]] ([[1595]]) і зборніка пропаведзяў [[Якуб Вуек|Якуба Вуека]] «Посціла каталіцкая» ([[1599]]). Важную ролю ў станаўленні старалітоўская пісьменнасці адыгралі [[Канстанцінас Шырвідас]], укладальнікі і перакладчыкі духоўных твораў [[М. Пяткявічус]], [[Салямонас Славачынскіс]], {{нп5|Самуэліс Багуславас Хілінскіс|Самуэліс Хілінскіс|lt|Samuelis Boguslavas Chilinskis}}, {{нп5|Ёнас Якнавічус||lt|Jonas Jaknavičius}}, {{нп5|Сцяпонас Яўгяліс-Цяляга||ru|Steponas Jaugelis-Telega}}. Спробы унармавання літоўскай пісьмовай мовы былі ў [[18 ст.]]: граматыкі, слоўнікі, калектыўны пераклад Бібліі ([[1735]]), пачаты збор і выданне фальклорных твораў ({{нп5|Ёкубас Брадоўскіс||lt|Jokūbas Brodovskis}}, {{нп5|Мікалас Мярлінас||lt|Mykolas Merlinas}}, {{нп5|Крысціёнас Мілкус||lt|Kristijonas Gotlybas Milkus}}, {{нп5|Готфрыд Остэрмеер||lt|Gotfridas Ostermejeris}}, {{нп5|Піліпас Руйгіс||lt|Pilypas Ruigys}}). Першую кнігу свецкага зместу «Байкі Эзопа» выдаў у [[1706]] годзе {{нп5|Ёнас Шульцас||en|Jonas Šulcas}}. Пачынальнікам літоўскай мастацкай літаратуры лічыцца [[Крысціёнас Данелайціс]], аўтар паэмы «Поры года», напісанай ім у [[1760]]—[[1770]] гадах, але выдзенай толькі ў [[1818]] годзе, ужо пасля смерці паэта. Развіццю літаратуры ў [[18 ст.]] спрыяла дзейнасць {{нп5|Людзвікас Рэза|Людзвікаса Рэзы|ru|Реза, Людвикас}} і {{нп5|Фрыдрыхас Куршайціс|Фрыдрыхаса Куршайціса|ru|Куршат, Фридрих}}. У пачатку [[19 ст.]] цэнтрам культуры Літвы стаў [[Віленскі ўніверсітэт]]. Вядучае месца ў літаратуры займала [[паэзія]]: [[байка, літаратура|байкі]], [[эпіграма|эпіграмы]], [[паэма|паэмы]] ({{нп5|Сільвястрас Валюнас||lt|Silvestras Teofilis Valiūnas}}, {{нп5|Антанас Яцкус Клямянтас|Антанас Клямянтас|lt|Antanas Jackus Klementas}}, {{нп5|Дзёнізас Пошка||ru|Пошка, Дионизас}}, {{нп5|Сіманас Станявічус||ru|Станявичюс, Симонас}}, {{нп5|Антанас Страздас||en|Antanas Strazdas}}). Найбольш значны твор гэтага перыяду — паэма «Анікшчэйскі бор», напісаная [[Антанас Баранаўскас|Антанасам Баранаўскасам]] у [[1860]]—[[1861]] гадах. У першай палове [[19 ст.]] зарадзілася мастацкая [[проза]]. Важную ролю ў яе станаўленні адыгралі гістарычныя працы з элементамі мастацкай прозы [[Сіманас Даўкантас|Сіманаса Даўкантаса]], адметныя [[Рамантызм|рамантычна-прыўзнятым]] асэнсаваннем [[гісторыя Літвы|мінулага краіны]], узвышанасцю стылю. Каларытнасцю і выразнасцю народнай мовы вызначалася аповесць [[Мацеюс Валанчус|Мацеюса Валанчуса]] «Юзе з Палангі» ([[1869]]), заснаваная на этнаграфічным і фальклорным матэрыяле. Развіццё літаратуры Літвы стрымлівала забарона царскімі ўладамі ў [[1864]]—[[1904]] гадах друку на літоўскай мове. Цэнтры друку пачалі стварацца па-за межамі Літвы — ва [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]], [[ЗША]]. У перыяд абуджэння нацыянальнага руху ў Літве ўзнік [[рамантызм]]. Найбольш яркі яго прадстаўнік [[Майроніс]] (кніга «Галасы вясны», [[1895]]), паэзія якога садзейнічала развіццю асноў [[сілаба-танічнае вершаскладанне|сілаба-танічнага вершаскладання]], фарміраванню [[Літаратурная мова|літаратурнай мовы]]. [[Элегія|Элегічнымі]] матывамі вызначалася лірыка [[Пранас Вайчайціс|Пранаса Вайчайціса]], [[патрыятызм|патрыятычным]] гучаннем, [[сатыра|сатырычным]] паказам сацыяльных з’яў — паэзія і проза [[Вінцас Кудзірка|Вінцаса Кудзіркі]]. У канцы [[XIX]] — пачатку [[XX ст.]] ў літаратуры замацоўваюцца прынцыпы [[Рэалізм (літаратура)|рэалістычнага]] адлюстравання рэчаіснасці (апавяданні вясковай тэматыкі [[Жамайце]]). Традыцыі самабытнай рэалістычнай прозы развівалі {{нп5|Юозас Тумас|Юозас Тумас-Вайжгантас|ru|Тумас, Юозас}}, {{нп5|Лаздзіну Пяледа||ru|Лаздину Пеледа}} (сёстры [[Марыя Ластоўская]] і [[Сафія Пшыбіляўскене]]), {{нп5|Габрыеле Пяткявічайце-Біце||lt|Gabrielė Petkevičaitė-Bitė}}, {{нп5|Шатрыёс Рагана||ru|Шатриёс Рагана}}. У жанры [[раман]]а выступіў {{нп5|Вінцас Петарыс||ru|Винцас Петарис}}, аўтар першага [[гістарычны раман|гістарычнага рамана]] «Альгімантас», выдадзенага ў [[1904]]—[[1905]] гадах. Актывізацыі літаратурнага і культурнага жыцця ў пачатку [[20 ст.]] садзейнічала адмена забароны друку на [[Нацыянальная мова|нацыянальнай мове]]. Узніклі разнастайныя літаратурныя плыні. Рэалістычная і фальклорная традыцыі спалучаны ў драме «Шарунас» ([[1911]]), «Паданнях Дайнаўскай даўніны» ([[1912]]), [[аповесць|аповесцях]] і [[навела]]х [[Вінцас Крэве-Міцкявічус|Вінцаса Крэве]]; [[лірыка|лірыцы]] [[Людас Гіра|Людаса Гіры]]. Развіваліся [[неарамантызм]], [[мадэрнізм]] ({{нп5|Юозапас Альбінас Гярбачаўскас|Юозапас Гярбачаўскас|lt|Juozapas Albinas Herbačiauskas}}), [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]] ([[Ёнас Білюнас]], [[Антанас Венуоліс]]). Рысы {{нп5|імпрэсіянізм, літаратура|імпрэсіянізму|ru|Импрессионизм (литература)}} і {{нп5|экспрэсіянізм, літаратура|экспрэсіянізму|ru|Экспрессионизм (литература)}} выявіліся ў прозе {{нп5|Казіс Пуйда|Казіса Пуйды|ru|Пуйда, Казис}}, {{нп5|Юргіс Савіцкіс|Юргіса Савіцкіса|lt|Jurgis Savickis}}, {{нп5|Ігнас Шэйнюс|Ігнаса Шэйнюса|lt|Ignas Šeinius}}, [[сімвалізм]]у і [[містыцызм]]у — у драматургіі [[Відунас]]а ([[драма|драмы]] «Цені прашчураў», [[1908]], і «Вечны агонь», [[1912]]). Характар літаратурнага працэсу ў [[1918]]—[[1940]] гадоў вызначалі [[Майроніс]] (гістарычныя драмы ў вершах, [[балада|балады]]), Тумас-Вайжгантас ([[апавяданне|апавяданні]], [[Аповесць|аповесці]], [[раман]]), [[Відунас]] ([[Драма (жанр)|драмы]]), Казіс Пуйда ([[гістарычны раман]] ''«Magnus Dux»'', [[1936]]) і інш. У [[паэзія|паэзіі]] і драме пераважаў [[сімвалізм]] ([[Юргіс Балтрушайціс]], [[Пятрас Вайчунас]], [[Вінцас Крэве-Міцкявічус|Вінцас Крэве]], {{нп5|Вінцас Мікалайціс-Пуцінас||ru|Миколайтис-Путинас, Винцас}}, {{нп5|Стасіс Сантварас||ru|Сантварас, Стасис}}, [[Баліс Сруога]]), у творчасці футурыстычнай групоўкі «[[Чатыры вятры]]» ({{нп5|Казіс Бінкіс||ru|Бинкис, Казис}}, {{нп5|Юозас Ціслява||ru|Тислява, Юозас}}, {{нп5|Саліс Шамярыс||lt|Salys Šemerys}} і інш.) — рысы экспрэсіянізму і рэалізму. Ідэйна-эстэтычныя прынцыпы [[неарамантызм]]у развівалі маладыя паэты {{нп5|Ёнас Айсціс||ru|Айстис, Йонас}}, {{нп5|Бярнардас Бразджоніс||ru|Бразджёнис, Бернардас}}, {{нп5|Антанас Мішкініс||lt|Antanas Miškinis}}, [[Саламея Нерыс]] і інш. Імпрэсіянісцка-неарамантычнай арыентацыі ў [[проза |празаічных]] творах прытрымліваліся {{нп5|Антанас Вайчулайціс||ru|Вайчулайтис, Антанас}}, {{нп5|Ігнас Шэйнюс||lt|Ignas Šeinius}}, {{нп5|Казіс Янкаўскас||lt|Kazys Jankauskas}}. Пашырыўся [[жанр]]ава-стылявы, ідэйна-тэматычны дыяпазон твораў рэалістычнага кірунку, вырас іх мастацкі ўзровень: [[псіхалагічны раман]] «У цені алтароў» {{нп5|Вінцас Мікалайціс-Пуцінас|Вінцаса Мікалайціса-Пуцінаса|ru|Миколайтис-Путинас, Винцас}} ([[1933]]), [[гістарычны раман]] «Лёс Шымонісаў» {{нп5|Ева Сіманайціце||ru|Симонайтите, Ева}} ([[1935]]), празаічныя творы [[Антанас Вянцлава|Антанаса Вянцлавы]], {{нп5|Юозас Грушас|Юозаса Грушаса|lt|Juozas Grušas}}, {{нп5|Людас Давідзенас|Людаса Давідзенаса|lt|Liudas Dovydėnas}}, [[Ёнас Марцінкявічус|Ёнаса Марцінкявічуса]], [[В. Рамонас]]а, [[Пятрас Цвірка|Пятраса Цвіркі]] і інш. Матывы вызваленчай барацьбы гучалі ў творах пісьменнікаў [[Віленскі край|Віленскага краю]], што ўваходзіў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]: у [[паэзія|паэзіі]] — [[Она Міцюце]], [[Альбінас Жукаўскас]], {{нп5|Юозас Кекштас||lt|Juozas Kėkštas (1915)}}, у [[проза|прозе]] — {{нп5|Рапалас Мацконіс||lt|Rapolas Mackonis}}. == Савецкі перыяд == Гістарычныя абставіны пачатку 1940-х гг. паўплывалі на асабістыя лёсы пісьменнікаў Літвы, на характар мастацкага асэнсавання рэчаіснасці ў іх творах. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] многія пісьменнікі трапілі за межы краіны ([[Юозас Балтушыс]], [[Людас Гіра]], [[Саламея Нерыс]], [[Пятрас Цвірка]] і інш.), асобныя апынуліся на фронце ({{нп5|Владас Мазурунас||lt|Vladas Mozūriūnas}}, {{нп5|Эдуардас Межалайціс||ru|Межелайтис, Эдуардас}}, {{нп5|Паўлюс Шырвіс||lt|Paulius Širvys}}), іх творчасць была прасякнута матывамі [[туга|тугі]] па часова страчанай радзіме. У гады нямецка-фашысцкай акупацыі ствараліся высокамастацкія творы: [[лірычны верш|лірычныя вершы]] і [[паэма|паэмы]] [[Саламея Нерыс|Саламеі Нерыс]], апавяданні [[Пятрас Цвірка|Пятраса Цвіркі]], зборнікі філасофскай лірыкі {{нп5|Бярнардас Бразджоніс|Бярнардаса Бразджоніса|ru|Бразджёнис, Бернардас}}, [[Юргіс Балтрушайціс|Юргіса Балтрушайціса]], {{нп5|Вінцас Мікалайціс-Пуцінас|Вінцаса Мікалайціса-Пуцінаса|ru|Миколайтис-Путинас, Винцас}}. У літаратуры з’явіліся новыя імёны ({{нп5|Казіс Брадунас||ru|Брадунас, Казис}}, {{нп5|Вітаўтас Мачарніс||lt|Vytautas Mačernis}}). У [[1944]] годзе многія пісьменнікі Літвы эмігрыравалі на [[Заходні свет|Захад]] ({{нп5|Казіс Брадунас||ru|Брадунас, Казис}}, {{нп5|Бярнардас Бразджоніс|Бярнардас Бразджоніс|ru|Бразджёнис, Бернардас}}, {{нп5|Фаўстас Кірша||ru|Кирша, Фаустас}}, [[Вінцас Крэве-Міцкявічус|Вінцаса Крэве]], {{нп5|Ёнас Мякас||ru|Мекас, Йонас}}, {{нп5|Хянрыкас Нагіс||lt|Henrikas Nagys}}, {{нп5|Альфонсас Ніка-Нілюнас||lt|Alfonsas Nyka-Niliūnas}}, [[Хянрыкас Радаўскас]], {{нп5|Антанас Шкема||ru|Шкема, Антанас}} і інш). Замежнае таварыства літоўскіх пісьменнікаў выдавала літоўскія [[газета|газеты]] і [[часопіс]]ы, [[кніга|кнігі]], [[падручнік]]і. Вярнуліся на радзіму асобныя пісьменнікі з [[СССР]], з нямецка-фашысцкага канцлагера ([[Баліс Сруога]]), на радзіме плённа працавалі [[Казіс Борута]], [[Пятрас Вайчунас]], [[Антанас Венуоліс]], {{нп5|Вінцас Мікалайціс-Пуцінас||ru|Миколайтис-Путинас, Винцас}}, {{нп5|Антанас Мішкініс||lt|Antanas Miškinis}}, {{нп5|Ева Сіманайціце||ru|Симонайтите, Ева}} і інш. Пачаўся складаны працэс развіцця літаратуры першых пасляваенных гадоў. У асобных паэтычных творах пераважаў псеўдапатрыятычны [[пафас]], публіцыстычныя штампы, палітычныя [[лозунг]]і ([[Антанас Вянцлава]], {{нп5|Антанас Янінас||lt|Antanas Jonynas}}, {{нп5|Владас Мазурунас||lt|Vladas Mozūriūnas}}, {{нп5|Юозас Мацявічус||ru|Мацявичюс, Юозас}}, {{нп5|Цяафіліс Цільвіціс||ru|Тильвитис, Теофилис}}). Думку пра гістарычную неабходнасць савецкай улады ў Літве, выкрыццё і асуджэнне [[кулацтва]] выказвалі ў сваіх творах [[Аляксандрас Гудайціс-Гузявічус]], {{нп5|Ёнас Давівайціс||lt|Jonas Dovydaitis}}, {{нп5|Цяафіліс Цільвіціс||ru|Тильвитис, Теофилис}} і інш. Навізной вызначаліся аповесць Боруты «Млын Балтарагіса» ([[1945]]), драмы Сруогі «Доля перадсвітальная» ([[1945]]) і «Казімір Сапега» ([[1947]]), яго [[мемуары]] «Лес багоў» ([[1957]]) і інш. Творчае абнаўленне адчувалася ў паэзіі {{нп5|Стасіс Англіцкіс|Стасіса Англіцкіса|ru|Англицкис, Стасис}}, [[Пятрас Вайчунас|Пятраса Вайчунаса]], {{нп5|Ёнас Грайчунас|Ёнаса Грайчунаса|ru|Грайчюнас, Йонас}}, [[Альбінас Жукаўскас|Альбінаса Жукаўскаса]], {{нп5|Казіс Інчура|Казіса Інчуры|ru|Инчюра, Казис}}, [[Эўгяніюс Матузявічус|Эўгяніюса Матузявічуса]], {{нп5|Антанас Мішкініс|Антанаса Мішкініса|lt|Antanas Miškinis}}, {{нп5|Владас Мазурунас|Владаса Мазурунаса|lt|Vladas Mozūriūnas}}. У песенна-рамантычным кірунку працаваў {{нп5|Паўлюс Шырвіс|Паўлюса Шырвіса|lt|Paulius Širvys}}, наватарства і эксперымент характэрны паэту-лірыку {{нп5|Эдуардас Межалайціс|Эдуардасу Межэлайцісу|ru|Межелайтис, Эдуардас}} (зборнікі «Чалавек», [[1961]]; «Тут Літва», [[1968]]). Значны ўклад у літаратуру зрабілі пісьменнікі-эмігранты (паэт [[Хянрыкас Радаўскас]], празаік і драматург {{нп5|Антанас Шкема||ru|Шкема, Антанас}}). [[Анталогія]] «Зямля» ([[1951]]) выявіла новыя таленты: {{нп5|Казіс Брадунас||ru|Брадунас, Казис}}, {{нп5|Вітаўтас Мачарніс||lt|Vytautas Mačernis}} (філасофска-канцэптуальны цыкл [[верш]]аў «Прывіды»), {{нп5|Хянрыкас Нагіс||lt|Henrikas Nagys}}, {{нп5|Альфонсас Ніка-Нілюнас||lt|Alfonsas Nyka-Niliūnas}}. Традыцыі вясковай прозы развіваў {{нп5|Марус Кацілішкіс||lt|Marius Katiliškis}}. [[1960-я|1960]]—[[1970-я]] гг. — перыяд кардынальных перамен у [[проза|прозе]] і [[драматургія|драматургіі]]. Зварот да гістарычнай тэматыкі, пераасэнсаванне праблем [[нацыя|нацыі]] і [[дзяржава|дзяржавы]], здабыткі этнічнай культуры, шматгранны [[духоўны свет]] сучасніка вызначалі сутнасць і змест літоўскай літаратуры гэтага перыяду ([[Ёнас Авіжус]], [[Юозас Балтушыс]], {{нп5|Ёнас Мікялінскас||ru|Микелинскас, Йонас}}, {{нп5|Ева Сіманайціце||ru|Симонайтите, Ева}}, {{нп5|Мікалас Слуцкіс||lt|Mykolas Sluckis}}). Галоўнымі арыенцірамі літаратуры сталі [[інтэлектуалізм]], [[псіхалагізм]], актуальнасць тэматыкі, пошукі новых мастацкіх форм. Супярэчлівасць чалавечай прыроды, права чалавека на выбар паказаны ў [[драма]]х «Каханне, джаз і чорт» (паст. [[1967]]) і «Барбара Радзівіл» (паст. [[1972]]) {{нп5|Юозас Грушас|Юозаса Грушаса|lt|Juozas Grušas}}, праблемы сучаснай вёскі, сялянскага лёсу — у прозе {{нп5|Вітаўтас Бубніс|Вітаўтаса Бубніса|ru|Бубнис, Витаутас}}, {{нп5|Мікалас Слуцкіс|Мікаласа Слуцкіса|lt|Mykolas Sluckis}}, {{нп5|Альгірдас Поцюс|Альгірдаса Поцюса|lt|Algirdas Pocius}}, псіхалагічныя праблемы выхавання моладзі — у творах Р.Кашаўскаса, пратэст супраць псеўдарэаліст. адлюстравання рэчаіснасці — у {{нп5|Раймандас Кашаўскас|Раймандаса Кашаўскаса|lt|Raimondas Kašauskas}}, уплыў навейшай заходняй драмы ў творчасці [[Казіс Сая|Казіса Саі]] і {{нп5|Юозас Глінскіс|Юозаса Глінскіса|lt|Juozas Glinskis}}. У [[1970-я|1970]]—[[1980-я]] гг. раскрыўся творчы талент пісьменнікаў [[Альгімантас Балтакіс|Альгімантаса Балтакіса]], {{нп5|Яніна Дзягуціце|Яніны Дзягуціце|ru|Дягутите, Янина}}, [[Альфонсас Малдоніс|Альфонсаса Малдоніса]], [[Юсцінас Марцінкявічус|Юсцінаса Марцінкявічуса]], {{нп5|Ляанідас Яцынявічус|Ляанідаса Яцынявічуса|en|Leonidas Jacinevičius}}, асноўны змест твораў якіх — філасофскі роздум пра лёс нацыі, праблемы [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]] і інш. Новыя якасці ([[парадокс]], [[іронія]]) і тэндэнцыі, сувязь з фальклорнымі традыцыямі, духоўнасць выявіліся ў паэзіі {{нп5|Она Балюканіце|Оны Балюканіце|ru|Балюконе, Оне}}, [[Вітаўтас Пятрас Бложэ|Вітаўтаса Бложэ]], {{нп5|Юдзіта Вайчунайце|Юдзіты Вайчунайце|ru|Вайчюнайте, Юдита}}, [[Томас Венцлава|Томаса Венцлавы]], {{нп5|Сігітас Гяда|Сігітаса Гяды|ru|Гяда, Сигитас}}, {{нп5|Марцаліюс Марцінайціс|Марцаліюса Марцінайціса|ru|Мартинайтис, Марцелиюс}}, {{нп5|Ёнас Стрэлкунас|Ёнаса Стрэлкунаса|en|Jonas Strielkūnas}}, Г. А. Чыгрэюса, І. Юшкайціса, у прозе Ю. Апуціса, Р. Гранаўскаса, П. Дзірыелы, Б. Радзявічуса. Новы этап развіцця літаратуры звязаны з нацыянальным адраджэннем у 1980—90-я г. Сучасныя тэндэнцыі прадстаўлены шматлікімі постмадэрнісцкімі творамі, насычанымі ўмоўнымі вобразамі, паэтыкай міфаў (проза Р. Гавяліса, С. Т. Кандротаса), розныя спосабы адлюстравання вызначаюць прозу Ю. Кунчынаса, А.Рамонаса, В.Юкнайтэ і інш. У паэзіі дамінуе пакаленне 1980-х г., творы якіх вылучаюцца арыгінальнасцю формы, паэтычным майстэрствам, вытанчанасцю мовы (В. Бразюнас, А.Грыбаўскас, Д. Каёкас, Э. Келміцкас, В. Кукулас, А. Марчэнас, Н. Міляўскайтэ, С. Парульскіс, Г. Цэшкайтэ і інш.). == Узаемасувязі з беларускай літаратурай == Літоўска-беларускія літаратурныя ўзаемасувязі маюць даўнія традыцыі. Яны зарадзіліся ў часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], калі ў [[Вільня|Вільні]] на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] пісаліся [[летапіс]]ы і [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|статуты]], а [[Францыск Скарына]] выдаваў у [[1522]]—[[1525]] гадах беларускамоўныя кнігі. Узмацніліся яны ў [[19 ст.]] У літаратурным гуртку [[Адам Ганоры Кіркор|Адама Ганорыя Кіркора]] ў канцы [[1850-я|1850-х]] гг. разам з [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнтам Дуніным-Марцінкевічам]], [[Вінцэсь Каратынскі|Вінцэнтам Каратынскім]] і інш. ўдзельнічаў літоўскі пісьменнік [[Мікалоюс Акялайціс]], які пераклаў на літоўскую мову [[ананімны твор|ананімны беларускі твор]] [[19 ст.]] «[[Гутарка старога дзеда]]»). У пачатку [[20 ст.]] [[Вільня]] была асяродкам літоўскай і беларускай культуры. Тут выходзілі газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]», «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]», жылі, бралі ўдзел у грамадска-літаратурным жыцці [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Цётка (Алаіза Пашкевіч)|Цётка]], [[Змітрок Бядуля]], прыязджаў [[Максім Багдановіч]], адбываліся сустрэчы літоўскіх і беларускіх [[пісьменнік]]аў, [[мастак]]оў, [[артыст]]аў. Важным фактарам творчых узаемакантактаў была дружба Янкі Купалы з [[Людас Гіра|Людасам Гірам]], [[Марыя Ластаўскене|Марыяй Ластаўскене]], мастаком і кампазітарам [[Мікалоюс Чурлёніс|Мікалоюсам Чурлёнісам]]. У [[1910]] годзе ў [[перыядычны друк|перыядычным друку]] Літвы з’явіліся першыя літаратурна-крытычныя артыкулы Гіры пра творчасць Янкі Купалы, змяшчаліся яго [[верш]]ы на літоўскай мове ў перакладзе {{нп5|Адамас Дамбраўскас-Якштас|Адамаса Якштаса (А. Дамбраўскаса)|lt|Adomas Dambrauskas-Jakštas}}. У [[1909]] годзе на беларускай мове апублікавана апавяданне [[Ёнас Білюнас|Ёнаса Білюнаса]]. У [[1920-я|1920]]—[[1930-я]] гг. ў Вільні і [[Каўнас]]е ставіліся [[п'еса|п’есы]] [[В. Дунін-Марцінкевіч|Дуніна-Марцінкевіча]], [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]], [[Леапольд Іванавіч Родзевіч|Леапольда Родзевіча]], выдаваліся беларускія [[кніга|кнігі]], [[газета|газеты]] і [[часопіс]]ы, у т.л. часопісы «[[Крывіч (1923)|Крывіч]]», «[[Беларускі асяродак]]», «[[Крывічанін (1918)|Крывічанін]]» і інш. У [[1930-я]] гг. ў [[Мінск]]у жылі і працавалі [[Фяліксас Вайшнорас|Фяліксас Вайшнорас (Садайніс)]], [[Аляксандра Мяркіце|Аляксандра Мяркіце (Лавенас Люда)]], [[Андрус Дабулявічус]], [[Вінцас Скарджус]] і інш., выходзілі газета «[[Raudonasis artojas]]» («Чырвоны араты»), альманах «[[Пад чырвоным сцягам]]», працавалі літоўскія секцыі ў [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюзе пісьменнікаў]] і [[Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі|Дзяржаўным выдавецтве Беларусі]]. У [[1920-я|1920]]—[[1930-я]] гг. ў [[Мінск]]у выдадзена 78 літоўскіх кніг, у т.л. пераклады на літоўскую мову паэмы «[[Над ракою Арэсай]]» Я. Купалы ([[1935]]), твораў [[Янка Маўр|Янкі Маўра]], [[Аляксандр Іванавіч Якімовіч|Аляксандра Якімовіча]]. Асабістыя кантакты звязвалі [[Максім Танк|Максіма Танка]] з [[Альбінас Жукаўскас|Жукаўскасам]], [[Она Міцюце|Онай Міцюце]], {{нп5|Ёнас Каросас|Ёнасам Каросасам|lt|Jonas Karosas}}. Збліжэнню літаратур спрыялі асабістыя сустрэчы [[Пятрас Цвірка|Пятраса Цвіркі]], [[Антанас Вянцлава|Антанаса Вянцлавы]] на 35-гадовым юбілеі творчай дзейнасці Янкі Купалы ў [[Мінск]]у ў снежні [[1940]] года, Янкі Купалы, Якуба Коласа, [[Міхась Лынькоў|Міхася Лынькова]] і [[Пятрусь Броўка|Петруся Броўкі]] ў маі—чэрвені [[1941]] года ў [[Вільня|Вільні]] і [[Каўнас]]е. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] беларускія і літоўскія пісьменнікі ўдзельнічалі ў супольных [[вечары|вечарах]], выступалі ў перыядычным друку. Адзінства матываў і вобразаў ядналі паэзію [[Людас Гіра|Людаса Гіры]], [[Антанас Вянцлава|Антанаса Вянцлавы]], [[Пятрас Цвірка|Пятраса Цвіркі]], [[Ёнас Марцінкявічус|Ёнаса Марцінкявічуса]], {{нп5|Ваціс Рэймярыс|Ваціса Рэймярыса|ru|Реймерис, Вацис}}, [[Саламея Нерыс|Саламеі Нерыс]], {{нп5|Эдуардас Межалайціс|Эдуардаса Межалайціса|ru|Межелайтис, Эдуардас}} з творамі Якуба Коласа, Петруся Броўкі, [[Пімен Панчанка|Пімена Панчанкі]], [[Максім Танк|Максіма Танка]] і інш. У пасляваенны перыяд склаліся новыя формы супрацоўніцтва — тыдні, дні літаратуры і культуры суседніх народаў. Актывізацыі беларуска-літоўскіх сувязей спрыялі тыдні літоўскай літаратуры ў Беларусі ([[1956]]), беларускай літаратуры ў Літве ([[1958]]), беларускай кнігі ў Літве ([[1962]]), літоўскай кнігі ў Беларусі ([[1963]]), дні беларуска-літоўскай дружбы ў Літве ([[1963]]), сяброўскія сустрэчы дзеячаў літаратуры, культуры Літвы ў Беларусі ([[1974]]), літаратуры і мастацтва Беларусі ў Літве ([[1975]]) і інш. Сустрэчы пісьменнікаў, узаемакантакты, знаёмства з гісторыяй, культурай рэспублік выклікала ўзаемапранікненне тэм і вобразаў. Літоўская тэматыка заняла значнае месца ў творах Петруся Броўкі, Максіма Танка, Панчанкі, [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]], [[Міхась Калачынскі|Міхая Калачынскага]], [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], [[Лідзія Львоўна Арабей|Лідзіі Арабей]], [[Алег Антонавіч Лойка|Алега Лойкі]] і інш., беларуская — у творах {{нп5|Эдуардас Межалайціс|Эдуардаса Межалайціса|ru|Межелайтис, Эдуардас}}, [[Альбінас Жукаўскас|Альбінаса Жукаўскаса]], [[Юстас Паляцкіс|Юстаса Паляцкіса]], {{нп5|Бронюс Мацкявічус|Бронюса Мацкявічуса|ru|Bronius Mackevičius}}, {{нп5|Вілія Шульцайце|Віліі Шульцайце|en|Vilija Šulcaitė}}, [[Альгімантас Балтакіс|Альгімантаса Балтакіса]], {{нп5|Вінцас Мікалайціс-Пуцінас|Вінцаса Мікалайціса-Пуцінаса|ru|Миколайтис-Путинас, Винцас}} і інш. У [[1945]]—[[1984]] гадах у перакладзе на літоўскую мову выдадзена 45 кніг беларускіх пісьменнікаў, у перакладзе на беларускую мову — каля 30 кніг літоўскіх аўтараў. На літоўскай мове выйшлі: «Анталогія беларускай прозы» ([[1949]]), [[анталогія|анталогіі]] беларускай паэзіі «З беларускай паэзіі» ([[1952]]), «Па Нёмане песня плыве» ([[1958]]), зборнік [[Беларускія казкі|беларускіх народных казак]] «Ліса ваўка пакарала» ([[1965]]), кніга вершаў, паэм і п’ес [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Не жалейка стогне» ([[1957]]), паэтычныя зборнікі [[Міхась Калачынскі|Міхася Калачынскага]] «Прыгоды Падалкі» ([[1960]]), [[Максім Танк|Максіма Танка]] «След бліскавіцы» ([[1961]]), [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «Ой вы, думы, думы…» (1962), кнігі [[апавяданне|апавяданняў]] і [[аповесць|аповесцей]] [[Янка Брыль|Янкі Брыля]] «У Забалоцці днее» ([[1955]]) і «Зялёная школа» ([[1963]]), [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]] «Сярэбраная табакерка» ([[1956]]), кніга прозы [[Максім Танк|Максіма Танка]] «Лісткі календара» ([[1969]]), кніга апавяданняў беларускіх пісьменнікаў «Акно ў зялёны сад» ([[1988]]), аповесці [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «Трэцяя ракета» ([[1964]]), [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «[[Дзікае паляванне караля Стаха]]» (1994), [[раман]]ы [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] «Крыніцы» ([[1958]]) і «Сэрца на далоні» ([[1966]]), [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]] «Віленскія камунары» ([[1965]]), [[Васіль Фёдаравіч Хомчанка|Васіля Хомчанкі]] «Вяртанне ў агонь» ([[1983]]), [[Валянціна Міхайлаўна Коўтун|Валянціны Коўтун]] «Крыж міласэрнасці» ([[1997]]) і інш. На літоўскую мову беларускія творы перакладалі {{нп5|Альгімантас Антанавічус||lt|Algimantas Antanavičius}}, [[Альгімантас Балтакіс]], [[Альбінас Жукаўскас]], [[Альма Лапінскене]], [[Эмілія Легуце]], [[Эўгяніюс Матузявічус]], Межэлайціс і інш. У перакладзе на беларускую мову выйшлі: анталогіі прозы «Літоўскія апавяданні» ([[1957]]), паэзіі «Паэты Савецкай Літвы» ([[1954]]), «Галасы сяброў» ([[1958]]), «Літоўская савецкая паэзія» (т. 1—2, [[1977]]), зборнікі [[літоўскія народныя казкі|літоўскіх народных казак]] «Цудоўная крыніца» ([[1955]]), «Літоўскія народныя казкі» ([[1961]]), «Літоўскі гумар» ([[1966]]), казка «Чаму ў моры вада салёная?» ([[1970]]), раманы [[Антанас Вянцлава|Антанаса Вянцлавыы]] «Дзень нараджэння», [[Юозас Балтушыс|Юозаса Балтушыса]] «Прададзеныя гады» (абодва 1961), [[Вітаўтас Бубніс|Вітаўтаса Бубніса]] «Пад летнім небам» ([[1982]]), {{нп5|Вітаўтас Місявічус|Вітаўтаса Місявічуса|lt|Vytautas Misevičius}} «Мядзведжая акадэмія» ([[1988]]), [[Ёнас Авіжус|Ёнаса Авіжуса]] «Час, калі пусцеюць сядзібы» ([[1989]]), паэма [[Данялайціс]]а «Чатыры пары года» ([[1983]]), «Паэма братэрства» ([[1958]]) і зборнік вершаў «Чалавек» ([[1984]]) [[Эдуардас Межалайціс|Эдуардаса Межалайціса]], зборнікі паэзіі [[Эўгяніюс Матузявічус|Матузявічуса]] «Просіцца ў песню мора» ([[1965]]), [[Саламея Нерыс|Саламеі Нерыс]] «Калі зямля прачынаецца» ([[1971]]), [[Ёнас Марцінкявічус|Ёнаса Марцінкявічусаа]] «Трава і камень» ([[1981]]), [[Альфонсас Малдоніс|Альфонсаса Малдонісаа]] «Вадзяныя знакі» ([[1985]]), шэраг твораў для дзяцей, у тым ліку кніг вершаў [[Э. Балёнене|Э. Балёнене]] «Уцёс і ружа» (1976), зборнікаў вершаў «Рамоначак-Рамунеле» (1979), [[А. Матуціс|А. Матуціса]] «Мамін пірог» (1986), кнігі аповесцей [[Бубніс|Бубніса]] «Белы вецер» (1978), аповесці-казкі [[Сая|Саі]] «Гэй, хавайцеся!» (1982), казкі [[Цвірка|Цвіркі]] «Срэбная куля» (1991) і інш. На беларускую мову творы літоўскіх пісьменнікаў перакладалі і перакладаюць [[А. Асташонак]], [[Бараклін]], [[Броўка]], [[Я. Войніч]], [[А. Вярцінскі]], [[М. Гіль]], [[С. Грахоўскі]], [[М. Грынблат]], [[А. Зарыцкі]], [[А. Звонак]], [[В. Іпатава]], [[Калачынскі]], [[І. Калеснік]], [[Г. Каржанеўская]], [[У. Карызна]], [[Лойка]], [[Е. Лось]], [[В. Лукіна]], [[П. Марціновіч]], [[С. Панізнік]], [[А. Разанаў]], [[Ю. Свірка]], [[Р. Семашкевіч]], [[Я. Семяжон]], [[Я. Сіпакоў]], [[А. Ставер]], [[М. Танк]] і інш. Літоўска-беларускія сувязі даследуюць [[Альма Лапінскене]], [[Адам Мальдзіс]] і інш. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|9|Літва}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Літва ў тэмах}} {{Еўропа паводле тэм|Літаратура}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літоўская літаратура|*]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле моў]] t6hrhjifvt1voo23utylyn4zvc91y7d Вікіпедыя:Да падзелу 4 349528 5161463 5140962 2026-07-06T09:03:25Z Ueschar 151377 /* Камп’ютарная гульня → Камп’ютарная гульня і Відэагульня */ Адказ 5161463 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] → [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]] == Прапанавана да падзелу на старонцы [[Вікіпедыя:Да выдалення]]. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 11:01, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[Апельсін]] → [[Апельсін (расліна)]] і [[Апельсін (плод)]] == Артыкул [[Апельсін]] звязаны з адзінкай Вікіданых [[wikidata:Q3355098|Q3355098]] (расліна ''Citrus sinensis''), а пра [[wikidata:Q13191|Q13191]] (плод гэтай расліны) асобнага артыкула няма. Ці не варта перанесці існуючы артыкул пад назву "Апельсін (расліна)", а інфармацыю пра яе плод вынесці ў новы артыкул? [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 19:40, 30 ліпеня 2025 (+03) :праўце смела [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:19, 6 верасня 2025 (+03) == [[Эканоміка]] → [[Эканоміка (навука)]] і [[Эканоміка (гаспадарка)]] == Артыкул [[Эканоміка]] звязаны з адзінкай Вікіданых [[wikidata:Q8134|Q8134]] (навука, {{lang-en|economics}}), а пра [[wikidata:Q159810|Q159810]] (гаспадарка, {{lang-en|economy}}) асобнага артыкула няма. Ці не варта перанесці існуючы артыкул пад назву "Эканоміка (навука)" і стварыць новы артыкул пра эканоміку як гаспадарку? [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:08, 30 ліпеня 2025 (+03) :калі вы хочаце заняцца, то праўце смела. Стварыце новы артыкул, існуючы перанясіце пад новую назву, а [[Эканоміка]] тады зрабіць старонкай неадназначнасці. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:19, 6 верасня 2025 (+03) == [[Матылі]] → [[Лускакрылыя]] і [[Матылі]] == Артыкул [[Матылі]] звязаны з адзінкай Вікіданых [[wikidata:Q28319|Q28319]] (''Lepidoptera''), а пра [[wikidata:Q11946202|Q11946202]] (''Papilionoformes'') асобнага артыкула няма. Ці не варта перанесці існуючы артыкул пад назву "Лускакрылыя" і стварыць новы артыкул "Матылі" пра ''Papilionoformes''? [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 16:50, 30 ліпеня 2025 (+03) :мае сэнс. Перанес пад назву лускакрылыя і можаце рэдагаваць [[Матылі]] [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:22, 6 верасня 2025 (+03) :: Па-беларуску матылі гэта не ''group of insects in the order Lepidoptera'', але ўсе ''Lepidoptera''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 6 верасня 2025 (+03) :::Ці існуе асобная беларуская назва для ''Papilionoformes'' (=''Rhopalocera''), каб артыкул пра гэтую групу ''Lepidoptera'' мог адпавядаць [[:en:Butterfly]], [[:ru:Булавоусые чешуекрылые]], [[:pl:Motyle dzienne]], [[:uk:Rhopalocera]]? Калісьці ў [https://slounik.org/search?search=rhopalocera&dict=bnt12 БНТ] быў прапанаваны адпаведнік ''булававусыя'', але ў БелЭн такога артыкула няма. Можа быць, ''дзённыя матылі''? [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 11:59, 6 верасня 2025 (+03) :::: Назва ''дзённыя матылі'' ў крыніцах ёсць, на мой густ яна трапная, як ''собирательное название для некоторых надсемейств чешуекрылых'' ці то для ''group of insects in the order Lepidoptera''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:05, 6 верасня 2025 (+03) == [[Камп’ютарная гульня]] → [[Камп’ютарная гульня]] і [[Відэагульня]] == Артыкул змешвае паняцці камп'ютарнай гульні і відэагульні. Да камп'ютарных аднесены і тэтрыс, і аркадныя аўтаматы. Прапаную асноўным зрабіць артыкул пра відэагульні і ў ім разглядаць пытанне гісторыі, жанраў і класіфікацыі. А артыкул пра камп'ютарныя гульні выкарыстоўваць у вузкім сэнсе - гульні для [[ПК]] --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:30, 21 чэрвеня 2024 (+03) :{{за}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:17, 6 верасня 2025 (+03) :{{За}}, падтрымліваю аргументацыю [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:59, 11 мая 2026 (+03) :{{За}}, тое ж самае з катэгорыямі, якія пачынаюцца з "Камп’ютарныя гульні", але гэта значна большая задача - выправіць усе падкатэгорыі і артыкулы [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:21, 11 мая 2026 (+03) : Агулам, {{За}}, але засмучае, што ў элеменце Вікідадзеных толькі дзве інтэрвікі, то бок не вельмі папулярная менавіта гэтая {{Не перакладзена 5|Відэа агульня|фармуліроўка|d|Q56312618}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 19:06, 12 мая 2026 (+03) ::Не ведаю, навошта быў створаны гэты элемент у 2023, але з 2012 ўжо быў [https://www.wikidata.org/wiki/Q7889 Q7889], там 145 інтэрвік. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:53, 13 мая 2026 (+03) :Артыкул падзелены. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:03, 6 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] pcgouk41x8akmkww8v0q3tvroeacv0n Шаблон:Прэзідэнты Чылі 10 358530 5161407 4983889 2026-07-06T03:51:12Z StarDeg 16311 5161407 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Прэзідэнты Чылі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс прэзідэнтаў Чылі|Прэзідэнты Чылі]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = XIX стагоддзе |спіс1 = * [[Мануэль Бланка Энкалада]] * [[Агусцін Эйсагірэ]] <small>(в. а.)</small> * [[Рамон Фрэйрэ]] * [[Франсіска Антоніа Пінта]] * [[Франсіска Рамон Вікунья|Франсіска Рамон Вікунья Лараін]] <small>(в. а.)</small> * [[Франсіска Руіс-Тагле|Франсіска Руіс-Тагле Парталес]] <small>(час.)</small> * [[Хасэ Тамас Авалье|Хасэ Тамас Авалье Бесанілья]] <small>(в. а.)</small> * [[Франсіска Эрасурыс|Франсіска Эрасурыс Марцінес]] <small>(в. а.)</small> * [[Хасэ Хаакін Прыета|Хасэ Хаакін Прыета Віяль]] * [[Мануэль Бульнес|Мануэль Бульнес Прыета]] * [[Мануэль Монт]] * [[Хасэ Хаакін Перэс]] * [[Федэрыка Эрасурыс Саньярту]] * [[Анібал Пінта]] * [[Дамінга Санта Марыя|Дамінга Санта Марыя Гансалес]] * [[Хасэ Мануэль Бальмаседа]] * [[Хорхэ Монт|Хорхэ Монт Альварэс]] * [[Федэрыка Эрасурыс Эчаўрэн]] |загаловак2 = XX стагоддзе |спіс2 = * [[Герман Рыеска|Герман Рыеска Эрасурыс]] * [[Педра Монт|Педра Монт Монт]] * [[Эліяс Фернандэс]] <small>(в. а.)</small> * [[Эміліяна Фігероа|Эміліяна Фігероа Лараін]] <small>(в. а.)</small> * [[Рамон Барас Лука]] * [[Хуан Луіс Санфуэнтэс]] * [[Артура Алесандры]] * [[Луіс Барас Баргонья]] <small>(в. а.)</small> * [[Карлас Ібаньес дэль Кампа]] * [[Педра Апаса|Педра Апаса Летэльер]] <small>(прамеж.)</small> * [[Хуан Эстэбан Мантэра|Хуан Эстэбан Мантэра Радрыгес]] <small>(в. а.)</small> * [[Мануэль Трука]] <small>(прамеж.)</small> * [[Карлас Давіла|Карлас Давіла Эспіноса]] <small>(час.)</small> * [[Барталамэ Бланш]] <small>(час.)</small> * [[Абраам Аянедэль|Абраам Аянедэль Уруція]] <small>(в. а.)</small> * [[Артура Алесандры]] * [[Педра Агірэ Серда]] * [[Хероніма Мендэс|Хероніма Мендэс Арансібія]] <small>(в. а.)</small> * [[Хуан Антоніа Рыяс|Хуан Антоніа Рыяс Маралес]] * [[Альфрэда Дуальдэ|Альфрэда Дуальдэ Васкес]] <small>(в. а.)</small> * [[Габрыэль Гансалес Відэла]] * [[Карлас Ібаньес дэль Кампа]] * [[Хорхэ Алесандры Радрыгес]] * [[Эдуарда Фрэй Мантальва]] * [[Сальвадор Альендэ]] * [[Аўгуста Піначэт]] * [[Патрысіа Эйлвін]] * [[Эдуарда Фрэй Руіс-Тагле]] |загаловак3 = XXI стагоддзе |спіс3 = * [[Рыкарда Лагас]] * [[Мішэль Бачэлет]] * [[Себасцьян Піньера]] * [[Мішэль Бачэлет]] * [[Себасцьян Піньера]] * [[Габрыэль Борыч]] * [[Хасэ Антоніа Каст]] |стыль_унізе = |унізе = }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Асобы]][[Катэгорыя:Прэзідэнты Чылі]]}}</includeonly><noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Чылі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы прэзідэнтаў|Чылі]] </noinclude> h3m5kzg224glajb4wasi0vwz9mjr30d ЛСП 0 452536 5161297 5023158 2026-07-05T16:54:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161297 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Саўчанка}} {{Музыкант |Імя=ЛСП |Імя_пры_нараджэнні=Алег Вадзімавіч Саўчанка |Дата_нараджэння=10 ліпеня [[1989]] |Месца_нараджэння=Віцебск, БССР, СССР |Краіна=[[СССР]] |Жанры=хіп-хоп, трэп |Фота=Oleg LSP Savchenko.jpg |Супрацоўніцтва=Рома Англічанін, Aes, Genius, Yanix, [[Oxxxymiron]], [[Pharaoh]], Yung Trappa }} '''Алег Вадзімавіч Саўчанка''' (нар. {{ДН|10|07|1989}}; [[Віцебск]], [[БССР]], [[СССР]]), больш вядомы як ЛСП (скарачэнне ад Lil 'Stupid Pig) — беларускі спявак, рэпер і аўтар песень. Сольную кар’еру пачаў у 2004 годзе. Па стане на кастрычнік 2016 года выпусціў тры студыйных альбомы («ЁП», «Шыбеніццы», Magic City) і тры міні-альбома («Бачыць каляровыя сны», Romantic Colegtion, «Кандытарская»). Працаваў у цесным супрацоўніцтве з прадзюсарам, вядомым як '''Рома Англічанін'''. == Біяграфія == Алег Саўчанка нарадзіўся 10 ліпеня 1989 ў [[Віцебск]]у. Яшчэ ў дзяцінстве пачаў займацца музыкай, калі яго бацька наняў для яго рэпетытара. Праз нейкі час кідае заняткі і пачынае пісаць першыя вершы. Першым выканаўцам, песні якога Алегу падабаліся, быў Андрэй Губін. У 14 гадоў бачыць тэлепраграму [[Фабрыка зорак|«Фабрыка зорак 4»]], у якой выступае Цімаці. Здзівіўшыся наяўнасці рэпу на [[Першы канал (Расія)|Першым канале]], вырашае паглыбіцца ў хіп-хоп-культуру, стаўшы слухачом Децла і Bad Balance. Пазней знаёміцца з рускім рокам і творчасцю такіх музыкаў адпаведнага жанру, як Земфіра, Найк Барзоў, «МультFильмы», «Мумій Троль» і «Кароль і Шут». Аднак праз нейкі час вяртаецца да рэпу, пачаўшы слухаць амерыканскі хіп-хоп, з вопыту праслухоўвання якога і робіць выснову, што «гучанне так жа важна, як сэнс, а часам нават, можа быць, важней». Скончыў філалагічны факультэт [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|МДЛУ]] па спецыяльнасці «лінгвіст-выкладчык»: як успамінае сам Алег, у той час не абыходзілася без фінансавых цяжкасцяў.<ref>http://the-flow.ru/features/lsp-interview-34</ref> == Творчы шлях == Улетку [[2011|2011 года]] адбыўся рэліз відэакліпа на песню «Хіпі»<ref>{{Cite web |url=http://www.rap.ru/shortly/1546 |title=ЛСП "Хіпі" |access-date=2 красавіка 2017 |archive-date=2 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121002054103/http://www.rap.ru/ru/shortly/id-35133 |url-status=dead }}</ref>.17 верасня рушыў услед выхад дэбютнага сольнага міні-альбома «Бачыць каляровыя сны», які складаецца з 5 песень і 1 рэміксу. Прадзюсавалі альбом Aes Genius, 614, Paul Pain, а таксама сам ЛСП. Услед за міні-альбомам выйшаў сінгл «Лілвэйн», прысвечаны расійскай хіп-хоп-культуры. 24 мая 2012 года адбыўся рэліз сінгла «Нумары», з якога і пачалося пастаяннае супрацоўніцтва<ref>[http://fastfoodmusic.com/lsp-better-than-interview/ Лепей, чым інтэрв'ю: ЛСП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402095715/http://fastfoodmusic.com/lsp-better-than-interview/ |date=2 красавіка 2015 }}</ref> ЛСП з Раманам Мікалаевічам Сашчэка, больш вядомым пад сцэнічным імем Рома Англічанін. Відэакліп на песню «Навошта мне гэты свет» выйшаў у верасні 2012 года. У канцы 2012 года Алег ўдзельнічае ў A-One Hiphop Battle. Як ён тлумачыў пазней сваю слабую творчую актыўнасць у той перыяд часу - ўвесь 2012 год ён «рэфлексаваў, расстаўляў прыярытэты, займаўся самаадукацыяй і самаўдасканаленнем, хварэў, валіў матэрыял». У маі 2013 года адбыўся рэліз відэакліпа на песню «Кактэйль». У кастрычніку 2013 года прыняў удзел у складанцы беларускамоўнага рэпа [[Жалуды (альбом)|«Жалуды»]], дзе прадставіў кампазіцыю на беларускай мове<ref>{{Cite web |url=https://www.svaboda.org/a/25176396.html |title=22 беларускамоўныя музычныя рэлізы гэтай восені }}</ref>. 8 студзеня 2014 года адбыўся рэліз альбома «ЁП», у які ўвайшло 10 песень і 2 бонус-трэка - трыб'ют лідара гурту [[Кароль і Шут|"Кароль і Шут"]] і кавер на песню «Truth Gonna Hurt You». 24 мая адбыўся рэліз альбома «Шыбеніццы», у які ўвайшло 8 трэкаў. Музыка на абодвух альбомах па большай частцы была спрадзюсіраваны Ромай Англічанінам. Характэрна, што на абодвух альбомах для кожнай песні мелася ўласная вокладка. У жніўні 2014 года стала вядома, што ЛСП пачаў супрацоўніцтва з букінг-агенцтвам Booking Machine. 20 жніўня выйшаў відэакліп на песню «Вінегрэт».У жніўні прыняў удзел у хіп-хоп-праекце Versus Battle - праціўнікам ЛСП выступіў заўсёднік батла Meowizzy. Перамогу ў славеснай дуэлі атрымаў Алег. 3 лютага [[2015|2015 года]] ў ЛСП выходзіць міні-альбом Romantic Colegtion. 19 ліпеня 2015 года адбыўся выхад альбома Magic City. У адрозненні ад двух папярэдніх студыйных альбомаў, у Magic City Рома Англічанін абмежаваўся напісаннем музычнага суправаджэння для ўсяго толькі пяці песень, у той час як астатнім займаліся, з яго слоў, «бацькі трэп-музыкі ў [[Расія|Расіі]]». Аднак адказнасць за ўвесь прадакшн і постпрадакшн альбома па-ранейшаму заставалася на плячах Ангічаніна. Гасцявыя куплеты - ад Pharaoh, [[Oxxxymiron]] і Sil-A. Напярэдадні выхаду альбому таксама быў выпушчаны кліп на рэмікс песні «Вар'яцтва», арыгінал якой значыцца на міні-альбоме Breezey Montana «Дар ці праклён», у якім ЛСП выканаў толькі прыпеў. Улетку 2015 года спыняе супрацоўніцтва з [[Booking Machine]], патлумачыўшы гэта тым, што пасля падпісання то нешматлікае колькасць канцэртаў, якое было раней, сышло на няма. 1 красавіка 2016 года выходзіць песня Porchy «Imperial», якую першапачаткова планавалася ўнесці ў трэкліст яго мікстэйп King Midas і ў якой Алег, на думку Оксимирона, распавядае, што думае пра свайго былога букінг-агенцтве. У «Imperial» адбываецца, як ахарактарызавалі песню The Flow: «цэлая драма, сутыкненне двух герояў пакалення» - ЛСП і [[Oxxxymiron]]. Сам Алег, насуперак абвінавачваннях калегі, заявіў, што ўклаў у свой тэкст зусім іншы сэнс і ў анлайн-трансляцыі прыкладання [[Periscope]] ва ўласцівай сабе манеры вырабіў «аўтадэкодінг», з асабістай пазіцыі тлумачачы сэнс фактычна кожнага радка. 2 [[сакавік]]а 2016 года ЛСП выпускае песню «Плявок у вечнасць». На восень 2016 года быў прызначаны рэліз супольнага міні-альбома з фараонам «Кандытарская» ў падтрымку сумеснага тура Cake Factory. Раней ў дуэта ўжо выходзіла адна з песень з гэтага альбома пад назвай «Кекс». Міні-альбом «Кандытарская», які складаецца з 6 песень, быў апублікаваны для вольнай запампоўкі 30 верасня 2016 года. 3 кастрычніка ён паступіў на такія пляцоўкі, як iTunes Store і Apple Music. 11 лютага 2017 года выйшаў сінгл, які атрымаў назву "Фенікс" 28 красавіка 2017 года выйшаў новы альбом - Tragic City. У альбом было ўключана 13 трэкаў, у тым ліку і раней вядомы "Плявок у вечнасць" == Погляды == 25 студзеня 2017 года ЛСП апублікаваў на сваёй старонцы ў [[У Кантакце]] свой фотаздымак у вышыванцы с подпісам: "Я - беларус, і гэтым ганаруся"<ref>https://vk.com/olegi500?z=photo7334761_456239208%2Fphotos7334761</ref>. Гэта можа сведчыць аб патрыятызме Алега. Таксама вядомы выкананнем дзвюх беларускамоўных кампазіцый разам з рэперам Вожыкам.<ref>[http://www.experty.by/content/vozhyk-u-v-ry-padzei-dye Вожык "У віры падзей" (+аўдыё)]</ref> == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * 2014 - «ЁП» * 2014 - «Шыбеніццы» * 2015 - Magic City * 2017 - Tragic City '''Міні-альбомы''' * 2011 - «Бачыць каляровыя сны» * 2015 - Romantic Collection * 2016 - "Кандытарская" * 2020 - "Свіное рыла" {{зноскі}} == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэперы Беларусі]] 7n71kg6tf0enkqq7jp8eom7f40q6xww Ленінаканскае землетрасенне 0 453528 5161396 4982655 2026-07-06T01:53:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161396 wikitext text/x-wiki {{Землетрасенне |назва = Ленінаканскае землетрасенне (1926) |выява = |дата = 22 кастрычніка 1926 года |магнітуда = |глыбіня = |размяшчэнне эпіцэнтра = паўднёвей горада [[Ленінакан]], [[Армянская ССР]]. |афтэршокі = |закранутыя краіны = {{Сцягафікацыя|СССР}} |пацярпелыя = каля 300 загінулых і гэтулькі ж параненых. |эканамічны ўрон = Значныя разбурэнні ў горадзе Ленінакан, разбураны 44 сёлы ў Армянскай ССР (з іх 9 цалкам) і каля 20 сёл на тэрыторыі Турцыі. }} '''Ленінаканскае землетрасенне 1926 года''' — буйнае [[землетрасенне]], якое адбылося 22 кастрычніка 1926 года ў наваколлі горада [[Ленінакан]], [[Армянская ССР|Армянскай ССР]]. Для вывучэння наступстваў землетрасення, [[АН СССР|Акадэміяй Навук СССР]] была скіравана група навукоўцаў, на чале з геолагам [[Пётр Іванавіч Лебедзеў|П. І. Лебедзевым]]. Яго даклад быў пададзены акадэміі 9 сакавіка 1927 года акадэмікам [[Франц Юльевіч Левінсон-Лесінг|Левінсонам-Лесінгам]] і потым апублікаваны<ref>{{Cite web |url=http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=im&paperid=5500&option_lang=rus |title=П. И. Лебедев, Ленинаканское землетрясение 22 октября 1926 г., Известия Академии наук СССР. VI серия, 1927, том 21, выпуск 5, 887—912. |access-date=22 сакавіка 2017 |archive-date=24 снежня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224234631/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=im&paperid=5500&option_lang=rus |url-status=dead }}</ref>. == Акалічнасці землетрасення (па дакладзе Лебедзева) == Землетрасенне адбылося ў даліне ракі [[Ахуран]], прытоку ракі [[Аракс]]. Землетрасенне быў зафіксавана [[сейсмограф]]амі Фізічнай абсерваторыі ў [[Тыфліс]]е і [[Пулкаўская абсерваторыя|Пулкаўскай абсерваторыі]] ў [[Ленінград]]зе. Землетрасенне мела форму двух штуршкоў. {{пачатак цытаты}}Пры першым штуршку (у 19:38) спыніліся вежавыя гадзіннікі, што віселі на вонкавай усходняй сцяне будынка камітэта партыі ў Ленінакане. Пры другім штуршку, што выклікаў найбольшыя разбурэнні ў горадзе і раёне, спыніліся іншыя пакаёвыя гадзіннікі з ківачом, што паказалі час 22:58.{{канец цытаты}} Штуршкі адчуваліся ў [[Ерэван]]е, Тыфлісе, [[Батум]]е, [[Сочы]], але там да сур'ёзных разбурэнняў не прывялі. Сур'ёзней пацярпелі вёскі за турэцкай мяжой каля горада [[Карс]], але туды (то бок на турэцкую тэрыторыю) савецкія навукоўцы не змаглі трапіць. Па паведамленнях савецкага консула ў Карсе, былі разбураны каля 20 сёл. Эпіцэнтр землетрасення знаходзіўся ў некалькіх кіламетрах паўднёвей Ленінакана. У наступныя дні, аж да Новага года, адчуваліся слабыя падземныя штуршкі. На савецкай тэрыторыі ад землетрасення пацярпелі 44 сёлы, з якіх дзевяць былі разбураны цалкам, і горад Ленінакан. Агульная колькасць ахвяр склала каля 300 забітых і гэтулькі ж параненых, з іх большасць у селах і меншасць — у самым Ленінакане. У Ленінакане каменныя будынкі падпалі пад заўважным разбурэнням (буйныя расколіны на сценах, абсыпанні тынку), аднак засталіся стаяць. У якасці высновы навукоўцы адзначылі {{пачатак цытаты}}Гэтае землетрасенне стала катастрафічным для Ленінаканскага раёна, галоўным чынам, з прычыны прымітыўнага характару пабудоў і невыканання ўмоў антысейсмічнага будавання. Што яно не можа быць аднесена да ліку вельмі моцных землятрасенняў, паказвае параўнанне адхіленняў на прыборах Пулкаўскай Абсерваторыі падчас землетрасення Ленінаканскага і знакамітага [[Месінскі землетрасенне|Месінскага землетрасення]] 1908 г.{{канец цытаты}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гюмры]] 7s26tozgiyouooqhdazicfcfv3e3kah Лекарство от меланхолии 0 467381 5161389 5021470 2026-07-06T01:24:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161389 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Лекарство от меланхолии | Гады =[[1980-я]]-[[1991 год у гісторыі музыкі|1991]]<br>[[2003 год у гісторыі музыкі|2003]]-па сённяшні дзень | Краіна =Беларусь | Горад =[[Мінск]] | Мова =[[Руская]], [[англійская]] | Жанр =[[Рок]] | Лэйбл =[[West Records]] }} '''«Лекарство от меланхолии»''' (Л.О.М.) - [[мінск]]ая група, якая выконвае рэтра-рок з дамешкам лёгкага [[шансон]]у і [[рок-н-рол]]у. Л.О.М. — гэта студыйны праект, хоць музыкі перыядычна з'яўляюцца на публіцы і даюць жывыя канцэрты. == Гісторыя == Канец 80-х — стварэнне групы як студэнцкага калектыва. Выконваліся на самадзейным узроўні кампазіцыі ў стылі [[хард-рок]] (у тым ліку уласныя). Яўген Салдаценка — лідар, вакаліст і адзін з аўтараў песень. [[1991 год у гісторыі музыкі|1991]] год — спыненне існавання калектыва. Канец [[2003 год у гісторыі музыкі|2003]] года — адраджэнне ў выглядзе сольнага праекта Я. Салдаценка. 28 мая [[2008 год у гісторыі музыкі|2008]] года — прэзентацыя ў Мінску трэцяга нумарнога альбома «Without...»<ref name=":0">[http://www.experty.by/content/lom-without Л.О.М. "Without..."] / [[Experty.by]]</ref>. У [[2009 год у гісторыі музыкі|2009]] годзе выходзіць альбом «ЗмееЛОМ». 13 ліпеня 2009 года, у рамках «[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскага Базара]]» — бясплатны канцэрт у віцебскай філармоніі<ref>{{Cite web |url=http://news.vitebsk.cc/2009/07/14/beltelekom-pobedil-festivalnyiy-dozhd/ |title={{нп3|Народныя навіны Віцебска|Народныя навіны Віцебска|en|Narodnya Naviny Vitsebska}} |access-date=13 мая 2017 |archive-date=18 ліпеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090718034902/http://news.vitebsk.cc/2009/07/14/beltelekom-pobedil-festivalnyiy-dozhd/ |url-status=dead }}</ref>. [[2011 год у гісторыі музыкі|2011]] — запіс альбома «Ломстальгия».<ref name=":1">[http://www.experty.by/content/lom-lomstalgiya-audio Л.О.М. "Ломстальгия" (+аудио)] / [[Experty.by]]</ref> == Склад == Канцэртны і асноўны студыйны склад: * Яўген Салдаценка (тэксты, музыка, [[Вакаліст|вакал]], ідэі) * Сяргей Анцішын ([[Гітарыст|гітары]], [[банджа]], аранжыроўкі) * Канстанцін Гарачы ([[Клавішнік|клавішныя]]) * Аляксандр Каліноўскі ([[бас-гітара]]) * Вадзім Чайкоў ([[Ударная ўстаноўка|ударныя]]) * Іна Перэсецкая (бэк-вакал) * Андрэй Кляшчоў ([[саксафон]]) * Ігар Бранкоўскі (клавішы) == Дыскаграфія == Лэйбл [[West Records]]: * «Прости-прощай» ([[2004 год у гісторыі музыкі|2004]])<ref>[http://lomproject.com/?articles=86 Меланхолия неизлечима?]{{Недаступная спасылка}}</ref> * «Ломтик манго» ([[2007 год у гісторыі музыкі|2007]]) * «Without...» ([[2008 год у гісторыі музыкі|2008]])<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.kp.by/daily/24120/342730/|title=Прогулявшись по музыкальным магазинам, мы обнаружили множество свежих белорусских CD|date=2008-06-27|publisher=KP.BY|language=ru|archive-url=https://archive.today/20200314180539/https://www.kp.by/daily/24120/342730/|archive-date=14 сакавіка 2020|access-date=2020-03-14|url-status=live}}</ref> * «ЗмееЛОМ» ([[2009 год у гісторыі музыкі|2009]])<ref>[http://www.euroradio.fm/by/1061/featurealbums/41909/ Л.]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://euroradio.fm/by/1046/photoreps/41364/ "Лекарство от меланхолии" прэзентавалі альбом ад грыпу]{{Недаступная спасылка}}</ref> * «Ломстальгия» ([[2011 год у гісторыі музыкі|2011]])<ref name=":1" /> {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] mi81ab8gercpzdsybj0g82oixs4kwzd Уолес Біры 0 467958 5161452 5111556 2026-07-06T08:22:49Z StarDeg 16311 5161452 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Уолес Фіцджэральд Біры''' ({{lang-en|Wallace Fitzgerald Beery}}; [[1 красавіка]] [[1885]] — [[15 красавіка]] [[1949]]) — амерыканскі [[акцёр]], лаўрэат прэміі «[[Оскар]]». За сваю кар’еру, якая доўжылася каля сарака гадоў, Біры з’явіўся амаль у 250 фільмах. == Фільмаграфія == * 1932 — [[Гранд-атэль (фільм)|Гранд-атэль]] == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{DEFAULTSORT:Біры Уолес}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] 8e3nvmyo9uw63oazum109xr80g5jmzs Лаўрэнційская мова 0 469808 5161366 4580112 2026-07-05T22:19:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161366 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра мову | Назва мовы = Лаўрэнційская | Рэгіён = [[Рака Святога Лаўрэнція]] | Класіфікацыя = [[Іракезскія мовы]] : Паўночная :: Азёрная іракезская |ISO2 = iro }} '''Лаўрэнці́йская мова''' {{вымер}} — умоўная назва адной або некалькіх [[Іракезскія мовы|іракезскіх моў]], распаўсюджаных уздоўж [[Рака Святога Лаўрэнція|ракі Святога Лаўрэнція]] да пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] ст. З лаўрэнційскай мовы паходзіць назва краіны [[Канада]]. == Гісторыя == Лаўрэнціўскую мову атаясняюць з іракезамоўнымі плямёнамі, якія насялялі рэчышча [[рака Святога Лаўрэнція]] ад [[Антарыа (возера)|возера Антарыа]] да сучаснага [[Квебек (горад)|Квебека]] паміж [[1200]] г. і [[1600]] г. Экспедыцыя [[Жак Карцье|Жака Карцье]] зафіксавала ў [[1535]] - [[1536]] гг. болей за 12 паселішчаў лаўрэнційцаў, але да з’яўлення экспедыцыі [[Самюэль дэ Шамплейн|Самюэля дэ Шамплейна]] ў [[1608]] г. яны зніклі. Высоўваюцца версіі, што лаўрэнційцы загінулі ад [[эпідэмія|эпідэміі]], занесенай еўрапейцамі, былі пераможаны [[іракезы|іракезамі]] або мігрыравалі ў раён [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]]. Існаванне асобных лаўрэнційскіх [[археалагічная культура|культур]] падцвярджаецца [[археалогія|археалагічнымі]] раскопкамі. Першы слоўнік лаўрэнційскай мовы быў складзены [[Жак Карцье|Жакам Карцье]] і ўключаны ў яго публікацыю [[1545]] г. Другі, таксама складзены Ж. Карцье, апублікаваны значна пазней. У нашы дні большасць даследчыкаў мяркуе, што гэта былі запісы слоў не з адной мовы, а некалькіх. Яны дэманструюць блізкасць да іншых паўночных [[іракезскія мовы|іракезскіх моў]]. {{rq|refless|translate}} == Спасылкі == * [http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/st-lawrence-iroquoians/ St Lawrence Iroquoians] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170617220645/http://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/st-lawrence-iroquoians/ |date=17 чэрвеня 2017 }} * [http://www.native-languages.org/laurentian.htm Laurentian (Stadaconan)] * [https://www.gutenberg.org/files/12356/12356-h/12356-h.htm Relation de Jacques Cartier - Project Gutenberg] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Іракезскія мовы]] [[Катэгорыя:Мёртвыя мовы]] 354q9wphjcqnf1okhitst9ncdz04835 Беластоцкая гімназія 0 471304 5161523 4659959 2026-07-06T11:51:40Z M.L.Bot 261 афармленне 5161523 wikitext text/x-wiki {{Школа |Назва=VI агульнаадукацыйны ліцэй імя караля Жыгімонта Аўгуста (раней Беластоцкая гімназія) |Дырэктар=Dariusz Naumowicz |Адрас=[[Беласток]], вул. Варшаўская, 8, 15-063 }} '''Беластоцкая гімназія''', цяпер '''VI агульнаадукацыйны ліцэй імя караля Жыгімонта Аўгуста''' ({{lang-pl|VI Liceum Ogólnokształcące im. Króla Zygmunta Augusta w Białymstoku}}) — польская навучальная ўстанова для атрымання сярэдняй адукацыі ў [[Беласток]]у, існавала, праз шматлікія рэформы, у 1802—1944 гадах. Найбольш вядомы вучань Беластоцкай гімназіі — [[Людвіг Лазар Заменгоф|Людвік Заменхоф]], стваральнік мовы [[эсперанта]], які вучыўся тут у 1869—1871 гадах. Таксама ў 1875 годзе Беластоцкую гімназію скончыў царазабойца [[Ігнат Яўхімавіч Грынявіцкі|Ігнат Грынявіцкі]], ён быў лепшым вучнем свайго выпуску. Яшчэ адзін вядомы выпускнік — беларускі ваенны і палітычны дзеяч [[Мікалай Іванавіч Дзямідаў|Мікалай Дзямідаў]], ён скончыў гімназію ў 1910 годзе. Сярод выбітных настаўнікаў Беластоцкай гімназіі — выкладчык фізікі і матэматыкі [[Караль Чаховіч]]<ref>Раманоўскі, М. ''[https://www.svaboda.org/a/1118965.html Як Бялінскі ня стаў настаўнікам у Беларусі.]'' Гутарка з гісторыкам Тацянай Процька. - Радыё Свабода, 29 траўня 2008. </ref>, які працаваў тут у 1863—1884 гадах, а таксама вядомы польскі педагог [[Леан Баруцкі]]. == Гісторыя == Упершыню згадана пад 1777 года, калі [[Адукацыйная камісія|Камісія народнай асветы]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у ходзе агульнай рэформы сістэмы адукацыі зацвердзіла праграму навучання новастворанай беластоцкай пачатковай школы. Спачатку яна размяшчалася на рагу вуліц Кілінскага і Касцельнай. Да 1794 года кіраўніком школы быў ксёндз Ян Міхалоўскі. У 1796 годзе, пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]], школа не магла больш заставацца ў гэтым будынку, і з дапамогай Ізабелы Браніцкай, сястры караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], часова пераехала ў памяшканне былога прыдворнага тэатру. == Дзейнасць == Статус гімназіі навучальная ўстанова атрымала ў 1802 годзе, яшчэ пад аўтарытарнай прускай уладай. У 1808 годзе, пасля далучэння Беласточчыны да Расійскай імперыі паводле [[Тыльзіцкі мір|Тыльзіцкага міру]], гімназія пераехала ў будынак на скрыжаванні вуліц Варшаўскай і Палацавай. Апошняя змена будынку адбылася ў 1858 годзе, калі гімназія пераехала ў класістычны палац на вуліцы Касцельнай, 9 (цяпер Варшаўская, 8). Гэты будынак быў узведзены ў 1831 годзе, да таго ў ім змяшчалася расійская адміністрацыя і ваенны шпіталь. У 1873 годзе гімназія змяніла профіль з гуманітарнага на тэхнічна-прыродазнаўчы і была перайменавана ў Беластоцкае рэальнае сярэдняе вучылішча ({{lang-pl|Szkoła Realna}}). У 1915 годзе Беласток заняты германскімі войскамі. Пад акупацыяй пры падтрымцы Таварыства дапамогі польскім школам 29 лістапада 1915 года адкрыта Беластоцкая рэальная гімназія. Яе дырэктарам стаў ксёндз [[Станіслаў Галка]] — вядомы асветнік, паходжаннем з [[Ашмяншчына|Ашмяншчыны]]<ref>[http://www.vilo.bialystok.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=40 Ks. Stanisław Hałko]. Артыкул на [http://www.vilo.bialystok.pl старонцы IV агульнаадукацыйнага ліцэя імя караля Сігізмунда Аўгуста ў Беластоку].</ref>. Пасля аднаўлення [[Другая Польская Рэспубліка|Польскай Рэспублікі]] ў 1918 годзе ініцыятывай Галкі навучальная ўстанова атрымала імя караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]]. Дзейнасцю Галкі, які да таго ж быў паслом на Сейм Польскай Рэспублікі, вучні арганізуюць шматлікія гурткі, выдаюць часопіс «Głos Uczniowski». У верасні 1939 года ў Беласток увайшлі спачатку нямецкія войскі, а потым — савецкія. У 1939—1941 гадах Беласток быў часткай [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Пры савецкай уладзе ксяндза Станіслава Галку пераследваў [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]], гімназія перапыніла сваю дзейнасць. Навучанне аднавілася ў 1944 годзе ў форме мужчынскай і жаночай гімназій. У 1958 годзе на іх аснове быў створаны I агульнаадукацыйны ліцэй, які цяпер называецца '''VI агульнаадукацыйным ліцэем імя караля Жыгімонта Аўгуста'''. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.racyja.com/belaruski-belastok/ Беларускі Беласток] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170521123134/http://www.racyja.com/belaruski-belastok/ |date=21 мая 2017 }} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Польшчы]] [[Катэгорыя:Гімназіі Польшчы]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гімназіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Адукацыя на польскай мове]] [[Катэгорыя:Віленская навучальная акруга]] [[Катэгорыя:Рэальныя вучылішчы Расійскай імперыі]] gwn8jdjsvkke5gdwmn5tzqse2ayfgs2 Людміла Канстанцінаўна Сухнат 0 541519 5161511 5134678 2026-07-06T11:23:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161511 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Людміла Канстанцінаўна Сухнат | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Міністр асветы БССР]] | парадак = 7 | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg | перыядпачатак = [[1985]] | перыядканец = [[1988]] | папярэднік = [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч|Міхаіл Мінкевіч]] | пераемнік = пасада скасаваная | прэм'ер = [[Уладзімір Ігнатавіч Бровікаў|Уладзімір Бровікаў]]<br/>[[Міхаіл Васілевіч Кавалёў|Міхаіл Кавалёў]] | каментар = | тытул_1 = Міністр народнай адукацыі Рэспублікі Беларусь | парадак_1 = | парадак-жан_1 = | пад імем_1 = | сцяг_1 = Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg | перыядпачатак_1 = [[1991]] | перыядканец_1 = [[1992]] | папярэднік_1 = пасада ўведзеная | пераемнік_1 = пасада скасаваная | прэм'ер_1 = [[Вячаслаў Францавіч Кебіч|Вячаслаў Кебіч]] | каментар | дата нараджэння = 22.07.1938 | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Людмі́ла Канстанці́наўна Сухнат''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі педагог, дзяржаўны і партыйны дзеяч, [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністр асветы БССР]] (1985—1988), Міністр народнай адукацыі БССР (1991), Міністр народнай адукацыі Рэспублікі Беларусь (1991—1992), [[заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь]]. == Біяграфія == Нарадзілася 22 ліпеня 1938 года ў в. [[Капланаўка]] Кіраўскага раёна [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Сям’я жыла небагата — у бацькоў не было сваёй зямлі. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] на тэрыторыі раёна быў створаны саўгас «Старыца», дзе бацька працаваў кавалём, а потым стаў старшынёй. У 1944 годзе сям’я Сухнат пераехала ў [[Мінск]]. У 1955 годзе скончыла сярэднюю школу № 12 г. Мінска<ref>[http://gymn12.minsk.edu.by/main.aspx?guid=82101 Структура экспозиции]{{Недаступная спасылка}}</ref> на выдатна. У 1960 годзе з адзнакай скончыла [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычны факультэт]] [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя А. М. Горкага|Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага]]. Пасля заканчэння інстытута працавала настаўнікам у сярэдніх школах Мінска, выкладала гісторыю, грамадазнаўства, беларускую мову і літаратуру. Пазней працавала інспектарам, намеснікам загадчыка [[Мінск]]ага гарадскога аддзела народнай асветы. З 1970 па 1981 гады працавала ў [[Першамайскі раён (Мінск)|Першамайскім раёне]] г. Мінска намеснікам старшыні, сакратаром райкама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. У 1981—1983 гадах працавала старшынёй выканкама раённага Савета народных дэпутатаў Першамайскага раёна г. Мінска<ref>[https://minskschool121.wixsite.com/50mayday-district/glavy-administracii-pervomajskogo-r Председатели Первомайского районного исполнительного комитета, главы администрации Первомайского района г. Минска]</ref>. У 1983—1984 гадах з’яўлялася сакратаром Мінскага гаркама КПБ. У 1985—1988 гадах працавала [[Міністэрства асветы БССР|Міністрам асветы Беларускай ССР]]. З 1988 года (год рэарганізацыі сістэмы адукацыі рэспублікі) працавала першым намеснікам [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|Міністра народнай адукацыі БССР]]. У гэты перыяд з 1989 па 1992 год па службовых бавязках непасрэдна кіравала працай Упраўлення прафтэхадукацыі. З мая 1991 года па 19 жніўня 1991 года — Міністр народнай адукацыі БССР. З 19 жніўня 1991 года па студзень 1992 года — Міністр народнай адукацыі Рэспублікі Беларусь. Пазней працавала першым намеснікам Міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь, 25 красавіка 1994 года вызвалена ад пасады ў сувязі з выхадам на пенсію<ref>{{Cite web |url=https://etalonline.by/document/?regnum=c29400277 |title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 25 апреля 1994 года № 277 «Об освобождении Л. К. Сухнат от должности первого заместителя Министра образования Республики Беларусь» |access-date=22 верасня 2025 |archive-date=23 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250923140915/https://etalonline.by/document/?regnum=c29400277 |url-status=dead }}</ref>. == Узнагароды == * ганаровыя граматы Вярхоўнага Савета БССР і Міністэрства асветы Беларусі, * медалі, * ганаровае званне «[[Заслужаны настаўнік Рэспублікі Беларусь]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Органы государственной власти Республики Беларусь (25 августа 1991 г. — 31 декабря 2008 г.) : справочник : в трёх томах / Департамент по архивам и делопроизводству Министерства юстиции Республики Беларусь, Белорусский научно-исследовательский институт документоведения и архивного дела; авторы-разработчики: Э. М. Савицкий и др. ; редколлегия: В. И. Адамушко (главный редактор) [и др.]. Т. 1. — Минск : БелНИИДАД, 2019. — 369 с. ISBN 978-985-7131-32-7. — С. 212—213 == Спасылкі == * {{cite web|url = http://pto70.ripo.unibel.by/RUKOVODSTVO%20PTO/Suhnat.html|title = Сухнат Людмила Константиновна|language = ru|url-status = dead}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сухнат Людміла Канстанцінаўна}} [[Катэгорыя:Міністры асветы БССР]] [[Катэгорыя:Міністры адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Заслужаныя настаўнікі Рэспублікі Беларусь]] ojzhau84o6yx9n2h8hublx0kozgzdox Лас-Авес 0 545549 5161360 4624088 2026-07-05T20:52:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161360 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Авес}} {{Група астравоў |Назва = Лас-Авес |Нацыянальная назва = es/Las Aves |Карта = |Подпіс карты = |Архіпелаг = Малыя Антыльскія астравы |Акваторыя = Карыбскае мора |lat_dir = N|lat_deg = 11|lat_min = 58|lat_sec = 49.7 |lon_dir = W|lon_deg = 67|lon_min = 40|lon_sec = 08.3 |CoordScale = |Колькасць астравоў = 11 |Найбуйнейшы востраў = |Агульная плошча = 3.35 |Найвышэйшы пункт = |Краіна = Венесуэла |Насельніцтва = |Год перапісу = |Выява = Islas las Aves ISS036.jpg |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Las Aves Archipelago }} '''Лас-А́вес''' ({{lang-es|Las Aves}}) — [[архіпелаг]] з 11 малых [[востраў|астравоў]] на поўдні [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]]. Уваходзіць у склад [[Федэральныя ўладанні Венесуэлы|Федэральных уладанняў Венесуэлы]]. Агульная плошча — 3,35 км². Сталага насельніцтва няма. == Геаграфія == Архіпелаг Лас-Авес месціцца на поўдні [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]] ў 57,57 км на захад ад вострава [[Банайрэ]]. Бліжэйшы кантынентальны бераг [[Венесуэла|Венесуэлы]] знаходзіцца ў 117,9 км на паўднёвы захад. Складаецца з 2 груп Барлавента (усходняя) і Сатавента (заходняя), кожную з якіх атачаюць [[каралавыя рыфы]]. Астравы нізкія, сфарміраваныя [[вапняк]]амі. [[Трапічны клімат|Клімат трапічны]] [[пасат]]ны. Гадавая колькасць ападкаў не перавышае 560 мм у год. == Гісторыя == [[Археалогія|Археолагі]] выявілі, што з 1 тысячагоддзя да н. э. архіпелаг наведвалі [[індзейцы]] з узбярэжжа [[Венесуэла|Венесуэлы]]. Яны здабывалі тут [[Ракавіна малюскаў|ракавіны малюскаў]] і [[галіт|соль]]. У [[1499]] г. адкрыты [[Іспанія|іспанскай]] экспедыцыяй на чале з [[Алонса дэ Ахеда]]. З [[17 стагоддзе|XVII]] ст. іспанскія і [[Нідэрланды|галандскія]] перасяленцы выкарыстоўвалі астравы для часовага прытулку падчас здабычы [[рыбы]] і [[драўніна|драўніны]], аднак з-за недахопу пітной [[вада|вады]] сталых паселішчаў не стваралі. У [[1678]] г. каля астравоў Лас-Авес адбылася бітва паміж галандцамі і [[Францыя|французскім]] флотам. Яна скончылася паражэннем французаў. У [[1938]] г. уключаны ў склад [[Федэральныя ўладанні Венесуэлы|Федэральных уладанняў Венесуэлы]]. == Спасылкі == * [http://www.a-venezuela.com/index.php/ciudades-poblaciones/de-dependencias-federales/archipielago-las-aves Archipiélago Las Aves — Venezuela] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180101213546/http://www.a-venezuela.com/index.php/ciudades-poblaciones/de-dependencias-federales/archipielago-las-aves |date=1 студзеня 2018 }} * [http://memoriascarloselbuzo.blogspot.com.by/2010/05/archipielago-las-aves-historicos.html Archipiélago Las Aves (Historicos)] * [https://www.gettyimages.com/photos/las-aves-archipelago?sort=mostpopular&mediatype=photography&phrase=las%20aves%20archipelago Archipelago Las Aves Stock Photos and Pictures]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]] [[Катэгорыя:Малыя Антыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Венесуэлы]] [[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]] 835d2jis8vs5rhpcenqncmncyy177rq Кылестэ (воласць) 0 547107 5161219 4975504 2026-07-05T12:09:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161219 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Кылестэ''' ({{lang-et|Kõlleste}}) — воласць у [[Эстонія|Эстоніі]], у складзе павета [[Пылвамаа]]. Плошча воласці — 150,1 км², колькасць насельніцтва на [[1 студзеня]] [[2009]] года складала 997 чалавек. Адміністрацыйны цэнтр воласці — вёска [[Кроатусэ]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.kolleste.ee Kõlleste valla koduleht] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122125506/http://www.kolleste.ee/ |date=22 студзеня 2021 }} {{et icon}} {{Пылвамаа}} {{Заліўка воласцей Эстоніі}} [[Катэгорыя:Воласці Эстоніі]] lzgzqv3133rsgy5k4yq5b1ja4g7o1ym Лаянел Бэрымар 0 563310 5161418 4697674 2026-07-06T05:16:12Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5161418 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бэрымар}} {{Кінематаграфіст}} '''Лаянел Бэрымар''' ({{lang-en|Lionel Barrymore}}, сапраўднае імя — {{lang-en|Lionel Herbert Blythe}}, [[28 красавіка]] [[1878]] — [[15 лістапада]] [[1954]]) — амерыканскі акцёр, прадстаўнік клана Бэрымар. Брадвейскі акцёр Морыс Бэрымар (памёр ад пранцаў ў 1905 годзе) — яго бацька, Этель Бэрымар — сястра, Джон Бэрымар — яго малодшы брат, [[Дру Бэрымар]] — траюрадная пляменніца. Пахаваны на могілках Галгофа ў Лос-Анджэлесе. == Фільмаграфія == * 1932 — [[Гранд-атэль (фільм)|Гранд-атэль]] * 1938 — [[З сабой не панясеш (фільм)|З сабой не панясеш]] * 1946 — [[Гэтае цудоўнае жыццё]] / It’s a Wonderful Life — Генры Ф. Потэр == Зноскі == {{reflist}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю}} {{DEFAULTSORT:Бэрымар Лаянел}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] 1bu2pgth49xs8tqcs88ze5zb21frx7w Луіза Браўн 0 567443 5161447 4590723 2026-07-06T07:39:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161447 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Браўн}} {{Асоба |імя = Луіза Браўн |арыгінал імя = Louise Brown |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = Луіз Джой Браўн |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{UK}} |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = Джон Браўн <small>(1943—2007)</small> |маці = Леслі Браўн <small>(1948—2012)</small> |муж = Уэслі Маліндэр<br/><small>(2004—цяперашні час; 2 дзяцей)</small> |жонка = |дзеці = Кэмеран Джон Маліндэр <small>(нар. 21.12.2006)</small><br/>Эйдэн Патрык Маліндэр<small>(нар. у жніўні 2013)</small> |узнагароды і прэміі = |сайт = |вікісклад = }} {{асоба}} '''Луіз Джой Браўн''' ({{lang-en|Louise Joy Brown}}; [[25 ліпеня]] [[1978]], [[Олдэм]], [[Вялікі Манчэстэр]], [[Англія]], [[Вялікабрытанія]]) — [[Англія|англійская]] няня, якая стала першым чалавекам у свеце, які нарадзіўся ў выніку штучнага (экстракарпаральнага) апладнення — [[Экстракарпаральнае апладенне|ЭКА]]. == Біяграфія == Луіз Джой Браўн нарадзілася [[25 ліпеня]] [[1978]] года ў [[Олдэм]]е (графства [[Вялікі Манчэстэр]], [[Англія]], [[Вялікабрытанія]]) у сям’і Джона (1943—2007) і Леслі (1948—2012) Браўн. Маці Луіз, Леслі, не магла зацяжарыць на працягу 9 гадоў і ў выніку ёй гэта ўдалося [[10 лістапада]] [[1977]] года з дапамогай [[Экстракарпаральнае апладненне|ЭКА]], што зрабіла яе першай жанчынай у свеце, якая нарадзіла ў выніку гэтай працэдуры. У [[1982]] годзе ў Луіз нарадзілася сястра, Наталі Браўн, таксама зачатая шляхам ЭКА, якая ў маі [[1999]] года стала першым ЭКА-дзіцем, які нарадзіў натуральна зачатае дзіця — дачку Кейсі. Пазней у Наталі нарадзілася яшчэ трое дзяцей і ў самой Луіз двое, таксама натуральна зачатыя. Акрамя Наталі, у Браўн была старэйшая зводная сястра — Шэран Браўн (1961—2013)<ref>{{Cite web |url=http://www.oldham-chronicle.co.uk/news-features/8/news-headlines/81488/louise-expecting-her-second-child/ |title=Louise expecting her second child |access-date=25 ліпеня 2018 |archive-date=4 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131004054359/http://www.oldham-chronicle.co.uk/news-features/8/news-headlines/81488/louise-expecting-her-second-child |url-status=dead }}</ref>. == Асабістае жыццё == З [[4 верасня]] [[2004]] года Луіз замужам за ахоўнікам начнога клуба Уэслі Маліндэрам (нар.1970). У мужа і жонкі ёсць два сына — Кэмеран Джон Маліндэр (нар.21.12.2006)<ref>[http://celebritybabies.people.com/2007/01/14/first_testtube_/ First test-tube baby Louise Brown gives birth to son] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131004152613/http://celebritybabies.people.com/2007/01/14/first_testtube_/ |date=4 кастрычніка 2013 }}</ref> і Эйден Роберт Патрык Маліндэр (нар. у жніўні 2013). {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|2095153|Луіз Браун}}(англ.)&nbsp;<span id="cxmwLQ" tabindex="0"> на сайце </span>[[Internet Movie Database]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Браўн, Луіза}} ar4rxe2f0r025ib1cwxgcm4l94im6i9 Леанард Віктаравіч Маскалевіч 0 572089 5161369 4830323 2026-07-05T22:29:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161369 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}} {{Цёзкі2|Маскалевіч}} '''Леанард Віктаравіч Маскалевіч''' (нар. {{ДН|5|12|1936}}, в. [[Казлоўка (Светлагорскі раён)|Казлоўка]], цяпер [[Светлагорскі раён]] — [[7 сакавіка]] [[2018]]) — беларускі [[архітэктар]]. [[Заслужаны архітэктар Беларусі]] ([[1985]]). Прафесар [[Міжнародная акадэмія архітэктуры|Міжнароднай акадэміі архітэктуры]], акадэмік [[Расійская акадэмія архітэктуры і будаўнічых навук|Расійскай акадэміі архітэктуры і будаўнічых навук]]<ref name="ais"/>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Казлоўка (Светлагорскі раён)|Казлоўка]] [[Парыцкі раён|Парыцкага раёна]] [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] ў сям’і настаўнікаў. Маці Вольга Ігнацьеўна выкладала у пачатковых класах, а бацька Віктар Маркавіч вёў урокі беларускай мовы і літаратуры ў старэйшых класах. У [[1954]] годзе скончыў 10 класаў Парыцкай сярэдняй школы. У [[1954]]—[[1955]] гадах працаваў тэхнікам-будаўніком аддзела будаўніцтва Парыцкага раённага камітэта<ref name="Хто"/>. Паступіў у [[1955]] годзе на архітэктурнае аддзяленне [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]]. Пасля заканчэння [[БПІ]] у [[1961]] годзе ён быў накіраваны ў [[Брэст]]<ref name="blogspot">[http://vp6961116.blogspot.com/2018/03/blog-post_12.html Жизнь, посвящённая архитектуре. Архитектура, посвящённая жизни.]</ref>. У [[1961]]—[[1965]] гадах працаваў у «[[Брэстграмадзянпраект|Брэстграмадзянпраекце]]» старэйшым архітэктарам, галоўным архітэктарам праектаў, у [[1965]]—[[1972]] гадах у «[[Мінскпраект|Мінскпраекце]]» кіраўніком групы архітэктараў, галоўным архітэктарам праектаў<ref name="Хто"/><ref name="АБ"/>. Член [[КПСС]] з [[1964]] года. У [[1972]]—[[1975]] гадах інструктар аддзела будаўніцтва і гарадской гаспадаркі [[ЦК КП(б)Б]]<ref name="Хто"/>. У [[1976]] годзе скончыў [[Інстытут кіравання народнай гаспадаркай]] {{нп5|Дзяржаўны камітэт Савета Міністраў СССР па навуцы і тэхніцы|Дзяржаўнага Камітэта Савета Міністраў СССР па навуцы і тэхніцы|ru|Государственный комитет Совета Министров СССР по науке и технике}}<ref name="Хто"/>. У [[1975]]—[[1990]] гадах намеснік старшыні [[Дзяржбуд Беларусі|Дзяржбуда Беларусі]], адначасова ў 1972—1990 у «[[Мінскпраект|Мінскпраекце]]», «[[Белдзяржпраект|Белдзяржпраекце]]», [[мастацкі фонд Беларусі|мастацкім фондзе Беларусі]]. 3 [[1990]] года кіраўнік творчых майстэрняў пры [[Саюз архітэктараў Беларусі|Саюзе архітэктараў Беларусі]]<ref name="АБ"/>. У [[1993]]—[[1999]] гг. — саветнік па архітэктуры і будаўніцтве [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце РБ]]<ref name="ais"/>. З [[1989]] года дырэктар УП «Творчая майстэрня архітэктара Маскалевіча Л. В.»<ref name="Хто"/>. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1968]] года. З [[2003]] года намеснік старшыні [[Беларускі саюз архітэктараў|Беларускага саюза архітэктараў]]<ref name="Хто"/>. == Творчасць == [[Файл:Minsk, Belarus - panoramio (395).jpg|thumb|[[Выставачны павільён «МінскЭкспа»]]]] [[Файл:MSMC.jpg|міні|злева|Будынак [[Мінскі дзяржаўны музычны каледж імя М. І. Глінкі|Мінскага дзяржаўнага музычнага каледжа імя М. І. Глінкі]]]] [[Файл:Belarusian State University of Culture and Arts.jpg|thumb|Будынак [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|інстытута культуры]].]] Аўтар праектаў: праект планіроўкі і будаўніцтва [[Вуліца Маякоўскага (Мінск)|вул. Маякоўскага]] ў [[Мінск]]у (1960)<ref name="Хто"/>, праект помнікаў савецкім воінам, якія загінулі ў час Вялікай Айчыннай вайны пры вызваленні Брэсцкай крэпасці ([[1962]]); [[Дом палітасветы (Брэст)|Дома палітасветы]] глядзельнай залай на 900 месцаў ([[1964]])<ref name="ais"/>, [[Комплекс будынкаў Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта|комплексу Брэсцкага інжынерна-будаўнічага інстытута]] ([[1965]], у сааўтарстве), памятнага знака ў гонар Айчыннай вайны 1812 года ў Брэсцкай крэпасці (1964; сумесна з архітэктарам [[А. Гарбачоў|А. Гарбачовым]] і мастаком [[У. Старчакоў|У. Старчаковым]]), дзіцячага [[кафэ]] са станцыяй пракату (1962) і летняй эстрады (1965) у гарадскім парку [[Брэст]]а; праект планіроўкі і будаўніцтва квартала «Б» па вул. Машэрава ў Брэсце (1965—1975), жылых 10-павярховых дамоў па пр. Машэрава ў Брэсце сумесна з архітэктарам (1965—1975; [[А. Сувораў|А. Суворавым]]); [[гасцініца Брэсцкага абкама КПБ]] (1967)<ref name="Хто"/>, Палаца культуры ў [[Савецкая Беларусь (калгас)|калгасе «Савецкая Беларусь»]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] ([[1968]]); [[пансіянат Савета Міністраў Беларусі|пансіяната Савета Міністраў Беларусі]] на [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчы]] ([[1968]], у сааўтарстве); [[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў|комплексу інстытутаў культуры]] па вул. Суражскай (1975; у сааўтарстве з [[Ю. Грыгор'еў|Ю. Грыгор’евым]] і [[А. Беразоўскі]]м) і [[комплекс будынкаў Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў народнай гаспадаркі]] ([[1978]], у сааўтарстве з [[Ю. Грыгор'еў|Ю. Грыгор’евым]] і [[Г. Ласкавая|Г. Ласкавай]]), мікрараёна па [[Вуліца Харужай (Мінск)|вул. В. Харужай]] у Мінску (1975; у сааўтарстве з [[Ю. Грыгор'еў|Ю. Грыгор’евым]] і [[Г. Ласкавая|Г. Ласкавай]]), 647-кватэрнага жылога дома з [[Несцерка (магазін)|магазінам «Несцерка»]] па [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|вул. Багдановіча]] ([[1974]], у сааўтарстве з [[Г. Ласкавая|Г. Ласкавай]]), [[Мінскае музычнае вучылішча імя М. І. Глінкі|музычнага вучылішча імя М. I. Глінкі]] па [[Вуліца Грыбаедава (Мінск)|вул. Грыбаедава]] ([[1976]]; у сааўтарстве з [[Г. Ласкавая|Г. Ласкавай]]), шэрага жылых 9-павярховых дамоў па [[Вуліца Караля (Мінск)|вул. Караля]] (1970, у сааўтарстве з [[Г. Ласкавая|Г. Ласкавай]]), [[Сухая вуліца (Мінск)|Сухой]], [[Вуліца Куйбышава (Мінск)|Куйбышава]] ([[1970-я]] гады, у сааўтарстве), [[Усесаюзны завочны інстытут электрасувязі]] па [[Старабарысаўскі тракт|Старабарысаўскім тракце]] ў г. Мінску (1967), рэстаран «Белавежская пушча» па [[Вуліца Сурганава (Мінск)|вул. Сурганава]] (1970), рэканструкцыя будаўніцтва [[пасольства Германіі ў Беларусі|пасольства ФРГ]] па [[Вуліца Захарава (Мінск)|вул. Захарава]] ў Мінску (1971). [[Выставачны павільён «МінскЭкспа»|выставачнага павільёна «Белэкспа» для правядзення замежных і міжнародных выстаў]] на [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекце Пераможцаў]] ([[1988]], у сааўтарстве з [[Г. Ласкавая|Г. Ласкавай]], [[В. Капылоў|В. Капыловым]], інжынерамі Л. Валчэцкім і С. Майсеевай), [[Палац Рэспублікі (Мінск)|Палаца рэспублікі]] (у сааўт.; [[2001]], [[М. Пірагоў|М. Піраговым]], [[В. Данілаў|В. Данілавым]], [[Л. Зданевіч]]ам, [[В. Новікаў|В. Новікавым]], [[М. Турлюк]]ом, [[В. Усімаў|В. Усімавым]], [[Анатоль Андрэевіч Шабалін|А. Шабаліным]])<ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Маскалевіч Леанард Віктаравіч}}</ref>, забудовы квартала па [[Праспект Дзяржынскага (Мінск)|пр. Дзяржынскага]] — [[Вуліца Алібегава (Мінск)|вул. Алібегова]] — [[Праспект Газеты Праўда (Мінск)|пр. Газеты «Праўда»]] ([[2000-я]]), комплекс жылых дамоў з убудаванымі памяшканнямі на рагу [[Вуліца Някрасава (Мінск)|вуліц Някрасава]] — [[Вуліца Леаніда Бяды (Мінск)|Л. Бяды]]<ref name="ais">{{Cite web |url=http://ais.by/users/moskalevich |title=Леонард Викторович Москалевич |access-date=20 верасня 2018 |archive-date=2 верасня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180902223746/http://ais.by/users/moskalevich |url-status=dead }}</ref><ref name="Хто"/> і інш. у [[Мінск]]у, [[Серыі жылых дамоў|серыі тыпавых жылых дамоў]] і [[блок-секцыя|блок-секцый]] для малых [[Гарады Беларусі|гарадоў Беларусі]] ([[1984]], у сааўт.; дыплом [[Саюз архітэктараў БССР|Саюза архітэктараў СССР]] за лепшы праект, [[1984]])<ref name="АБ"/>, [[пасольства Германіі ў Беларусі|пасольства Германіі]] і [[пасольства Польшчы ў Беларусі|пасольства Польшчы]], гасцініца на 400 месцаў Акадэміі пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь ([[1994]]), навучальна-лабараторны корпус Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь ([[1994]]), міжнародны цэнтр адукацыі па [[Вуліца Караля (Мінск)|вул. Караля]] ў Мінску (1995, сумесна з архітэктарам [[В. Усімаў|В. Усімавым]]), культурна-дзелавы цэнтр па [[Вуліца Дразда (Мінск)|вул. Дразда]] ў Мінску (1994), надмагільны помнік жонцы Святлане (1987, сумесна са скульптарам [[С. Гарбунова]]й), архітэктурны праект будаўніцтва квартала па пр. Дзяржынскага — вул. Алібегава — пр. Газеты Праўда (2005, аўтары [[Л. Маскалевіч]], [[Ю. А. Камісараў]], [[Г. Я. Перліна]], [[Р. Э. Кнаўэр]])<ref name="Хто"/>. Аўтар [[помнік М. Багдановічу (Мінск)|помнікаў М. Багдановічу]] ў Мінску ([[1981]], сумесна са скульптарам [[С. Вакар]]ам, архітэктарам [[Юрый Іванавіч Казакоў|Ю. Казаковым]]<ref name="Хто"/>), [[помнік У. I. Леніну (Орша)|У. I. Леніну]] ў [[Орша|Оршы]] ([[1984]])<ref name="АБ"/> і [[Каменец|Каменцы]]<ref name="Хто"/>. За вялікі творчы ўнёсак у развіццё сучаснай архітэктуры ён быў абраны Акадэмічным Саветам прафесарам (1997), акадэмікам Аддзялення [[Міжнародная акадэмія архітэктуры|Міжнароднай акадэміі архітэктуры ў Маскве]] (2003), загадам № 1 Міжнароднай акадэміі архітэктуры ў Сафіі зацверджаны старшынёй Беларускага інтэрклуба архітэктараў Міжнароднай акадэміі архітэктуры (2000). Абраны [[акадэмік Расійскай акадэміі архітэктуры і будаўнічых навук|акадэмікам Расійскай акадэміі архітэктуры і будаўнічых навук]] ([[2003]]). З’яўляецца членам Камітэта па прысуджэнні дзяржаўных прэмій Рэспублікі Беларусь, членам архітэктурна-горадабудаўнічага Савета Камітэта архітэктуры і горадабудаўніцтва [[Мінгарвыканкам]]а<ref name="Хто">{{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Москалевич Леонард Викторович}}</ref>. == Узнагароды == Дзве [[ганаровая грамата Прэзідыума Савета Міністраў БССР|ганаровыя граматы Прэзідыума Савета Міністраў БССР]] (1980); [[Ганаровая грамата Кабінета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]; [[Медаль «Ветэран працы»]] за творчую, дзяржаўную і грамадскую дзейнасць; Некалькі дыпламоў Саюза архітэктараў СССР, медаль «За поспехі ў дойлідстве», медаль ЗША за рэалізацыю праграмы СССР — ЗША «Будаўнічае праектаванне і тэхналогія будаўніцтва» (1988г), шматлікія архітэктурныя ўзнагароды рэспубліканскіх і міжнародных конкурсаў. Званне [[Заслужаны архітэктар БССР]] ([[1985]])<ref name="blogspot"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Маскалевіч Леанард Віктаравіч}} * {{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Москалевич Леонард Викторович}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Москалевич Леонард Викторович}} == Спасылкі == * [https://vp6961116.blogspot.com/2018/03/blog-post_12.html Жизнь, посвящённая архитектуре. Архитектура, посвящённая жизни.] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маскалевіч Леанард Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] sgp540e0d6dra7d9cr1ise5bw9lqp64 Кірыл Анатолевіч Набабкін 0 572171 5161279 4915547 2026-07-05T15:38:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161279 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Кірыл Набабкін |поўнае імя = Кірыл Анатолевіч Набабкін |выява = |шырыня = 260px |апісанне выявы = |рост = |вага = |пазіцыя = [[абаронца (футбол)|абаронца]] |цяперашні клуб = {{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА (Масква)]] |нумар = 14 |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1993—1995|{{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]| |1996—1997|{{Сцяг Расіі|20px}} Нафтавік-Капотня| |1997—2004|{{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Масква|Тарпеда-ЗІЛ]]|}} |клубы = {{футбольная кар’ера |2004—2009|{{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК Масква|Масква]]|64 (0) |2010—|{{Сцяг Расіі|20px}} [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА (Масква)]]|189 (3) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2005—2008|{{Сцяг Расіі|20px}} [[Маладзёжная зборная Расіі па футболе|Расія (мал.)]]|16 (2) |2011|{{Сцяг Расіі|20px}} [[Другая зборная Расіі па футболе|Расія-2]]|1 (0) |2012—2013|{{Сцяг Расіі|20px}} [[Зборная Расіі па футболе|Расія]]|2 (0)}} |абнаўленне даных пра клуб = 25 лютага 2018 }} '''Кіры́л Анато́левіч Наба́бкін''' ({{lang-ru|Кирилл Анатольевич Набабкин}}; {{ДН|8|9|1986}}, [[Масква]], [[СССР]]) — расійскі [[футбол|футбаліст]], крайні [[абаронца (футбол)|абаронца]] клуба [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА]]. Выступаў за [[Маладзёжная зборная Расіі па футболе|маладзёжную]], [[Другая зборная Расіі па футболе|другую]] і [[Зборная Расіі па футболе|асноўную]] зборныя Расіі. Пачынаў кар’еру ў [[ФК Масква|«Маскве»]]», а ў 2009 годзе перайшоў у ЦСКА, за які гуляе і дакуль. За зборную Расіі згуляў два матчы, быў у яе складзе на [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|чэмпіянаце Еўропы 2012]]. Трохкратны чэмпіён Расіі (2012/13, 2013/14, 2015/16), двухкратны сярэбраны прызёр (2010, 2014/2015), бронзавы прызёр (2011/12), двухкратны ўладальнік Кубка Расіі (2011, 2013) і Суперкубка (2013, 2014). У 2009 годзе быў уключаны ў спіс [[Спіс 33 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Расіі|33 найлепшых футбалістаў чэмпіянату Расіі]] пад 3-м нумарам, як правы абаронца. == Кар’ера == === Раннія гады === Займацца футболам Набабкін пачаў у футбольным клубе [[ФК Спартак Масква|«Спартак»]] ([[Масква]]), але крыху пазней Кірыл перайшоў у дзіцяча-юнацкі клуб [[ФК Тарпеда-ЗІЛ Масква|«Тарпеда-ЗІЛ»]], выпускніком якога ў выніку і стаў. Першы прафесійны кантракт падпісаў з футбольным клубам [[ФК Масква|«Масква»]] ў 16-гадовым узросце<ref>[http://sport.gazeta.ru/sport/rfc/moscow/1439685.shtml Кирилл Набабкин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120830125304/http://sport.gazeta.ru/sport/rfc/moscow/1439685.shtml |date=30 жніўня 2012 }}. Gazeta.ru</ref>, аднак гуляў спачатку выключна ў рэзервовай камандзе. У 2004 годзе стаў пераможцам чэмпіянату Расіі сярод дублюючых складаў. У асноўным складзе «Масквы» Набабкін дэбютаваў 13 ліпеня 2005 года ў матчы 1/16 [[Кубак Расіі па футболе|Кубка Расіі]] супраць [[Махачкала|махачкалінскага]] [[ФК Дынама Махачкала|«Дынама»]], а першы матч у [[Расійская Прэм’ер-ліга|Прэм’ер-лізе]] правёў 3 жніўня 2005 года супраць [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА]]. === ЦСКА === Пасля заканчэння сезона 2009 года, у якім Набабкін праявіў сябе як адзін з лідараў «Масквы», Кірыл падпісаў кантракт з маскоўскім ЦСКА. У складзе армейцаў ён у першым жа сезоне стаў сярэбраным прызёрам чэмпіянату, а ў наступным годзе пераможцам [[Кубак Расіі па футболе|Кубка Расіі]]. == Міжнародная кар’ера == 1 чэрвеня 2012 года Набабкін дэбютаваў у [[Зборная Расіі па футболе|зборнай Расіі]] ў матчы супраць [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]], які скончыўся перамогай зборнай Расіі з лікам 0:3, адгуляўшы ўвесь матч. == Дасягненні == '''ЦСКА''' * Уладальнік [[Кубак Расіі па футболе|Кубка Расіі]]: 2011 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.pfc-cska.com/team/players/?id=6 Профіль на афіцыйным сайце ЦСКА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120419233703/http://www.pfc-cska.com/team/players/?id=6 |date=19 красавіка 2012 }}{{ref-ru}} * [http://www.fcmoscow.ru/ru/team/primary/person.card?id=j7g43oe0000lai47aew2hvf6m10 Профіль на афіцыйным сайце «Масква»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080820014933/http://www.fcmoscow.ru/ru/team/primary/person.card?id=j7g43oe0000lai47aew2hvf6m10 |date=20 жніўня 2008 }}{{ref-ru}} * {{спасылкі-футбаліст}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Склад ФК ЦСКА Масква}} {{Склад зборнай Расіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012}} {{DEFAULTSORT:Набабкін Кірыл Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Футбалісты Расіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Расіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК ЦСКА Масква]] icqwge8yi9t21pa97fn9uyjuneehlmk Portal 0 579080 5161509 4853074 2026-07-06T11:17:19Z Feeleman 163471 афармленне 5161509 wikitext text/x-wiki {{Камп’ютарная гульня | выява = [[Выява:Portal boxcover.jpg]] | подпіс = Вокладка асобнага [[Персанальны камп’ютар|ПК]]-выдання гульні | распрацоўнік = {{Сцяг ЗША}} [[Valve Corporation]] | выдаўцы = [[Valve Corporation]] <small>([[Steam]])</small><br>[[Electronic Arts]] <small>(раздробны гандаль)</small> | лакалізатар = | серыя = ''[[Portal (серыя гульняў)|Portal]]'' | даты выпуску = {{collapsible list | title = 10 кастрычніка 2007 | '''[[Windows]]:'''<br>10 кастрычніка 2007 ([[Steam]])<br>{{сцяг|ЗША}} 10 кастрычніка 2007<br>{{сцяг|Расія}} 10 кастрычніка 2007<br>{{сцяг|ЕС}} 18 кастрычніка 2007 | '''[[OS X|Mac OS X]]:'''<br>12 мая 2010 ([[Steam]])<ref>{{cite web|url=http://store.steampowered.com/news/3818/|title=Steam for the Mac Released|lang=en|publisher=[[Steam]]|date=12 мая 2010|accessdate=29 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4ltFCIS?url=http://store.steampowered.com/news/3818/|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref> | '''[[Xbox 360]]:'''<br>{{сцяг|ЗША}} 10 кастрычніка 2007<br>{{сцяг|ЕС}} 18 кастрычніка 2007<br>'''[[PlayStation 3]]''':<br>11 снежня 2007 | '''[[Android]]:'''<br>12 мая 2014<ref>{{cite web|url=http://www.igromania.ru/news/229355/Utrennie_blic-novosti.htm|author=Андрей Чаплюк|title=Утренние блиц-новости|lang=ru|publisher=[[Игромания (часопіс)|Игромания]]|date=13 мая 2014|accessdate=29 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150829131949/http://www.igromania.ru/news/229355/Utrennie_blic-novosti.htm|archivedate=29 жніўня 2015}}</ref> }} | платформы = [[IBM PC-сумяшчальны камп’ютар|ПК]] ([[Windows]], [[Mac OS X]], [[Linux]]), [[PlayStation 3]], [[Xbox 360]], [[Android]] | рухавічок = [[Source]] | жанр = [[Галаваломка (жанр камп’ютарных гульняў)|Галаваломка]] [[Шутар ад першай асобы|ад першай асобы]] | рэжым = [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі]] | рэйтынгі = {{ESRB|T}}<br>{{PEGI|12}} | носьбіты = [[DVD]], [[Blu-ray Disc|BD]], [[Steam]] | сістэмныя патрабаванні = '''Мінімальныя для [[Windows]]'''<ref>{{cite web|url=http://store.steampowered.com/app/400|title=''Portal'' у Steam|lang=ru|publisher=[[Steam]]|accessdate=29 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/613Kc4SJx?url=http://store.steampowered.com/app/400|archivedate=2011-08-19|url-status=dead}}</ref>: {{nobr|[[Працэсар]] 1.7 ГГц}}; {{nobr|512 МБ [[Аператыўная памяць|АЗП]]}}; {{нп5|відэакарта|||Video card}}, сумяшчальная з {{nobr|[[DirectX]] 8.1}} {{nobr|(з падтрымкай SSE)}}; [[Windows XP]]/[[Windows Vista|Vista]]/[[Windows 7|7]]; злучэнне з [[Інтэрнэт]]ам для актывацыі і абнаўлення гульні | кіраванне = [[Камп’ютарная клавіятура|клавіятура]] і [[Камп’ютарная мыш|мыш]] ([[Персанальны камп’ютар|ПК]])<br>[[Геймпад]] ([[PlayStation 3|PS3]], [[Xbox 360]]) | сайт = http://orange.half-life2.com | апошняя версія = На рухавіку «''Source 24''» ({{nobr|Build 5339}}) | дата апошняй версіі = 20 чэрвеня 2013<ref>[http://s1.sendimage.me/hhPVtelm.png Консоль разработки в ''Portal'']{{Недаступная спасылка}}</ref> }} '''Portal''' — [[відэагульня]] ў жанры «галаваломкі ад першай асобы» ({{lang-en|First Person Puzzle}})<ref name="mania">{{артыкул|загаловак=''The Orange Box''|спасылка=http://www.igromania.ru/Articles/12749/The_Orange_Box_Half-Life_2_Episode_Two_Portal_i_Team_Fortress_2.htm#3|выданне=Игромания|тып=журнал|год=2007|нумар=12|старонкі=80—82}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/interviews/ign2/|title=Интервью с Ким Свифт сайту IGN|publisher=HL-Inside|accessdate=16 ліпеня 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4lw4DPe?url=http://www.hl-inside.ru/interviews/ign2/|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>, распрацаваная кампаніяй [[Valve Corporation]]. Гульня была выпушчана для [[IBM PC-сумяшчальны камп’ютар|ПК]] і [[Xbox 360]] у складзе зборкі [[The Orange Box]] 10 кастрычніка [[2007]] года. Партаваная версія Portal для [[Гульнявая прыстаўка|прыстаўкі]] [[PlayStation 3]] распрацоўвалася студыяй EA UK і была выпушчана 11 снежня 2007 года<ref>{{cite web|url=http://ps3.gamespy.com/playstation-3/half-life-2/|title=''The Orange Box'' (PS3)|lang=en|publisher={{нп5|GameSpy}}|accessdate=29 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4lxcHzg?url=http://ps3.gamespy.com/playstation-3/half-life-2/|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>. Гульня распаўсюджваецца ў складзе зборкі The Orange Box на [[DVD]] і [[Blu-ray]], а таксама праз сэрвіс лічбавай дыстрыбуцыі [[Steam]]. Сусветным выдаўцом скрынкавай версіі зборкі з’яўляецца карпарацыя [[Electronic Arts]]. На тэрыторыі краін [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] Portal распаўсюджваецца кампаніяй Бука ў дзвюх камплектацыях: у складзе The Orange Box<ref>{{cite web|url=http://www.buka.ru/cgi-bin/show.pl?id=361|title=''Half-Life 2: The Orange Box''|lang=ru|publisher=«[[Бука (кампанія)|Бука]]»|accessdate=29 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4lzU2BM?url=http://www.buka.ru/cgi-bin/show.pl?id=361|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref> і як незалежны прадукт<ref>{{cite web|url=http://www.buka.ru/cgi-bin/show.pl?id=378|title=''Portal''|lang=ru|publisher=«[[Бука (кампанія)|Бука]]»|accessdate=29 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4m1874F?url=http://www.buka.ru/cgi-bin/show.pl?id=378|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>. Падзеі Portal разгортваюцца ў сусвеце [[Half-Life]], у Лабараторыі даследавання прыроды парталаў Aperture Science. Гулец выступае ў ролі дзяўчыны па імені Чэл, якая праходзіць выпрабаванні ў гэтай Лабараторыі. [[Геймплэй|Гульнявы працэс]] заснаваны на рашэнні [[Галаваломка|галаваломак]] з дапамогай пераноснай прылады, якая дазваляе ствараць на плоскіх паверхнях парталы — два злучаныя разрывы матэрыі, праз якія можна імгненна перамяшчацца ў прасторы самому ці пераносіць прадметы<ref>{{cite web|author=Виталий Казунов|url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=review&id=130|title=''Half-Life 2: Orange Box'' — ''Portal'' — история одной подопытной мышки|lang=ru|publisher=GameTech|accessdate=29 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4m2UmTu?url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=review|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>. Portal атрымала высокія ацэнкі і зарабіла мноства ўзнагарод, уключаючы шэраг тытулаў «Гульня года 2007»<ref name="critics"> {{cite web|url=http://www.gamerankings.com/pc/934386-portal/index.html|title=''Portal'' for PC|lang=en|publisher=Game Rankings|accessdate=29 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150829162543/http://www.gamerankings.com/pc/934386-portal/index.html|archivedate=29 жніўня 2015}}</ref><ref name="metacritic">{{cite web|url=http://www.metacritic.com/game/pc/portal|title=''Portal'' for PC Reviews|lang=en|publisher=[[Metacritic]]|accessdate=29 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150829162811/http://www.metacritic.com/game/pc/portal|archivedate=29 жніўня 2015}}</ref>. Вакол сюжэта гульні і яго сувязі з падзеямі [[Half-Life]] вядуцца розныя абмеркаванні на форумах, а героі гульні і элементы геймдызайну сталі папулярным мемам<ref name="meme">{{cite web|url=https://arstechnica.com/gaming/2007/11/in-the-event-that-the-weighted-companion-cube-does-speak-please-give-it-a-hug/|author=Johnathan Neuls|title=Valve to sell official Weighted Companion Cube plushies|lang=en|publisher=Ars Technica|date=13 лістапада 2007|accessdate=29 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150829163408/http://arstechnica.com/gaming/2007/11/in-the-event-that-the-weighted-companion-cube-does-speak-please-give-it-a-hug/|archivedate=29 жніўня 2015}}</ref><ref name="meme2">{{cite web|url=https://arstechnica.com/reviews/hardware/2007-games-review.ars/3|author=Ben Kuchera|title=Kiss Me, Kill Me, Thrill Me: ups and downs in gaming 2007|lang=en|publisher=Ars Technica|date=3 студзеня 2008|accessdate=29 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150829163504/http://arstechnica.com/gadgets/2008/01/2007-games-review/3/ |archivedate=29 жніўня 2015}}</ref>. == Гульнявы працэс == [[Файл:Portal physics-2.svg|190px|left|thumb|Схема, што ілюструе захаванне [[Кінетычная энергія|кінетычнай энергіі]] пры праходзе гульца праз партал.]] [[Геймплэй|Гульнявы працэс]] круціцца вакол ''Пераноснай прылады стварэнні парталаў'' ({{lang-en|Aperture Science Handheld Portal Device}}) — выдуманай прылады, якая дазваляе ствараць два парталы. Парталы абмежаваны [[Плоскасць|плоскімі]] [[паверхня]]мі. У адзін і той жа час могуць быць адкрыты толькі два парталы, што адрозніваюцца па колеры — [[Блакітны колер|блакітны]] і [[Аранжавы колер|аранжавы]]. Пры адкрыцці новага партала раней адкрыты партал таго ж колеру зачыняецца. Апроч гэтага, парталы аднаго колеру могуць адкрывацца адзін на адным, тым часам як «процілеглы» па колеры партал павінен быць адкрыты ўбаку. Цела, што праходзіць праз парталы, захоўвае сваю [[Кінетычная энергія|кінетычную энергію]]: велічыня і кірунак [[Вектар (матэматыка)|вектара]] [[Скорасць|скорасці]] цела адносна плоскасці парталаў не змяняюцца. Гэта часта выкарыстоўваецца пры рашэнні [[Галаваломка|галаваломак]], калі парталы трэба адкрываць так, каб перад уваходам у адзін партал гулец набіраў кінетычную энергію, а пасля выхаду з іншага выдаткоўваў яе на пераадоленне перашкоды. Праз партальны праход нельга адкрываць іншыя парталы, аднак праз яго могуць праходзіць гулец і прадметы. У прыладу стварэння парталаў таксама ўбудаваны спрошчаны від маніпулянта энергетычнага поля нулявога ўзроўню з гульні «''[[Half-Life 2]]''», які дазваляе падымаць прадметы і перамяшчаць іх у прасторы ў непасрэднай блізкасці ад сябе. Таксама гулец можа перасоўвацца на кукішках і падскокваць, але гэтыя здольнасці ў большасці выпадкаў не выкарыстоўваюцца — многія перашкоды можна і трэба пераадольваць з дапамогай парталаў. Гульня складаецца з 19 тэставых камер, пераходы паміж якімі ажыццяўляюцца з дапамогай ліфта, а таксама шэрага дапаможных памяшканняў з непасрэднай падгрузкай па ходзе праходжання (аналагічна «''Half-Life 2''»). Па меры праходжання гульні задання робяцца ўсё складаней, прымушаюць камбінаваць розныя прыёмы, такія як перасоўванне грузавога куба на кнопку, выкарыстанне энергетычнага шара ў якасці крыніцы энергіі, выкарыстанне з’явы захавання [[Кінетычная энергія|кінетычнай энергіі]] і іншыя. Перашкоды ўключаюць у сябе сцены, на якіх няможна стварыць партал, кіслату, сілавыя палі. Праходжанне праз сілавыя палі знішчае прадметы, якія ў дадзены момант нясе гулец, а таксама зачыняе адкрытыя парталы, пакідаючы толькі прыладу для іх стварэння. Пасля праходжання дзевятнаццаці тэставых камер галаваломкі працягваюцца ў «закуліссі» цэнтра развіцця. Гэты этап утрымлівае шмат дэкаратыўных элементаў, што падкрэсліваюць распрацоўнікі ў гульнявых каментарыях. Пад канец гульні адбудзецца адзіная бітва з {{нп5|Бос (камп’ютарныя гульні)|босам|ru|Босс (компьютерные игры)}}, якая патрабуе атрыманых навыкаў звароту з парталамі і выкарыстання аб’ектаў гульнявога свету. З сапернікаў у гульні прадстаўлены толькі нерухомыя кулямётныя і ракетныя турэлі. === Парталы === [[Файл:Both portals.jpg|175px|left|thumb|Выгляд парталаў. Парталы маюць выгляд дзвярнога праёма ці акна формы эліпса, аблямаванага пераліўнай, падобнай на агонь, каляровай рамкай.]] Тэрмін «''партал''», што выкарыстоўваецца ў апісанні гульні, характарызуе няісны ў рэальным свеце аб’ект, што сустракаецца ў [[Навуковая фантастыка|фантастычнай літаратуры]] ў розных формах і валодае рознымі ўласцівасцямі. Аднак у большасці выпадкаў пад парталам разумеецца аб’ект, здольны імгненна перасоўваць людзей і прадметы ў прасторы, тым самым здзяйсняючы [[Тэлепартацыя|тэлепартацыю]]. У галасавых каментарыях гульні распрацоўнікі адзначаюць, што гульцы спачатку мяркуюць, што партал адкрываецца ў {{нп5|Паралельны свет (фантастыка)|іншасвет||Parallel universes in fiction}}, аднак у «''Portal''» прадстаўлены менавіта чарвяточыны, у сувязі з чым першыя некалькі заданняў з’яўляюцца ўступнымі і служаць мэце навучыць гульца гэтай канцэпцыі. Апроч таго, распрацоўнікі хацелі, каб гулец адчуў сябе ў бяспецы ўсярэдзіне партала, таму партал, які зачыняецца, не можа забіць галоўную гераіню ці знішчыць гульнявы аб’ект, а толькі выштурхвае іх. У «''Portal''» гулец сутыкаецца з сістэмай двух парталаў, злучаных паміж сабой. Парталы раўназначныя, і абодва ў роўнай ступені могуць выкарыстоўвацца ў якасці як уваходу, гэтак і выхаду. Парталы могуць размяшчацца на плоскіх нерухомых паверхнях. Размешчаны на плоскай паверхні, адзін з парталаў працуе па прынцыпе праходу ў сцяне, аднак, увойдучы ў партал, гулец выходзіць не з іншага боку сцяны, а праз другі партал, які можа знаходзіцца на любой іншай плоскай паверхні. Такім чынам дасягаецца маментальнае перамяшчэнне паміж дзвюма выдаленымі кропкамі. У гульні партал мае выгляд дзвярнога праёма ці акна [[эліпс|эліптычнай]] формы, аблямаванага пераліўнай, падобнай на агонь, каляровай рамкай. Праз такі партал могуць праходзіць гулец і прадметы; пры гэтым факт праходжання праз партал не ўплывае на іх [[кінетычная энергія|кінетычную энергію]]. Апроч таго, партальны праход прапускае праз сябе [[святло]], што дазваляе бачыць становішча і аб’екты, што знаходзяцца па іншы бок партала. На гэтай уласцівасці заснаваны характэрны візуальны эфект гульні, пры якім два парталы, адкрытых адзін насупраць аднаго, ствараюць у сабе вобраз [[Бясконцасць|бясконцага]] шэрага парталаў аднаго колеру. Падобны эфект можна ўбачыць, калі паставіць адно насупраць аднаго два [[Люстэрка|люстэркі]]. Апроч таго парталы, адкрытыя на падлозе і столі насупраць адзін аднаго, ствараюць эфект «бясконцага падзення» — гулец, які ўвайшоў у партал, пачынае [[Свабоднае падзенне|свабодна падаць]], пралятаючы праз «бясконцы» лік партальных праходаў з пастаянным паскарэннем, пакуль не дасягне [[Закон Стокса|ўсталяванай скорасці падзення]]. Падчас падзення гулец можа назіраць у партале мноства выяў самога сябе. Для пабочнага назіральніка бачна, што гулец шматкроць правальваецца ў партал на падлозе і вылятае з партала на столі. === Дадатковыя карты === По меры праходжання гульні адкрываецца магчымасць праходзіць дадатковыя карты, якія ўяўляюць сабою змененыя тэставыя камеры асноўнай часткі гульні з 13-й па 18-ую. Дадатковыя карты падзяляюцца на ''ускладненыя'' і ''спаборніцкія''. * '''Ускладненыя карты''' ({{lang-en|advanced maps}}) уяўляюць сабою змененыя версіі тэставых камер, узятых за аснову. У іх могуць быць дададзены сцены, на якіх не адкрываюцца парталы, звычайныя падлогі могуць быць заменены кіслатой, а турэлі могуць быць замкнёны ў адмысловыя клеткі, якія не дазваляюць іх збіваць. Тэставая камера з Кубам-кампаньёнам трохі зменена; сам куб заменены на сферу, якая падскоквае пры падзенні з вышыні і катаецца па роўнай падлозе, што значна ўскладняе рашэнне задання. * '''Спаборніцкія карты''' ({{lang-en|challenged maps}}) прапануюць гульцу выпрабавання з абмежаваннямі трох відаў: на ''мінімальную колькасць крокаў'' ({{lang-en|least steps}}), на ''мінімальную колькасць адкрытых парталаў'' ({{lang-en|least portals}}) і на ''мінімальны час праходжання'' ({{lang-en|least time}}), пры гэтым самі тэставыя камеры змен не перажываюць. Пасля праходжання карты адлюстроўваецца статыстыка, у якой вынік гульца параўноўваецца з трыма магчымымі значэннямі, адпаведнымі бронзавым, срэбным і залатым [[Медаль|медалём]]. Пабіўшы якое-небудзь значэнне, гулец атрымлівае медаль. Мэтай рэжыму з’яўляецца збор усіх медалёў ува ўсіх выпрабаваннях на ўсіх картах. === Сістэма дасягненняў === У «''Portal''», як і ў іншыя гульні «''[[The Orange Box]]''», убудавана {{нп5|Дасягненні (камп’ютарныя гульні)|сістэма дасягненняў||Achievement (video gaming)}} ({{lang-en|achievements}}), якая складаецца ў выкананні шэрага другарадных заданняў і пераадоленні пэўных сюжэтных паваротаў. Заробленыя дасягненні не даюць ніякіх пераваг пры праходжанні, яны толькі адзначаюцца ў меню гульні і сеткавай статыстыцы кампаніі-распрацоўніка «''[[Valve Corporation|Valve]]''». Прыкладам, частка дасягненняў залічваецца пры праходжанні ключавых сюжэтных момантаў. Атрымаўшы паўнавартасную партальную гармату, гулец заробіць дасягненне «''Lab Rat''» («Лабараторны пацук»). Таксама ўзнагароджваюцца знішчэнне Куба-кампаньёна («''Fratricide''» — «Братазабойца») і пабег з «вечарыны» («''Partygoer''» — «Тусоўшчык»). Прайшоўшы ўсю гульню, атрымлівае «''Heartbreaker''» («Разбівальнік сэрцаў»). Шэраг заданняў мае на ўвазе нейкую актыўнасць падчас усёй гульні. Дасягненні атрымлівае гулец, які праляцеў 30 000 [[фут]]аў уніз («''Terminal Velocity''» — «Лімітавая скорасць») і скокнуў на 300 [[фут]]аў у даўжыню («''Long Jump''» — «Зацяжны скок»). Таксама ўзнагароджваюцца тыя, хто саб’юць са сцен 33 камеры сачэння («''Camera Shy''» — «Сарамлівы») і сапхнуць адну аўтаматычную турэль іншай («''Friendly Fire''» — «Агонь па сваіх»). Апроч таго, гулец атрымае ўзнагароды за праходжанне дадатковых карт. За выкананыя дзве, чатыры і шэсць прасунутых карт выдаюцца «''Cupcake''» («Кекс»), «''Fruitcake''» («Фруктовы торцік») і «''Vanilla Crazy Cake''» («Велізарны торт з крэмам») адпаведна. Той жа, хто пройдзе ўсе заданні на спаборніцкіх картах на бронзу, срэбра і золата, атрымае дасягненні «''Basic Science''» («Навічок у навуцы»), «''Rocket Science''» («Сапраўдны навуковец») і «''Aperture Science''» («Першаадкрывальнік»). == Сюжэт == === Персанажы === * '''[[Чэл (Portal)|Чэл]]''' ({{lang-en|Chell}}) — галоўная гераіня, паддоследная дзяўчына, пры мадэляванні якой выкарыстоўваўся твар {{нп5|Алесія Глайдвел|Алесіі Глайдвел||Alésia Glidewell}}<ref>{{кніга |аўтар=David Hodgson, Stephen Stratton, Miguel Lopez |загаловак=Half-Life 2 The Orange Box: Prima Official Game Guide |спасылка=https://www.amazon.com/Half-Life-Orange-Box-Prima-Official/dp/0761556931 |выдавецтва=Prima Games |год=2007 |старонак=352 |isbn=978-0-7615-5693-0}}</ref>. Як яна трапіла ў Лабараторыю і кім яна была да падзей «''Portal''» — невядома. Больш за тое, падчас гульні гулец не можа высветліць нават імя дзяўчыны (яно робіцца вядома толькі з дапаможніка гульні і фінальных цітраў). Чэл мае ўсходні разрэз вока, цёмныя валасы, сабраныя ў невялікі пучок, апранута ў памяранцавую адзежу (у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] падобную носяць у турме асуджаныя) з надпісам «''Aperture''», а да яе галёнак прымацаваны адмысловыя прылады, якія дазваляюць унікнуць пашкоджанняў пры падзенні з любой вышыні. * '''«''[[GLaDOS]]''»''' ({{lang-en|Genetic Lifeform and Disk Operating System}}) — «Генетычная форма жыцця і дыскавая аперацыйная сістэма», агучана {{нп5|Элен Мак-Лейн|||Ellen McLain}}. [[Штучны інтэлект]], распрацаваны навукоўцамі «''Aperture Science''» падчас спаборніцтва з даследчым цэнтрам «''Чорная Мёза''» за грант, кантралюе ўсю Лабараторыю, улучаючы наземную вонкавую частку. Знойдучы розум, яна (камп’ютар гаворыць жаночым голасам) знайшла і свядомасць. Паводле слоў Элен Мак-Лейн, «''GLaDOS''» адзінокая. Гэтым можна вытлумачыць гаманлівасць камп’ютара, калі ён нарэшце знайшоў слухача — гульца. У камп’ютара ёсць цікавасць да тортаў. «''GLaDOS''» усю гульню гаворыць з Чэл пра іх, як пра ўзнагароду ў канцы, а на маніторах у сервернай зале мільгаюць множныя выявы гэтых кандытарскіх вырабаў. === Развіццё сюжэта === [[Файл:Portal Chell.jpg|200px|right|thumb|'''Чэл''' — галоўная гераіня, якой кіруе гулец. Яна носіць памяранцавую адзежу з надпісам «''Aperture''» на грудзях.]] Галоўная гераіня прачынаецца ў капсуле ўсярэдзіне камеры адпачынку са шклянымі празрыстымі сценамі. У камеры, апроч капсулы, ёсць сталок, на якім стаіць радыёпрымач (іграе інструментальная версія фінальнай песні іграння «''{{нп5|Still Alive}}''») і ляжыць планшэт з інфармацыяй аб выпрабаваннях, а таксама ёсць унітаз. Мабыць, камера агадвае працяглае жыццё ў ёй. За межамі камеры бачны белыя сцены, падлогі і столі калідора вакол яе, а ў адной са сцен прароблена акно з матавым шклом у пакой назірання. Выхад з камеры перакрывае вялікая гладкая сцяна. Амаль адразу пасля абуджэння дзяўчыны раздаецца [[GLaDOS|механічны жаночы голас]], які вітае гераіню ў Цэнтры развіцця пры Лабараторыі даследаванні прыроды парталаў («''Aperture Science''»). Пасля ўступнай прамовы голас папярэджвае аб мерах бяспекі і адкрывае на сцяне партальны праход. Перамяшчаючыся па калідорах комплексу, Чэл вывучае ўласцівасці парталаў. Спачатку ў яе няма нічога: парталы генеруюцца самастойна. Аднак праз некалькі камер у рукі гераіні трапляе ''Пераносная прылада стварэння парталаў'', спачатку здольная ствараць адзін блакітны партал. Падчас праходжання пакояў ствараецца ўражанне, што дзяўчына — як мыш у лабірынце, створаным нейкімі навукоўцамі. Па ходзе эксперыменту голас «''GLaDOS''» суправаджае персанажа. Фразы, што вымаўляюцца камп’ютарам, шмат у чым смешныя для чалавечага ўспрымання, яны часам наіўныя і дурныя; прыкладам, на адным з этапаў голас старанна, але непраўдападобна імітуе «''стан поўнай дэпрэсіі і роспачы''». Усе пакоі выпрабавальнага лабірынта падобныя па афармленні: усюды белыя і сталёвыя паверхні, паўсюдна на сценах умацаваны камеры назірання. У сценах часта сустракаюцца вокны з матавымі шкламі ў пакоі назірання, аднак за шклом нікога не бачна, роўна як не бачна і свету па-за сценамі Лабараторыі. Бліжэй да фінальных тэстаў, калі ў руках гераіні знаходзіцца ўжо паўнавартасная партальная гармата, у адным з гладкіх і чыстых пакояў дзяўчына знаходзіць праход за сцяну ў невялікае памяшканне з трубамі, рашоткамі, завадскім дапаможным становішчам. Памяшканне выканана ў памяранцавых тонах, у адрозненне ад бела-блакітнага афармлення тэставых пакояў, апроч таго, у ім знаходзіцца радыё, аналагічнае бачанаму спачатку, з той жа самай мелодыяй. Камп’ютарны голас ніяк не рэагуе на знаходку гераіні. Пазней дзяўчына знаходзіць яшчэ адзін падобны пакой, але большы памерам. Сцены такіх пакояў спісаны нечым накшталт крыві, у некаторых ёсць фатаграфіі і іншыя паперы. Крывавыя надпісы размаітыя, аднак у вялікім ліку ўтрымваецца фраза «''Торт — хлусня''» ({{lang-en|The cake is a lie}}). Гэта фраза павінна быць цікавая ў сувязі з тым, што жаночы голас перыядычна абяцае торцік пад канец выпрабавання. [[Файл:GLaDOS.jpg|190px|left|thumb|«''[[GLaDOS]]''» — [[суперкамп’ютар]], які мае штучны інтэлект і маніякальную любоў да тортаў.]] Нарэшце, прыходзіць чарга апошняга, дзевятнаццатага тэсту, падчас якога голас асабліва актыўна напамінае пра абяцаную ўзнагароду. У самым канцы калідора нечакана апынаецца полымя, да якога няўмольна набліжаецца дзяўчына — туды яе рухае платформа. Тым часам «''GLaDOS''» супакойвае Чэл, кажучы, што лабараторнае абсталяванне тэрматрывалае і не панясе шкоды. Гераіня паспявае выратавацца. «''GLaDOS''», што не чакала такой спраўнасці, загадвае дзяўчыне спыніцца, кажа, што пажартавала і насамрэч полымя было апошнім выпрабаваннем. Бяглячка не слухаецца і ўжо ўпэўнена перамяшчаецца па дапаможных памяшканнях, аналагічных ужо бачаным ёй. Паўсюдна ў такіх памяшканнях яе пераследуюць крывавыя знакі, што паказваюць, куды ісці (мусібыць, збегае яна не першая), і механічны жаночы голас, што даносіцца тое глуха, то ясна з прылад, прымацаваных дзе-нідзе па сценах. У завуголлі тэставага лабірынта дзяўчына не знаходзіць ніводнага чалавека і ўрэшце дасягае круглага пакоя з велізарнай механічнай канструкцыяй, што вісіць з нябачнай столі. Гэта канструкцыя і гаварыла з гераіняй усю гульню. Машына баіцца хуткага канца і ўсяляк спрабуе выкруціцца, наколькі ёй можа хапіць яе камп’ютарнага [[інтэлект]]у, аднак, сама таго не ведаючы, выдае інфармацыю пра тое, што яна знішчыла ўсю лабараторыю, выпусціўшы ў памяшканні [[нейратаксін]]ы. Гэты ж самы газ можа забіць дзяўчыну, калі яна не знішчыць машыну цягам пяці хвілін. Спусціўшы ў знішчальнік чатыры мазгавыя цэнтры камп’ютара, падобных на шары са святлівым сектарам, гераіня ўладкоўвае велізарны выбух. Перад сваёй гібеллю машына заяўляе, што знадворку адбылося штосьці жудаснае, і нейкая магутная сіла пагражае ўсяму, і толькі яна, машына, здольная была абараніць дзяўчыну ад гэтай сілы. «''GLaDOS''» запэўнівае, што разбурыўшы яе, гераіня здзейсніла непапраўнае. Пасля выбуху дзяўчыну і рэшткі машыны падымае ў неба і ўвесь выгляд залівае белым светам. На апошніх кадрах бачна навакольны свет: зялёныя расліны і КПП на заездзе ў Лабараторыю даследавання прыроды парталаў, засыпаны рознымі абломкамі. Потым нехта з механічным гукам падыходзіць ззаду да Чэл і мужчынскім камп’ютарызаваным голасам кажа: «''Дзякуем вам за прыняцце позы чакання распарадчыка вечарыны''»{{пераход|#Змены ў гульні і тэхнічная рэалізацыя|blue}}, пасля чаго адцягвае яе з месца. Пазней дэманструецца кароткая застаўка. Камера пралятае па тэхнічных каналах Лабараторыі, міма розных труб і іншых канструкцый. Пад канец лёту глядач бачыць цёмны пакой, застаўлены стэлажамі, на якіх ляжаць сферы, звонку падобныя з мазгавымі цэнтрамі «''GLaDOS''». У цэнтры пакоя стаіць торцік са свечкай і Куб-кампаньён. Шэраг са сфер па чарзе ўключаецца, апускаецца {{нп5|Маніпулятар (механізм)|механічная рука|ru|Манипулятор (механизм)}} і тушыць свечку. Пачынаюцца цітры, падчас якіх гучыць фінальная песня «''Still Alive''». У ёй «''GLaDOS''» спявае пра тое, што яна ўсё яшчэ жывая і перажыве дзяўчыну-бяглячку, нягледзячы на тое, што тая «пабіла ёй сэрца на кавалкі і кінула кожны кавалачак у агонь». === Сувязь з іншымі гульнямі === {{Урэзка |Загаловак = Шэпард і «''Portal''» |Выраўноўванне = right |Шырыня = 300px |Утрыманне = Перад рэлізам «''Portal''» многія гульцы заўважылі, што скарочаная назва партальнай гарматы — '''''ASHPD''''' (ад '''''A'''perture '''S'''cience '''H'''andheld '''P'''ortal '''D'''evice'') — напамінае [[Абрэвіятура|абрэвіятуру]] ад імя {{нп5|Адрыян Шэпард|Адрыяна Шэпарда|ru|Адриан Шепард}} ({{lang-en|Adrian Shepard}}), галоўнага героя «''[[Half-Life: Opposing Force]]''». Мелі месца чуткі, што такое падабенства невыпадковае, аднак распрацоўнікі назвалі яго проста супадзеннем, якому яны і самі здзівіліся<ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1179733452|author=Юрий Цуканов|title=Valve развенчала слухи о причастности Адриана Шепарда к ''Portal''|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=21 мая 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830035453/http://www.hl-inside.ru/comments/?1179733452|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref><ref name="Shephard-Portal">{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/valve-clears-up-adrian-shephard-portal-speculation|author=Tom Bramwell|title=Valve clears up Adrian Shephard ''Portal'' speculation|lang=en|publisher=Eurogamer|date=18 мая 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830035558/http://www.eurogamer.net/articles/valve-clears-up-adrian-shephard-portal-speculation|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>. У гульню было дададзена [[Яйка Велікоднае (несапраўднае)|велікоднае яйка]]: на сустраканых у Лабараторыі [[Камп’ютарная клавіятура|клавіятурах]] колерам вылучана некалькі клавіш, што ўтвараюць імя Адрыяна Шэпарда<ref>{{cite web|url=http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=3&cId=3165930|author=Shawn Elliott|title=Beyound the Box: ''Orange Box'' Afterthoughts and The Future of Valve (старонка 4)|lang=en|publisher=1UP.com|date=2 чэрвеня 2008|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://archive.today/20150830035829/http://www.1up.com/do/feature?pager.offset=3&cId=3165930|archivedate=2015-08-30|url-status=dead}}</ref>.}} Сюжэт «''Portal''» разгортваецца ў адным [[Выдуманы сусвет|выдуманым сусвеце]] серыі гульняў «''[[Half-Life (серыя гульняў)|Half-Life]]''». Лабараторыя даследавання прыроды парталаў (Aperture Science), у якой адбываюцца дзеянні «''Portal''», згадваецца ў ключавым сюжэтным моманце гульні «''{{нп5|Half-Life 2: Episode Two|||}}''», таксама выпушчанай у 2007 годзе. У сюжэце кажацца, што ў імкненні абагнаць даследчы цэнтр «''Чорная мёза''» навукоўцы «''Aperture Science''» працавалі над высокай тэхналогіяй, што змяшчаецца на борце карабля «''Барэй''» ({{lang-en|Borealis}}), але грэбавалі мерамі бяспекі, і карабель знік разам з камандай. У «''Portal''» гулец можа знайсці адзін з кабінетаў, у якім [[праектар]] змяняе слайды, што дэманструюць планы па абгоне «''Чорнай мезы''» і яе апярэджанню ў атрыманні ўрадавага {{нп5|грант (грошы)|гранта||Grant (money)}}. У працягу «''[[Portal 2]]''» у Лабараторыі можна выявіць пусты сухі док «''Барэя''». На дадзены момант гісторыя з караблём — адзінае, што непасрэдна злучае «''Portal''» і серыю «''Half-Life''», бо «''Half-Life 2: Episode Two''» пакуль што з’яўляецца апошняй выпушчанай гульнёй у гэтай серыі<ref name="crit_igromania">{{cite web|url=http://www.igromania.ru/articles/55375/The_Orange_Box_Half-Life_2_Episode_Two_Portal_i_Team_Fortress_2.htm|author=Олег Ставицкий, Георгий Курган, Игорь Варнавский|title=''The Orange Box'' (''Half-Life 2: Episode Two'', ''Portal'' и ''Team Fortress 2'')|lang=ru|publisher=«Игромания»|date=30 снежня 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830155548/http://www.igromania.ru/articles/55375/The_Orange_Box_Half-Life_2_Episode_Two_Portal_i_Team_Fortress_2.htm|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://kotaku.com/5794033/three-portal-2-secrets-you-may-have-missed-the-first-time-through|author=Michael McWhertor|title=How to Find Three of ''Portal 2''’s Best Secrets|lang=en|publisher=Kotaku|date=20 красавіка 2011|accessdate=1 верасня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831182204/http://kotaku.com/5794033/three-portal-2-secrets-you-may-have-missed-the-first-time-through|archivedate=1 верасня 2015}}</ref>. === Чорны гумар === У гульні досыць важным аб’ектам 17-га ўзроўню Лабараторыі з’яўляецца ''Уцяжараны Грузавы Куб-кампаньён'' ({{lang-en|Weighted Companion Cube}}), які адрозніваецца ад іншых шматлікіх кубоў намаляваным у цэнтры кожнай яго грані ружовым сэрцайкам. «''[[GLaDOS]]''» прапануе гульцу прайсці ўзровень разам з Кубам-кампаньёнам, клапоцячыся пра яго як пра сябра. Па ходзе ўзроўню гулец можа трапіць у памяшканні, што не з’яўляюцца часткай тэставай камеры, у якіх можна сустрэць сляды знаходжання папярэдніх падыспытных; насценныя малюнкі і надпісы наводзяць на думку, што шмат хто з іх, {{нп5|Вар’яцтва|страціўшы розум|de|Wahnsinn}}, сур’ёзна лічылі Куб сваім лепшым сябрам. Падчас праходжання ўзроўню «''GLaDOS''» раз-пораз клапатліва папярэджвае Чэл пра тое, што Куб не ўмее гаварыць, не можа «''пагражаць пераразаць вам горла''», і зусім не з’яўляецца жывой істотай. «''У выпадку, калі Грузавы Куб усё ж загаворыць, Цэнтр настойліва рэкамендуе вам ігнараваць яго рады''». Узровень з Кубам-кампаньёнам з’яўляецца яркім прыкладам {{нп5|Чорны гумар|чорнага гумару||Black comedy}} — адной з ключавых асаблівасцей «''Portal''», якая дазволіла гульні заваяваць папулярнасць<ref name="gren_darkhumor">{{cite web|url=http://granades.com/2007/10/26/portal-was-a-triumph/|title=''Portal'' was a Triumph|lang=en|publisher=Live Granades|date=26 кастрычніка 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830040854/http://granades.com/2007/10/26/portal-was-a-triumph/|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>. Паколькі да самага фіналу гулец не ведае, што Лабараторыя закінута, а адзінай, апроч гераіні, разумнай істотай у ёй з’яўляецца камп’ютар, абсталяваны штучным інтэлектам, паводзіны «''GLaDOS''» выглядаюць [[Цынізм|цынічна]] і нячула. Апроч гэтага, гулец бачыць сцены па-за полем зроку камер назірання, на якіх іншыя ўцекачы пакінулі выявы і надпісы: фатаграфіі людзей, замест твараў якіх — малюнак Куба-кампаньёна з [[анёл]]ьскімі крыламі, замалёўкі звычайных Грузавых Кубоў, турэляў і энергетычных шароў, адбіткі далоняў; просьбы пра дапамогу, фразы «''Торцік — хлусня''», засечкі пра мінулыя дні і іншае<ref name="gren_darkhumor"/>. Таксама, папярэднія ўцекачы пакідалі на сценах Лабараторыі змененыя ўрыўкі з вершаў аб смерці, прысвечаныя Кубу-кампаньёну. У прыватнасці, сустракаецца сатыра, заснаваная на вершы «Раз да Смерці я не ішла…» ({{lang-en|Because I could not stop for Death…}}) амерыканскай паэтэсы [[Эмілі Дзікінсан]]<ref name="Hic Sunt Dracones">{{cite web|url=https://hicsuntdracones.wordpress.com/tag/grim-reaper/|title=The Cake Is a Lie|lang=en|publisher=Hic Sunt Dracones|date=27 студзеня 2008|accessdate=1 верасня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831184644/https://hicsuntdracones.wordpress.com/tag/grim-reaper/|archivedate=1 верасня 2015}}</ref>: {| width="625" style="background: transparent; color:inherit" |- valign="top" |{{пачатак цытаты}} Because I could not stop for Death,<br /> He kindly stopped for me;<br /> The cube had food and maybe ammo.<br /> And immortality. {{канец цытаты|крыніца=''Portal''}}<ref name="dickinson_trans">{{cite web|url=http://magazines.russ.ru/slovo/2008/58/fi27.html|author=Виктор Финкель|title=Поэзия Эмили Дикинсон и цензура в бывшем Советском Союзе (1969—1982)|lang=ru|publisher=«Журнальный зал» (журнал «Слово\Word» 2008, {{nobr|№ 58}}|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831124434/http://magazines.russ.ru/slovo/2008/58/fi27.html|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref> |{{пачатак цытаты}} Because I could not stop for Death,<br /> He kindly stopped for me;<br /> The carriage held but just ourselves<br /> And Immortality. {{канец цытаты|крыніца=Эмілі Дзікінсан}} |} а таксама, заснаваная на вершы «Старая і кветкі» ({{lang-en|The Reaper and the Flowers}}), напісаным таксама амерыканцам, [[Генры Лангфела|Генры Уодсвартам Лангфела]]<ref name="Hic Sunt Dracones"/>. {| width="625" style="background: transparent; color:inherit" |- valign="top" |{{пачатак цытаты}} Not in cruelty, Not in wrath<br /> The REAPER came today<br /> An ANGEL visited this gray path<br /> And took the cube away.<br /> {{канец цытаты|крыніца=''Portal''}} |{{пачатак цытаты}} Oh, not in cruelty, not in wrath,<br /> The Reaper came that day;<br /> 'T was an angel visited the green earth,<br /> And took the flowers away.<br /> {{канец цытаты|крыніца=Генры Лангфела}} |} == Распрацоўка == Папярэдніцай «''Portal''» з’яўляецца гульня «''{{нп5|Narbacular Drop}}''», якая распрацоўвалася групай студэнтаў з {{нп5|DigiPen|Інстытута тэхналогій "''DigiPen''"||DigiPen Institute of Technology}}<ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1130180868|title=''Narbacular Drop'' — новая Source-игра|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=24 кастрычніка 2005|accessdate=30 августа 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4m4bgGA?url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1130180868|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>. Гульня была выпушчана і пададзена ў свабодны доступ<ref>{{cite web|url=https://www.digipen.edu/fileadmin/website_data/gallery/game_websites/NarbacularDrop/|title=Overview|lang=en|work=[[DigiPen]]|publisher=Официальный сайт ''[[Narbacular Drop]]''|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://archive.today/20150830051300/https://www.digipen.edu/fileadmin/website_data/gallery/game_websites/NarbacularDrop/|archivedate=2015-08-30|url-status=dead}}</ref>. Пазней стваральнікі «''Narbacular Drop''», што выступалі пад назвай «''Nuclear Monkey Software''», уладкавалі прэзентацыю сваёй гульні ў офісе «''[[Valve|Valve Corporation]]''», падчас якой, паводле слоў Дага Ламбардзі, расчулены дырэктар [[Гэйб Ньюэл]], не дачакаўшыся канца дэманстрацыі, падхапіўся з крэсла, ледзь не абняў студэнтаў і заявіў, што ім неадкладна варта увайсці ў склад «''Valve''». Дэбютным праектам новага аддзялення, што складалася з чатырох праграмістаў і трох дызайнераў з інстытута «''DigiPen''»<ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/interviews/gamehelper/|title=Интервью с компанией Valve сайту Gamehelper PC|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4m65g8U?url=http://www.hl-inside.ru/interviews/gamehelper/|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>, стала «''Portal''»<ref name="mania"/>. У аснове «''Portal''» ляжыць мадыфікаваная версія [[Гульнявы рухавік|рухавіка]] «''{{нп5|Source|||Source (game engine)}}''»<ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/interviews/gamespot3/|title=Интервью с Эриком Джонсоном сайту GameSpot|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=25 красавіка 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4m7TIZR?url=http://www.hl-inside.ru/interviews/gamespot3/|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>, выкарыстанага раней у гульні «''[[Half-Life 2]]''» і яе [[сіквел]]ах. Тэхналагічна «''Portal''» ставіцца да «''Orange Box''»-гульняў, бо ўваходзіць у набор «''[[The Orange Box]]''», усе гульні якога пабудаваны на адной версіі рухавіка «''Source''». Гульня падтрымлівае дынамічную пабудову ценяў, {{нп5|Самазацененне|самазацяняямыя аб'екты||Self-shadowing}}, сістэму часцінак і кінематаграфічную фізіку. Паколькі гульня распрацоўвалася на аснове «''Half-Life 2''» і выкарыстоўвае яе рэсурсы, у ёй захаваліся ўсе віды зброі, праціўнікаў, персанажаў і транспартных сродкаў з «''Half-Life 2''». Хоць яны і не прысутнічаюць у сюжэтнай лініі, іх можна выклікаць з дапамогай кансольных камандаў ці выкарыстаць пры стварэнні карыстацкай карты. Прапісаны код таксама маюць новыя элементы геймплэя з «''[[Half-Life 2: Episode Two]]''», але могуць быць выкарыстаны толькі пасля перамяшчэння файлаў {{нп5|Канфігурацыя праграмнага забеспячэння|канфігурацыі||Configuration file}} (CFG) «''Episode Two''» у тэчку гульні «''Portal''». === Змены ў гульні і тэхнічная рэалізацыя === Вялікая колькасць інфармацыі пра тое, як раней выглядала гульня, пра тэхнічныя аспекты і змену [[Геймплэй|геймплэя]] распрацоўнікі ўключылі ў сістэму галасавых каментарыяў, якая ўпершыню з’явілася ў гульнях «''[[Valve]]''» з праектам «''{{нп5|Half-Life 2: Lost Coast|||Half-Life 2: Lost Coast}}''»<ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/hl2/lost-coast/directors-mode/|title=Система комментариев в ''Lost Coast''|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=7 верасня 2005|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830082704/http://www.hl-inside.ru/hl2/lost-coast/directors-mode/|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>. Так, распрацоўнікі расказваюць, што прамалёўка выявы, бачнай праз партал, выконваецца для першых дзевяці [[Ітэрацыя (праграмаванне)|ітэрацый]]: рухавік «''[[Source]]''» падтрымлівае до дзевяці адлюстраванняў, а ілюзія бясконцасці дасягаецца шляхам капіявання выявы першага партала ў дзявяты. Іншы прыклад: у «''Portal''», у адрозненне ад астатніх гульняў сусвету «''[[Half-Life (серыя)|Half-Life]]''», гулец пры падзенні з вялікай вышыні не атрылімвае шкоды. Стваральнікі тлумачаць гэта наяўнасцю адмысловых прыстасаванняў на нагах галоўнай гераіні, вядомых як ''універсальныя каленныя заменнікі''. Некаторыя змены падчас распрацоўкі кранулі і гульнявога працэсу асобных {{нп5|Узровень (гульні)|лакацый|ru|Уровень (игры)}}. На ўзроўні з Кубам-кампаньёнам спачатку выкарыстоўваўся не [[куб]], а [[сфера]], якая падскоквала пры падзенні, што значна ўскладняла праходжанне ўзроўню. Аналагічная сфера выкарыстоўваецца ва ўскладненых версіях узроўняў{{пераход|#Дадатковыя карты|blue}} з рэжыму праходжання. Апроч каментарыяў стваральнікаў, інфармацыю пра змены ў гульні нясуць і рэкламныя [[Відэакліп|відэаролікі]]. Уважлівыя гледачы маглі заўважыць, што ў {{нп5|Трэйлер (кінематограф)|трэйлеры||Trailer (promotion)}} да «''Portal''» галоўны герой выглядае як мужчына ў памяранцавай адзежы, тым часам як «''Valve''» гаварыла аб дзяўчыне ў ролі галоўнага героя. Гэта можна вытлумачыць тым, што ў «''Valve''», не жадаючы дачасна раскрываць дэталі сюжэта, пры запісе роліка вырашылі падмяніць мадэль дзяўчыны іншай, прыкладам, некарыстанай мужчынскай. Перад тым як анансаваць [[Portal 2|працяг гульні]], 3 сакавіка 2010 года «''Valve''» абнавіла канцоўку «''Portal''», у якой да гульца, што ляжыць на зямлі, падыходзіць [[робат]] — ''распарадчык вечарыны'' — і адцягвае яго назад у Лабараторыю<ref name="New_ending">{{cite web|url=http://store.steampowered.com/news/3547/|title=''Portal'' Update Released|lang=en|publisher=[[Steam]]|date=3 марта 2010|accessdate=30 августа 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4mB8raz?url=http://store.steampowered.com/news/3547/|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>. З’яўленне распарадчыка вечарыны раней было часткай выразанага з гульні [[Яйка Велікоднае (несапраўднае)|велікоднага яйка]]. Пад канец дзевятнаццатага тэсту, калі Чэл удаецца выратавацца ад полымя, «''GLaDOS''» просіць яе пакласці партальную прыладу і легчы побач на жывот — у «''паставу чакання распарадчыка вечарыны''», які нібы адвядзе яе на гэту вечарыну. Спачатку, пасля таго як персанаж гульца ратаваўся ад агню і здзяйсняў уцёкі, робат-распарадчык павінен быў увесь час ісці за ім, увесь час хаваючыся і дарэмна чакаючы, калі персанаж гульца ляжа на падлогу ў «''паставе чакання распарадчыка вечарыны''». Абноўленая канцоўка «''Portal''» паказвае, што распарадчык дачакаўся патрэбнага моманту<ref name="Portal_2_hub_3">{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/articles/portal-creation/|title=Открывая портал: изучение процесса создания ''Portal''|subtitle=Опоздавший на вечеринку|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=10 сакавіка 2010|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830085055/http://www.hl-inside.ru/articles/portal-creation/|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>. === «''Portal: First Slice''» === «''Portal: First Slice''» уяўляе сабою дармовую {{нп5|Дэманстрацыйная версія камп’ютарнай гульні|дэманстрацыйную версію гульні||Game demo}}, якая складаецца з дзесяці першых тэставых камер. Дадзеная дэмаверсія была выпушчана ў студзені 2008 года і спачатку шырылася праз «''[[Steam]]''» падчас супольнай акцыі кампаній «''[[Valve]]''» і «''[[NVIDIA]]''» і была даступная толькі для ўладальнікаў відэакартаў «''{{нп5|GeForce}}''»<ref>{{cite web|url=http://www.valvesoftware.com/news/?id=1398|title=Valve and NVIDIA Offer ''Portal: First Slice'' Free to GeForce Users|lang=en|publisher=[[Valve]]|date=9 студзеня 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831101856/http://www.valvesoftware.com/news/?id=1398|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref>. Праверка наяўнасці карты «''GeForce''» адбывалася праз убудаваную ў «''Steam''»" сістэму збору звестак пра выкарыстаныя складнікі. Пазней, да мая 2008 года «''Portal: First Slice''» стаў даступны для ўсіх ахвотнікаў<ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1210592655|title=Бесплатный кусочек тортика для всех|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=12 мая 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831102057/http://www.hl-inside.ru/comments/?1210592655|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref>. === «''Portal: Still Alive''» === На прэс-канферэнцыі «''[[Microsoft]]''» падчас «''[[Electronic Entertainment Expo|E3]]''» 2008 была анансавана пашыраная версія «''Portal''» для сервісу кансолі «''[[Xbox 360]]''» — «''Xbox Live Arcade''»<ref>{{cite web|url=http://dailygamesnews.com/2008/07/microsoft-announce-portal-sill-alive.html|title=Microsoft Announce ''Portal: Sill Alive'' Exclusively for Xbox 360|lang=en|publisher=DailyGamesNews.com|date=14 ліпеня 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831102809/http://dailygamesnews.com/2008/07/microsoft-announce-portal-sill-alive.html|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref>. Падчас прэзентацыі голас «''[[GLaDOS]]''» абвясціў, што «''Aperture Science'' спецыяльна для самых жыццяздольных суб’ектаў распрацавала новыя выпрабаванні»<ref>{{cite web|url=http://www.gametrailers.com/videos/s8g99l/portal--still-alive-e3-2008--ms-press-conference--annoucement|title=''Portal: Still Alive''|subtitle=E3 2008: MS Press Conference: Annoucement|lang=en|publisher=GameTrailers|date=14 ліпеня 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831104306/http://www.gametrailers.com/videos/s8g99l/portal--still-alive-e3-2008--ms-press-conference--annoucement|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref>. «''Portal: Still Alive''» складаецца з поўнай версіі гульні «''Portal''», даступнай для куплі і спампавання праз «''Xbox Live Arcade''», дапоўненай новым «''спаборніцкім''» рэжымам<ref>{{cite web|url=http://www.gameplanet.co.nz/news/132011.20080715.E3-Microsoft-announce-games-line-up/|author=Dan Cheer|title=E3: Microsoft Announces Line-up|lang=en|publisher=Gameplanet|date=15 ліпеня 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://archive.today/20120801072831/http://www.gameplanet.co.nz/news/132011.20080715.E3-Microsoft-announce-games-line-up/|archivedate=2012-08-01|url-status=dead}}</ref>, новымі [[Дасягненні (камп’ютарныя гульні)|дасягненнямі]]<ref name="psa_joys">{{cite web|url=https://www.engadget.com/2008/07/14/portal-still-alive-heading-to-xbox-live-arcade/|title=''Portal: Still Alive'' Heading to Xbox Live Arcade|lang=en|publisher=Engadget|date=14 ліпеня 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831110610/http://www.engadget.com/2008/07/14/portal-still-alive-heading-to-xbox-live-arcade/|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref> і новымі картамі, выбранымі з набору «''Portal: The Flash Version Mappack''»{{пераход|#Portal: The Flash Version Mappack|blue}}<ref name="psa_flashpack"/>. Характэрна, што спачатку шэраг навінавых рэсурсаў прыняў «''Portal: Still Alive''» за чаканы працяг гульні<ref name="psa_joys"/><ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1216068597|title=''Portal: Still Alive'' — эксклюзив для Xbox Live Arcade|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=15 ліпеня 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831110818/http://www.hl-inside.ru/comments/?1216068597|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news&id=3501|title=''Portal: Still Alive'' — эксклюзивно для Xbox 360!|lang=ru|publisher=GameTech|date=15 ліпеня 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://archive.today/20150831111306/http://www.gametech.ru/cgi-bin/show.pl?option=news&id=3501|archivedate=2015-08-31|url-status=dead}}</ref>, аднак пазней маркетынгавы дырэктар «''Valve''» Даг Ламбардзі удакладніў, што новая гульня з’яўляецца толькі дадаткам да арыгінальнага «''Portal''»<ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1216309106|title=Даг Ломбарди о ''Still Alive''|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=17 ліпеня 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4mok644?url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1216309106|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>. == Промасайт гульні == Задоўга да выпуску гульні быў запушчаны яе промасайт «''ApertureScience.com''», які спачатку быў аформлены як [[Інтэрфейс каманднага радка|камандная кансоль]] кіравання «''GLaDOS''» v. 1.07 (якая пазней змянілася на v. 1.09). Для ўваходу ў сістэму трэба было ўвесці «''LOGIN''», «''LOGON''» ці «''USER''» і любое слова ў якасці імя, а ў якасці пароля выкарыстаць «''Portal''» ці «''PORTALS''». Такім чынам можна было атрымаць доступ да карыстальніцкай часткі сістэмы з тузінам даступных камандаў. Апроч таго, можна было выкарыстаць логін і пароль, схаваныя ў гульні — «''CJOHNSON''» і «''TIER3''», адпаведна. Такім чынам можна атрымаць адміністрацыйны доступ да «''GLaDOS''», у якім, аднак, допуск да раней недаступных каманд па-ранейшаму закрыты. Розніца складаецца ў тым, што дадаўся яшчэ адзін файл — «''NOTES''». Яго можна выклікаць і прачытаць кароткую гісторыю Лабараторыі. У прыватнасці, вядома, што спачатку «''Aperture Science''» займалася стварэннем шторак для ваннай. А нехта «''C. Johnson''», пад чыім логінам быў здзейснены ўваход — не хто іншы, як Кэйв Джонсан, дырэктар «''Aperture Science''»<ref name="Aperture Science Website Guide">{{cite web|url=http://maki-tak.deviantart.com/journal/Aperture-Science-Website-Guide-223943610|author=Maki-Tak|title=Aperture Science Website Guide|lang=en|publisher=DeviantART|date=1 кастрычніка 2010|accessdate=1 верасня 2015|archiveurl=https://archive.today/20150901052004/http://maki-tak.deviantart.com/journal/Aperture-Science-Website-Guide-223943610|archivedate=2015-09-01|url-status=dead}}</ref>. Нягледзячы на тое, што «''HELP''» выводзіць усе дапушчальныя каманды, існуе яшчэ і адна недакументаваная. Калі ўвесці часта сустраканую ў гульні фразу «''THECAKEISALIE''» («''Торцік — хлусня''»), то можна ўбачыць паведамленне, пакінутае адным з супрацоўнікаў Лабараторыі, у якім ён выкладае свае страхі і сумневы. «''Калі ты апошні раз пакідаў будынак? А нехта пасля цябе выходзіў вонкі? Я не ведаю, чаму комплекс ізаляваны. Я не ведаю, хто ў нас за галоўнага. Не думаю, што фраза „пайду дахаты“ зараз ставіцца да нашай працы''». Таксама ў запісцы кажацца, што нягледзячы на праблемы з фінансаваннем і абсталяваннем у радавых супрацоўнікаў, у комплексе быў пабудаваны ''Цэнтр развіцця'' ({{lang-en|Enrichment Center}}). «''Але я выявіў некалькі рэчаў, прыкладам, на гэтых тэрміналах надпісы могуць выводзіцца не палітарна, а адразу цалкам. Пакуль мы працуем на абсталяванні дваццацігадовай даўнасці, у іх аднекуль знайшліся сродкі на тое, каб выбудаваць Цэнтр развіцця''». Гэты зварот падмацаваны выявай з камеры назірання. На выяве — нешта, што напамінае камеру, у якой напачатку гульні з’яўляецца Чэл. Аднак, уся абстаноўка ў гэтай камеры старая (прыкладам, замест капсулы — іржавая кушэтка, такая была паказана на «''{{нп5|Game Developers Conference}}''»). Выява камеры падпісана «''01 падвал адпачынку''» ({{lang-en|01 Relaxation Vault}}). «''Паглядзі на запіс камеры. Чым бы гэты „падвал адпачынку“ не з’яўляўся, дзвярэй у яго няма''». Пад канец паведамлення ёсць прыпіска, што, калі будзе праходзіць начальнік, трэба націснуць «''<code>Enter</code>''». Калі гэта зрабіць, або націснуць на любую літарную клавішу, то з’явіцца табліца з інфармацыяй пра выдаткі. У прыватнасці, амаль мільён [[Долар ЗША|долараў]] быў укладзены ў штосьці, абазначанае «''INTUB-XLG''»<ref name="Aperture Science Website Guide"/>. У снежні 2007 года на сайт была дададзена новая выява з камеры назірання. Яно было падпісана як «''07 Святочны падвал''» ({{lang-en|07 Holiday Vault}}) і паказвала [[Божае Нараджэнне|калядную]] абстаноўку: елка з міні-фігуркамі персанажаў гульні «''[[Team Fortress 2]]''», Куба-кампаньёна ў шапцы [[Санта-Клаўс]]а, каляднымі шкарпэткамі з лагатыпамі трох новых гульняў набору «''[[The Orange Box]]''», а таксама славуты торт<ref name="Gamer.ru">{{cite web|url=http://www.gamer.ru/everything/obnovlenie-sayta-aperturescience-ili-rozhdestvenskoe-pozdravlenie-ot-valve|title=Обновление сайта ApertureScience или рождественское поздравление от Valve|lang=ru|publisher=Gamer.ru|date=25 снежня 2010|accessdate=1 верасня 2015|archiveurl=https://archive.today/20150901083553/http://www.gamer.ru/everything/obnovlenie-sayta-aperturescience-ili-rozhdestvenskoe-pozdravlenie-ot-valve|archivedate=2015-09-01|url-status=dead}}</ref>. Пасля афіцыйнага анонса «''[[Portal 2]]''» у сакавіку 2010 года на сайце «''ApertureScience.com''» стаў паступова папаўняцца тэкст гісторыі Лабараторыі<ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/articles/aperture-history/|title=Статьи//История Aperture Science|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=25 марта 2010|description=«Всё ещё заинтересованы в Aperture? Присматривайте за официальным сайтом Aperture Science, на который Valve иногда добавляет новое содержимое»|accessdate=1 сентября 2015|archiveurl=https://archive.today/20150901070600/http://www.hl-inside.ru/articles/aperture-history/|archivedate=2015-09-01|url-status=dead}}</ref>. У пярэдадне Каляд 2010 года на сайце з’явілася новая выява — «''10 Святочны падвал''» ({{lang-en|10 Holiday Vault}}), стылізаваны ўжо пад «''Portal 2''». Выяву суправаджала хорава-інструментальнае выкананне песні «''[[Still Alive]]''». Пры гэтым [[інтэрфейс]] каманднага радка стаў недаступны для наведнікаў сайта<ref name="Gamer.ru"/><ref>{{cite web|url=http://lambdageneration.com/news/other/aperturescience-com-updated-new-holiday-vault-camera-feed/|title=ApertureScience.Com Updated — New Holiday Vault Camera Feed|lang=en|publisher=LambdaGeneration|date=24 снежня 2010|accessdate=1 верасня 2015|archiveurl=https://archive.today/20150901084600/http://lambdageneration.com/news/other/aperturescience-com-updated-new-holiday-vault-camera-feed/|archivedate=2015-09-01|url-status=dead}}</ref>. Некаторы час на сайце таксама месціўся таймер, які быў запушчаны падчас «''бульбяной ARG''», злучанай з датай канчатковага рэлізу «''Portal 2''»<ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1302883764|title=Помогите выпустить ''Portal 2'' раньше!|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=15 красавіка 2011|accessdate=1 верасня 2015|archiveurl=https://archive.today/20150901093436/http://www.hl-inside.ru/comments/?1302883764|archivedate=2015-09-01|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vg247.com/2011/04/15/valves-arghh-countdown-ends-in-around-30-minutes/|title=Lend Your CPU to GLaDOS by Playing ''Potato Sack'' Games|lang=en|publisher=VG247|date=15 красавіка 2011|accessdate=1 верасня 2015|archiveurl=https://archive.today/20150901093652/http://www.vg247.com/2011/04/15/valves-arghh-countdown-ends-in-around-30-minutes/|archivedate=2015-09-01|url-status=dead}}</ref>. У наш час промасайт «''ApertureScience.com''» утрымлівае толькі выяву з камеры «''10 Святочнага падвала''»<ref>{{cite web|url=http://aperturescience.com/|title=ApertureScience.com|lang=en|publisher=Официальный промосайт игры ''Portal''|accessdate=1 верасня 2015}}</ref>. == Саўндтрэк == Спачатку афіцыйны [[саўндтрэк]] не выпускаўся асобна якім-небудзь спосабам, і ўся музыка здабывалася прама з [[Канфігурацыя праграмнага забеспячэння|GCF]]-архіва «''Portal''». З усіх музычных файлаў толькі апошні, «''[[Still Alive]]''» (''Усё яшчэ жывая''), з’яўляецца песняй: яе выконвае актрыса, якая агучыла «''[[GLaDOS]]''», [[Элен Мак-Лейн]], а напісана песня музыкантам {{нп5|Джонатан Колтан|Джонатанам Колтанам||Jonathan Coulton}}. Гэта песня гучыць падчас фінальных цітраў гульні, а яе інструментальная версія іграецца радыёпрымачамі, якія можна знайсці на некаторых гульнявых картах<ref>{{cite web|url=http://www.jonathancoulton.com/2007/10/15/portal-the-skinny/|title=''Portal'': The Skinny |lang=en|publisher=Афіцйны сайт [[Джонатан Колтан|Джонатана Колтана]]|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830091747/http://www.jonathancoulton.com/2007/10/15/portal-the-skinny/|archivedate=30 августа 2015}}</ref>. Усе астатнія кампазіцыі ў саўндтрэку «''Portal''» напісаны {{нп5|Кэлі Бэйлі|Кэлі Бэйлі||Kelly Bailey (composer)}} — гукарэжысёрам «''[[Valve]]''» і аўтарам саўндтрэкаў амаль да ўсім гульням серыі «''[[Half-Life (серыя)|Half-Life]]''». У «''Portal''» суаўтарам Кэлі Бэйлі па саўндтрэку выступае амерыканскі кампазітар {{нп5|Майк Мараскі|||Mike Morasky}}<ref>{{cite web |url=http://www.nme.com/photos/23-of-the-coolest-ever-video-game-soundtracks/383443#/photo/1 |title=23 Of The Coolest Ever Video Game Soundtracks|lang=en|publisher=''[[New Musical Express]]''|accessdate=30 августа 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830100236/http://www.nme.com/photos/23-of-the-coolest-ever-video-game-soundtracks/383443|archivedate=30 августа 2015}}</ref>. 21 снежня 2007 года «''[[Valve Corporation|Valve]]''» выпусціла альбом «''[[The Orange Box|The Orange Box Original Soundtrack]]''», што ўяўляў сабой падборку з 19-і музычных тым з «''{{нп5|Half-Life 2: Episode One|||}}''», «''[[Half-Life 2: Episode Two]]''», «''[[Team Fortress 2]]''» і «''Portal''». Ад «''Portal''» у складанку ўвайшлі шэсць кампазіцый і песня «''Still Alive''». Таксама на дыску «''The Orange Box Original Soundtrack''» прысутнічае трэк «''Still Alive (J.C. Mix)''» — [[Вакаліст|вакальны]] {{нп5|рэмікс|||Remix}} арыгінальнай песні, зроблены яе аўтарам Джонатанам Колтанам<ref>{{cite web |url=http://storefront.steampowered.com/Steam/Marketing/message/1378/|title=Friday, December 21 2007|lang=en|publisher=[[Steam]]|date=21 снежня 2015|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830101848/http://storefront.steampowered.com/Steam/Marketing/message/1378/|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>. Пасля выхаду «''[[Portal 2]]''» саўндтрэк да першай часткі быў улучаны ў чатырохдыскавае выданне «''Portal 2: Songs to Test By (Collectors Edition)''», выпушчанае 30 кастрычніка 2012 года<ref>{{cite web |url=https://www.engadget.com/2012/09/24/portal-2-songs-to-test-by-collectors-edition-out-on-october-3/|title=''Portal 2: Songs to Test By (Collectors Edition)'' out on Oct. 30|lang=en|publisher=Engadget|date=24 верасня 2012|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830102747/http://www.engadget.com/2012/09/24/portal-2-songs-to-test-by-collectors-edition-out-on-october-3/|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>. 14 верасня 2014 года саўндтрэк да «''Portal''» стаў даступны для бясплатнай загрузкі ў «''Steam Music Player''»<ref>{{cite web|url=http://store.steampowered.com/news/14358/|title=Introducing the Steam Music Player|lang=en|publisher=[[Steam]]|date=24 верасня 2014|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830103313/http://store.steampowered.com/news/14358/|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>. Ніжэй пададзены поўны спіс гукавых тэм, што былі ў гульні, прыблізна ў парадку з’яўлення: {{tracklist | title1 = Subject Name Here | note1 = уключаны ў «''The Orange Box OST''» | length1 = 1:44 | title2 = Taste of Blood | length2 = 3:06 | title3 = Android Hell | length3 = 3:45 | title4 = Self Esteem Fund | note4 = уключаны ў «''The Orange Box OST''» | length4 = 3:30 | title5 = Procedural Jiggle Bone | length5 = 4:34 | title6 = 4000 Degrees Kelvin | note6 = уключаны ў «''The Orange Box OST''» | length6 = 1:01 | title7 = Stop What You Are Doing | note7 = уключаны ў «''The Orange Box OST''» | length7 = 4:00 | title8 = Party Escort | length8 = 4:21 | title9 = You’re Not a Good Person | note9 = уключаны ў «''The Orange Box OST''» | length9 = 1:24 | title10 = No Cake For You | length10 = 4:05 | title11 = You Can’t Escape You Know | note11 = уключаны ў «''The Orange Box OST''» | length11 = 6:24 | title12 = [[Still Alive]] | note12 = уключаны ў «''The Orange Box OST''» | length12 = 2:56 }} == Водгукі == «''Portal''» быў прызнаны адной з лепшых гульняў складанкі «''[[The Orange Box]]''» і часта атрымліваў больш высокія ацэнкі рэцэнзентаў, чым «''[[Half-Life 2: Episode Two]]''» ці «''[[Team Fortress 2]]''». Журналістамі была адзначана ўнікальная {{нп5|гульнявая механіка|||Game mechanics}}, а таксама чорны гумар<ref name="g4_review">{{cite web|url=http://www.g4tv.com/xplay/reviews/1629/The_Orange_Box.html|author=Jonathan Hunt|title=''The Orange Box'' Review — Xbox 360|lang=en|publisher=''G4tv''|date=16 кастрычніка 2007|accessdate=24 лістапада 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/613KgCbfd?url=http://www.g4tv.com/games/xbox-360/38752/the-orange-box/review/|archivedate=19 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Некаторыя крытыкі няўхвальна паставіліся да празмерна пустых памяшканняў гульні і яе невялікай працягласці<ref>{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2007/10/09/portal-review?page=1|author=Dan Adams|title=''Portal'' Review (страница 1)|lang=en|publisher=[[IGN]]|date=9 кастрычніка 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830113600/http://www.ign.com/articles/2007/10/09/portal-review?page=1|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>. Нягледзячы на гэта, гульня атрымала мноства ўзнагарод па выніках [[2007]] года. {{Video game reviews |1UP = 9,0/10<ref>{{cite web|url=http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3163578|author=Shawn Elliot|title=''Portal'' (PC)|lang=en|publisher=1UP.com]date=10 кастрычніка 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/613KhN5op?url=http://www.1up.com/reviews/portal|archivedate=2011-08-19|url-status=dead}}</ref> |EuroG = 9/10<ref>{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/portal-review|author=Tom Bradwell|title=''Portal''|lang=en|publisher=''Eurogamer''|date=10 кастрычніка 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830112247/http://www.eurogamer.net/articles/portal-review|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref> |G4 = 5/5<ref name="g4_review"/> |GSpy = 4,5/5,0<ref>{{cite web|url=http://pc.gamespy.com/pc/portal/826434p1.html|author=Sal Accardo|title=''Portal'' (PC)|lang=en|publisher=GameSpy|date=9 кастрычніка 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4mMy1cL?url=http://pc.gamespy.com/pc/portal/826434p1.html|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref> |IGN = 8,2/10<ref>{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2007/10/09/portal-review?page=2|author=Dan Adams|title=''Portal'' Review (старонка 2)|lang=en|publisher=[[IGN]]|date=9 кастрычніка 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830113709/http://www.ign.com/articles/2007/10/09/portal-review?page=2|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref> |AG = 83%<ref>{{cite web|url=http://www.ag.ru/games/portal/review|author=Владимир Горячев|title=Обзор игры ''Portal''|lang=en|publisher=Absolute Games|date=15 кастрычніка 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830114243/http://www.ag.ru/games/portal/review|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref> |СИ = 10/10<ref>«Страна Игр» № 21(246), 2007</ref><ref name="crit_gameland"/> |ИМ = 9/10<ref name="crit_igromania"/> |MC = 90/100<ref name="metacritic"/> |GR = 90,4 %<ref name="critics"/> }} Нямала гульнявых журналістаў выдалі «''Portal''» узнагароду «Лепшая гульня 2007 года». Сярод іх былі аўстралійская відэагульнявая перадача «''Good Game''» («''Game of the Year''»)<ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/tv/goodgame/stories/s2115530.htm|title=Good Game Stories — Game of the Year|lang=en|publisher=''Good Game''|date=12 снежня 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4mVTcFo?url=http://www.abc.net.au/tv/goodgame/stories/s2115530.htm|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>, прысвечаны гульням партал «''{{нп5|Shacknews}}''» («''Game of the Year''»)<ref>{{cite web|url=http://www.shacknews.com/article/50594/game-of-the-year-awards|author=Shack Staff|title=Game of the Year Awards 2007|lang=en|publisher=[[Shacknews]]|date=4 студзеня 2008|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830120135/http://www.shacknews.com/article/50594/game-of-the-year-awards|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref> і забаўляльны рэсурс «''The A.V. Club''» («''Best Game of 2007''»)<ref>{{cite web|url=http://www.avclub.com/article/best-games-of-2007-2115|author=Chris Dahlen, Gus Mastrapa|title=Best Games of 2007|lang=en|publisher=''The A.V. Club''|date=23 снежня 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830120513/http://www.avclub.com/article/best-games-of-2007-2115|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>. Брытанскі партал «''Way of the Rodent''» падчас цырымоніі «''Rodent Game Awards''» назваў распрацоўку «''Valve''» «''Deep Silver Game of the Year 2007''» («''Цёмна-срэбная гульня 2007 года''»), заявіўшы, што «''Portal'' — экстраардынарны. Ніколі раней гулец не атрымліваў ва ўзнагароду магчымасць падгледзець і даведацца, што нашы ўяўленні пра відэагульнявыя сцены хібныя; магчымасць пабываць па іншы бок матавага шкла, магчымасць пракрасціся ў самае нутро гульні»<ref name="rodent">{{cite web|url=http://www.wayoftherodent.com/features/RodentAwards2007Results.htm|author=Rodentia|title=Rodent Awards 2007|lang=en|publisher=Way of the Rodent|date=люты 2008|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830123627/http://www.wayoftherodent.com/features/RodentAwards2007Results.htm|archivedate=30 августа 2015}}</ref><ref name="rodent_sc">{{cite web|url=https://www.softclub.ru/news/2008/03/13/21299-itogi-tseremonii-rodent-game-awards-2007|title=Итоги церемонии Rodent Game Awards 2007|lang=ru|publisher=«СофтКлаб»|date=13 сакавіка 2008|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://archive.today/20150830125941/https://www.softclub.ru/news/2008/03/13/21299-itogi-tseremonii-rodent-game-awards-2007|archivedate=2015-08-30|url-status=dead}}</ref>. Еўрапейскі відэагульнявы сайт «''Eurogamer''» паставіў гульню на першае месца ў рэйтынгу «''Top 50 Games of 2007''» («''50 лепшых гульняў 2007 года''»)<ref>{{cite web|url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=89793&page=3|title=''Eurogamer''’s Top 50 Games of 2007 • Page 3|lang=en|publisher=''Eurogamer''|date=28 снежня 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830130321/http://www.eurogamer.net/articles/eurogamers-top-50-games-of-2007-10-1-article?page=3|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>. Калегі «''[[Valve]]''» па індустрыі таксама ацанілі працу кампаніі. На канферэнцыі «''[[Game Developers Conference]]''» у рамках праграмы ўзнагароджання выбітных гульняў «''Portal''» атрымаў найвышэйшую прэмію года — «''2007 Game of the Year''» («''Гульня года 2007''»)<ref name="GDC_aw">{{cite web|url=http://www.gamechoiceawards.com/archive/gdca_8th.html|title=8th Annual Game Developers Choice Awards|lang=en|publisher=Game Developers Choice Awards|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830131306/http://www.gamechoiceawards.com/archive/gdca_8th.html|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>. Расійскія друкаваныя часопісы падтрымалі заходніх агляднікаў, але не ацанілі гульню гэтак жа высока. «''[[Игромания (часопіс)|Игромания]]''» ганаравала ёй пятае месца ў рэйтынгу «''Вынікі 2007 года: 10 лепшых гульняў''»<ref>{{cite web|url=http://www.igromania.ru/articles/55783/Itogi_2007_goda_10_luchshih_igr.htm|title=Итоги 2007 года: 10 лучших игр|publisher=«[[Игромания (часопіс)|Игромания]]»|date=8 сакавіка 2008|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830131605/http://www.igromania.ru/articles/55783/Itogi_2007_goda_10_luchshih_igr.htm|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>, а «[[Страна Игр]]» прызнала «''Лепшай галаваломкай''»<ref>{{cite web|url=http://www.gameland.ru/spec/40158/|title=Лучшие игры 2007 года: Номинации по жанрам|lang=ru|publisher=Gameland|date=1 лютага 2008|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830131749/http://www.gameland.ru/spec/40158/|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref><ref name="si_mag">Журнал «[[Страна Игр]]» № 03(252), февраль 2008</ref>. Усе крытыкі безумоўна прызналі «''Portal''» звышарыгінальным прадуктам гульнявой прамысловасці. Далей усіх пайшоў забаўляльны амерыканскі канал «''G4tv''», які абагульніў усе думкі, назваўшы працу дызайнераў «''Valve''» як «''Most Original Game''» («''Самая арыгінальная гульня''»)<ref>{{cite web|url=http://www.g4tv.com/articles/54795/x-play-best-of-2007-most-original-game/|title=X-Play Best of 2007: Most Original Game|lang=en|publisher=G4tv|date=18 снежня 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830133345/http://www.g4tv.com/articles/54795/x-play-best-of-2007-most-original-game/|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>. Іншыя аглядальнікі былі больш канкрэтнымі. Павагу і хвалу заслужылі гульнявыя механіка і дызайн. Аўтары папулярных комік-стрыпаў «''{{нп5|Penny Arcade}}''» ацанілі гульнявы працэс словамі «''Best New Game Mechanic''» («''Лепшая новая гульнявая механіка''»)<ref name="pennyarcade">{{cite web|url=http://www.penny-arcade.com/comic/2007/12/28|title=We’re Right Returns|lang=en|publisher=''Penny Arcade''|date=28 снежня 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/613KpspnB?url=http://www.penny-arcade.com/comic/2007/12/28|archivedate=2011-08-19|url-status=dead}}</ref>, а ўжо памянёная «''Страна Игр''» знайшла ў праекце «''Лепшы арыгінальны геймдызайн''»<ref name="si_mag"/><ref name="si_spec">{{cite web|url=http://www.gameland.ru/spec/40418/|title=Лучшие игры 2007 года: Специальные награды|lang=ru|publisher=Gameland|date=1 лютага 2008|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830135726/http://www.gameland.ru/spec/40418/|archivedate=30 августа 2015}}</ref>. Апроч «''Лепшай гульні''» мужчынскі часопіс «''Way of the Rodent''» узнагародзіў «''Portal''» за Тэставы пакой 19, які ён назваў «''Best Game Level''» («''Лепшы гульнявы ўзровень''»)<ref name="rodent"/><ref name="rodent_sc"/>. А распрацоўнікі відэагульняў ацанілі і дызайн, і геймплэй адразу, падарыўшы камандзе гульні на «''Game Developer Choice Awards''» трафеі «''2007 Best Game Design''» («''Лепшы гульнявы дызайн 2007''»)<ref name="GDC_aw"/> і «''2007 Innovation''» («''Інавацыя 2007''»)<ref name="GDC_aw"/>. Значнай доляй арыгінальнасці «''Portal''» надарылі сцэнарысты, стварыўшы займальны сюжэт і незвычайных персанажаў. «''[[GLaDOS]]''» атрымала ад канала «''G4tv''» узнагароду «''Best New Character''» («''Лепшы арыгінальны персанаж''»)<ref>{{cite web|url=http://www.kotaku.com.au/2007/12/xplay_awards_bioshock_game_of_/|author=Mike Fahey|title=X-Play Awards ''BioShock'' Game of the Year|lang=en|publisher=[[Kotaku|Kotaku Australia]]|date=19 снежня 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830143242/http://www.kotaku.com.au/2007/12/xplay_awards_bioshock_game_of_/|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2007/12/18/arts/television/18game.html|author=Seth Schiesel|title=''BioShock'' Triumphs at TV Video Game Awards|lang=en|publisher=[[The New York Times]]|date=18 снежня 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830143520/http://www.nytimes.com/2007/12/18/arts/television/18game.html|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>, а Куб-кампаньён атрымаў ад «''Страны Игр''» прыз «''Лепшы персанаж другога плана''»<ref name="si_mag"/><ref name="si_spec"/>, якая была ў кроку ад таго, каб узнагародзіць «''GLaDOS''». Увесь сюжэт цалкам атрымаў прызнанне ад «''Penny Arcade''» («''Best Writing''» — «''Лепшы сюжэт''»)<ref name="pennyarcade"/>. Музыка, напісаная для гульні, таксама атрымала некалькі ўзнагарод і была ацэнена гульцамі. «''Penny Arcade''» прызналі музыку як «''Best Soundtrack''» («''Лепшы саўндтрэк''»)<ref name="pennyarcade"/>. Са стана крытыкаў выступіў інфармацыйны партал пра індустрыю забавак «''[[IGN]]''», знойдучы песню «''[[Still Alive]]''» [[Джонатан Колтан|Джонатана Колтана]] «''Лепшай песняй для фінальных цітраў''» («''Best End Credit Song''»)<ref>{{cite web|url=http://bestof.ign.com/2007/xbox360/13.html|title=IGN Best of 2007|lang=en|publisher=[[IGN]]|date=26 снежня 2007|accessdate=24 лістапада 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080517054834/http://bestof.ign.com/2007/xbox360/13.html|archivedate=17 мая 2008|url-status=dead}}</ref>. Як ужо было сказана, «''Portal''» быў вельмі цёпла прыняты не толькі гульнявой крытыкай<ref name="critics"/><ref name="metacritic"/><ref name="crit_igromania"/><ref name="crit_gameland">{{cite web|url=http://www.gameland.ru/post/39283/|author=Игорь Сонин|title=''Portal''. Обзор|lang=ru|publisher=Gameland|date=15 кастрычніка 2007|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830153340/http://www.gameland.ru/post/39283/|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>, якая часам звала гульню геніяльнай. Гульцы пры першай жа магчымасці выявілі сябе ў вобласці стварэння [[Мадыфікацыя (камп’ютарныя гульні)|мадыфікацый]] і новых [[Узровень (камп’ютарныя гульні)|гульнявых карт]], у тым ліку і дзякуючы таму, што ў «''Portal''» з самага пачатку была закладзена зручная сістэма дадання цэлых набораў узроўняў галаваломак. Карыстальніцкія распрацоўкі з’яўляюцца не толькі на буйных парталах накшталт «''GameBanana''»<ref>{{cite web|url=http://portal.gamebanana.com/|title=''Portal''|lang=en|publisher=GameBanana — The Game Customization Community|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151031112933/http://portal.gamebanana.com/|archivedate=31 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. З моманту выхаду гульні адкрыліся спецыялізаваныя рэсурсы, на якіх ёсць аматарскія карты ў вялікай колькасці<ref>{{cite web|url=http://www.portalgamemaps.com/|title=Maps and Game Resources for ''Portal'' and ''Portal 2'' Games|lang=en|publisher=''Portal'' Game Maps|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830160945/http://www.portalgamemaps.com/|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thinkingwithportals.com/|title=''Portal 2'' Mapping Community|lang=en|publisher=ThinkingWithPortals|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830161148/http://www.thinkingwithportals.com/|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref>. Сур’ёзным адкрыццём стваральнікаў мадыфікацый быў той факт, што механіка «''Portal''» дастасоўная і да іншых аднакарыстальніцкіх гульняў на рухавіку «''[[Source]]''» — дастаткова толькі скапіяваць карты гульні ў каталог «''Portal''»<ref>{{cite web|url=http://www.primotechnology.com/2007/10/17/half-life-2-portal/|author=Alex Petraglia|title=''Half-Life 2: Portal''|lang=en|publisher=Primotech|date=17 кастрчніка 2007|accessdate=24 лістапада 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100306045404/http://www.primotechnology.com/2007/10/17/half-life-2-portal/|archivedate=6 сакавіка 2010|url-status=dead}}</ref>. Нарэшце, аматары [[Adobe Flash|Flash]]-гульняў, група «''We Create Stuff''», стварылі двухмерную версію «''Portal: The Flash Version''» са сваімі, арыгінальнымі ўзроўнямі<ref>{{cite web|url=http://portal.wecreatestuff.com/|title=''Portal: The Flash Version''|lang=en|publisher=We Create Stuff|accessdate=30 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150830163158/http://portal.wecreatestuff.com/|archivedate=30 жніўня 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.pcworld.com/gameon/archives/005669.html|author=Matt Peckham|title=''Portal: The Flash Version''|lang=en|publisher=PC World|date=11 кастрычніка 2007|url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4mZY7A8?url=http://blogs.pcworld.com/gameon/archives/005669.html|archivedate=2011-01-28}}</ref>, якія пазней былі перанесены ў якасці набору дадатковых карт «''Portal: The Flash Version Mappack''» у [[Персанальны камп’ютар|ПК]]-выданне гульні<ref name="flashp_pack"/><ref name="flashp_pack_hli"/>. Апроч таго, натхніўшыся, паводле слоў аўтара, «''Portal: The Flash Version''», французскі распрацоўнік, вядомы пад мянушкай «''T4ils''», стварыў {{нп5|Homebrew (камп’ютарныя гульні)|homebrew||Homebrew (video games)}}-гульню для «''[[Nintendo DS]]''» — «''StillAliveDS''»<ref>{{cite web|url=http://stillaliveds.free.fr/index.php?page=theGame|title=''StillAliveDS'': The Game|lang=en|publisher=''StillAliveDS''|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080805191511/http://stillaliveds.free.fr/index.php?page=theGame|archivedate=2008-08-05}}</ref>. У ёй захаваны асноўныя рысы гульнявой механікі арыгінальнай гульні, аднак у мэты кожнага ўзроўню ўваходзіць не толькі дасягненне выхаду, але і збор чатырох кавалачкаў торта<ref>{{cite web|url=http://portablevideogamer.com/2008/05/the-dark-humor-of-portal-is-still-alive-on-the-nintendo-ds/|author=Kris|title=The Dark Humor of ''Portal'' Is Still Alive On the Nintendo DS|lang=en|publisher=Portable VideoGamer|date=25 мая 2008|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080805183532/http://portablevideogamer.com/2008/05/the-dark-humor-of-portal-is-still-alive-on-the-nintendo-ds/|archivedate=2008-08-05}}</ref>. Таксама ў гульні ёсць просты {{нп5|рэдактар ўзроўняў||ru|Редактор уровней}}, які дазваляе хутка ствараць новыя гульнявыя карты<ref>{{cite web|url=http://stillaliveds.free.fr/index.php?page=tutorial|title=''StillAliveDS'': Tutorial|lang=en|publisher=''StillAliveDS''|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080730195440/http://stillaliveds.free.fr/index.php?page=tutorial|archivedate=2008-07-30}}</ref>, якія прапанавалася выкладваць на афіцыйным сайце праграмы<ref>{{cite web|url=http://stillaliveds.free.fr/index.php?page=browse&recherche=1&type=1&limite=10&showAll=1|title=''StillAliveDS'': Browse All Maps|lang=en|publisher=''StillAliveDS''|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080804172933/http://stillaliveds.free.fr/index.php?page=browse&recherche=1&type=1&limite=10&showAll=1|archivedate=2008-08-04}}</ref>. «''StillAliveDS''» таксама адрознівае {{нп5|графічны дызайн|||Graphic design}}, выкананы ў стылі, непадобным да арыгінальнай гульні. [[Файл:Куб Кампаньён.jpg|thumb|''Уцяжараны грузавы куб-кампаньён'' — упадабаны многім гульцам і журналістам неадушаўлёны герой аднаго з узроўняў гульні.]] Апроч таго, фанаты выявілі вялікую актыўнасць у іншай вобласці. Аматары гульні ацанілі [[чорны гумар]], што атачаў Куба-кампаньёна, і самі прывязаліся да гэтага нежывога героя. Па [[World Wide Web|Сусветнаму павуцінню]] сталі шырыцца розныя {{нп5|фан-арт||ru}}ы, шпалеры для працоўнага стала і больш крэатыўныя варыянты рэалізацыі сваёй прыхільнасці да героя гульні. Апроч гэтага, у Інтэрнэце з’явіўся шаблон-{{нп5|разгортка|||Net (polyhedron)}}, які можна надрукаваць, і склеіць сваю ўласную невялікую копію Куба-кампаньёна<ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1192619175|title=Ваш личный приятель-куб|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=17 кастрычніка 2007|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831043548/http://www.hl-inside.ru/comments/?1192619175|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref>. {{нп5|Модынг|Модэр||Modding}} Магнус Персан пайшоў яшчэ далей і зрабіў з {{нп5|Арганічнае шкло|акрылу||Poly(methyl methacrylate)}} функцыянуючы корпус [[Сістэмны блок|сістэмнага блока]] ў выглядзе Куба-кампаньёна<ref>{{cite web|url=http://modnews.ru/news/view/1158|title=Weighted Companion, вызывающий любовь|lang=ru|publisher=ModNews|date=22 студзеня 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831043305/http://modnews.ru/news/view/1158|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref>. Аўтары вебкомикса «''Penny Arcade''» не прамінулі магчымасці пасмяяцца з папулярнага стварэння і памянулі Куб у адным са сваіх мастацкіх твораў<ref>{{cite web|url=http://www.penny-arcade.com/comic/2007/10/19|title=It’s So Goddamn Late|lang=en|publisher=''Penny Arcade''|date=19 кастрычніка 2007|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831043935/http://www.penny-arcade.com/comic/2007/10/19|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref>. Каманда «''Valve Corporation''» чакала такую рэакцыю публікі, таму ў іх краме сувенірных тавараў амаль адразу пасля выхаду гульні з’явілася мяккая цацка «''Weighted Companion Cube''», якая была спрададзена ў пярэдадне [[Каляды|Каляд]] і [[Новы год|Новага года]]<ref>{{cite web|url=http://store.valvesoftware.com/productshowcase/productshowcase_WCC-Plush.html|title=Weighted Companion Cube Plush|lang=en|publisher=[[Steam]]}}</ref>. Іншыя распрацоўнікі камп’ютарных гульняў таксама аддалі даніну павагі вынаходству «''Valve''». Так, у камп’ютарнай гульні «''{{нп5|Тургар (гульня)|Тургар|ru|Тургор (игра)}}''» у якасці [[яйка Велікоднае (несапраўднае)|велікоднага яйка]] у некалькіх лакацыях можна знайсці пакрытыя куродымам фрагменты Куба-кампаньёна<ref>{{cite web|url=http://turgor.world-of-design.net/rtcl/eastereggs.php|title=Пасхальные яйца|lang=ru|publisher=«Тургор: Голос Цвета»|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831052038/http://turgor.world-of-design.net/rtcl/eastereggs.php|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref>. Пазней «''Portal''» выйшла за межы індустрыі забавак. У 2010 годзе [[прафесар]] Майкл Эбат з невялікага [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскага]] прыватнага [[каледж]]а «{{нп5|Каледж Уобаш|Уобаш||Wabash College}}» пераканаў сваіх калег уключыць гульню ў праграму «''Што значыць быць чалавекам і як мы разумеем саміх сябе, нашы адносіны і наш свет''», абавязковую для кожнага першакурсніка. На гэту ідэю Эбата наштурхнуў артыкул на сайце «''{{нп5|Gamasutra}}''», у якой праводзіцца паралель паміж гульнявым светам «''Portal''» і ранняй працай сацыёлага {{нп5|Ірвінг Гофман|Ірвінга Гофмана||Erving Goffman}} «''Самапрэзентацыя ў штодзённым жыцці''» ({{lang-en|The Presentation of Self in Everyday Life}}) 1959 года<ref name="Wabash">{{cite web|url=http://www.themarysue.com/portal-college-course-wabash/|author=Susana Polo|title=''Portal'' Now Mandatory «Reading» for Wabash College Freshmen|lang=en|publisher=The Mary Sue|date=20 жніўня 2010|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831093318/http://www.themarysue.com/portal-college-course-wabash/|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamasutra.com/view/news/23960/Analysis_Portal_and_the_Deconstruction_of_the_Institution.php|author=Daniel Johnson|title=Analysis: ''Portal'' and the Deconstruction of the Institution|lang=en|publisher=[[Gamasutra]]|date=11 чэрвеня 2009|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831093502/http://www.gamasutra.com/view/news/23960/Analysis_Portal_and_the_Deconstruction_of_the_Institution.php|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref>. {{пачатак цытаты}} «''Хто я?''» з’яўляецца засяроджваннем гофманскага даследавання. Ён сцвярджае, што мы імкнёмся кантраляваць тое, як нас успрымаюць астатнія, і прыводзіць у якасці метафары акцёра, які выступае на сцэне з мэтай прадэманстраваць свае ідэі. {{comment|Джонсан|аўтар артыкула на «''Gamasutra''»}} апісвае гэта так: «…Мы гуляем сваю ролю, што патрабуе сталага ўмення… узаемадзейнічаць з іншымі. У аснове сцэны ляжыць пастаноўка. За кулісамі мы рэдка калі хочам адкрыцца іншым, там утрымліваецца праўда пра нашы цяжкасці, і раскрыць яе значыла б выставіць нашу асобу падманам для гледачоў — гэта лёгка б разбурыла ілюзію, у якой мы знаходзім сабе месца для ўзаемадзеяння з іншымі». Гэта напружанасць паміж закуліснымі махінацыямі і гульнёй на сцэне — менавіта тое, што «''Portal''» абмалёўвае гэтак бездакорна і, што немалаважна, гэтак інтэрактыўна. Гофман знайшоў бы ідэальны аб’ект даследавання ў «''[[GLaDOS]]''». Бінга! Задаць студэнтам гофманскую «Самапрэзентацыю» і адправіць праходзіць з ёю «''Portal''». {{oq|en|«Who am I?» is the focus of Goffman’s study. He contends we strive to control how we’re perceived by others, and he uses the metaphor of an actor performing on a stage to illustrate his ideas. Johnson describes it this way: «…we’re acting out a role that requires constant management…of the interaction. The front stage is the grounds of the performance. The backstage is a place we rarely ever want to reveal to others, it contains the truth of our obstruction and to reveal it would be to defraud our identity in front of the audience – it simply spoils the illusion of where we’re placing ourself in the interaction». This tension between backstage machination and onstage performance is precisely what Portal depicts so perfectly – and, no small detail, so interactively. Goffman would have found a perfect test subject in GLaDOS. Bingo! Assign students Goffman’s Presentation of Self and follow it up with a collective playthrough of Portal.}} {{канец цытаты|крыніца=Майкл Эбат, прафесар каледжа Уобаш<ref name="Wabash"/>}} == Карыстальніцкія мадыфікацыі == === «''Portal: The Flash Version Mappack''» === Пасля выхаду «''Portal''» фанацкая супольнасць прапанавала сваё бачанне [[Прыквел|перадгісторыі]] гульні. Так, пры стварэнні «''Portal: The Flash Version Mappack''», набору дадатковых карт па матывах «''{{нп5|Adobe Flash|Flash||Adobe Flash}}''»-версіі гульні<ref name="flashp_pack">{{cite web|url=http://www.shacknews.com/article/52522/flash-version-of-portal-converted|author=Nick Breckon|title=Flash Version of ''Portal'' Converted to Actual Map Pack|lang=en|publisher=Shacknews|date=5 мая 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831112334/http://www.shacknews.com/article/52522/flash-version-of-portal-converted|archivedate=31 жніўня 2015}}</ref>, група «''We Create Stuff''» дадала не толькі новыя гульнявыя элементы, але і паспрабавала зрабіць некаторыя сюжэтныя моманты<ref name="flashp_pack_hli">{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1209988076|title=''Portal: The Flash Version Mappack''|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=5 мая 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4mEp8YX?url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1209988076|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>. Прыкладам, у адным з пакояў гулец, каб прасунуцца далей, змушаны націснуць на кнопку. У выніку, апроч руху наперад, гулец таксама апускае некалькі мазгавых цэнтраў «''[[GLaDOS]]''» на карабель «''Барэй''». Апроч таго, аўтары паўтарылі недаказанасць «''GLaDOS''» пра нейкую «''небяспечную сілу, якая чакае Чэл знадворку''» — калі гулец пакідае сцены Лабараторыі, на яго нападае штурмавік Альянсу. Распрацоўнікаў «''We Create Stuff''» заўважылі ў «''Valve''», і частка карт «''The Flash Version Mappack''» была ўлучана ў «''Portal: Still Alive''»{{пераход|#Portal: Still Alive|blue}}<ref name="psa_flashpack">{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1216624330|title=Новыя карты ''Portal: Still Alive''|lang=en|publisher=Half-Life Inside|date=21 ліпеня 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4mGVbtX?url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1216624330|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>. === «''Portal: Prelude''» === Іншы буйны праект — {{нп5|Мадыфікацыя (камп’ютарныя гульні)|мадыфікацыя||Mod (video gaming)}} «''Portal: Prelude''», дзеянне якой адбываецца ў тыя часы, калі ''Лабараторыяй даследавання прыроды парталаў'' яшчэ кіравалі людзі. Гулец прымае на сябе ролю іншай паддоследнай дзяўчыны, Эбі, і праходзіць іншыя дзевятнаццаць тэставых камер пад назіраннем вучоных «''Aperture Science''». Пад канец гульні Эбі трапляе на абяцаную вечарыну з тортам, якая яшчэ не з’яўлялася падманам, а пазней робіцца сведкам запуску «''[[GLaDOS]]''». Калі ж суперкамп’ютар выходзіць з-пад кантролю і распыляе па Лабараторыі атрутны газ, вучоны, які выжыў, просіць Эбі ўсталяваць на «''GLaDOS''» ''модуль маралі'' (адзін з мазгавых цэнтраў камп’ютара, што змякчаў яго паводзіны), каб хоць як-небудзь абясшкодзіць ашалелы [[ШІ]]. == Працяг == {{main|Portal 2}} 21 лютага 2008 года вядучым [[геймдызайн]]ерам «''Portal''» {{нп5|Кімберлі Свіфт|||Kim Swift}} у эфіры канала «''G4tv''» была пацверджана распрацоўка другой часткі гульні<ref>{{cite web|url=http://www.cnews.ru/news/line/index.shtml?2008/02/22/289390|title=''Portal 2'' будет|lang=ru|publisher=CNews|date=22 лютага 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4mqRkSe?url=http://www.cnews.ru/news/line/index.shtml?2008%2F02%2F22%2F289390|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1203704027|title=Portal 2 подтверждён|date=???|accessdate=13 чэрвеня 2008|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4mtqEYI?url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1203704027|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>. Пасля гэтага, цягам амаль двух гадоў «''[[Valve]]''» трымала дэталі распрацоўкі і сюжэта «''Portal 2''» у сакрэце. Выняткам была выстаўленая ў 2008 годзе на сайце «''Breakdown Express''» інфармацыя пра пошук людзей для агучвання новага персанажа ў гульнях серыі «''Portal''» — Кэйва Джонсана, дырэктара «''Aperture Science''»<ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1213176964|title=Эксцентричный и уже мёртвый миллиардер|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=11 чэрвеня 2008|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4mvZef8?url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1213176964|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>. 1 сакавіка 2010 года разам з чарговым абнаўленнем «''Portal''» у гульню было дададзена новае дасягненне — «''Transmission Received''» («''Перадача атрымана''»), якое мае на ўвазе ўзаемадзеянне з радыёпрымачамі, што сустракаюцца ў гульні. У патрэбным месцы гэтыя радыёпрымачы пачынаюць атрымліваць сігналы [[Азбука Морзэ|кода Морзэ]] і перашкоды. Сігналы Морзэ пасылаюць паслядоўнасць {{нп5|MD5}}-хэшаў розных пашыраных фраз, а перашкоды з’яўляюцца кадрамі выяў, якія атрымліваюцца пры {{нп5|тэлебачанне з павольнай разгорткай|павольнай разгортцы|ru|телевидение с медленной развёрткой}}. Фразы, у сваю чаргу, з’яўляліся паролямі да «''{{нп5|BBS|||Bulletin board system}}''» «''Aperture Science''», дзе асабліва настойлівыя гульцы маглі атрымаць дадатковыя звесткі пра свет «''Portal''». Такім чынам, «''Valve''» запусціла чарговую {{нп5|Гульня ў альтэрнатыўнай рэальнасці|гульню ў альтэрнатыўнай рэальнасці||Alternate reality game}}<ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1267526646|title=Обновление ''Portal'' (01−03−2010)|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=2 сакавіка 2010|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831121946/http://www.hl-inside.ru/comments/?1267526646|archivedate=31 августа 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1267526670|title=''Portal'' ARG: истерия начинается|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=2 сакавіка 2010|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831122051/http://www.hl-inside.ru/comments/?1267526670|archivedate=31 августа 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/comments/?1267533733|title=''Portal'' ARG: хронология событий|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=2 сакавіка 2010|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150831122203/http://www.hl-inside.ru/comments/?1267533733|archivedate=31 августа 2015}}</ref>. 3 сакавіка яшчэ адно абнаўленне, «''Added Valuable Asset Retrieval''» («''Дададзена эвакуацыя каштоўнага супрацоўніка''»), злёгку змяніла канцоўку «''Portal''» — зараз Чэл нехта пачынае адцягваць з месца крушэння<ref name="New_ending"/>. Як высветлілася пазней, гэта канцоўка была дададзена ў якасці дадатковага «''злучнага мастка''» паміж першай і другой часткамі гульняў, а адцягваў Чэл назад Лабараторыю робат ''распарадчык вечарыны'', які дачакаўся моманту, калі паддоследная ляжа на жывот у належную «''паставу чакання распарадчыка''»{{пераход|#Змены ў гульні і тэхнічная рэалізацыя|blue}}<ref name="Portal_2_hub_3"/>. Праз дзень пасля абнаўлення, 5 сакавіка 2010 года, кампанія «''Valve''» афіцыйна анансавала «''Portal 2''», паведаміўшы, што гульня выйдзе да «''будучага святочнага сезона''». Сюжэт працягу развіваецца праз некаторы час у разбуранай Лабараторыі даследавання прыроды парталаў. Персанажам гульца зноў робіцца Чэл (якая ўтрымлівалася ў [[анабіёз]]е), а галоўным ворагам — усё тая ж «''[[GLaDOS]]''», якая, як і абяцала, засталася ў жывых<ref>{{cite web|url=http://www.hl-inside.ru/news/?2010.3.9|title=''Portal 2'': от пробы к хиту|lang=ru|publisher=Half-Life Inside|date=9 марта 2010|accessdate=31 жніўня 2015|archiveurl=https://www.webcitation.org/5w4myjGpr?url=http://www.hl-inside.ru/news/?2010.3.9|archivedate=2011-01-28|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.aperturescience.com/ Промасайт гульн]{{ref-en}} * [http://orange.half-life2.com/portal.html Старонка гульні] на сайце ''[[The Orange Box]]''{{ref-en}} * [http://www.gametrailers.com/game/3286.html Трэйлеры игры] на GameTrailers * {{youtube|bWUcVj31QaM|Акустычная версія «Still Alive» у выкананні аўтара}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Portal (серыя гульняў)}} {{Гульні Valve}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2007 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў ЗША]] kx5mg02h372v5qdu835pwv8nrto5t0h Кізлярскі каньячны завод 0 580689 5161245 5135327 2026-07-05T13:44:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161245 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Картка кампаніі |назва = Кізлярскі каньячны завод |лагатып = Логотип ККЗ.png |дэвіз = |тып = [[Акцыянернае таварыства]] |заснавана = 1885 |заснавальнікі = Давід Сараджышвілі |размяшчэнне = [[Кізляр]], [[Дагестан]] |ключавыя фігуры = [[Дружынін, Яўген Анатольевіч|Яўген Дружынін]] (генеральны дырэктар) |лістынг на біржы = |прадукцыя = [[Моцныя спіртныя напоі]] |абарот = 2,4 млрд рублёў (2013)<ref name="kp1">{{cite web |url=https://kp.ru/daily/26240.4/3121534/ |title=Ловушки приватизации |date=2014-06-05 |publisher=[[Комсомольская правда]] |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref> |чысты прыбытак = 500 млн рублёў (2013)<ref name="kp1" /> |активы = |капитализация = |колькасць супрацоўнікаў = 341 (2015)<ref name="prodji1">{{cite web |url=https://prodji.ru/evgenij-druzhinin-nasha-filosofiya-predelno-prosta-rabotat-luchshe-konkurentov/ |title=Евгений Дружинин: «Наша философия предельно проста – работать лучше конкурентов» |date=2015-09-12 |publisher=Проджи |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref> |подразделения = |матчына кампанія = уласнасць Расійскай Федэрацыі |дочерние компании = |викисклад = Kizlyar Brandy Factory |сайт = kizlyar-cognac.ru }} '''Кізлярскі каньячны завод ''' — расійскі вытворца [[Моцныя спіртныя напоі|моцных спіртных напояў]], размешчаны ў горадзе [[Кізляр]], [[Дагестан]]. Уваходзіць у пяцёрку найбуйнейшых расійскіх вытворцаў [[каньяк]]у<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/1897492 |title=Крупнейшие производители коньяка в России |date=2012-03-21 |publisher=Коммерсантъ |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. == Гісторыя == === Расійская імперыя === Пачынаючы са другой паловы XVIII стагоддзя вінаградарства і вінаробства з’яўлялася асноўнымі галінамі эканомікі [[Кізляр]]<ref>{{кніга|аўтар =Кажлаев Али Нажмутдинович |загаловак =Возникновение и экономическое развитие городов Дагестанской АССР |месца =Махачкала |выдавецтва =Дагестанское книжное издательство |год =1971 |старонкі =329 |старонак =269 }}</ref><ref>{{кніга|аўтар =Ибрагимова Зарема Хасановна |загаловак =Чеченская история: политика, экономика, культура: вторая половина XIX века |адказны =Шпикалов Алексей |выдавецтва =Евразия |год =2002 |старонкі =448 |старонак =267 |isbn = 5-93494-068-6 }}</ref>. Штуршок да развіцця прамысловай вытворчасці каньяку ў Кізляры паклаў закон 1884 года «аб фруктовым і вінаграда-гарэлачнай вытворчасці»<ref>{{cite web |url=https://www.rae.ru/forum2011/pdf/1640.pdf |title=РАЗВИТИЕ ВИНОГРАДАРСТВА И ВИНОДЕЛИЯ НА КИЗЛЯРЩИНЕ В XVIII—XIX вв |author=Дроздова Раиса Александровна |date=2010 |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018201627/https://www.rae.ru/forum2011/pdf/1640.pdf |archive-date=18 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref>. У 1880-я гады Грузінскі прадпрымальнік Давід Сараджышвілі (Сараджэў) выкупляе ў [[Мяшчанства|мяшчан]] Ізмірава, Арэшчава і Барава вінакуранныя цэхі і стварае ў [[Кізляр]]ы каньячны завод<ref>{{артыкул |аўтар =Филиппов Антон |загаловак =«ОН БЫЛ БЕЗУМНО ОХВАЧЕН ИДЕЯМИ СВОЕГО ДЕЛА…» |спасылка =http://www.trud.ru/article/15-11-2001/32800_on_byl_bezumno_oxvachen_idejami_svoego_dela_.html |выдавецтва =Труд (газета) |год =2001 |нумар =211 }}</ref><ref name="petr">{{артыкул |аўтар =Тинчуев Саид |загаловак =Сокровища кизлярских коньяков |спасылка =http://xn--80abeehcvkgdf2bbeq5an.xn--p1ai/wp-content/uploads/2014/04/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%E2%84%9623_small.pdf |выдавецтва =Пъеътровские ведомости |год =2013 |нумар =23 |archive-url =https://web.archive.org/web/20181229031212/http://xn--80abeehcvkgdf2bbeq5an.xn--p1ai/wp-content/uploads/2014/04/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%E2%84%9623_small.pdf |archive-date =29 снежня 2018 }}</ref>. Сараджышвілі першым на сваіх прадпрыемствах у Расійскай імперыі пачаў вырабляць каньяк шляхам вытрымлівання вінаграднага спірту ў бочках з горнага Каўказскага дуба<ref name="kp201">{{cite web |url=https://kp.ru/daily/24346/535832/ |title=Кизлярский коньяк: традиционный вкус и верность качеству |date=2009-09-21|publisher=[[Комсомольская правда]] |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар =Яценко Наталья |загаловак =Коньяк не терпит суеты |спасылка =http://mv4hazlsoqxhe5i.nblz.ru/south/2009/30/konyak/ |выдавецтва =Эксперт Юг |год =2009 |нумар =30-31 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Датай заснавання завода лічыцца 1885 год, калі з Кізляра ў Маскву было прывезена 236 вёдраў каньяку. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] быў уведзены сухі закон і праца завода была прыпыненая<ref name="lus1">{{артыкул |аўтар =Лысенко Ю.М. |загаловак =Из истории промышленных предприятий Кизляра |спасылка =https://alpan365.ru/iz-istorii-promyshlennyx-predpriyatij-kizlyara |месца =Махачкала |выдавецтва =Наука и молодежь: сборник статей |год =2001 |archive-date =19 кастрычніка 2018 |archive-url =https://web.archive.org/web/20181019041126/https://alpan365.ru/iz-istorii-promyshlennyx-predpriyatij-kizlyara/ }}</ref>. === СССР === Аднаўленне працы завода пачалося ў 1930-я гады. У сувязі з тым, што Кізляр уваходзіў у прыфрантавую зону падчас Вялікай Айчыннай вайны каньячны завод быў эвакуяваны ў Арменію<ref name="petr" />, а большая частка спіртоў была накіравана на Тбіліскі каньячны завод. Сваю працу завод аднавіў у 1947 годзе<ref name="petr" />. [[Файл:Kkz ceh vid.jpg|250px|міні|злева|<center>Цэх вытрымкі Кізлярскага каньячнага завода з французскімі бочкамі (2018)</center>]] У канцы 1940-х гадоў пачалася рэканструкцыя завода, якая завяршылася да 1955 года<ref name="lus1" />. У 1957 годзе ў сувязі з далучэннем Кізляр да Дагестану і 40-годдзем савецкай улады быў выпушчаны каньяк «Юбілейны дагестанскага». Праз два год выпушчаны каньяк «Кізляр»<ref name="lus1" />. Да 1959 года ўсе работнікі завода былі забяспечаны жыллём<ref name="lus1" />. У 1966 годзе быў запушчаны новы завод у межах горада<ref>{{cite web |url=http://rusvina.ru/catalog/view.php?ELEMENT_ID=262 |title=Кизлярский коньячный завод |publisher=Энциклопедия русского виноделия |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-date=12 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012175429/http://rusvina.ru/catalog/view.php?ELEMENT_ID=262 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Музей ККЗ 2018 (7).jpg|250px|міні|<center>Каньяк выраблены ў 1954 годзе. Захоўваецца ў музеі завода. Фота 2018 года</center>]] У савецкі час каля паловы вырабленага на заводзе моцнага алкаголю адпраўлялася на экспарт, пераважна ў краіны Заходняй Еўропы<ref name="petr" />. Падчас антыалкагольнай кампаніі, якая пачалася ў 1985 годзе, завод спыніў вытворчасць спіртных напояў і часова перайшоў на выпуск вінаграднага соку<ref name="petr" /><ref name="mo-kizlyar1">{{cite web |url=http://mo-kizlyar.ru/informatsiya/novosti/3000-v-kizlyare-skonchalsya-vsemirno-izvestnyj-vinodel-eks-direktor-kizlyarskogo-konyachnogo-zavoda.html |title=В Кизляре скончался всемирно известный винодел, экс-директор Кизлярского коньячного завода Владимир Григорьянц |date=2016-07-28 |publisher=Сайт Администрации МО «Город Кизляр» |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110145600/http://mo-kizlyar.ru/informatsiya/novosti/3000-v-kizlyare-skonchalsya-vsemirno-izvestnyj-vinodel-eks-direktor-kizlyarskogo-konyachnogo-zavoda.html |archive-date=10 лістапада 2017 |url-status=dead }}</ref>. === Расійская Федэрацыя === У 1990 годзе завод стаў арэндным прадпрыемствам «Дагвіна». У сувязі з недахопам сыравіны для вытворчасці алкаголю, прадпрыемства пачало закупляць вінаград у Іспаніі ці ж, у добрыя ўраджайныя гады ў Краснадарскім і Стаўрапальскім краі. У 1998 годзе завод атрымаў французскі сертыфікат на выпуск сваёй прадукцыі пад назвай «каньяк», хоць раней Кізлярскі каньячны завод экспартаваў свае напоі ў якасці брэндзі<ref name="mo-kizlyar1" />. [[Файл:Музей ККЗ 2018 (8).jpg|250px|міні|злева|<center>Музей завода, 2018 год</center>]] Падчас чачэнскага канфлікт у 1998 годзе дырэктар завода Уладзімір Грыгар’янц разам з жонкай быў выкрадзены і знаходзіўся ў чачэнскім палоне на працягу васьмі месяцаў<ref name="mo-kizlyar1" />. Сам Григорьянц звязваў сваё выкраданне з тым, што завод хацелі ўключыць у ўнітарнае прадпрыемства «Дагвино»<ref name="viperson223">{{артыкул |аўтар =Фатуллаев Милрад |загаловак =Кизлярскому коньячному заводу объявлена тотальная война |месца =Махачкала |выдавецтва =regions.ng.ru |год =2001 }}</ref>. У выніку «на свабоду» ён выйшаў дзякуючы выкупу, які сабраў калектыў завода і сваякі. Праз амаль год Григорьянц вярнуўся да кіраўніцтва заводам<ref name="mo-kizlyar1" />. [[Файл:Один из производственных цехов Кизлярского коньячного завода.webm|250px|міні|справа|<center>Праца аднаго з вытворчых цэхаў завода, 2018 год</center>]] У 2001 годзе быў пабудаваны 70-ці кватэрны дом для работнікаў завода<ref name="viperson223" />. У 2005 годзе, у год 120-годдзя завода, на яго тэрыторыі быў усталяваны помнік заснавальніку прадпрыемства-Давіду Сараджышвілі<ref name="mo-kizlyar1" />. У 2008 годзе дырэктарам завода стаў [[Дружынін, Яўген Анатольевіч|Яўген Дружынін]]. Падчас яго кіраўніцтва, прадпрыемства на ўласныя сродкі правяло мадэрнізацыю і павялічыла аб’ёмы вытворчасці, стаўшы асноўным донарам дагестанскага бюджэту<ref>{{cite web |url=https://versia.ru/protiv-okruzheniya-glavy-dagestana-zavedeny-ugolovnye-dela-po-faktam-xishheniya-byudzhetnyx-sredstv-na-summu-okolo-200-mln-rublej |title=Уголовные парадоксы Рамазана Абдулатипова |author=Хайруллин Марат |date=2014-04-21 |publisher=Наша версия |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. Таксама ў 2008 годзе завод аднавіў статус члена гільдыі пастаўшчыкоў Крамля<ref name="kp201" />. [[Файл:ККЗ 2018 (7).jpg|250px|міні|злева|<center>Склад для захоўвання спіртоў, 2018 год</center>]] [[Файл:ККЗ 2018 (4).jpg|250px|міні|справа|<center>Апаратны цэх, 2018 год</center>]] 28 жніўня 2014 года распараджэннем прэм’ер-міністра Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрыя Мядзведзева]] Кізлярскі каньячны завод перададзены ў Федэральную ўласнасць і стаў ставіцца да Расалкагольрэгулявання<ref>{{cite web |url=http://www.kavkaz-uzel.eu/articles/248336 |title=Кизлярский коньячный завод в Дагестане передан в федеральную собственность |date=2014-08-30 |publisher=Кавказский узел |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.riadagestan.ru/news/tourism_events/kizlyarskiy_konyachnyy_zavod_stal_federalnoy_sobstvennostyu/ |title=Кизлярский коньячный завод стал федеральной собственностью |author=Каниев Рустам |date=2014-09-01 |publisher=РИА «Дагестан» |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. Улетку 2015 года кіраўніцтва завода стала ініцыятарам стварэння саюза вытворцаў каньяку, куды ўвайшлі Маскоўскі вінна-каньячны завод «Кін» і вінна-каньячны завод «Альянс-1892» <ref>{{cite web |url=https://www.interfax.ru/business/446519 |title=Российские производители коньяка объединились в союз |date=2015-06-09 |publisher=Интерфакс |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. 1 верасня 2015 года прадпрыемства было пераўтворана ў акцыянернае таварыства<ref>{{cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/1977255 |title=Росалкогольрегулирование предлагает акционировать Кизлярский коньячный завод в 2015 году |date=2015-05-18 |publisher=ТАСС |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. == Паказчыкі дзейнасці == У 2008—2009 гадах кіраўніцтва завода ўклала 15 млн рублёў у пашырэнне плошчы ўласных вінаграднікаў<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/1237737 |title=Отрасль особой крепости |date=2009-09-15 |publisher=Коммерсантъ |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref>. Падчас фінансавага крызісу ў 2009 годзе завод часова страціў статус галоўнага прадпрыемства вобласці, саступіўшы Дэрбенцкаму заводу пеністых вінаў<ref>{{артыкул |аўтар=Кувырко Михаил |загаловак=Возвращение Дагестана |спасылка=http://expert.ru/south/2012/21/vozvraschenie-dagestana/ |выдавецтва=Эксперт Юг |год=2012 |месяц=5 |нумар=21 |archive-date=11 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214454/http://expert.ru/south/2012/21/vozvraschenie-dagestana/ }}</ref>. Па выніках 2012 года чысты прыбытак завода склаў каля 1,5 млрд рублёў, пры гэтым завод трапіў у тройку самых рэнтабельных кампаній Паўночнага Каўказа<ref name="kavpolit46">{{cite web |url=http://kavpolit.com/articles/dagestanskij_konjak_tsena_dogovornaja-561/ |title=Кизлярский коньячный завод: цена договорная |author=Меламедов Андрей |date=2014-02-14 |publisher=Кавполит |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214520/http://kavpolit.com/articles/dagestanskij_konjak_tsena_dogovornaja-561/ |archive-date=11 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Бутылки ККЗ (5).jpg|150px|міні|справа|<center>Каньяк « Кізляр», <br />2018 год</center>]] Па выніках 2015 года завод стаў другім найбуйнейшым прадпрыемствам у Дагестане з агульнай выручкай у 2,4 млрд рублёў<ref>{{cite web |url=http://expertsouth.ru/novosti/kizljarskii-konjachnyi-zavod-pererabotae.html |title=Кизлярский коньячный завод переработает в коньяк рекордное в стране количество винограда |date=2017-09-08 |publisher=Эксперт ЮГ |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011172951/http://expertsouth.ru/novosti/kizljarskii-konjachnyi-zavod-pererabotae.html |archive-date=11 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref>. == Прадукцыя == Завод вырабляе каньякі рознага тэрміну вытрымкі і вінаградную гарэлку. На дадзены момант Кізлярскі каньячны завод выпускае наступныя каньячныя брэнды: * «Пётр Вялікі» * «Пяць зорачак» * «Тры зорачкі» * «Кізлярскі святочны» * «Расія» * «Баграціён» * «Дагестан» * «Кізляр» * «Лезгінка» * «Iмператар Усерасійскі» * «Сараджэў» Таксама прадпрыемства вырабляе вінаградную гарэлку «[[Кізлярка]]», рэцэпт якой быў адноўлены ў 1976 годзе<ref name="petr" /><ref>{{cite web |url=http://www.rusnauka.com/1_NNM_2015/Economics/12_185538.doc.htm |title=РАЗВИТИЕ ВИНОГРАДНО-ВИНОДЕЛЬЧЕСКОГО ПОДКОМПЛЕКСА ДАГЕСТАНА НА СОВРЕМЕННОМ ЭТАПЕ |author=Велибекова Л. А. |website=rusnauka.com |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Гарунова Нина Нурмагомедовна |загаловак=К вопросу о появлении «Кизлярской водки» в низовьях Терека в XVIII-XIX веках |спасылка=https://nashevino.ru/blog/history/vosxod-i-vozrozhdenie-kizlyarki/ |выдавецтва=Вопросы южнороссийской истории |нумар=18 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://dagpravda.ru/ekonomika/s-vyderzhkoj-125-let/amp/ |title=С выдержкой 125 лет |author=Иванов Александр |date=2010 |publisher=Дагестанская правда |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011214638/http://dagpravda.ru/ekonomika/s-vyderzhkoj-125-let/amp/ |archive-date=11 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://etokavkaz.ru/news/598 |title=Кизлярский завод выпустит 35-летний коньяк к собственному юбилею |date=2015-9-18 |publisher=Это Кавказ |access-date=2018-10-11 |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://kavtoday.ru/2690 |title=Кизлярский коньячный завод выпустит коньяк 35-летней выдержки |date=2015-9-17 |publisher=Кавказ сегодня |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-date=11 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011215917/https://kavtoday.ru/2690 |url-status=dead }}</ref>. == Кіраўніцтва == * [[Григорьянц Саркіс Рыгоравіч]] (1950-е)<ref name="mo-kizlyar1" /> * [[Григорьянц Уладзімір Саркісавіч]] (1991—2008)<ref name="mo-kizlyar1" /> * [[Дружынін Яўген Анатольевіч]] (с 2008 года)<ref name="petr" /> {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар =Суровикин П.Н. |загаловак =Кизлярский коньячный завод |месца =Махачкала |год =1972 }} == Спасылкі == * [http://www.kizlyar-cognac.ru/ Афіцыйны сайт] * {{cite web |url=http://socexpertiza.ru/wp-content/uploads/2016/12/lezginka4.pdf |title=Приложение к решению Федеральной службы по интеллектуальной собственности |author=Лаборатория Социологической Экспертизы |access-date=2018-10-11 |lang=ru}} * {{артыкул |аўтар=Проценко Николай |загаловак=Коньяк номер один |спасылка=http://expert.ru/south/2012/37/konyak-nomer-odin/ |выдавецтва=Эксперт Юг |год=2012 |нумар=35—37 }} * {{cite web |url=http://kavpolit.com/articles/konjachnyj_revansh-8845/ |title=Коньячный реванш |author=Алиев Шамиль |date=2014-08-27 |publisher=Кавполит |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181018201742/http://kavpolit.com/articles/konjachnyj_revansh-8845/ |archive-date=18 кастрычніка 2018 |url-status=dead }} * {{cite web |url=http://www.llr.ru/razdel4.php?id_r4=2424&simb=%CA&page=2 |title=Кизлярский коньячный завод |publisher=Лучшие люди |access-date=2018-10-11 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215153344/http://www.llr.ru/razdel4.php?id_r4=2424&simb=%CA&page=2 |archive-date=15 снежня 2018 |url-status=dead }} * {{артыкул |аўтар=Трушин Александр |загаловак=«Кизляр»: выдержка и честь |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/master-klass-kizlyar-vyderzhka-i-chest.pdf |выдавецтва=Прямые инвестиции |год=2010 |нумар=12 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вытворцы алкагольных напояў]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Расіі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Расіі]] [[Катэгорыя:Моцныя спіртныя напоі]] [[Катэгорыя:Кізляр]] qkavzr2tqlpspqeblln179qfjsl389q Львоўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт імя Данілы Галіцкага 0 594687 5161453 4623615 2026-07-06T08:25:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161453 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Львоўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт імя Данілы Галіцкага |скарачэнне = ЛНМУ |эмблема = Danylo Halytsky Lviv National Medical University.png |выява = Medical university lviv old.png |Арыгінал = Львівський національний медичний університет імені Данила Галицького |міжназва = Danulo Halytsky National Medical University in Lviv<ref>http://new.meduniv.lviv.ua/uploads/repository/dept/law_dept/01.%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82/statut_2018.pdf Статут універсітэта ад 2018 г.</ref> |ранейшае = Львоўскі дзяржаўны медыцынскі інстытут |дэвіз = |заснаваны = [[1784]] |зачынены = |рэарганізаваны = [[1939]] |год рэарганізацыі = |тып = профільны ўніверсітэт |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = |кампус = |адрас = вул. Пекарская 69, 79010 [[Львоў]], [[Украіна]] |сайт = http://new.meduniv.lviv.ua/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 50 |lat_sec = 02 |lon_dir = E |lon_deg = 24 |lon_min = 03 |lon_sec = 12 |CoordScale = |edu_region = }} '''Львоўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт імя Данілы Галіцкага''' ({{lang-uk|Львівський національний медичний університет імені Данила Галицького}}) — [[Вышэйшая навучальная ўстанова|вышэйшая навучальная ўстанова]] Міністэрства аховы здароўя [[Украіна|Украіны]], размешчаная ў [[Львоў|Львове]]. Адна з буйнейшых і старэйшых медыцынскіх навучальных устаноў Украіны. Рыхтуе спецыялістаў па напрамках медыцына, медыка-прафілактычная справа, стаматалогія і фармацыя. У рэйтынгу міжнароднай навуковай базы Scopus універсітэт займае першае месца сярод медыцынскіх вышэйшых навучальных устаноў Украіны. == Гісторыя == Універсітэт з’яўляецца правапераемнікам Львоўскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта (1996 г.), Львоўскага дзяржаўнага медыцынскага інстытута (1939 г.), медыцынскага факультэта [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага ўніверсітэта]] (16 лістапада 1784 г.). == Структура == === Факультэты і каледжы === * Медыцынскі факультэт № 1 * Медыцынскі факультэт № 2 * Стаматалагічны факультэт * Фармацэўтычны факультэт * Факультэт паслядыпломнай адукацыі * Медыцынскі каледж === Інстытуты, цэнтры і лабараторыі === * Навукова-даследчы інстытут эпідэміялогіі і гігіены * Цэнтральная навукова-даследчая лабараторыя і лабараторыя прамысловай таксікалогіі * Стаматалагічны медыцынскі цэнтр * Навучальны імітацыйны цэнтр === Іншыя структурныя падраздзяленні === * Навучальны аддзел * Навуковы аддзел * Аддзел кадраў * Бухгалтарская служба * Эканамічны аддзел * Юрыдычны аддзел * Канцылярыя * Аддзел камунікацыі і прамоцыі * Аддзел навукова-медыцынскай інфармацыі * Аддзел інфармацыйных тэхналогій * Аддзел гуманітарнай адукацыі і выхавання * Аддзел маркетынгу, каштарысу і забеспячэння * Аддзел метралогіі * Аддзел тэхнічнага абслугоўвання лабараторнага і медыцынскага абсталявання * Аддзел па рабоце з замежнымі студэнтамі * Бібліятэка * Архіў * Друкарня * Адміністрацыйна-гаспадарчы аддзел * Служба аховы працы і супрацьпажарнага нагляду * Ваенна-ўліковы аддзел * Штаб грамадзянскай абароны * Комплекс студэнцкага харчавання * Студэнцкі спартыўна-аздараўленчы лагер «Медык» ([[Шацк (Валынская вобласць)|Шацк]], [[Валынская вобласць]]) * Вучэбна-вытворчая аптэка * Батанічны сад * Віварый == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://new.meduniv.lviv.ua/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўніверсітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190803113104/http://new.meduniv.lviv.ua/ |date=3 жніўня 2019 }} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Львова}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Львоўскі нацыянальны медыцынскі ўніверсітэт імя Данілы Галіцкага| ]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Украіны]] [[Катэгорыя:Універсітэты Львова]] 8aarywrx7lbvvd3pdi5sdptc047lj17 Цяханаў 0 605178 5161502 4877263 2026-07-06T10:40:43Z Ueschar 151377 удакладненне 5161502 wikitext text/x-wiki {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = |арыгінальная назва = |падначаленне = |выява = |подпіс = |герб = |сцяг = |дэвіз = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ваяводства = Мазавецкае |павет = Цеханоўскі |гміна = |гміна_назва = |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |назва агламерацыі = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |TERC = |SIMC = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта 2 = |add3n = |add3 = }} '''Цяха́наў'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Ciechanów}}) — [[горад]] у [[Польшча|Польшчы]], адміністрацыйны цэнтр [[Цеханоўскі павет|Цеханоўскага павета]] [[Мазавецкае ваяводства|Мазавецкага ваяводства]]. Утварае [[Гарадская гміна|гарадскую гміну]], таксама з’яўляецца сядзібай вясковай [[Цяханаў (гміна)|гміны Цяханаў]]. Займае плошчу 32,51 км². Насельніцтва — 46 112 чалавек (на 2005 год). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Славутасці == * [[Замак у Цяханаве]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Дода (спявачка)|Дода]] — польская спявачка {{Зноскі}} {{Цеханоўскі павет}} {{Мазавецкае ваяводства}} a8plialrwq1h1qy1unxwy64bpa7ornm Лубін жоўты 0 607733 5161424 5152665 2026-07-06T05:56:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161424 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Lupinus |rang = Від |latin = Lupinus luteus |author = [[L.]] |syn = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Lupinus luteus |grin = 22838 }} '''Лубін жоўты'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|8}}</ref>, '''Люпін''' (''Lupinus luteus'')&nbsp;— від [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Бабовыя|Fabaceae}}. Кармавая культура. Атрымаў шырокае распаўсюджанне ў сельскагаспадарчай вытворчасці розных краін. Ён лепш за іншых відаў расце на [[Пясчаныя глебы|пясчаных]] і [[Супесак|супясчаных]] глебах, а таксама мае высокую азотфіксуючую здольнасць. Акрамя таго, лубін жоўты&nbsp;— адна з нямногіх бабовых раслін, здольных паспяхова развівацца і фіксаваць [[азот]] на [[Кіслотнасць глебы|кіслых глебах]]. == Апісанне == Аднагадовыя травяністыя расліны каля 60 (80) см вышынёй. Сцёблы прамыя, тоўстыя, бароздавыя, пакрытыя рассеянымі, мяккімі, тонкімі валасінкамі. Лісце пальчастае, на доўгіх хвосціках. Лісточкі ў ліку 7-11 штук, звычайна 8-9 штук, да 6&nbsp;см даўжыні, вузкія, даўгаватыя, коратка завостраныя, з доўгай, вузкай, выцягнутай асновай, бела валасістыя. Суквецце 15-30&nbsp;см даўжынёй, верхавіннае, шматкветкавае, густое, коласападобнае, прамое. Кветкі з моцным прыемным водарам, кольчатыя, на вельмі кароткіх кветаножках, яркія, светла жоўтыя. Вяночак 1,3&nbsp;см даўжыні, матыльковы. Цвіце ў чэрвені-ліпені. == Распаўсюджанне == У дзікім выглядзе распаўсюджаны ў прыбярэжнай зоне заходняй часткі [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], [[Марока]], [[Туніс]]е, [[Алжыр]]ы, на астравах [[Корсіка]], [[Сардзінія]], [[Сіцылія]], у Паўднёвай [[Італія|Італіі]]. У [[Ізраіль|Ізраілі]] і [[Ліван]]е хутчэй за ўсё здзічэў. Здаўна вырошчваецца ў [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Украіна|Украіне]], у меншым маштабе ў [[Заходняя Аўстралія|Заходняй Аўстраліі]] і [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвай Афрыцы]]. У Паўднёвай [[Францыя|Францыі]] і на востраве [[Мадэйра (востраў)|Мадэйра]] сустракаецца як здзічэлы. == Хваробы == * [[Вузкалістасць лубіну]] {{зноскі}} == Спасылкі == * Kurlovich B.S. 2002. Lupins. Geography, classification, genetic resources and breeding, St. Petersburg, «Intan», 468p. http://personal.inet.fi/tiede/lupin/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161015134938/http://personal.inet.fi/tiede/lupin/ |date=15 кастрычніка 2016 }} * Gladstones, J.S. 1998. Distribution, Origin, Taxonomy, History and Importance. In: J.S. Gladstones et al. (eds.), Lupin as Crop Plants. Biology, Production and Utilization, 1-39. * [http://www.pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Lupinus+luteus Plants for a Future: PFAF treatment of ''Lupinus luteus''] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LULU80 USDA PLANTS: Profile for ''Lupinus luteus'' (European yellow lupine)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130510180105/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LULU80 |date=10 мая 2013 }} * [http://plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=profile&symbol=LUPIN&display=31 Classification for Kingdom Plantae Down to Genus Lupinus «L»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061001070148/http://www.plants.usda.gov/java/ClassificationServlet?source=profile&symbol=LUPIN&display=31 |date=1 кастрычніка 2006 }}. * [http://www.flowersinisrael.com/Lupinusluteus_page.htm Lupinus luteus] Israel Wildflowers {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Кармавыя расліны]] [[Катэгорыя:Лубін]] pgiawg87amushq0p0vxo8lwfksughkm Бабаі 0 609804 5161218 4955880 2026-07-05T12:06:37Z Spokiyny 153126 /* */ 5161218 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Пасёлак гарадскога тыпу |беларуская назва = Бабаі |арыгінальная назва = Бабаї |падначаленне = |герб = Babayi gerb.png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Babai Street.JPG |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 53|lat_sec =44 |lon_dir = E|lon_deg = 36|lon_min = 11|lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Харкаўская вобласць |від раёна = |раён = Харкаўскі раён |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1643 |ранейшыя імёны = |статус з = 1938 |плошча = 5,81 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 6400 |год перапісу = 2023 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-57 |паштовы індэкс = 62403 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бабаі'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Бабаї́}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Харкаўскі раён|Харкаўскім раёне]] [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] на рацэ [[Уда]] (прыток [[Северскі Данец|Северскага Данца]]), на другім беразе якой пачынаецца горад [[Харкаў]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Харкаўскі раён}} {{Харкаўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Харкаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1647 годзе]] 6le3ryltor19k7lzgjhv0l6i4u77thy 5161261 5161218 2026-07-05T14:19:55Z M.L.Bot 261 5161261 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Пасёлак гарадскога тыпу |беларуская назва = Бабаі |арыгінальная назва = Бабаї |падначаленне = |герб = Babayi gerb.png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Babai Street.JPG |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 53|lat_sec =44 |lon_dir = E|lon_deg = 36|lon_min = 11|lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Харкаўская вобласць |від раёна = |раён = Харкаўскі раён |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1643 |ранейшыя імёны = |статус з = 1938 |плошча = 5,81 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 6400 |год перапісу = 2023 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-57 |паштовы індэкс = 62403 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Бабаі'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Бабаї́}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Харкаўскі раён|Харкаўскім раёне]] [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] на рацэ [[Уда (прыток Северскага Данца)|Удзе]] (прыток [[Северскі Данец|Северскага Данца]]), на супрацьлеглым беразе пачынаецца горад [[Харкаў]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Харкаўскі раён}} {{Харкаўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Харкаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1647 годзе]] bz3nhxm79jfgpxtfakw0zdm52uhw85l Львовэ (Лэнінскі раён) 0 615346 5161449 5152699 2026-07-06T08:15:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161449 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |беларуская назва = Львовэ |арыгінальная назва = Львове |выява = Lvove.jpg |подпіс = Від на адну з дзвюх вуліц вёскі, 2016 год. |вобласць = Аўтаномная Рэспубліка Крым |раён = Керчанскі раён |раён у табліцы = Керчанскі раён{{!}}Керчанскі |першае згадванне = 1784 |ранейшыя імёны = Джандору, Джантору, Джантора }} '''Львовэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Льво́ве}}, {{lang-crh|Can Toru}}) — вёска ў [[Керчанскі раён|Керчанскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. У мінулыя стагоддзі насялялася [[Крымскія татары|крымскімі татарамі]] і [[Крымскія грэкі|крымскімі грэкамі]], на наш час вёска амаль поўнасцю вымерла. == Геаграфія == Размешчана вёска на паўночным, [[Азоўскае мора|азоўскім]] узбярэжжы [[Ак-Манайскі перашыек|Ак-Манайскага перашыйка]], ля асновы [[Арабацкая Стрэлка|Арабацкай стрэлкі]], у вусці [[Сухі ручай (Крым)|Сухога ручая]], які ўпадае ў багністы [[ліман]] [[Сіваш]]а<ref>{{cite web|url=http://etomesto.com/map-krym_topo/?x=35.559341&y=45.202907|title=Подробная топографическая карта Крыма|date=1989|publisher=ЭтоМесто.ru|accessdate=2017-09-21}}</ref>. Вышыня цэнтра вёскі над узроўнем мора — 4 м<ref>{{cite web|url=http://weather.in.ua/krym/14112|title=Прогноз погоды в с. Львово (Крым)|publisher=Weather.in.ua|accessdate=2015-11-12|archive-date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921050039/https://weather.in.ua/krym/14112|url-status=live}}</ref>. Адміністрацыйна вёска размешчана на заходнім краі [[Керчанскі раён|Керчанскага раёна]], ля граніцы з [[Феадасійскі раён|Феадасійскім]]. Адлегласць да райцэнтра [[Керч]]ы складае 79 кіламетраў па прамой (даўжыня маршруту аўтамабільнымі дарогамі можа быць больш)<ref>{{cite web|url=https://travels.in.ua/uk-UA/locality/20361/lvove-village|title=Онлайн путівник Львовим|publisher=Inclusive Travels in Ukraine|accessdate=2024-11-17|lang=uk|archive-date=2024-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241117152531/https://travels.in.ua/uk-UA/locality/20361/lvove-village|url-status=live}}</ref>, бліжэйшая чыгуначная станцыя — [[Сэмысотка (прыпыначны пункт)|Сэмысотка]] (на лініі [[Джанкой (станцыя)|Джанкой]] — [[Керч (станцыя)|Керч]]) — прыкладна за 11 кіламетраў<ref>{{cite web|url=https://ve7.ru/route/2564196|title=Маршрут Семисотка — Каменское|publisher=Довезуха РФ|accessdate=2017-09-17|lang=|archive-date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921000638/https://ve7.ru/route/2564196|url-status=live}}</ref>. == Гісторыя == === Пад Расійскай імперыяй === Першая дакументальная згадка вёскі сустракаецца ў камеральным апісанні Крыма 1784 года, зыходзячы з якога пад канец [[Крымскае ханства|Крымскага ханства]] ''Джандору'' ўваходзіў у Арабацкі [[кадылык]] Кефінскага [[каймакан]]ства<ref>{{публікацыя|артыкул|аўтар=[[Фёдар Фёдаравіч Лашкоў|Лашков Ф. Ф.]]|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XVIII/1780-1800/Kamer_opis_1784/text4.phtml?id=5744|загаловак=Камеральное описание Крыма, 1784 года : Каймаканствы и в оных каймаканами кто состоит|выданне=Известия Таврической ученой архивной комиссии|том=6|месца=Симферополь|выдавецтва=Типогр. Таврическ. Губ. Земства|год=1888|старонкі=|ref=Лашков. Каймаканствы}}</ref>. Затым, відаць, з прычыны зыходу [[Крымскія татары|крымскіх татараў]] у [[Асманская імперыя|Асманскую Турцыю]], які рушыў услед за [[Анексія Крымскага ханства|заваёвай крымскіх зямель]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперый]] 8 лютага 1784 года<ref>{{кніга|аўтар = Ляшенко В. И.|частка = К вопросу о переселении крымских мусульман в Турцию в конце XVIII — первой половине XIX веков|загаловак = Культура народов Причерноморья|спасылка = http://dspace.nbuv.gov.ua/handle/123456789/93880|адказны = [[Юрый Андрэевіч Катунін|Ю. А. Катунин]]|выданне = [[Таўрычны нацыянальны ўніверсітэт|Таврический национальный университет]]|месца = Симферополь|выдавецтва = [[Таўрыя (выдавецтва)|Таврия]]|год = 1997|том = 2|старонкі = 169—171|старонак =|тыраж = 300}} {{ISSN|1562-0808}}</ref>, вёска апусцела і сустракаецца толькі на карце 1842 года, дзе Біюк-Джанчора і Кучук-Джанчора пазначаны побач, абедзве, як разваліны<ref>{{cite web|url=http://www.archmap.ru/1842/42-5-4.jpg|title=Карта Бетева и Оберга. Военно-топографическое депо, 1842 г.|publisher=Археологическая карта Крыма|accessdate=2015-12-03|lang=|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923173633/http://www.archmap.ru/1842/42-5-4.jpg|url-status=live}}</ref>. У 1860-х гадах, пасля [[Земская рэформа|земскай рэформы]] расійскага імператара [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], вёску прыпісалі да [[Арма-Элінская воласць|Арма-Элінскай воласці]]<ref>{{кніга |аўтар= |частка= Список мировых участков и волостей Таврической губернии |загаловак= Карманный календарь Таврической губернии 1869. Год простой|спасылка= https://istmat.org/files/uploads/57190/1869_karmannyy_kalendar_tavricheskoy_gubernii._god_prostoy.pdf |месца= Симферополь|выдавецтва= Типография Таврического губернского правления|год= 1868|том= |старонкі= 148|старонак= 164 }}</ref><ref name="Сведения">{{кніга|аўтар = [[Аляксандр Мікалаевіч Казлоўскі (навуковец)|А. Н. Козловский]]|загаловак = Сведения о количестве и качестве воды в селениях, деревнях и колониях Таврической губернии, собраны для приведения в известность местностей, крайне нуждающихся в мелкой пресной воде, и составления за тем систематического плана обводнения оных|спасылка = https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_v19_rc_1301191/|месца = Симферополь|выдавецтва = Типография С. Г. Спиро|год = 1867|старонкі = 28|старонак = 76}}</ref>. Па абследаваннях прафесара [[Аляксандр Мікалаевіч Казлоўскі (навуковец)|А. М. Казлоўскага]] пачатку 1860-х гадоў, у паселішчы «карыстаюцца дажджавой вадой, якая збіраецца ў аутах і запрудах»<ref name="Сведения"/> (''аут'' — невялікі ставок у стэпавым Крыме, які напаўняўся дажджавой і адталай вадой<ref>{{кніга| аўтар = [[Іван Іванавіч Пузанаў|Пузанов, И. И.]]| частка= Новые моря. Предисловие| спасылка частка= http://istoriya-krima.ru/books/item/f00/s00/z0000001/st025.shtml| загаловак= По нехоженому Крыму | месца= Москва| выдавецтва = [[Географгиз]]| год= 1960| старонкі= 247| старонак= 286| тыраж= 15000}}</ref>). Паводле «Памятнай кніжцы Таўрычнай губерні за 1867 год», вёска Джантора была пакінутая жыхарамі, у выніку зыходу крымскіх татараў, стаўшы «пустым месцам»<ref>{{публікацыя|кніга|аўтар = |загаловак = Памятная книга Таврической губернии|спасылка = https://vivaldi.nlr.ru/bx000003770/view|адказны = под. ред. {{s|К. В. Ханацкого}} |месца = Симферополь|выдавецтва = Типография Правления Таврической губернии|год = 1867|выпуск = 1|старонкі = 426|старонак = 657}}</ref>. Ізноў сустракаецца ў «Памятнай кніжцы Таўрычнай губерні на 1892 год», паводле якой у вёсцы Джантора, якая ўваходзіла ў [[Арма-Элі]]нскую [[Сельская грамада|сельскую грамаду]], жыхароў і хатніх гаспадарак не лічылася<ref name="Календарь">{{кніга|аўтар = {{s|Таврический Губернский Статистический комитет.}}|частка = Список волостей Таврической губернии|загаловак = Календарь и Памятная книжка Таврической губернии на 1892 год|спасылка = https://vivaldi.nlr.ru/bx000003752/view|месца = Симферопол|выдавецтва = Таврическая губернская типография|год = 1892|старонкі = 82|старонак = 270}}</ref>. На верставой карце Крыма 1896 года ў паселішчы пазначана 6 двароў з [[Грэкі Крыма|грэчаскім насельніцтвам]]<ref>{{cite web|url= http://www.etomesto.ru/map-krym_crimea-east-verstovka/?x=35.471636&y=45.261883|title= Военно-топографическая карта верстовка Восточного Крыма|date= 1896|publisher= ЭтоМесто.ru|accessdate= 2024-05-12|archive-date= 2024-05-12|archive-url= https://web.archive.org/web/20240512075155/http://www.etomesto.ru/map-krym_crimea-east-verstovka/?x=35.471636&y=45.261883|url-status= live}}</ref>. Пасля [[Земствы па Палажэнні 1890 года|земскай рэформы 1890-х гадоў]]<ref>{{кніга|аўтар = {{s|[[Барыс Барысавіч Весялоўскі|Б. Б. Веселовский]]}}|частка = Т. IV|загаловак = История земства за сорок лет|спасылка = https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004144991?page=1&rotate=0&theme=white|месца = Санкт-Петербург|выдавецтва = Издательство О. Н. Поповой|год = 1911|старонкі = |старонак = 696}}</ref> вёска засталася ў складзе пераўтворанай [[Владиславская волость|Уладзіслаўскай воласці]]. Па «Памятнай кніжцы Таўрычнай губерні на 1902 год» у вёсцы Джантора, якая знаходзілася ў прыватным валоданні, налічвалася 225 жыхароў без хатніх гаспадарак<ref name="Календарь и Памятная">{{кніга|аўтар = {{s|Таврический Губернский Статистический комитет.}}|частка = Список волостей Таврической губернии|загаловак = Календарь и Памятная книжка Таврической губернии на 1900 год |спасылка = https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_v19_rc_1315735/|месца = Симферополь|выдавецтва = Таврическая губернская типография|год = 1900|старонкі = 160—161|старонак = 568|ref = Календарь и Памятная книжка Таврической губернии }}</ref>. Паводле перапісу, на 1915 год у вёсцы Джантора лічылася ўжо 28 двароў (гаспадарак) з грэчаскім насельніцтвам<ref name="Андриевский">{{Кніга:Статыстычны даведнік Таўрычаскай губерні. 1915 год|частка=2|выпуск=7|старонкі=10|старонка ДПГБР=572}}</ref>. === Савецкі час === [[Файл:Памятник генералу Львову В. Н.jpg|200px|thumb|right|Абеліск генерал-лейтэнанту [[Уладзімір Мікалаевіч Львоў (генерал)|У. М. Львову]] на месцы гібелі ля груда Кончы.]] З устанаўленнем у Крыме [[Бальшавікі|бальшавіцкай]] улады, па пастанове Крымскага рэвалюцыйнага камітэта ад 8 студзеня 1921 года<ref>{{Кніга:Гісторыя гарадоў і вёсак Украінскай ССР. Крымская вобласць|521}}</ref> была скасавана валасная сістэма і вёска ўвайшла ў склад зноў створанага [[Уладзіславаўскі раён|Уладзіславаўскага раёна]] Феадасійскага павета<ref name="Керчь">{{Керч і Керчанскі рэгіён у XX ст.: адміністрацыйна-тэрытарыяльны статут|48–52}}</ref>, а ў 1922 годзе паветы атрымалі назву акруг<ref name="НАСЕЛЕНИЕ">{{Книга:Население и промышленность Крыма}}</ref>. 11 кастрычніка 1923 года, паводле пастановы [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|УЦВК]], у адміністрацыйны падзел [[Крымская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Крымскай АССР]] былі ўнесены змены, у выніку якіх акругі ліквідаваліся і Уладзіславаўскі раён стаў самастойнай адміністрацыйнай адзінкай<ref name="ДЕЛЕНИЕ КРЫМА"/>. Дэкрэтам УЦВК ад 04 верасня 1924 года «Пра скасаванне некаторых раёнаў Аўтаномнай Крымскай С. С. Р.»<ref>[[s:Об упразднении некоторых районов Автономной Крымской С.С.Р.|Об упразднении некоторых районов Автономной Крымской С. С. Р.]] {{ref-ru}}</ref> у кастрычніку 1924 года раён быў пераўтвораны ў [[Феадасійскі раён|Феадасійскі]]<ref name="Керчь"/><ref>{{Кніга:Гісторыя гарадоў і вёсак Украінскай ССР. Крымская вобласць|473}}</ref> і вёску ўключылі ў яго склад. Паводле спісу населеных пунктаў Крымскай АССР па Ўсесаюзным перапісе 17 снежня 1926 года, у вёсцы Джантора [[Ак-Монай]]скага сельсавета Феадасійскага раёна мелася 53 двары, з іх 52 сялянскія, насельніцтва складала 264 чалавекі (133 мужчыны і 131 жанчына). У нацыянальным стаўленні ўлічана: 255 грэкаў, 3 татараў, 4 рускіх, 2 украінца, дзейнічала грэчаская школа<ref name="Коллектив">{{кніга|аўтар=Коллектив авторов (Крымское ЦСУ)|загаловак=Список населенных пунктов Крымской АССР по всесоюзной переписи 17 декабря 1926 года|спасылка=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%A1%D0%A1%D0%A0.pdf|месца=Симферополь|выдавецтва=Крымское центральное статистическое управление.|год=1927|старонак=219|старонкі=168, 169|archivedate=2021-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210831190909/https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d1/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%90%D0%A1%D0%A1%D0%A0.pdf}}</ref>. Пастановай УЦВК «Пра рэарганізацыю сеткі раёнаў Крымскай АССР»<ref name=Q19208669>[[s:Постановление ВЦИК РСФСР от 30.10.1930 о реорганизации сети районов Крымской АССР.|Постановление ВЦИК РСФСР от 30.10.1930 о реорганизации сети районов Крымской АССР.]]</ref> ад 30 кастрычніка 1930 года (па іншых звестках 15 верасня 1931 года<ref name="ДЕЛЕНИЕ КРЫМА">{{cite web|url=http://whp057.narod2.ru/krwm.htm|url-status=dead|title=Автономная Республика Крым|publisher=|accessdate=2013-04-27|lang=ru|archiveurl=https://archive.today/20130504105858/http://whp057.narod2.ru/krwm.htm|archivedate=2013-05-04}}</ref>) Феадасійскі раён скасавалі і вёску ўключылі ў склад Ленінскага<ref>{{cite web|url=http://etomesto.com/map-krym_administrativnaya-1956/?x=36.019904&y=45.264819|title=Административная карта Крымской области|date=1956|publisher=ЭтоМесто.ru|accessdate=2015-12-11|archive-date=22 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522080149/http://www.etomesto.com/map-krym_administrativnaya-1956/?x=36.019904&y=45.264819|url-status=dead}}</ref>. Па даных [[Перепись населения СССР (1939)|усесаюзнага перапісу насельніцтва 1939 года]] ў вёсцы пражывала 175 чалавек<ref name="Музафаров">{{Кніга:Крымскататарская энцыклапедыя|2}}</ref>. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пасля пачатковых поспехаў [[Керчанска-Феадасійская дэсантная аперацыя|Керчанска-Феадасійскай дэсантнай аперацыі]] фронт стабілізаваўся прыкладна па лініі [[Ак-Манайскі перашыек|Ак-Манайскага перашыйка]]. Баявыя дзеянні на Керчанскім паўвостраве ў сакавіку-красавіку 1942 года характарызаваліся кровапралітнымі пазіцыйнымі баямі<ref name="автоссылка1">{{артыкул|спасылка=https://c-pravda.ru/news/2022-05-24/vladimir-lvov-dzhantara|аўтар=Наталья Бояринцева|загаловак=Владимир Львов. Джантара|год=24 траўня 2022|выданне=[[Крымская правда]]|тып=газета|archive-date=2 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240802104318/https://c-pravda.ru/news/2022-05-24/vladimir-lvov-dzhantara}}</ref>. Паблізу ад вёскі падчас пачатковай стадыі [[Аперацыя «Паляванне на дроф»|Керчанскай абарончай аперацыі]] (катастрофа Крымскага фронту) размяшчаўся штаб камандуючага [[51-я армія (СССР)|51-й арміяй]] [[Крымскі фронт|Крымскага фронту]] [[генерал-лейтэнант]]а [[Уладзімір Мікалаевіч Львоў (генерал)|У. М. Львова]]. Пры адступленні ў авіяналёце 11 траўня 1942 года ў штаб ля падножжа груда Кончы (15 км на ўсход ад вёскі) трапіла бомба і генерал загінуў<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie1758769/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3DЛьвов%26first_name%3DВладимир%26middle_name%3DНиколаевич%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Akld_partizan%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%3Asame_rvk%3Asame_guk%3Apotery_knigi_pamyati%26page%3D1%26grouppersons%3D1%26date_birth_from%3D1897&|title=Львов Владимир Николаевич Донесение о безвозвратных потерях|website=ОБД Память народа|date=2024|publisher=Министерство обороны РФ}}</ref>. У памяць пра гэта на ўскраіне вёскі ў 1969 годзе быў устаноўлены помнік<ref>{{cite web|url= https://ru-monuments.toolforge.org/get_info.php?id=911710855470005|title= Памятный знак в честь генерал-лейтенанта В.Н.Львова, командующего 51-й армией Крымского фронта|publisher= База объектов культурного наследия|accessdate=2024-08-02}}</ref>, таксама памятны абеліск устаноўлены на месцы яго гібелі на грудзе Кончы. Вёска згадана ў вершы [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|К. М. Сіманава]] «Дажджы» ({{lang-ru|Дожди}}), Сіманаў выязджаў у паласу наступу са штабам Львова (гл. дадатак). {{Урэзка | Загаловак = Дажджы <small>(даслоўны пераклад)</small> | Змест = {{s|Трэба чакаць і наступаць.}}<br>Усе звыкліся з гэтай цяжкай думкай:<br>І штаб, і змрочны генерал [Львоў],<br>Які моўчкі, буйной рыссю<br>Палі бітвы аб’язджаў.<br>Мы выехалі з ім вярхамі<br>Па кірунку да '''Джантары''',<br>Ужо сінела за грудамі,<br>І справа набліжалася да золку.<br>Над Акманайскай раўнінай<br>Ішоў зімовы дождж, і ўсё мацней,<br>Усё было мокра, нават спіны<br>Панура неслых нас коней. {{oq|ru|Надо ждать и наступать.<br>Все свыклись с этой трудной мыслью:<br>И штаб, и мрачный генерал,<br>Который молча, крупной рысью<br>Поля сраженья объезжал.<br>Мы выехали с ним верхами<br>По направленью к Джантаре,<br>Уже синело за холмами,<br>И дело близилось к заре.<br>Над Акмонайскою равниной<br>Шёл зимний дождь, и всё сильней,<br>Всё было мокро, даже спины<br>Понуро нёсших нас коней.}} | Подпіс = [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|К. М. Сіманаў]] | Выраўноўванне = right | Шырыня = auto | Памер шрыфта = 85% | Фон = #eee9d9 }} У 1944 годзе, пасля [[Крымская наступальная аперацыя (1944)|вызвалення Крыма]] ад [[Краіны Восі|нацысцкіх войск]], паводле Пастановы ГКА № 5984сс ад 2 чэрвеня 1944 года крымскія грэкі, як і па ўсім Крыме разам з іншымі [[Карэнныя народы|карэннымі народамі]], былі [[Дэпартацыя крымскіх народаў у СССР|гвалтоўна дэпартаваны]] ў [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]]<ref>[[s:Постановление ГКО № 5984сс от 02.06.44|Постановление ГКО от 2 июня 1944 года № ГКО-5984сс «О выселении с территории Крымской АССР болгар, греков и армян»]]</ref>. З 25 чэрвеня 1946 гады Джантора пападае ў склад створанай [[Крымская вобласць|Крымскай вобласці]] [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]<ref>[[s:Закон РСФСР от 25.06.1946 Об упразднении Чечено-Ингушской АССР и о преобразовании Крымской АССР в Крымскую область|Закон РСФСР ад 25.06.1946 Пра скасаванне Чачэна-Інгушскай АССР і пра пераўтварэнне Крымскай АССР у Крымскую вобласць]] {{ref-ru}}</ref>. Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага савета РСФСР|прэзідыума Вярхоўнага савета РСФСР]] ад 18 траўня 1948 года, Джантору перайменавалі ў Львова<ref>[[s:Указ Президиума ВС РСФСР от 18.05.1948 о переименовании населённых пунктов Крымской области|Указ прэзідыума вярхоўнага савета РСФСР ад 18.05.1948 г. пра перайменаванне населеных пунктаў Крымскай вобласці]] {{ref-ru}}</ref>. Назва прысвоена па імені генерал-лейтэнанта В. М. Львова, які загінуў ад бамбёжкі падчас Керчанскай абарончай аперацыі. 26 красавіка 1954 года Крымская вобласць была перададзена са складу РСФСР у склад [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]]<ref>[[s:Закон СССР от 26.04.1954 О передаче Крымской области из состава РСФСР в состав Украинской ССР|Закон СССР ад 26.04.1954 Пра перадачу Крымскай вобласці са складу РСФСР у склад Украінскай ССР]] {{ref-ru}}</ref>. Час уключэння ў Сямісоцкі сельсавет дакладна не ўстаноўлены: на 15 чэрвеня 1960 года вёска ўжо лічылася ў яго складзе<ref>{{Кніга:Даведнік адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення Крымскай вобласці на 15 чэрвеня 1960 года|33}}</ref>. Па даных [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|перапісу 1989 года]] ў вёсцы пражывала 29 чалавек<ref name="Музафаров"/>. З 12 лютага 1991 года вёска ў адноўленай Крымскай АССР, 26 лютага 1992 года перайменаванай у [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномную Рэспубліку Крым]] у складзе [[Украіна|Украіны]]<ref>{{cite web|url=http://zakon2.rada.gov.ua/krym/show/rb0019002-92|title=Закон Крымской АССР от 26 февраля 1992 года № 19-1 «О Республике Крым как официальном названии демократического государства Крым»|publisher=Ведомости Верховного Совета Крыма, 1992 г., № 5, ст. 194|date=1992|archiveurl=https://archive.today/20160127094043/http://zakon2.rada.gov.ua/krym/show/rb0019002-92|archivedate=2016-01-27}}</ref>. === Незалежны час і анексія Расіяй === На 2009 год, паводле звестак сельсавета, вёска займала плошчу 20,2 гектара, на якой, у 7 дварах, пражывала 11 чалавек{{sfn|Города и села Украины|2009|loc=Семисотский сельсовет}}. З 21 сакавіка 2014 года вёска разам з усёй Аўтаномнай Рэспублікай Крым аказалася [[Анексія Крыма Расіяй|анексавана]] [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыяй]]<ref>[[s:Федеральный конституционный закон от 21.03.2014 № 6-ФКЗ|Федеральный закон Российской Федерации от 21 марта 2014 года № 6-ФКЗ «О принятии в Российскую Федерацию Республики Крым и образовании в составе Российской Федерации новых субъектов — Республики Крым и города федерального значения Севастополя»]]</ref>. У 2023 годзе ў праекце пастановы [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай рады Украіны]] «Пра перайменаванне некаторых населеных пунктаў Аўтаномнай Рэспублікі Крым» вёску прапанавана перайменаваць у гістарычную назву ''Джан-Тору''<ref>{{Cite web|url=https://mtu.gov.ua/news/35054.html?fbclid=IwAR2J417z9trKdoga96sJ6IjRa7CIW76fTkPKOVgAtpQxktljXNBC8VLOBfA|title=Повідомлення про оприлюднення проєкту Постанови Верховної Ради України «Про перейменування деяких населених пунктів Автономної Республіки Крим»|url-status=dead}} {{ref-uk}}</ref>. == Насельніцтва == [[Перапіс насельніцтва Украіны (2001)|Усеўкраінскі перапіс 2001 года]] паказаў наступнае размеркаванне па носьбітах мовы сярод жыхароў вёскі<ref>{{cite web|url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02_001&ti=19A050501_02_001.%20%D0%EE%E7%EF%EE%E4%B3%EB%20%ED%E0%F1%E5%EB%E5%ED%ED%FF%20%E7%E0%20%F0%B3%E4%ED%EE%FE%20%EC%EE%E2%EE%FE,%20%C0%E2%F2%EE%ED%EE%EC%ED%E0%20%D0%E5%F1%EF%F3%E1%EB%B3%EA%E0%20%CA%F0%E8%EC%20%281,2,3,4%29&path=../Database/Census/05/01/&lang=1&multilang=uk|url-status=dead|title=Розподіл населення за рідною мовою, Автономна Республіка Крим|publisher=Державна служба статистики України|accessdate=2017-01-31|lang=uk|archiveurl=https://www.webcitation.org/6HeeVATJt?url=http://database.ukrcensus.gov.ua/MULT/Dialog/varval.asp?ma=19A050501_02_001|archivedate=2013-06-26}}</ref>: * [[Украінская мова|украінская]] — 27,27 % * [[Руская мова|руская]] — 72,73 % === Дынаміка колькасці === {{Multicol|width=50%}} * [[1892]] год — 0 чалавек<ref name="Календарь"/> * [[1902]] год — 225 чалавек<ref name="Календарь и Памятная"/> * [[1915]] год — 0/218 чалавек<ref name="Андриевский"/>{{заўвага|Першая лічба — прыпісное насельніцтва, другая — часовае.}} * [[1926]] год — 264 чалавек<ref name="Коллектив"/> {{multicol-break}} * [[1939]] год — 175 чалавек<ref name="Музафаров"/> * [[1989]] год — 29 чалавек<ref name="Музафаров"/> * [[2001]] год — 11 чалавек * [[2009]] год — 11 чалавек{{sfn|Города и села Украины|2009|loc=Семисотский сельсовет}} {{multicol-end}} == Галерэя == <gallery heights="175" widths="200"> Файл:LvovoLen 1.jpg|Погляд на ўсю вёску здалёк Файл:LvovoLen 3.jpg|Уезд у вёску Файл:Lvove2.jpg|Выязны знак Файл:Lvove monument 03.jpg|Памятны знак у гонар генерал-лейтэнанта [[Уладзімір Мікалаевіч Львоў (генерал)|У. М. Львова]]. Файл:Lvove monument 01.jpg|Таблічка памятнага знака ў гонар генерал-лейтэнанта У. М. Львова. </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Административно-территориальные преобразования в Крыму. 1783—1998 гг. Справочник|мова=ru|адказны=Под ред. Г. Н. Гржибовской|спасылка=http://www.soldat.ru/files/f/adm_terr_preobrazovania_v_krimu_1783_1998.part1.rar|месца=Симферополь|выдавецтва=Таврия-Плюс|год=1999|старонак=464|isbn=966-7503-22-4|ref=Гржибовская}} * {{кніга|частка=Семисотский сельсовет|загаловак=Города и села Украины. Автономная Республика Крым. Город Севастополь. Историко-краеведческие очерки|мова=ru|спасылка частка=http://who-is-who.ua/main/page/gorodakrim2009/188/403|выдавецтва=Слава Севастополя|год=2009|ref=Города и села Украины}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130610101758/http://crimea-map.com.ua/map468616_0_0.htm Вёска Львовэ на мапе (былога) Ленінскага раёна Крыма] {{Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)]] njtl3ln4ratlaurc0qdzo5mrbomcpaf Заруддзя (Араціўскі раён) 0 619308 5161507 4962731 2026-07-06T11:10:13Z ~2026-38260-21 170780 /* */ 5161507 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=498|крыніца насельніцтва=<ref>https://rada.info/upload/users_files/04327985/af85688e6cb23ce2a086f0784ba05576.docx</ref>|год перапісу=2026}} '''Заруддзя'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Зару́ддя}}) — вёска ў [[Араціўскі раён|Араціўскім раёне]] [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Араціўскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Араціўскага раёна]] ted9ks3tex7pf4ict43fb8xkf19lbwz Любоў Абрамаўна Нардштэйн 0 620818 5161472 3670031 2026-07-06T09:36:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161472 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Нардштэйн}} '''Любоў Абрамаўна Нардштэйн''' (нар. {{ДН|31|07|1942}}, г. [[Іркуцк]]) — беларускі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Бацька Абрам <!--Г.--> Нардштэйн паходзіў з мястэчка [[Усвяты]]. Ён хацеў скончыць [[УДІК]] або стаць архітэктарам, але праз хваробу вачэй змяніў планы, падаўшы дакументы ў [[Маскоўскі інстытут чыгуначнага транспарту|інстытут чыгуначнага транспарту]]. У [[Масква|Маскве]] ён пазнаёміўся з Т. І. Несцеравай, маці Любові, якая прыехала з [[Падмаскоўе|Падмаскоўя]] паступаць у педагагічны інстытут<ref name="bsc">{{Cite web |url=https://bsc.by/ru/story/snezhnaya-koroleva-belorusskoy-arhitektury |title=Снежная королева белорусской архитектуры |access-date=8 лістапада 2019 |archive-date=8 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108160245/https://bsc.by/ru/story/snezhnaya-koroleva-belorusskoy-arhitektury |url-status=dead }}</ref>. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] бацькоў накіравалі спачатку ў г. [[Гродна]], а затым у г. [[Баранавічы]]. У [[1952]] г. сям’я пераехала ў г. [[Мінск]]. Любоў Нардштэйн вучылася ў чыгуначнай школе № 26, дзе настаўнік малявання [[В. Вярсоцкі]] арганізаваў мастацкую студыю<ref name="bsc"/>. Скончыла ў [[1960]] годзе [[архітэктурнае аддзяленне БПІ]]. Студэнткай выязджала на практыку ў [[Масква|Маскву]], [[Кіеў]], [[Ленінград]], ездзіла на эцюды паводле гарадоў [[Залатое кальцо Расіі|«Залатога кольца»]], у [[Пскоў]], [[Ноўгарад]], дзе шмат малявалі<ref name="bsc"/>. Працавала ў праектных інстытутах «[[Белкамунпраект]]», «[[БелНДІдзіпрасельбуд]]» пад кіраўніцтвам мэтраў архітэктуры [[Г. Заборскі|Г. Заборскага]], [[Г. Бяганская|Г. Бяганскай]], [[Ю. Патапаў|Ю. Патапава]] (з [[1980]] — галоўны архітэктар праектаў). З [[1990]] года — кіраўнік персанальнай творчай майстэрні<ref name="Хто">{{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Нордштейн Любовь Абрамовна}}</ref>. Член [[Саюз архітэктараў Беларусі|Саюза архітэктараў]] з [[1969]] года. == Творчасць == Асноўныя працы: адміністрацыйны будынак, гасцініца на 50 месцаў у пас. [[Крупіца]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] ([[1973]], у суаўтарстве), экалагічны цэнтр пас. [[Домжарыцы]] [[Лепельскі раён|Лепельскага раёна]] ([[1974]]—[[1976]], у суаўтарстве), эксперыментальныя жылыя дамы для [[Мінскі цяплічны камбінат|Мінскага цяплічнага камбіната]] ў пас. [[Замасточча (Мінскі раён)|Замасточча]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] ([[1976]]—[[1977]], у суаўтарстве), тыпавы праект школы на 320 месцаў ([[1982]]), навучальна-выхаваўчы цэнтр ВА «[[Нафтан (прадпрыемства)|Нафтан]]» у пас. [[Міжрэчча (Полацкі раён)|Міжрэчча]] (2002, у суаўтарстве), сацыяльна-бытавы цэнтр пас. [[Міжрэчча (Полацкі раён)|Міжрэчча]] [[Полацкі раён|Полацкага раёна]] (2002, у суаўтарстве)<ref name="Хто"/>. Займалася тыпавым і эксперыментальным праектаваннем жылых і грамадскіх будынкаў, школ, дзіцячых садоў, малых архітэктурных формаў, у калгасах «Савецкая Беларусь», «Новы быт», жылыя дамы і клуб у калгасе «Прагрэс» і інш. ([[1966]]—[[1970]]), у [[Бярэзінскі біясферны запаведнік|Бярэзінскім біясферным запаведніку]] (1973—1986), генплан і жылая забудова паляўнічай гаспадаркі «Белавежская пушча» ([[1973]]—[[1978]]). Працуе ў вобласці [[Ландшафтная архітэктура|ландшафтнай архітэктуры]] і [[добраўпарадкаванне|добраўпарадкавання]], у т.л. займалася праектаваннем комплексу паркаў у г. [[Віцебск]]у, добраўпарадкаваннем пас. [[Каменюкі]] ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] і інш<ref name="bsc"/>. == Узнагароды == Дыплом Усесаюзнага агляду-конкурсу творчых дасягненняў савецкай архітэктуры за жылы дом у саўгасе «Мінскі» (1973-74), [[сярэбраны медаль ВДНГ СССР]] (1980). == Сям’я == Мае брата мастака [[Рыгор Абрамавіч Несцераў|Рыгора Абрамавіча Несцерава]]<ref name="bsc"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Нордштейн Любовь Абрамовна}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Нордштейн Любовь Абрамовна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нардштэйн Любоў Абрамаўна}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары XXI стагоддзя]] 2u6g4w0bfl2tcst13y9g3hd2lzppvy0 Лайла Сейсембекаўна Ахметава 0 623910 5161331 4762260 2026-07-05T19:01:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161331 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Вучоны}} '''Лайла Сейсембекаўна Ахметава''' (нар. [[12 лютага]] [[1954]]) — [[казахстанскі]] [[доктар гістарычных навук]], [[прафесар]] паліталогіі Казахскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Аль-Фарабі<ref>http://www.zviazda.by/ru/news/20140701/1404168297-ot-porazheniya-k-pobede</ref><ref>https://vadnd.org.ua/en/members/2870/</ref><ref name=":0">http://connect-universum.tsu.ru/page/people/en/speakers/akhmetova {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191204173144/http://connect-universum.tsu.ru/page/people/en/speakers/akhmetova |date=4 снежня 2019 }}</ref>, пісьменнік і пошукавік воінаў-удзельнікаў Вялікай Айчыннай вайны.<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://vestnikkavkaza.net/tags/Laila%20Akhmetova |accessdate=9 снежня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200417063944/https://vestnikkavkaza.net/tags/Laila%20Akhmetova |archivedate=17 красавіка 2020 |url-status=dead }}</ref> [[Аўтар]] больш за 700 публікацый як навуковых, так і журналісцкіх. Яна апублікавала больш за 100 кніг і буклетаў. Яна з’яўляецца аўтарам трох дакументальных фільмаў і шэрагу відэаролікаў.<ref name=":0" /> == Цяперашняя дзейнасць == Дырэктар цэнтра [[ЮНЕСКА]] Казахскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Аль-Фарабі.<ref name=":1">Ashimbaev, D. R. (Danii︠a︡r Rakhmanovich) (2012). ''Kto estʹ kto v Kazakhstane : biograficheskai︠a︡ ėnt︠s︡iklopedii︠a︡ 2012—2013'' (Izdanie 12-e, dopolnennoe ed.). Almaty: Credo. ISBN <bdi>978-601-06-1906-7</bdi>. OCLC 885159172.</ref>Член Міжнароднай акадэміі інфарматызацыі, Гуманітарнай акадэміі [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]], член Еўразійскай акадэміі тэлебачання і радыё (Расійская Федэрацыя), член-карэспандэнт Расійскай акадэміі натуральнай гісторыі (РАНХ)<ref name=":0" /> Прэзідэнт «Алмацінскай канфедэрацыі няўрадавых арганізацый „Ариптес“».<ref>{{Cite web |url=https://strategy2050.kz/en/news/50900/ |title=Архіўная копія |access-date=9 снежня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191204173211/https://strategy2050.kz/en/news/50900/ |archivedate=4 снежня 2019 |url-status=dead }}</ref><ref name=":1" /> Жаночы прафсаюзны рух у Казахстане непарыўна звязана з імем Л. С. Ахметава. З’яўляецца старшынёй Камісіі па справах працоўных жанчын Федэрацыі прафсаюзаў Казахстана, актыўным удзельнікам жаночай сеткі Міжнароднай канфедэрацыі прафсаюзаў. У цяперашні час пад кіраўніцтвам Л. С. Ахметава Камісія актыўна працуе над пытаннямі працоўных жанчын, працы і бяспекі, мацярынства і здароўя жанчын, сям’і і дзяцей, вольнага часу і дабрабыту.<ref>''«Mediabīlīm beru zhăne kiberăleumettenu» atty khalyqaralyq ghylymi-tăzhīribelīk konferent︠s︡ii︠a︡ : materialdary 25 aqpan 2014''. Kazakhstan. Bīlīm zhăne ghylym ministrlīgī,, Ăl-Farabi atyndaghy Qazaq ūlttyq universitetī,. Almaty. (pages 10-11) ISBN <bdi>978-601-04-0341-3</bdi>. OCLC 1125983067.</ref> Член Нацыянальнай каардынацыйнай рады па барацьбе з найгоршымі формамі дзіцячай працы пры Міністэрстве сацыяльнага развіцця Казахстана, намеснік старшыні (2008—2011) і член (2011 — цяперашні час) Алмацінскага гарадскога савета па супрацоўніцтве і ўзаемадзеянні з няўрадавымі арганізацыямі пры акімата Алматы (рэгіянальны орган выканаўчай улады), член Савета НВА пры ўрадзе Казахстана.<ref>{{Cite web |url=https://www.famous-scientists.ru/11440/ |title=Архіўная копія |access-date=9 снежня 2019 |archive-date=10 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210165619/http://www.famous-scientists.ru/11440/ |url-status=dead }}</ref> == Бібліяграфія == # Патрыятызм у ракурсе гісторыі. (''Патриотизм в ракурсе истории'') — 1996.<ref>Akhmetova, Li︠a︡ĭli︠a︡. (1996). ''Patriotizm v rakurse istorii''. Almaty: Sanat. ISBN <bdi>5-7090-0322-0</bdi>. OCLC 78466777</ref> # Старшынства Казахстана ў АБСЕ ў 2010 годзе: вопыт працы НДА паўднёвага рэгіёну краіны. (''Председательство Казахстана в ОБСЕ в 2010 году: опыт работы НПО южного региона страны'') — 2009.<ref>''Predsedatelʹstvo Kazahstana v OBSE v 2010 godu : opyt raboty NPO ûžnogo regiona strany''. Ahmetova, Lajla Sejsembekovna (1954-). Almaty: AKNO «A̋rìptes». 2009. ISBN <bdi>978-601-247-013-0</bdi>. OCLC 1014113727</ref> # Першыя асобы Казахстана ў сталінскую эпоху. — Л. С. Ахметава, В. К. Грыгор’еў. (''Первые лица Казахстана в сталинскую эпоху'') — 2010.<ref>Akhmetova, L. S. (Laĭla Seĭsenbekovna),. ''Pervye lit︠s︡a Kazakhstana v stalinskui︠u︡ ėpokhu''. Grigorʹev, V. K.,, Григорьев, В. К. (Владислав Константинович). Almaty. ISBN <bdi>978-601-247-061-1</bdi>. OCLC 746218287</ref> # Алматы — горад, у якім я жыву. (''Алматы — город, в котором я живу'') — Л. Ахметава, А Веревкин, Г Лифанова. — 2010.<ref>Akhmetova, Laĭla.; Ахметова, Лайла. (2010). ''Almaty--men tūratyn qala = Almaty--gorod, v kotorom i︠a︡ zhivu''. Verevkin, Alekseĭ., Lifanova, Tatʹi︠a︡na., Веревкин, Алексей., Лифанова, Татьяна. Almaty: [publisher not identified]. ISBN <bdi>9965-23-201-6</bdi>. OCLC 777182657</ref> # Люты 1941. Разважанні гісторыкаў. Вучэбны дапаможнік. (''Яростный 1941. Размышления историков. Учебное пособие'') — 2011.Сумесна — Грыгор’еў В. К.<ref>https://www.b-g.by/culture/9308/</ref><ref>Grigorʹev, V. K. (Vladislav Konstantinovich); Григорьев, В. К. (Владислав Константинович) (2011). ''I︠A︡rostnyĭ 1941 : razmyshlenii︠a︡ istorikov''. Akhmetova, L. S. (Laĭla Seĭsenbekovna), Ахметова, Л. С. (Лайла Сейсенбековна), Ăl-Farabi atyndaghy Qazaq ūlttyq universitetī. Almaty: Kazakhskiĭ nat︠s︡ionalʹnyĭ universitet im. alʹ-Farabi. ISBN <bdi>978-601-247-167-0</bdi>. OCLC 758487676.</ref> # Панфілаўцы: 60 дзён подзвігу, якія сталі легендай. (''Панфиловцы: 60 дней подвига, ставших легендой'') — 2013. У суаўтарстве з В. К. Грыгор’евым.<ref>Grigorʹev, V. K. (Vladislav Konstantinovich),; Григорьев, В. К. (Владислав Константинович),. ''Panfilovt︠s︡y : 60 dneĭ podviga, stavshikh legendoĭ''. Akhmetova, L. S. (Laĭla Seĭsenbekovna),, Ахметова, Л. С. (Лайла Сейсенбековна),. Almaty. ISBN <bdi>978-601-247-965-2</bdi>. OCLC 894589848.</ref> # [[1941. Брэсцкая крэпасць. Казахстан.]] (''1941. Брестская крепость. Казахстан'') — 2016.<ref>https://virtualbrest.by/news42431.php</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bk-brest.by/2016/09/48-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B2-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%BD%D0%B8/ |title=Архіўная копія |access-date=9 снежня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808035531/http://www.bk-brest.by/2016/09/48-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B2-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%BD%D0%B8/ |archivedate=8 жніўня 2020 |url-status=dead }}</ref><ref>https://vb.by/culture/books/kazahstanskie_zaschitniki_kreposti.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191209153326/https://vb.by/culture/books/kazahstanskie_zaschitniki_kreposti.html |date=9 снежня 2019 }}</ref><ref>Akhmetova, L. S. (Laĭla Seĭsenbekovna),; Aхметова, Л. С. (Лайла Сейсенбековна),. ''1941: Brestskai︠a︡ krepostʹ : Kazakhstan''. Almaty. ISBN <bdi>978-601-7047-56-6</bdi>. OCLC 967966186</ref> # [[Казахстанцы — удзельнікі абароны Брэсцкай крэпасці.]] (''Казахстанцы — участники обороны Брестской крепости'') — 2016.<ref>Ахметова Л. С. Казахстанцы — участники обороны Брестской крепости. — Челябинск,  2016. — 244 с. (<nowiki>ISBN 978-601-7074-56-6</nowiki>)</ref> == Узнагароды == *  ганаровы знак Міністэрства культуры, інфармацыі і грамадскай згоды Рэспублікі Казахстан і Дзяржаўнага Фонду падтрымкі культуры і мастацтва ў РК «Мадениет кайраткеры»; * памятны знак Дзіцячага Фонду ААН (№ 10) — ''за асаблівы ўклад у паляпшэнне становішча дзяцей і абарону іх правоў у Рэспубліцы Казахстан'' (2007) <ref name=":1" /> (''У гонар 10-годдзя прысутнасці ЮНІСЕФ у РК было выраблена 10 памятных знакаў, № 1 атрымаў Прэзідэнт Рэспублікі Казахстан.''); * Казахстан Республикасынын жане онын астанасынын дамуы мен калыптасуына елеулі улес косканы ушін «10 жыў Астана» (2008) * ордэн «Курмет» (2011)<ref name=":1" />; * залаты медаль РАІ «За наватарскую працу ў галіне вышэйшай адукацыі» (2013); * медаль пошукавага аб’яднання «Доўг» «30 гадоў пошукавага руху Расіі» (2018). {{зноскі}} == Літаратура == # Ashimbaev, D. R. (Danii︠a︡r Rakhmanovich) (2012). ''Kto estʹ kto v Kazakhstane : biograficheskai︠a︡ ėnt︠s︡iklopedii︠a︡ 2012—2013'' (Izdanie 12-e, dopolnennoe ed.). Almaty: Credo. ISBN <bdi>978-601-06-1906-7</bdi>. OCLC 885159172. # ''«Mediabīlīm beru zhăne kiberăleumettenu» atty khalyqaralyq ghylymi-tăzhīribelīk konferent︠s︡ii︠a︡ : materialdary 25 aqpan 2014''. Kazakhstan. Bīlīm zhăne ghylym ministrlīgī,, Ăl-Farabi atyndaghy Qazaq ūlttyq universitetī,. Almaty. (pages 10-11) ISBN <bdi>978-601-04-0341-3</bdi>. OCLC 1125983067. # Akhmetova, Li︠a︡ĭli︠a︡. (1996). ''Patriotizm v rakurse istorii''. Almaty: Sanat. ISBN <bdi>5-7090-0322-0</bdi>. OCLC 78466777. # ''Predsedatelʹstvo Kazahstana v OBSE v 2010 godu : opyt raboty NPO ûžnogo regiona strany''. Ahmetova, Lajla Sejsembekovna (1954-). Almaty: AKNO «A̋rìptes». 2009. ISBN <bdi>978-601-247-013-0</bdi>. OCLC 1014113727. # Akhmetova, L. S. (Laĭla Seĭsenbekovna),. ''Pervye lit︠s︡a Kazakhstana v stalinskui︠u︡ ėpokhu''. Grigorʹev, V. K.,, Григорьев, В. К. (Владислав Константинович). Almaty. ISBN <bdi>978-601-247-061-1</bdi>. OCLC 746218287 # Akhmetova, Laĭla.; Ахметова, Лайла. (2010). ''Almaty--men tūratyn qala = Almaty--gorod, v kotorom i︠a︡ zhivu''. Verevkin, Alekseĭ., Lifanova, Tatʹi︠a︡na., Веревкин, Алексей., Лифанова, Татьяна. Almaty: [publisher not identified]. ISBN <bdi>9965-23-201-6</bdi>. OCLC 777182657. # Grigorʹev, V. K. (Vladislav Konstantinovich); Григорьев, В. К. (Владислав Константинович) (2011). ''I︠A︡rostnyĭ 1941 : razmyshlenii︠a︡ istorikov''. Akhmetova, L. S. (Laĭla Seĭsenbekovna), Ахметова, Л. С. (Лайла Сейсенбековна), Ăl-Farabi atyndaghy Qazaq ūlttyq universitetī. Almaty: Kazakhskiĭ nat︠s︡ionalʹnyĭ universitet im. alʹ-Farabi. ISBN <bdi>978-601-247-167-0</bdi>. OCLC 758487676. # Grigorʹev, V. K. (Vladislav Konstantinovich),; Григорьев, В. К. (Владислав Константинович),. ''Panfilovt︠s︡y : 60 dneĭ podviga, stavshikh legendoĭ''. Akhmetova, L. S. (Laĭla Seĭsenbekovna),, Ахметова, Л. С. (Лайла Сейсенбековна),. Almaty. ISBN <bdi>978-601-247-965-2</bdi>. OCLC 894589848. # Akhmetova, L. S. (Laĭla Seĭsenbekovna),; Aхметова, Л. С. (Лайла Сейсенбековна),. ''1941: Brestskai︠a︡ krepostʹ : Kazakhstan''. Almaty. ISBN <bdi>978-601-7047-56-6</bdi>. OCLC 967966186. # Ахметова Л. С. Казахстанцы — участники обороны Брестской крепости. — Челябинск,  2016. — 244 с. (<nowiki>ISBN 978-601-7074-56-6</nowiki>) == Спасылкі == * http://www.zviazda.by/ru/news/20140701/1404168297-ot-porazheniya-k-pobede * https://vadnd.org.ua/en/members/2870/ * http://connect-universum.tsu.ru/page/people/en/speakers/akhmetova {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191204173144/http://connect-universum.tsu.ru/page/people/en/speakers/akhmetova |date=4 снежня 2019 }} * http://vestnikkavkaza.net/tags/Laila%20Akhmetova {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200417063944/https://vestnikkavkaza.net/tags/Laila%20Akhmetova |date=17 красавіка 2020 }} * https://strategy2050.kz/en/news/50900/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191204173211/https://strategy2050.kz/en/news/50900/ |date=4 снежня 2019 }} * https://www.famous-scientists.ru/11440/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191210165619/http://www.famous-scientists.ru/11440/ |date=10 снежня 2019 }} * https://www.b-g.by/culture/9308/ * https://virtualbrest.by/news42431.php * https://vb.by/culture/books/kazahstanskie_zaschitniki_kreposti.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191209153326/https://vb.by/culture/books/kazahstanskie_zaschitniki_kreposti.html |date=9 снежня 2019 }} * http://www.bk-brest.by/2016/09/48-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B2-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%BD%D0%B8/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808035531/http://www.bk-brest.by/2016/09/48-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B2-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B-%D0%BA%D0%BD%D0%B8/ |date=8 жніўня 2020 }} {{DEFAULTSORT:Ахметава Лайла Сейсембекаўна}} [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Казахстана]] sxqi5oqqkv78mh75fmzonbxvqekb4xe Герб Буда-Кашалёва 0 638041 5161304 5030271 2026-07-05T17:29:19Z ~2026-38392-91 170743 /* Апісанне */ 5161304 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Герб Буда-Кашалёва |выява = Coat of Arms of Buda-Kašalova, Belarus.svg |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = |зацверджаны = |нашлемнік = |шлем = |карона = |шчыт = [[Іспанскі шчыт|іспанскі]] |шчытатрымальнікі = |заснаванне = {{дата|4|6|2002|1}}  |дэвіз = |ордэны = |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |аўтары = |аўтар = |ідэя = |праект = |дапрацоўка = |мастак = |дызайн = |кансультант = }} '''Герб Буда-Кашалёва''' — афіцыйны геральдычны сімвал горада [[Буда-Кашалёва]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Герб зарэгістраваны ў [[Гербавы матрыкул Рэспублікі Беларусь|Гербавым матрыкуле Рэспублікі Беларусь]] {{дата|4|6|2002|1}} года № 86. == Апісанне == У іспанскім шчыце дзевяць роўнавялікіх перавязей зялёнага і чорнага колераў з правага верхняга ў левы ніжні вугал. У цэнтры выява залатога звана. Залаты звон Буда-Кашалёва размешчаны на фоне чорна-зялёных перавязкаў, якія з’яўляюцца так званымі першараднымі геральдычнымі фігурамі і вельмі распаўсюджаны як у беларускай, так і міжнароднай геральдыцы. Герб быў зацверджаны рашэннем Буда-Кашалёўскага раённага Савета дэпутатаў 27 снежня 2001 года № 58. Аўтар і мастак герба і сцяга [[М. М. Елінская]]<ref>{{Cite web |url=http://gs.archives.gov.by/?page_id=5097&lang=be |title=Герб Буда-Кашалёва |access-date=6 красавіка 2020 |archive-date=16 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416162837/http://gs.archives.gov.by/?page_id=5097&lang=be |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Сцяг Буда-Кашалёва]] {{зноскі}} {{Гербы Гомельскай вобласці}} [[Катэгорыя:Буда-Кашалёва]] [[Катэгорыя:Гербы гарадоў Беларусі|Буда-Кашалёва]] fgx1kbnj8oftf0px4sivunrsy0mtdf0 Брацкая магіла (Канстантова) 0 638633 5161217 3875496 2026-07-05T11:59:42Z Bestalex 27131 +фото 5161217 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Брацкая магіла |Арыгінальная назва = |Выява = P 2026-06-25 16- 20260625 160300.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Канстантова]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Брацкая магіла''' — вайсковае пахаванне ў в. [[Канстантова]], [[Віцебская вобласць]]. Знаходзіцца каля школы. == Апісанне == У брацкай магіле пахаваны 28 воінаў, якія загінулі 25 чэрвеня 1944 года ў баях супраць нямецкіх войск. Сярод пахаваных — воіны 277-й стралковай дывізіі 5-й арміі [[Трэці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]. Тут жа пахаваны партызан брыгады 1-й імя К. С. Заслонава М. Ф. Куксёнак, які загінуў у баі супраць нямецкіх войск у пачатку жніўня 1942 года. == Помнік == У 1968 годзе на магіле пастаўлены помнік. Скульптар І. Краўчанка, архітэктар Ю. Казакоў. Помнік зроблены з бетона, мармуровай крошкі. Агульная вышыня 6 м. На пастаменце скульптурныя фігуры жанчыны, якая застыла ў жалобным маўчанні, і воіна ў паходнай форме. Мадэліроўка форм абагульненая<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/3985-bratskiya-magily-savetskikh-voina-i-partyzan-sennenski-rajon Брацкія магілы савецкіх воінаў і партызан. Сенненскі раён]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Сенненскі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 396—408. [[Катэгорыя:Брацкія магілы Сенненскага раёна]] [[Катэгорыя:Канстантова]] kspyvrlrax2fu7b90gpgs0x2ywxm1wp 5161258 5161217 2026-07-05T14:17:47Z M.L.Bot 261 афармленне 5161258 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Брацкая магіла |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Канстантова]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Брацкая магіла''' — вайсковае пахаванне ў в. [[Канстантова]], [[Віцебская вобласць]]. Знаходзіцца каля школы. == Апісанне == У брацкай магіле пахаваны 28 воінаў, якія загінулі 25 чэрвеня 1944 года ў баях супраць нямецкіх войск. Сярод пахаваных — воіны 277-й стралковай дывізіі 5-й арміі [[Трэці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]. Тут жа пахаваны партызан брыгады 1-й імя К. С. Заслонава М. Ф. Куксёнак, які загінуў у баі супраць нямецкіх войск у пачатку жніўня 1942 года. == Помнік == У 1968 годзе на магіле пастаўлены помнік. Скульптар І. Краўчанка, архітэктар Ю. Казакоў. Помнік зроблены з бетона, мармуровай крошкі. Агульная вышыня 6 м. На пастаменце скульптурныя фігуры жанчыны, якая застыла ў жалобным маўчанні, і воіна ў паходнай форме. Мадэліроўка форм абагульненая<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/3985-bratskiya-magily-savetskikh-voina-i-partyzan-sennenski-rajon Брацкія магілы савецкіх воінаў і партызан. Сенненскі раён]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Сенненскі раён // Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мінск : БелСЭ імя П. Броўкі, 1985. — С. 396—408. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Брацкія магілы Сенненскага раёна]] [[Катэгорыя:Канстантова]] fmr1d1k4y70pwpwa6mvyekumb3h5tpi Каардынацыйная рада (Беларусь) 0 653393 5161262 5161190 2026-07-05T14:22:19Z 5161262 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |сайт=https://rada.vision/by |пасада_кіраўніка1=Спікер |імя_кіраўніка1=[[Арцём Брухан]]<ref>https://racyja.com/by/palityka/arcem-bruchan-peraabrany-spikeram-kaardynacyjnaj-rady/</ref> |пасада_кіраўніка2=Віцэ-спікер |імя_кіраўніка2=[[Анатоль Міхнавец]]<ref>https://nashaniva.com/399121</ref> |пасада_кіраўніка3=Віцэ-спікер |імя_кіраўніка3=[[Яўген Андрэйчык]]<ref>https://nashaniva.com/399173</ref> }} '''Каардынацыйная Рада па арганізацыі працэсу пераадолення крызісу''', якая першапачаткова называлася «Каардынацыйная Рада па забеспячэнні трансферу ўлады», — недзяржаўны палітычны і грамадзянскі орган на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Рада створаная з даручэння [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] з мэтай прыняцця захадаў па стабілізацыі сітуацыі ў краіне, забеспячэння трансферу ўлады і абароны суверэнітэту і незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2020/08/18/koordinatsionnyy-sovet-belorusskoy-oppozitsii-ob-yavil-svoyu-tsel-novye-vybory-i-mirnaya-peredacha-vlasti|title=Координационный совет белорусской оппозиции объявил свою цель — новые выборы и мирная передача власти|date=18:57, 18 августа 2020|publisher=[[Meduza]]|access-date=2020-08-18}}</ref> У студзені 2023 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] прызнала Каардынацыйную раду [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. Паводле беларускага заканадаўства, членам экстрэмісцкіх фарміраванняў пагражае пазбаўленне волі<ref>{{cite web|title=Сотрудников Офиса Тихановской записали в экстремисты|url=https://www.golosameriki.com/a/belarus-tsikhanouskaya-office-repressions/6935759.html|work=[[Голас Амерыкі]]|date=2023-01-27|access-date=2023-03-22|language=ru}}</ref>. Раней, у 2021—2022 гадах, беларускія суды прызнавалі інтэрнэт-рэсурсы Рады экстрэмісцкімі матэрыяламі<ref>[https://www.sb.by/articles/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov-2020.html Республиканский список экстремистских материалов]</ref>. == Склад == === Першае скліканне === У склад Рады першапачаткова ўвайшлі каля 70 чалавек. 19 жніўня абраны Прэзідыум з сямі чалавек: * [[Святлана Алексіевіч]] (нобелеўская лаўрэатка па літаратуры) * [[Сяргей Дылеўскі]] (лідар стачкама [[Мінскі трактарны завод|Мінскага трактарнага завода]]) * [[Максім Аляксандравіч Знак|Максім Знак]] (юрыст штаба Віктара Бабарыкі, пазней юрыст Аб’яднанага штаба) * [[Вольга Кавалькова]] (давераная асоба [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]]) * [[Марыя Калеснікава]] (кіраўнік штаба [[Віктар Бабарыка|Віктара Бабарыкі]]) * [[Павел Латушка]] (экс-міністр культуры, дыпламат) * [[Лілія Уладзіміраўна Уласава|Лілія Уласава]] (юрыст, медыятар) Асноўны склад: {{Калонкі|4}}<small> * [[Наталля Абрашына-Жадаева]] — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар БДУ * [[Святлана Алексіевіч]] — пісьменніца, Нобелеўская лаўрэатка па літаратуры * [[Максім Баграцоў]] — віцэ-прэзідэнт кампаніі [[EPAM Systems]] * [[Андрэй Бастунец]] — журналіст, старшыня ГА «[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]» * [[Павел Белавус]] — заснавальнік і ўладальнік кампаніі «[[Symbal.by]]» * [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]] — праваабаронца, старшыня [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Праваабарончага цэнтра «Вясна»]] * [[Таццяна Валер’еўна Вадалажская|Таццяна Вадалажская]] — беларускі метадолаг і сацыёлаг, сузаснавальніца і каардынатар «[[Лятучы ўніверсітэт|Лятучага ўніверсітэта]]» * Віталь Валянюк — дырэктар Probusiness * [[Алана Гебрэмарыям]] — актывістка [[Моладзевы блок|Моладзевага блока]] * [[Юрась Губарэвіч]] — палітык, старшыня Руху «За Свабоду» * [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]] — палітык, сябра палітрады Аб’яднанай грамадзянскай партыі * Алесь Дуко — прадстаўнік адміністрацыі парку «[[Вялікі Камень (індустрыяльны парк)|Вялікі Камень]]» * [[Уладзімір Дунаеў]] — прафесар, эксперт Грамадскага Балонскага камітэта * [[Максім Знак]] — юрыст * [[Вольга Кавалькова]] — давераная асоба Святланы Ціханоўскай * [[Мікалай Георгіевіч Казлоў|Мікалай Казлоў]] — давераная асоба Святланы Ціханоўскай * [[Марыя Калеснікава]] — каардынатарка штабу Віктара Бабарыка * [[Святлана Калінкіна]] — журналістка * [[Дзмітрый Эдуардавіч Крук|Дзмітрый Крук]] — эканаміст * Ігар Кубашкоў — прадстаўнік студэнцкай супольнасці * [[Андрэй Курэйчык]] — кінасцэнарыст, драматург, рэжысёр, публіцыст * Яўген Лівянт — педагог, кіраўнік рэпетытарскага цэнтра «100 балаў» * Сяргей Макейкаў — дэлегат Беларускага металургічнага завода * Таццяна Марыніч — заснавальніца групы кампаній BELBIZ * [[Уладзімір Пугач]] — музыка, група «[[J:морс]]», юрыст * [[Віталь Рымашэўскі]] — сустаршыня аргкамітэта па стварэнні партыі «Беларуская хрысціянская дэмакратыя» * [[Ганна Севярынец]] — настаўніца, пісьменніца, літаратуразнаўца (пасля першага пасяджэння пакінула Каардынацыйную раду) * [[Андрэй Стрыжак]] — актывіст кампаніі BY-COVID * [[Лілія Уласава]] — юрыст, міжнародны медыятар * [[Юрый Хашчавацкі]] — кінарэжысёр * [[Уладзімір Цэслер]] — мастак * [[Сяргей Чалы]] — незалежны аналітык, эканаміст * [[Юлія Чарняўская]] — культуролаг, прафесар * Аляксей Шчурко — бізнесмен GURTAM * [[Андрэй Генадзевіч Ягораў|Андрэй Ягораў]] — палітолаг, дырэктар Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі </small>{{Калонкі/канец}} === Другое скліканне === Да лютага 2023 года скончыўся этап рэфармавання складу Каардынацыйнай рады. З гэтага часу Каардынацыйная рада пачала складацца з 22 старых членаў, 73 новых дэлегатак і дэлегатаў ад грамадскіх арганізацый і 15 самавылучэнцаў. === Трэцяе скліканне === {{Асноўны артыкул|Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|Каардынацыйная рада 3-га склікання}}[[Файл:Coordination council of Belarusian opposition 3.svg|міні|Размеркаванне мандатаў у Каардынацыйнай Радзе III-га склікання: {{legend|#ff0000|Спіс «Воля»: 6 мандатаў}} {{legend|#ffe30a|Спіс «[[Еўрапейскі выбар]]»: 8 мандатаў}} {{legend|#881313|Спіс «Наша справа»: 6 мандатаў}} {{legend|#0030ff|Спіс «Незалежныя беларусы»: 8 мандатаў}} {{legend|#28ff00|Спіс «Блок Пракоп’ева — Ягорава»: 13 мандатаў}} {{legend|#c35573|Спіс «[[Каманда Латушкі і Рух "За свабоду"]]»: 28 мандатаў}} {{legend|#05dcf1|Спіс «[[Хопіць баяцца]]»: 3 мандаты}} {{legend|#8401ff|Спіс «[[Моладзевы наступ]]»: 8 мандатаў}}]] 28 мая 2024 года былі абвешчаны папярэднія вынікі выбараў у Каардынацыйную Раду III-га склікання. Выбары праводзіліся з 25 па 27 мая ў электронным фармаце з праверкай праз беларускі пашпарт. Прынялі ўдзел у галасаванні 6723 выбаршчыкі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|title=ПАСТАНОВА аб папярэдніх выніках галасавання|author=ВЫБАРЧАЯ КАМІСІЯ па правядзенні выбараў у Каардынацыйную Раду ІІІ склікання|website=rada.vision|date=28 мая 2024|access-date=28 мая 2024|archive-date=28 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240528171013/https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Pastanova_ab_papyarednih_vynikah_galasavannya.pdf|url-status=dead}}</ref>. Балатаваліся 12 спісаў, 1 спіс быў выключаны да пачатку выбараў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/28-05-2024-na-vybarah-u-kaardynatsyjnuyu-radu-pragalasavali-6723-chalaveki-mandaty-razmerkavanyya|title=На выбарах у Каардынацыйную раду прагаласавалі 6723 асобы. Мандаты размеркаваныя|website=belsat.eu|access-date=2024-05-28}}</ref>. З 12 лютага да 14 мая 2025 года, пасля знікнення [[Анжаліка Мельнікава|Анжалікі Мельнікавай]], месца спікера Каардынацыйнай рады заставалася вакантным, 14 мая новым спікерам абраны [[Арцём Ігаравіч Брухан|Арцём Брухан]] ад фракцыі Паўла Латушкі, які атрымаў 50 галасоў дэлегатаў з 69 (агулам 79 дэлегатаў). Другі кандыдат ад фракцыі «Беларусы» (блок Пракоп’ева—Ягорава) атрымаў толькі 11 галасоў. === Чацвёртае скліканне === [[Файл:Coordination council of Belarusian opposition 4.svg|міні|Размеркаванне мандатаў у Каардынацыйнай Радзе IV-га склікання: {{legend|#d5436b|Спіс «[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»]]»: 34 мандаты}} {{legend|#ffe30a|Спіс «[[Еўрапейскі выбар]]»: 11 мандатаў}} {{legend|#ff0000|Спіс «Рух "Воля"»: 8 мандатаў}} {{legend|#8401ff|Спіс «[[Наступ (фракцыя)|Наступ]]»: 8 мандатаў}} {{legend|#ff6600|Спіс «Аб’яднаная грамадзянская платформа»: 6 мандатаў}} {{legend|#05dcf1|Спіс «[[Хопіць баяцца]]»: 5 мандатаў}} {{legend|#800000|Спіс «Ваш голас»: 4 мандаты}} {{legend|#554400|Спіс «Беларусы дзеяння»: 4 мандаты}} ]] {{Асноўны артыкул|Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|Каардынацыйная рада 4-га склікання}}У 2026 годзе выбары мусілі пачацца ў ноч на 11 мая, але былі перанесены на 22:00 таго ж дня ў сувязі з [[DDoS-атака|DDoS-атакамі]] на платформу для галасавання<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/396/7816/artykul/3685461,%D0%B2%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B-%D1%9E-%D0%BA%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D0%B9%D0%BD%D1%83%D1%8E-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D1%83-%D1%9E-%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BD%D1%8B-%D1%87%D0%B0%D1%81-%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%8F|title=Выбары ў Каардынацыйную раду ў прызначаны час не пачаліся - Беларуская Служба|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-05-22}}</ref>. Адзін з адказных за тэхнічную арганізацыю выбараў Павел Лібер адзначыў, што агульны кошт атак на платформу за ўвесь перыяд галасавання мог скласці ад 50 да 200 тысяч долараў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33760188.html|title=Колькі мільёнаў патрацілі ўлады на Каардынацыйную раду? Павал Лібер пра бясьпеку, DDoS-атакі і высновы з выбараў|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-05-19|access-date=2026-05-22}}</ref>. Як і падчас папярэдніх выбараў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] прызнаў усе спісы, якія балатаваліся на выбары экстрэмісцкімі фармаваннямі. Ува ўдзельнікаў выбарчых спісаў адбываліся вобыскі на тэрыторыі Беларусі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/belorusy-vybrali-novyj-koordinacionnyj-sovet-kak-prosla-kampania/a-77211944|title=Белорусы выбрали новый КС. Как прошла кампания?|website=dw.com|access-date=2026-05-22}}</ref> Завяршыліся выбары 19 мая. Як і падчас выбараў у 2024-м годзе, яны адбываліся анлайн.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/395574|title=Латушка, Курэйчык, Пракопчык, Краўцоў. Поўны спіс тых, хто трапіў у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=2026-05-22}}</ref> У гэты раз галасаваць можна было з выкарыстанням пашпартоў «Новай Беларусі»<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/progolosovat-na-vyborah-v-koordinacionnyj-sovet-mozhno-budet-s-pasportom-novoj-belarusi|title=Проголосовать на выборах в Координационный совет можно будет с паспортом Новой Беларуси|last=reform.news|website=REFORM.news (ранее REFORM.by)|date=2026-03-02|access-date=2026-05-22}}</ref>. Яўка на гэтых выбарах склала 2113 асоб, што выклікала крытыку ад некаторых публічных асоб з колаў беларускай апазіцыі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/93382056/viacorka-vyniki-vybarau|title=Вячорка пракаментаваў вынікі выбараў у Каардынацыйную раду і адказаў тым, хто ўважае іх за правал дэмсілаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|access-date=2026-05-22}}</ref>. СМІ адзначылі, значны рост колькасці мандатаў у «[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»|Кааліцыі Латушкі і руху „За свабоду“]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/395561|title=Латушка перамог усіх на выбарах у Каардынацыйную раду|website=Наша Ніва|date=2026-05-19|access-date=2026-05-22}}</ref>, у той час як «Блок Пракоп’ева—Ягорава», які на папярэдніх выбарах заняў другое месца, спыніў існаванне і не балатаваўся на гэтых выбарах. Кааліцыя «Ваш голас» у перадвыбарчай кампаніі абвясціла пра ініцыяванне роспуску КР ці выхадзе спісу са складу Рады, калі праз 99 дзён «не будзе канкрэтных вынікаў».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach|title=Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары – у лічбах|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|access-date=2026-05-22}}</ref> Паводле працэдуры, вызначанай у статуце Каардынацыйнай рады, дэлегаты правялі выбары i зноў абралі Спікерам Арцёма Брухана (сябра фракцыі «Кааліцыя Латушкі і Рух „За Свабоду“»), які атрымаў 62 голаса дэлегатаў з 66 (агулам 80 дэлегатаў).<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/arcem-bruchan-peraabrany-spikeram-kaardynacyjnaj-rady/|title=Арцём Брухан пераабраны спікерам Каардынацыйнай Рады|author=Беларускае Радыё Рацыя|last=|website=Рацыя|date=2026-06-21|access-date=2026-07-04}}</ref> Затым дэлегаты правялі выбары двух віцэ-спікераў, абраўшы Анатоля Міхнаўца (сябра фракцыі «Рух „Воля“»), які атрымаў 55 галасоў дэлегатаў з 75, першым віцэ-спікерам,<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399121|title=Хто такі Анатоль Міхнавец, які стаў віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады|website=Наша Ніва|date=2026-07-03|access-date=2026-07-04}}</ref> а Яўгена Андрэйчыка (сябра фракцыі «Наступ»), які атрымаў 44 голаса дэлегатаў з 79, — другім віцэ-спікерам.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399173|title=Другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады абралі Яўгена Андрэйчыка|website=Наша Ніва|date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref> == Народнае антыкрызіснае ўпраўленне == [[26 кастрычніка]] 2020 года Каардынацыйная рада ўхваліла прынцыпы дзейнасці [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнага антыкрызіснага ўпраўлення]], якое ўзначаліў [[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]]. Заяўленыя мэты: забяспечыць мірнае завяршэнне выканання функцый нелегітымнымі органамі ўлады, стабілізацыя сістэмы кіравання краінай пасля пераходу ўлады да народа<ref>{{Cite web |title=belarus-nau.org |url=https://belarus-nau.org/by#rec244828603 |access-date=1 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209153231/https://belarus-nau.org/by#rec244828603 |archive-date=9 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Пераслед == З моманту стварэння Каардынацыйнай рады і абрання Прэзідыума іх сябры падвяргаюцца жорсткаму ціску з боку ўладаў Беларусі. 20 жніўня 2020 года Генеральная пракуратура па факце стварэння і дзейнасці КР узбудзіла крымінальную справу па арт. 361 КК (заклікі да дзеянняў, накіраваных на прычыненне шкоды нацыянальнай бяспецы Рэспублікі Беларусь), у рамках якой адбываліся выклікі на допыты як членаў Прэзідыума, так і іншых членаў рады. 25 жніўня 2020 года [[Канстытуцыйны суд Беларусі]] выказаў меркаванне аб тым, што стварэнне Каардынацыйнай рады з’яўлялася «''антыканстытуцыйным''»<ref>https://belisrael.info/?p=25381</ref>. У снежні 2020 года Генеральная пракуратура распачала крымінальныя справы ў дачыненні Святланы Ціханоўскай, Марыі Калеснікавай, Максіма Знака, Паўла Латушкі, Вольгі Кавальковай і іншых асоб па факце стварэння экстрэмісцкага фармавання і кіраўніцтва ім, то-бок здзяйснення злачынства, прадугледжанага ч. 1 ст. 361-1 Крымінальнага кодэксу. 6 сакавіка 2023 года Мінскі гарадскі суд завочна прысудзіў Святлане Ціханоўскай 15 гадоў пазбаўлення волі, Павел Латушка атрымаў 18 гадоў зняволення, а Марыі Мароз, Вользе Кавальковай і Сяргею Дылеўскаму прызначылі па 12 гадоў<ref>[https://tass.ru/proisshestviya/17205367 tass.ru]</ref>. Падчас выбараў у Каардынацыйную Раду III-га склікання [[Следчы камітэт Беларусі]] завёў крымінальныя справы на ўсіх, хто вырашыў удзельнічаць у выбарах. У сваёй заяве Камітэт зрабіў асобны акцэнт на тым, што ўдзельнікі выбараў маюць аб’екты нерухомасці і маёмасці на тэрыторыі Рэспублікі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/21-05-2024-sk-raspachau-kryminalnyya-spravy-suprats-usih-kandydatau-na-vybarah-u-kaardynatsyjnuyu-radu|title=СК распачаў крымінальныя справы супраць усіх кандыдатаў на выбарах у Каардынацыйную раду|website=belsat.eu|access-date=2024-05-28}}</ref> == Ацэнкі == У кастрычніку 2020 года [[Еўрапейскі парламент]] узнагародзіў [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускую апазіцыю]], прадстаўленую ў тым ліку Каардынацыйнай радай, [[Прэмія імя Сахарава|прэміяй «За свабоду думкі» імя Андрэя Сахарава]]<ref>{{Cite web|url=https://www.europarl.europa.eu/sakharovprize/de/the-democratic-opposition-in-belarus-202/products-details/20201021CAN58092 |title=2011 - 2020 {{!}} Preisträger {{!}} Sacharow-Preis {{!}} Europäisches Parlament |access-date=2020-10-22 |lang=de}}</ref>. У спісе лаўрэатаў: [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]], [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]], [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]], [[Вольга Аляксандраўна Кавалькова|Вольга Кавалькова]], [[Вераніка Валер’еўна Цапкала|Вераніка Цапкала]], [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|Алесь Бяляцкі]], [[Сяргей Дылеўскі]], [[Сцяпан Аляксандравіч Пуціла|Сцяпан Пуціла]], [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]]<ref>{{cite web|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2020/10/22/7115612/|title=Премія Європарламенту імені Сахарова присуджена опозиції Білорусі|publisher=[[Украінская праўда]]|date=2020-10-22|access-date=2020-10-23}}</ref>. У канцы жніўня 2020 года палітолаг [[Вольф Рубінчык]] заўважыў, што Рада «ціха ператварылася з органа „па забеспячэнні трансферу ўлады“ (мэту абвясціла Святлана Ціханоўская 14 жніўня, і гэта гучала цягам некалькіх дзён) у орган для „''арганізацыі працэсу пераадолення палітычнага крызісу''“ — гэткае грувасткае і цьмянае мэтавызначэнне з’явілася на сайце КР у апошняй дэкадзе жніўня»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belisrael.info/?p=25363|title=Канец канікул на тутэйшы лад|last=ashustin|date=2020-08-31|access-date=2024-05-28}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons}} * {{афіцыйны сайт|rada.vision/by|Каардынацыйнай рады}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Каардынацыйная рада (Беларусь)| ]] 2wmdnygv8frpir0o0k2m9yquikneams Леанід Аляксандравіч Стукачоў 0 653593 5161379 4538975 2026-07-05T23:08:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161379 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} '''Леанід Аляксандравіч Стукачоў''' ({{ДН|30|10|1914}}, [[Пецярбург]] — {{ДС|4|1|2000}}, Гомель) — беларускі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Пецярбургу ў сям’і інжынера. Бацькі паходзілі з сем’яў вядомых маскоўскіх [[купец|купцоў]]. Атрымаў добрую адукацыю і выхаванне, выдатна іграў на [[фартэпіяна]], быў заўзятым [[шахматы]]стам. Пасля заканчэння школы ён паступіў у [[Маскоўскі архітэктурны інстытут]]. Разам са сваімі сябрамі па вечарах арганізоўваў урокі танцаў, хатнія спектаклі. У лютым 1935 года, калі ён вучыўся на 3-м курсе інстытута, у час такога хатняга спектакля па п’есе [[М. Булгакаў|М. А. Булгакава]] «{{нп5|Дні Турбіных||ru|Дни Турбиных}}» яго з сябрамі па даносе арыштавалі супрацоўнікі [[НКУС]]. Па сфабрыкаваных абвінавачваннях рашэннем [[Спецыяльная нарада пры НКУС|Спецыяльнай нарады пры НКУС]] усе яны былі асуджаны па арт. 58 п.п.10 і 11 КК РСФСР да пяці гадоў выпраўленча-працоўных лагераў<ref name="gzt-sv"/>. Пакаранне адбываў у {{нп5|БАМЛаг|БАМЛагу|ru|Бамлаг}} і {{нп5|Амурлаг (1938—1941)|Амурлагу|ru|Амурлаг (1938—1941)}} у [[Свабодны (горад)|Свабодным]]<ref name="gzt-sv"/>. Скончыў інстытут у 1938 годзе<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Стукачёв Леонид Александрович}}</ref>. У 1938—1940 гадах працаваў архітэктарам ва Упраўленні Амурлага, потым быў адкамандзіраваны ва Упраўленне чыгуначнага будаўніцтва СССР і працаваў да 1944 года архітэктарам праектнага аддзела {{нп5|Паўнчыгунлаг|Паўнчыгунлага|ru|Севжелдорлаг}}. У 1944 годзе накіраваны на будаўніцтва № 108 (Азербайджан), старшым інжынерам тэхнічнага аддзела. У 1946 годзе вызвалены з сістэмы [[ГУЛАГ]]а і накіроўваецца ў распараджэнне Ленінградскага ўпраўлення па справах архітэктуры, дзе працуе да канца 1950-х гадоў архітэктарам, кіраўніком групы архітэктараў. У канцы 1950-х пераехаў у Казахстан, дзе працаваў некалькі гадоў у горадзе [[Кустанай|Кустанаі]], потым — у [[Кемерава|Кемераве]]<ref name="gzt-sv"/>. У 1966—1983 гадах працаваў галоўным архітэктарам праектаў у [[Гомельграмадзянпраект|Гомельграмадзянпраекце]]<ref name="АСБ"/>. Рэабілітаваны ў 1989 годзе<ref name="gzt-sv"/>. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з 1946 года. Жыў у [[Гомель|Гомелі]]<ref name="АСБ"/>. Памёр у 2000 годзе, пахаваны ў Гомелі. == Творчасць == У час працы ў БАМЛагу былі спраектаваны і пабудаваны некаторыя будынкі і збудаванні горада [[Свабодны (горад)|Свабоднага]] — помнік чырвоным партызанам, жылыя дамы, сталовая-рэстаран «Амур» і іншыя<ref name="gzt-sv">{{Cite web |url=https://www.gzt-sv.ru/news/18813-svobodnyj-sudbe-znamenitogo-arhitektora-leonida |title=Свободный в судьбе знаменитого архитектора Леонида Стукачёва |access-date=20 жніўня 2020 |archive-date=14 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514081946/https://www.gzt-sv.ru/news/18813-svobodnyj-sudbe-znamenitogo-arhitektora-leonida |url-status=dead }}</ref>. Асноўныя працы — жылыя і грамадзянскія збудаванні на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе]], Дамы Саветаў у [[Арол (горад)|Арле]] і [[Керч]]ы, гасцініцы ў [[Валгаград]]зе і [[Севастопаль|Севастопалі]], праектныя інстытуты ў Кемераве і [[Ленінград]]зе (1938—1966), [[мікрараён № 6 (Гомель)|мікрараёны № 6]] (1967—1973), [[Заходні (жылы раён, Гомель)|Заходні]] (1971—1973), [[Цэнтраліт]] (1969—1973), [[мікрараён № 5А (Гомель)|№ 5А]] (1976—1979), [[мікрараён № 51 (Гомель)|51]], [[мікрараён № 63а (Гомель)|63а]], [[мікрараён № 64 (Гомель)|64]], [[мікрараён № 70 (Гомель)|70]], [[мікрараён № 71 (Гомель)|71]] (1977—1983) у Гомелі, [[мікрараён № 3 (Светлагорск)|№ 3]], [[мікрараён № 4 (Светлагорск)|4]] у [[Светлагорск]]у (1969—1973, 1980), [[мікрараён № 2 (Гомель)|№ 2]], [[мікрараён № 5 (Гомель)|5]], [[мікрараён № 7 (Гомель)|7]] у [[Мазыр]]ы (1973), [[Тры сястры (манумент)|манумент «Дружбы»]] на мяжы [[РСФСР]], [[УССР]] і [[БССР]] (1970—1973)<ref name="АСБ"/>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР|Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] (1974)<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Стукачёв Леонид Александрович}}</ref>. == Сям’я == Жонка — Лідзія Васілеўна Карніец, дачка — Наталля Шылава (Стукачова)<ref name="gzt-sv"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Стукачёв Леонид Александрович}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стукачоў Леанід Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Кемерава]] [[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Архітэктары Гомеля]] [[Катэгорыя:Архітэктары Светлагорска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мазыра]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] 00ywin5z5j370roypakx0tng2o5wles Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы 100 658977 5161287 5160349 2026-07-05T15:51:25Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5161287 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Тарас Тарналіцкі|2026-07-05T15:42:07Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Размова (фільм)|2026-07-02T02:36:15Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Жоўты ролс-ройс|2026-07-01T12:26:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Газавае святло (фільм, 1944)|2026-07-01T11:10:25Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Анастасія (фільм, 1956)|2026-06-30T11:12:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Фанні і Аляксандр|2026-06-30T10:46:29Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Прыгоды парася Фунціка|2026-06-29T13:40:25Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Спадар Ніхто супраць Пуціна|2026-06-28T09:01:54Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Соф'я Валодчынская|2026-06-27T22:09:58Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|Леон Немчык|2026-06-26T07:28:44Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Апошні сапраўдны мужчына|2026-06-24T14:58:55Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Білі Крудап|2026-06-24T13:13:55Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> qrqyy3m7jynu3dwvd31tp6hpmgxr9k4 Лазар Веніямінавіч Шарашэўскі 0 659377 5161324 4091023 2026-07-05T18:37:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161324 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} {{Цёзкі2|Шарашэўскі}} '''Ла́зар Веніямі́навіч Шарашэ́ўскі''' ({{lang-uk|Лазар Веніамінович Шерешевський}}; {{ДН|5|1|1926}}, {{МН|Кіеў||}} — {{ДС|15|1|2008}}, {{МС|Масква||}}) — расійскі [[паэт]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == Бацька Лазара Веніямін Аронавіч нарадзіўся ў [[Навагрудак|Навагрудку]]. Пад канец XIX стагоддзя сям’я дзеда Веніяміна пераехала пад [[Кіеў]]<ref name="judaica">{{cite web|author = Лазарь Шерешевский.|last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.judaica.kiev.ua/Eg_8/Eg8_p339.htm|title = Киев далёкий, Киев довоенный|format = |work = |publisher = Институт иудаики|accessdate = 13 жніўня 2012|language = ru|postscript = }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Дзед з боку маці паходзіў з [[Мазыр]]а, бабуля — з [[Пінск]]у. У 1938 бацька Лазара быў арыштаваны, а пасля расстраляны<ref>{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://calendar.interesniy.kiev.ua/Event.aspx?id=1667|title = Киевский календарь|format = |work = |publisher = |accessdate = 13 жніўня 2012|language = ru|postscript = }}</ref>. Лазар навучаўся ў сярэдняй школе № 44 Кіева. У [[1930-я]] належаў да кола маладых кіеўскіх паэтаў, у які ўваходзілі [[Якаў Хялемскі]], [[Іван Ялагін]], [[Рыталій Заслаўскі]], [[Навум Каржавін]]. У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] эвакуіраваны ў [[Горкаўская вобласць|Горкаўскую вобласць]], адкуль у 1943, пасля скончыўшы дзевяць класаў сярэдняй школы, пайшоў у [[Чырвоная армія|Чырвоную армію]], удзельнічаў у баявых дзеянняў на [[Паўночна-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночна-Заходнім фронце]]. У 1944 па даносе быў арыштаваны і па абвінавачанні ў антысавецкай агітацыі прыгавораны да 5 гадоў [[ГУЛАГ|лагераў]] з паражэннем у правах. Зняволенне адбываў у Бяскуднікаўскім лагеры ([[Комі АССР]]), дзе працаваў на будаўніцтве [[Чыгунка Салехард—Ігарка|501-й Запалярнай дарогі]]. Пасля вызвалення жыў у [[Салехард]]зе, дзе пазнаёміўся з будучай жонкай. Каб ажаніцца, Геля мусіла выйсці з [[КПСС|партыі]]<ref name="litrus">{{артыкул|аўтар = Алина Чадаева.|загаловак = Но жаль того огня…|арыгінал = |спасылка = http://www.litrossia.ru/article.php?article=2676|аўтар выдання = |выданне = Литературная Россия|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 28 сакавіка 2008|выпуск = |том = |нумар = 13|старонкі = |isbn = }}</ref>. Па смерці [[Сталін]]а ў 1953 Шарашэўскія пераехалі ў [[Ніжні Ноўгарад|Горкі]], дзе Лазар скончыў гістарычна-філалагічны факультэт [[Ніжагародскі дзяржаўны ўніверсітэт|Горкаўскага ўніверсітэта]] (1958). Працаваў у рэдакцыях, пасля на творчай працы. З 1971 — у [[Масква|Маскве]]<ref name="rujen">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 30 жніўня 2009|url = http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A8%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%92%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title = ШЕРЕШЕВСКИЙ Лазарь Вениаминович|format = |work = Российская еврейская энциклопедия|publisher = |accessdate = 13 жніўня 2012|language = ru|postscript = |archive-date = 4 сакавіка 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304114549/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%A8%D0%95%D0%A0%D0%95%D0%A8%D0%95%D0%92%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8C_%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|url-status = dead}}</ref>. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (1966). Лаўрэат прэміі часопіса «Літва літаратурная» (1980). Пахаваны ў Маскве на Ваганькаўскіх могілках. == Творчасць == Друкавацца пачаў з 1955 года. Перакладаў на рускую мову вершы [[Эдуардас Межалайціс|Эдуардаса Межалайціса]], [[Юстынас Марцінкявічус|Юстынаса Марцінкявічуса]], [[Кайсын Куліеў|Кайсына Куліева]], [[Геворг Эмін|Геворга Эміна]], [[Дэбора Хайкіна|Дэборы Хайкінай]]<ref name="rujen" />. === Паэзія === * Дороги дальние. Горький, 1958 * Доверие: Стихи. Горький, 1966 * Созвездие весов: Стихи. Горький, 1969 * Преломление. М., 1993 * Да, и я прошагал войной. М., 1995 * Перемещенье сроков: Стихи. М., 1996 === Пераклады === * Шахмурзаев С. Стихи. Нальчик, 1975 * Сулейманов А. С. Симфония гор: Стихи и поэмы. Грозный, 1977 * Межелайтис Э. Пантомима: Стихи. М., 1980 {{Зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = «Усмешка бытия». Лазарь Шерешевский: Жизнь и творчество |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = |год = 2011 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }} == Спасылкі == * [http://www.memorial.krsk.ru/Articles/503/11.htm Мемуары аўтара пра час, калі ён быў вязнем сралінскага лагера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121025001826/http://www.memorial.krsk.ru/Articles/503/11.htm |date=25 кастрычніка 2012 }}{{ref-ru}} * [http://www.vekperevoda.com/1900/lshereshevskij.htm Век перакладу]{{ref-ru}} * [http://www.litrossia.ru/article.php?article=2676 А. Чадаева. Но жаль того огня… <Памяти Л. Шерешевского>]{{ref-ru}} * [http://www.judaica.kiev.ua/Eg_8/Eg8_p339.htm Кіеў далёкі, Кіеў даваенны]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://www.memorial.krsk.ru/Articles/503/2/14.htm Будоўля № 503] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121025002033/http://www.memorial.krsk.ru/Articles/503/2/14.htm |date=25 кастрычніка 2012 }} {{ref-ru}} {{Ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шарашэўскі, Лазар Веніямінавіч}} [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на рускую мову]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] o2rgvjfpu3a39rve3fstjrrckp92lk8 The Offspring 0 665343 5161243 5038901 2026-07-05T13:25:39Z DzBar 156353 + 4 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161243 wikitext text/x-wiki {{музычны калектыў | Гады = 1984—цяпер | Іншая назва = Manic Subsidal (1984—1986)<ref>{{cite web |url=http://www.rebelwaltz.com/theoffspring.html |title=The Offspring |publisher=Rebelwaltz.com |date=May 5, 2008 |access-date=July 15, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110519180219/http://rebelwaltz.com/theoffspring.html |archive-date=May 19, 2011}}</ref> }} '''«The Offspring»''' ({{Lang-be|Нашчадства}}) — [[злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Каліфорнія|каліфарнійскі]] [[панк-рок]] [[Музычны калектыў|гурт]], заснаваны ў [[1984 год у гісторыі музыкі|1984]] годзе.<ref name="mikesdailyjukebox">{{cite web |url=http://mikesdailyjukebox.com/top-10-best-songs-by-the-offspring/ |title=Top 10 best songs by The Offspring |publisher=mikesdailyjukebox.com |date=2015-06-25 |accessdate=2020-01-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200101115358/http://mikesdailyjukebox.com/top-10-best-songs-by-the-offspring/ |archivedate=1 студзеня 2020 |url-status=dead }}</ref> == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''The Offspring'' (1989) * ''Ignition'' (1992) * ''Smash'' (1994) * ''Ixnay on the Hombre'' (1997) * ''Americana'' (1998) * ''Conspiracy of One'' (2000) * ''Splinter (2003)'' * ''Rise and Fall, Rage and Grace'' (2008) * ''Days Go By'' (2012) * ''Let the Bad Times Roll'' (2021) * ''Supercharged'' (2024) {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Панк-рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Гурты альтэрнатыўнага рока]] [[Катэгорыя:Квартэты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1984 годзе]] [[Катэгорыя:Поп-рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Columbia Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Epitaph Records]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Kerrang! Awards]] hm2tuko39xsx0y2jyylo3y6prn0rtm9 Андрэй Аляксандравіч Радаман 0 665465 5161391 5160092 2026-07-06T01:31:20Z 5161391 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Месца працы = * [[Акадэмія МУС Рэспублікі Беларусь]] (1995—2016) * [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] (2016—2018) * [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі]] (2018—2020) * [[Інстытут гісторыі імя Т. Мантэйфеля ПАН]] (2022—2023) * [[Універсітэт у Беластоку]] (2026—2028) | Навуковая ступень = Доктар гуманітарных навук у дысцыпліне «Гісторыя» (2025) | Навуковы кіраўнік = [[Лапатэцкі Караль]], прафесар (2026), доктар габілітаваны (права) (2016), доктар гуманітарных навук у дысцыпліне "Гісторыя" (2011) | Вядомы як = спецыяліст у гісторыі права і дзяржаўнасці ВКЛ | Грамадзянства = [[Рэспубліка Беларусь]] | Бацька = Аляксандр Міхайлавіч Радаман | Маці = Галіна Іванаўна Радаман | Член = Літуаністычная камісія | Сайт = https://aradaman.academia.edu | Апісанне выявы = Фатаздымак зроблены ў 2020 г. у Вялікай Ліпе | Дзеці = Усяслаў, Алесь | Жонка = Вікторыя Мікалаеўна Радаман }} '''Андрэй Аляксандравіч Радаман''' (нар. [[2 студзеня]] [[1971]], [[Мінск]]) — беларускі {{гісторык|Беларусі|XXI стагоддзя}}, доктар гуманітарных навук у дысцыпліне «Гісторыя» (Польшча)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://bip.uwb.edu.pl/uwb/stopnie-naukowe/postepowania-doktaty/27041,mgr-Andrei-Radaman.html|title=Andrei Radaman|first=|last=|website=Biuletyn Informacji Publicznej Uniwersytetu w Białymstoku|access-date=2025-12-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-03-13}}</ref>, вывучае гісторыю права і дзяржаўнасці [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. [[Падпалкоўнік міліцыі]] ў запасе. == Біяграфія == === Сям’я === Нарадзіўся 2 студзеня 1971 года ў Мінску. Бацька — Аляксандр Міхайлавіч Радаман, нарадзіўся на [[хутар]]ы каля [[Хвоева]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ў канцы чэрвеня 1943 года (у пашпарце памылкова — 01.06.1942), урач-стаматолаг-артапед (бацькі — Радаман Міхаіл Міхайлавіч і Гаркач Вера Антонаўна). Маці — Галіна Іванаўна Радаман (Кладкевіч), нарадзілася 23 ліпеня 1950 года (у пашпарце памылкова — 05.08.1950) у [[Бабчын]]е [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]], настаўніца пачатковых класаў і гісторыі, метадыст [[Рэспубліканскі інстытут прафесійнай адукацыі|Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі]]<ref>''Andrej Radaman''. [https://www.facebook.com/andrej.radaman/posts/10220594287787641 Facebook (02.01.2021)]</ref> (бацькі — Кладкевіч Іван Канстанцінавіч і Кірчанка Аляксандра Дзяменцьеўна). Жанаты з 17 ліпеня 1993 года. Мае двух сыноў. === Адукацыя === Скончыў сярэднюю школу № 78 Мінска (1978—1988) з срэбным медалём у чэрвені 1988 года<ref>{{Cite web |url=http://sch78.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=33741 |title=Архіўная копія |access-date=13 сакавіка 2022 |archive-date=26 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230726194618/http://sch78.minsk.edu.by/ru/main.aspx?guid=33741 |url-status=dead }}</ref>. Вучыўся на [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычным факультэце Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага]] па спецыяльнасцях «гісторыя і правазнаўства», «гісторыя і сацыяльна-палітычныя дысцыпліны» (1988—1993). У перыяд студэнцтва летам 1990 года ў складзе будаўнічага студэнцкага атрада «Нашчадкі» прымаў удзел у археалагічных раскопках у [[Лоскі замак|Лоску]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] пад кіраўніцтвам [[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Генадзя Сагановіча]] і [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Юрыя Бохана]]. З лістапада 1990 да мая 1991 года прыняў удзел у шэрагу арганізацыйна-дзейных гульняў і метадалагічных семінараў, арганізаваных Школай культурнай палітыкі пад кіраўніцтвам {{нп5|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|Пятра Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}. У 1993 годзе ў складзе каманды МДПІ імя А. М. Горкага стаў пераможцам рэспубліканскай алімпіяды па педагогіцы і псіхалогіі сярод студэнтаў вышэйшых навучальных устаноў Рэспублікі Беларусь, якая праводзілася ў Віцебску. Пераддыпломную практыку праходзіў у СШ № 65 Мінска пад кіраўніцтвам Анатолія Васільевіча Ягорава. Абараніў дыпломную работу пра Статут ВКЛ 1588 года пад кіраўніцтвам к.&nbsp;юр.&nbsp;н. Леакадыі Мікалаеўны Малчадскай. Скончыў інстытут з адзнакай у 1993 годзе па спецыяльнасці «гісторыя і сацыяльна-палітычныя дысцыпліны». Пасля сканчэння інстытута працягваў навучанне ў аспірантуры [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці 07.00.02 — «Айчынная гісторыя» (1993—1995) пад кіраўніцтвам д.&nbsp;г.&nbsp;н. прафесара [[Віталь Міхайлавіч Фамін|Віталя Фаміна]]. З 1 кастрычніка 2021 да 2 кастрычніка 2025 года праходзіў навучанне ў Доктарскай школе [[Універсітэт у Беластоку|Універсітэта ў Беластоку]]<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://szkolydoktorskie.uwb.edu.pl/nh/2021/09/20/342/|title=Lista rankingowa kandydatów w rekrutacji do Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych UwB na rok akademicki 2021/2022|date=20 верасня 2021|publisher=Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych UwB|accessdate=22 верасня 2021}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gDZYcON2y8g Uniwersytet w Białymstoku: Inauguracja Roku Akademickiego 2021/2022]. 06.10.2021</ref><ref>{{Cite web|url=https://szkoladoktorska.uwb.edu.pl/doktorant/absolwenci/2025-20.html|title=Absolwenci 2025 / Szkoła doktorska UwB|website=szkoladoktorska.uwb.edu.pl|access-date=2025-11-26}}</ref>. 3 снежня 2025 года пасля паспяховай абароны з адзнакай доктарскай дысертацыі «Шляхецкія з'езды і соймікі Новагародскага (Навагрудскага) ваяводства (1565-1632)», напісанай пад кіраўніцтвам доктара габілітаванага [[Караль Лапатэцкі|Караля Лапатэцкага]], прафесара Універсітэта ў Беластоку<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Karol_%C5%81opatecki&oldid=76413844|загаловак=Karol Łopatecki|год=2025-04-08|мова=pl|выданне=Wikipedia, wolna encyklopedia}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/lTnyALqWMvL|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-03-13}}</ref>, атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у дысцыпліне "Гісторыя"<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://bip.uwb.edu.pl/uwb/stopnie-naukowe/postepowania-doktaty/27041,mgr-Andrei-Radaman.html|title=Postępowanie w sprawie nadania stopnia doktora (mgr Andrei Radaman)|first=|last=|website=Biuletyn Informacji Publicznej Uniwersytetu w Białymstoku|access-date=2025-11-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://historia.uwb.edu.pl/aktualnosci/obrona-doktorska-mgr-andreia-radamana-na-wydziale-historii-uwb-454.html|title=Obrona doktorska mgr. Andreia Radamana na Wydziale Historii UwB|website=historia.uwb.edu.pl|access-date=2025-12-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radon.nauka.gov.pl/dane/profil/0014edbb-141d-472c-9716-109d1efb8716|title=RAD-on: RAPORTY, ANALIZY, DANE|website=radon.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-17}}</ref>. === Працоўная дзейнасць === Працоўную дзейнасць распачаў у час навучання ў сярэдняй школе. З 30 чэрвеня па 5 жніўня 1986 года працаваў аператарам вылічальных машын на заводзе «[[Транзістар (завод)|Транзістар]]» вытворчага аб’яднання «[[Інтэграл (кампанія)|Інтэграл]]». З верасня 1986 г. па май 1988 г. навучаўся ў вучэбна-вытворчым камбінаце Савецкага раёна г. Мінска. Праходзіў вытворчую практыку як слесар-зборшчык радыёэлектроннай апаратуры і прыбораў на Мінскім вытворчым аб’яднанні імя У. І. Леніна. У 1988 годзе атрымаў I-ы разрад па спецыяльнасці слесара-зборшчыка радыёэлектроннай апаратуры і прыбораў. У перыяд студэнцтва, у маі-кастрычніку 1989, маі-чэрвені 1990 і маі-верасені 1991 гадоў, працаваў завадатарам у «[[Артэк]]у» ([[Гурзуф]], [[Крым]]). Пасля сканчэння педагагічнага інстытута два гады па сумяшчальніцтве працаваў настаўнікам гісторыі і грамадазнаўства ў сярэдніх школах № 147, № 173 і № 42 Мінска. З 15 верасня 1995 года да жніўня 1998 — выкладчык кафедры тэорыі права і гісторыі [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэміі міліцыі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]. З сакавіка 2000 да сакавіка 2002 года — навуковы супрацоўнік сектара гісторыі права і палітыка-прававой думкі Нацыянальнага навукова-асветнага цэнтра імя Францішка Скарыны (па сумяшчальніцтве). Выкладаў тэорыю і гісторыю дзяржавы і права ў шэрагу прыватных вышэйшых навучальных устаноў г. Мінска (па сумяшчальніцтве). З жніўня 2016 да студзеня 2017 года навуковы супрацоўнік кафедры гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]] (па сумяшчальніцтве). З 20 студзеня 2017 да 31 сакавіка 2018 — навуковы супрацоўнік кафедры гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]. З 1 лістапада 2018 да 31 снежня 2020 — навуковы супрацоўнік аддзела генеалогіі, геральдыкі і нумізматыкі [[Інстытут гісторыі НАНБ|Інстытута гісторыі НАН Беларусі]]. Праз сваю грамадзянскую пазіцыю ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсіфікацыі выбараў і гвалту]] з боку [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] 24 лістапада 2020 года атрымаў паведамленне адміністрацыі Інстытута гісторыі НАН Беларусі пра непрацягненне кантракта<ref>{{Cite web|url=https://nn.by/?c=ar&i=263173|title=З Інстытута гісторыі звальняюць яшчэ аднаго навукоўца|date=2020-11-24|publisher=Наша Ніва}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/yashche-adnago-gistoryka-zvalnyayuc-z-akademii-navuk|title=Яшчэ аднаго гісторыка звальняюць з Акадэміі навук|date=2020-11-24|publisher=Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/708992.html?c|title=Историку, подполковнику милиции в запасе, не продлили контракт в Академии наук|date=2020-11-24|publisher=TUT.BY|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201219150340/https://news.tut.by/culture/708992.html|archivedate=2020-12-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=2021-01-14|publisher=Радыё Свабода}}</ref>. З лютага 2022 да верасня 2023 года працаваў у аддзеле крыніцазнаўчых даследаванняў і выдання гістарычных крыніц Інстытута гісторыі Польскай акадэміі навук<ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2025-12-12}}</ref>. З 1 красавіка 2026 г. — асістэнт аддзела квантытатыўных і геапрасторавых даследаванняў кафедры ўсходазнаўства і міжнародных палітычных адносін факультэта міжнародных адносін Універсітэта ў Беластоку<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://sm.uwb.edu.pl/wydzial/pracownicy-wydzialu/page2.html|title=Pracownicy Wydziału Stosunków Międzynarodowych UwB|website=uwb.edu.pl|access-date=2026-04-12|date=2026-05-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ludzie.nauka.gov.pl/ln/profiles/andrei.radaman.KnMZDMSriW2|title=Ludzie Nauki|website=ludzie.nauka.gov.pl|access-date=2026-04-12}}</ref>. === Служба ў органах унутраных спраў Беларусі === У 1996—2016 гадах служыў у органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь. З 14 жніўня 1998 года — выкладчык, з 24 кастрычніка 2003 да 14 кастрычніка 2016 — старшы выкладчык кафедры тэорыі і гісторыі дзяржавы і права [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэміі МУС Рэспублікі Беларусь]]. За час выкладання забяспечваў правядзенне ўсіх відаў навучальных заняткаў па тэорыі дзяржавы і права, [[Беларусазнаўства|беларусазнаўстве]], гісторыі Беларусі, гісторыі дзяржавы і права славянскіх народаў, гісторыі палітычнай і прававой думкі Беларусі, гісторыі дзяржавы і права Беларусі, гісторыі дзяржавы і права замежных краін, гісторыі палітычных і прававых вучэнняў, гісторыі органаў унутраных спраў Беларусі. Суаўтар тыпавых вучэбных праграм і навучальных праграм па гісторыі дзяржавы і права Беларусі, гісторыі дзяржавы і права замежных краін. Як навуковы кіраўнік падрыхтаваў да ўдзелу ў рэспубліканскіх конкурсах студэнцкіх навуковых работ тры работы, дзве з якіх атрымалі дыпломы I катэгорыі (РК НДРС-2009, секцыя «Філасофія, сацыялогія, гісторыя. Гісторыя Беларусі і праблемы ўзаемадзеяння цывілізацый»; РК НДРС-2010, секцыя «Юрыспрудэнцыя. Паліталогія. Дзяржаўнае кіраванне»), адна — дыплом III катэгорыі (РК НДРС-2008 секцыя «Юрыспрудэнцыя. Паліталогія. Дзяржаўнае кіраванне»). З 2007 па 2016 гг. выкладаў тэму «Рэтраспектыўны аналіз праблемы гандлю людзьмі» ў Міжнародным вучэбным цэнтры падрыхтоўкі, павышэння кваліфікацыі, перападрыхтоўкі кадраў у сферы міграцыі і супрацьдзеяння гандлю людзьмі<ref>{{Cite web|url=https://itc.amia.by/|title=Международный учебный центр Академии МВД Республики Беларусь - itc.AMIA.by|website=itc.amia.by|access-date=2024-11-12|url-status=dead}}</ref>. [[Падпалкоўнік міліцыі]] запасу<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.academia.edu/122023478|загаловак=Кафедра теории и истории государства и права|адказны=Авторы-составители: С.Ф. Лапанович, В.И. Павлов, А.А. Радоман|год=2016|месца=Мн.|archive-url=https://www.academia.edu/122023478|archive-date=}}</ref>. === Грамадзянская дзейнасць === [[Файл:RADAMAN 2020.png|міні|[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]] = Euroradio FM. «Ідэя X». Эфір 22.10.2020, запіс 19.10.2020]] Адзін з ініцыятараў грамадзянскай кампаніі ў абарону незалежнасці Беларусі «Свежы вецер» (2019—2020)<ref>{{Cite web|author=Ян Авсеюшкин|url=https://naviny.by/article/20191011/1570745502-rossiya-gotovitsya-k-voyne-nachalas-obshchestvennaya-kampaniya-v|title=«Россия готовится к войне». Началась кампания в защиту суверенитета Беларуси|publisher=Naviny.by = Белорусские новости|date=2019-10-11|accessdate=16 снежня 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117003127/https://naviny.by/article/20191011/1570745502-rossiya-gotovitsya-k-voyne-nachalas-obshchestvennaya-kampaniya-v|archivedate=17 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20191207/1562095819.html|title=В Минске оппозиция проводит акцию против интеграции с Россией|publisher=РИА Новости|date=|accessdate=}}</ref>. У ноч з 12 на 13 жніўня 2020 года ў перыяд [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў супраць вынікаў прэзідэнцкіх выбараў]] быў затрыманы супрацоўнікамі [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] на прыпынку грамадскага транспарту на [[Вуліца Леаніда Бяды (Мінск)|вуліцы Леаніда Бяды]] ў раёне ўніверсама «Рыга» і быў збіты ў Савецкім РУУС Мінска<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=taH1Mrqk_7U|title=Зварот да калег, вучоных юрыстаў у сувязі з падзеямі ў Беларусі 9-13 жніўня 2020 г.|author=Уладзімір Пятровіч Шыянок, доктар юрыдычных навук, прафесар, палкоўнік міліцыі ў адстаўцы.|website=|publisher=|date=2020-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|author=Илья Азар|url=https://novayagazeta.ru/articles/2020/08/19/86732-bolshe-vsego-lyudi-boyatsya-chto-vse-ostanetsya-kak-bylo|title=«Мы не оппозиция, нас большинство»|publisher=Новая газета — Novayagazeta.ru|date=2020-08-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukashenko-mstit-za-chto-v-belarusi-uvolnjajut-istorikov/a-55681299|title=Лукашенко мстит? За что в Беларуси увольняют историков.|author=Татьяна Неведомская|publisher=Deutsche Welle (DW)|date=2020-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.tut.by/culture/709363.html|title=Из Института истории уволены семь сотрудников. Ещё пятеро ушли сами в знак солидарности|author=Денис Мартинович|publisher=TUT.BY|date=2020-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210123103014/https://news.tut.by/culture/709363.html|archivedate=2020-12-19}}</ref>. Пратакол затрымання і пратакол адміністрацыйнага правапарушэння, якія былі складзеныя участковым інспектарам ГАМ Савецкага РУУС старшым лейтэнантам міліцыі Сяргеем Віктаравічам Нікіценкам, не падпісаў, бо лічыў іх сфальсіфікаванымі і не меў магчымасці прачытаць іх ноччу на пляцы РУУС без акуляраў. Утрымліваўся ў ІЧУ Мінгарвыканкама (1-ы завулак Акрэсціна 36), адкуль быў выпушчаны пад падпіску без суда а 01:50 14 жніўня 2020 года.<ref>{{Cite web|author=Уладзь Грыдзін|lang=|url=https://www.svaboda.org/a/30783094.html|title=Як у Менску сустракалі вызваленых з турмы на Акрэсьціна пратэстоўцаў. Фотарэпартаж|publisher=Радыё Свабода|date=2020-08-14}} Фатаздымак 3.</ref> Адміністрацыйны працэс па яго справе прыпыняўся 7 кастрычніка і толькі 20 кастрычніка 2020 года на падставе ч. 1 арт. 23.34 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях (КоАП) Рэспублікі Беларусь суддзя Савецкага раёна Мінска Аляксандр Аляксандравіч Воўк<ref>https://euroradio.fm/1570-sutak-za-chatyry-mesyacy-suddzi-antyrekardsmeny-pa-palitychnyh-spravah</ref> пастанавіў падвергнуць Андрэя Радамана адміністрацыйнаму спагнанню ў выглядзе штрафа на карысць дзяржавы ў памеры 10 базавых велічынь за ўдзел у несанкцыянаваным мітынгу, які адбыўся ў 01:30 13 жніўня 2020 года па адрасе Лагойскі тракт, 37. На судзе А. Радаман адмаўляў сам факт здзяйснення ім супрацьпраўнага дзеяння. Старшы участковы інспектар аддзела аховы правапарадку і прафілактыкі міліцыі грамадскай бяспекі Савецкага РУУС Мінска маёр міліцыі Вадзім Уладзіміравіч Смолік, які фігураваў у матэрыялах адміністрацыйнай справы як сведка ўдзелу А. Радамана ў мітынгу на Лагойскім тракце, на пасяджэнне суда не з’явіўся ў сувязі з тым, што нёс сутачнае дзяжурства. 7 снежня 2020 года скаргу на пастанову суда Савецкага раёна ад 20.10.2020 года па яго справе разглядаў Мінскі гарадскі суд. Суддзя Анастасія Паўлаўна Папко пастанавіла пастанову суддзі суда Савецкага раёна Мінска ад 20.10.2020 года адносна А. А. Радамана пакінуць без змены, а скаргу — без задавальнення. Неаднаразова выказваўся ў СМІ пра сваю грамадзянскую пазіцыю<ref>[https://euroradio.fm/radaman-syonnya-u-slove-salidarnasc-usya-nacyyanalnaya-ideya-belarusau Радаман: сёння ў слове «салідарнасць» — уся нацыянальная ідэя беларусаў] = [https://www.youtube.com/watch?v=undxzWW6hzU Радоман: сегодня в слове «солидарность» — вся национальная идея белорусов] ''Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM''. «Ідэя X». Зміцер Лукашук і Максім Гаруноў (запіс адбыўся 19.10.2020, эфір — 22.10.2020 10:43)</ref><ref>''Алена Малачко''. Бліц-апытанне. [https://www.nv-online.info/2020/11/10/blic-kali-na-vash-pogljad-pavinna-byc-prynjata-rashjenne-ab-pravjadzenni-novyh-prjezidjenckih-vybara.html Калі, на Ваш погляд, павінна быць прынята рашэнне аб правядзенні новых прэзідэнцкіх выбараў?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201127172115/https://www.nv-online.info/2020/11/10/blic-kali-na-vash-pogljad-pavinna-byc-prynjata-rashjenne-ab-pravjadzenni-novyh-prjezidjenckih-vybara.html |date=27 лістапада 2020 }} ''Народная Воля'' (10.11.2020)</ref><ref>{{Cite web|title="Мы ідзём у нікуды": Інстытут гісторыі губляе навукоўцаў|url=https://euroradio.fm/my-idzyom-u-nikudy-instytut-gistoryi-gublyae-navukoucau|publisher=Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM|date=2020-11-30}}</ref><ref>''Алена Малачко''. Бліц. Андрэй Радаман, гісторык. «Дзейнічаць салідарна з тымі, хто нясе крыж пакут» ''Народная Воля'' № 102 (4560), с. 6 (29 снежня 2020)</ref><ref>''Deutschlandfunk Kultur''. Fazit. [https://srv.deutschlandradio.de/themes/dradio/script/aod/index.html?audioMode=2&audioID=3&state%5BlaunchMode%5D=4&state%5BlaunchModeState%5D%5Bsuche%5D%5BsearchTerm%5D=Sieben+Historiker+werden Weißrussland: Sieben Historiker werden entlassen. Gespräch mit ''Florian Kellermann'']{{Недаступная спасылка}} (05:11 min) (02.01.2021, 23:46 Uhr).</ref><ref>[https://euroradio.fm/urok-gistoryi-chym-nebyaspechnyya-sproby-yae-perapisac-efir-u-1600 «Урок гісторыі: чым небяспечныя спробы яе перапісаць?»], ''Еўрапейскае радыё для Беларусі = Euroradio FM''. Інтэрв’юер — Зміцер Лукашук, інтэрв’юяваны — Андрэй Радаман (прамы эфір з варшаўскай студыі Еўрарадыё 10.09.2021, 15:00 (Варшава).</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=z9_-7R6amR8 Гісторык Андрэй Радаман пра Беларусь 16 стагоддзя, 2020-ы і працу ў Акадэміі МУС, Media IQ, Надзея Белахвосцік (запіс адбыўся 10.05.2023.эфір — 15.05.2023)]</ref>. 11 жніўня 2020 года падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]]. 11 лютага 2022 года падпісаў Зварот да людзей добрай волі ў Польшчы, Беларусі, Літве, Расіі і Украіне з просьбай салідарна адмовіцца ад дзеянняў, заснаваных на прынцыпе «падзелу сфер уплыву»<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://publicystyka.ngo.pl/apel-do-ludzi-dobrej-woli-w-polsce-bialorusi-litwie-rosji-i-ukrainie-o-solidarne-odrzucenie-dzialan-w-oparciu-o-zasade-podzialu-stref-wplywow|title=Apel do ludzi dobrej woli w Polsce, Białorusi, Litwie, Rosji i Ukrainie o solidarne odrzucenie działań w oparciu o zasadę „podziału stref wpływów” - Artykuł|website=ngo.pl|date=2022-02-11|access-date=2026-07-06}}</ref>. Сябра [[Беларускі інстытут публічнай гісторыі|Беларускага інстытута публічнай гісторыі]].<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/osoby/3253129/andrei-radaman|title=Andrei Radaman {{!}} Powiązania {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-01-31}}</ref> Сябра грамадскага аб’яднання «Беларускі даследчы ўніверсітэт імя Астафея Валовіча».<ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|title=STOWARZYSZENIE "ASTAFIEJ VAŁOVIC BELARUSIAN RESEARCH UNIVERSITY" {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-10-01}}</ref> === Навуковая дзейнасць === У спіс яго навуковых зацікаўленасцей уваходзяць: палітычная гісторыя ранняга Новага часу; гісторыя дзяржавы і права Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага і Рэчы Паспалітай абодвух народаў (Каралеўства Польскага і ВКЛ); гісторыя мясцовага самакіравання ВКЛ і Беларусі, парламенцкіх інстытутаў і парламенцкага права; [[прасапаграфія]], [[генеалогія]] і [[сфрагістыка]] палітычнай эліты ВКЛ XV—XVIII ст.; гісторыя праваахоўных органаў Беларусі. З 2000 года ўдзельнік распрацоўкі шэрагу навуковых праектаў, прафінансаваных Беларускім рэспубліканскім фондам фундаментальных даследаванняў і Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь, у тым ліку: Г 99-325 «Гістарычныя асновы развіцця інстытутаў парламентарызму ў Беларусі ў XVI—XVIII стст.» (2000—2002, кіраўнік к.ю.н. [[Галіна Вячаславаўна Дзербіна|Г. В. Дзербіна]]), Г 06М-212 «Пратэкцыянізм як форма сацыяльных і палітычных паводзін у Вялікім Княстве Літоўскім у XVI стагоддзі» (2006—2008, кіраўнік к.г.н. [[Уладзімір Аляксеевіч Падалінскі|У. А. Падалінскі]]), № Г12 МС-018 «Паслы ад ВКЛ на соймы Рэчы Паспалітай (1569—1793 гг.)​» (2012—2014, конкурс «Навука МС [міжнароднае супрацоўніцтва]», кіраўнікі к.г.н. А. Мацук, праф. А. Рахуба, вядучыя арганізацыі — Інстытут гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларуси, Інстытут гісторыі ПАН). У 2009 годзе ў межах выканання Дзяржаўнай комплекснай праграмы навуковых даследаванняў на 2006—2010 гады «Гісторыя беларускай нацыі, дзяржаўнасці і культуры» (кіраўнік — д.г.н. акадэмік сакратар НАН Беларусі А. А. Каваленя), прыняў удзел у падрыхтоўцы і публікацыі выдання «Беларусь: Народ. Дзяржава. Час». З 2009 года ўдзельнік некалькіх міжнародных навукова-даследчых праектаў, якія былі рэалізаваны і рэалізуюцца пад кіраўніцтвам праф. {{нп5|Генрык Люлевіча|Генрыка Люлевіча|pl|Henryk Lulewicz}} (1950—2019), праф. [[Анджэй Рахуба|Анджэя Рахубы]] i праф. Караля Лапатэцкага. Сярод іх праекты па выданні спісаў ураднікаў і саноўнікаў ВКЛ (Полацкае, Мсціслаўскае, Берасцейскае, Новагародскае (Навагрудскае) ваяводствы) (NPRH nr N N108 203536; NPRH nr 12H 11 0016 80; NPRH nr 11H 18 0370 86), парламентарыяў ВКЛ на соймах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (NPRH nr 11H 18 0130 87), а таксама навуковыя праекты па выданні актаў новагародскага (навагрудскага), слонімскага i полацкага соймікаў (NPRH nr 0057/NPRH2/H11/81/2012; NPRH/DN/SP/0141/2024/14; NPRH nr 11H 20 0318 88). У 2025-2028 гг. ва Універсітэце ў Беластоку разам з Каралем Лапатэцкім і [[Ігар Аляксандравіч Бортнік|Ігарам Бортнікам]] Андрэй Радаман працуе таксама над рэалізацыяй навуковага праекта "Вяршэнства права і кантроль заканадаўчай улады ў Вялікім княстве Літоўскім". Для рэалізацыі пастаўленых у рамках названых праектаў задач, працаваў у архівах і аддзелах рукапісаў бібліятэк Берліна, Дрэздэна, Варшавы, Вены, Вільні (Вільнюса), Вроцлава, Гданьска, Граца, Гродна, Кіева, Кракава, Курніка, Любліна, Масквы, Мінска, Парыжа, Познані, Санкт-Пецярбургу, Стакгольма, Торуні і інш. Прыняў непасрэдны ўдзел больш чым у 60 міжнародных і рэспубліканскіх навуковых канферэнцыях, сімпозіумах і кангрэсах, а таксама неаднаразова выступаў на пасяджэннях міжнародных круглых сталоў па гістарычнай і гісторыка-прававой праблематыцы ў Беларусі, Літве, Польшчы, Расіі, Украіне і Швецыі. Сябра рэдакцыйных рад навуковых выданняў «[[Герольд Litherland]]»<ref>{{Cite web |url=https://www.academia.edu/43223558/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_21 |title=«Герольд Litherland» |access-date=18 снежня 2020 |archive-date=7 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407211058/https://www.academia.edu/43223558/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_21 |url-status=dead }}</ref> (Гродна-Мінск) і «Rocznik Lituanistyczny»<ref>[http://rl-ihpan.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=11&Itemid=113&lang=pl Rocznik Lituanistyczny]</ref> (Варшава). У 1995—1998 гадах — сябра рэдакцыі [[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускага гістарычнага агляду]]. З 2023 года — сябра суполкі літуаністычных даследаванняў у Інстытуце гісторыі ПАН<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://ihpan.edu.pl/struktura/zaklady-naukowe/zespol-badan-lituanistycznych/|title=Zespół Badań Lituanistycznych|website=Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN - Instytut Historii PAN|access-date=2024-11-11}}</ref>. Сябра Літуаністычнай камісіі пры Камітэце гістарычных навук Польскай акадэміі навук (2024)<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://www.facebook.com/story.php/?story_fbid=1052333046896646&id=100063598801439&_rdr|title=Nowy skład Komisji Lituanistycznej|website=FB strona Komisji Lituanistycznej przy KNH PAN|date=05.09.2024}}</ref>. Сябра аргкамітэта па стварэнні Беларускага даследчага ўніверсітэта імя Астафея Валовіча (2023—2025)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/praekt-natsyyanalnaga-dasledchaga-universitetu.html|title=Нацыянальны даследчы унівэрсітэт. Што за праект?|website=budzma.org|access-date=2024-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rejestr.io/krs/1195918/stowarzyszenie-astafiej-valovic-belarusian-research-university|title=STOWARZYSZENIE "ASTAFIEJ VAŁOVIC BELARUSIAN RESEARCH UNIVERSITY" {{!}} Rejestr.io|website=rejestr.io|access-date=2025-10-12}}</ref>. Аўтар больш за 90 навуковых работ<ref>[https://scholar.google.com/citations?hl=ru&user=gt5z4lQAAAAJ Профіль Google Scholar]</ref>, а таксама шэрагу артыкулаў у [[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]], [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыі гісторыі Беларусі]], [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|энцыклапедыі «Вялікае княства Літоўскае»]]<ref>[http://www.vkl.by/search?SearchForm%5Bstring%5D=радаман&SearchForm%5Bpartition%5D=&SearchForm%5Bpartition%5D=0&yt0= Электронная энцыклапедыя «Вялікае Княства Літоўскае»]</ref>. * '''[https://scholar.google.com/citations?user=gt5z4lQAAAAJ h-індэкс 10]''' ([[Google Scholar]] Citations) '''{{нп5|ORCID||ru|}} [https://orcid.org/0000-0002-7211-124X 0000-0002-7211-124X] [[Web of Science]] Researcher ID [https://publons.com/researcher/1998776/andrei-radaman/ V-5923-2017]''' === Стажыроўкі === * 2002 год — [[Ягелонскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедрах гісторыі права Польшчы юрыдычнага факультэта і гісторыі Ранняга Новага часу гістарычнага факультэта па стыпендыі Фонду каралевы Ядвігі. * 2010 год — [[Варшаўскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедры гісторыі права Польшчы Інстытута гісторыі права факультэта права і адміністрацыі па навуковай стыпендыі Польскага камітэта па справах [[ЮНЕСКА]]. * 2018 год — [[Варшаўскі ўніверсітэт]], стажыроўка на кафедры гісторыі Ранняга Новага часу Гістарычнага інстытута па навуковай стыпендыі Польскага камітэта па справах [[ЮНЕСКА]]. * 2019 год — [[Акадэмія навук Літвы]], навуковая стажыроўка ў рамках міжакадэмічнага абмену ў Інстытуце гісторыі Літвы. * 2021 год — {{нп5|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля Польскай акадэміі навук|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля|pl|Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk}} Польскай акадэміі навук, Нямецкі гістарычны інстытут у Варшаве<ref>{{Cite web|url=https://www.dhi.waw.pl/|title=Startseite - Deutsches Historisches Institut Warschau - DHIW|website=www.dhi.waw.pl|access-date=2024-11-12}}</ref>, даследніцкая навуковая стажыроўка на 11 месяцаў (люты-снежань)<ref>[https://www.dhi.waw.pl/aktuelle-meldungen/detail/news/wir-begruessen-forschende-aus-belarus.html Wir begrüßen Forschende aus Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210301003915/https://www.dhi.waw.pl/aktuelle-meldungen/detail/news/wir-begruessen-forschende-aus-belarus.html|date=1 сакавіка 2021}}. Deutsches Historisches Institut Warschau. 01.02.2021.</ref><ref>Max Weber Stiftung. [https://www.maxweberstiftung.de/presse/aktuelles-presse/einzelansicht-pressemeldungen/detail/News/stipendien-fuer-akademikerinnen-und-akademiker-aus-belarus.html Stipendien für Akademikerinnen und Akademiker aus Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210305230048/https://www.maxweberstiftung.de/presse/aktuelles-presse/einzelansicht-pressemeldungen/detail/News/stipendien-fuer-akademikerinnen-und-akademiker-aus-belarus.html |date=5 сакавіка 2021 }}. Dienstag, 02. Februar 2021.</ref><ref>WNP.PL. [https://www.wnp.pl/parlamentarny/spoleczenstwo/stypendia-dla-bialoruskich-naukowcow-od-instytutu-historii-pan-i-niemieckiego-instytutu-historycznego,122828.html Stypendia dla białoruskich naukowców od Instytutu Historii PAN i Niemieckiego Instytutu Historycznego]. 04-02-2021 13:34</ref><ref>Nauka w Polsce. [https://naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news%2C86174%2Cstypendia-dla-bialoruskich-naukowcow-od-instytutu-historii-pan-i Stypendia dla białoruskich naukowców od Instytutu Historii PAN i Niemieckiego Instytutu Historycznego]. 05.02.2021.</ref><ref>[https://ihpan.edu.pl/stypendia-dla-srodowiska-akademickiego-z-bialorusi/ Stypendia dla środowiska akademickiego z Białorusi]. Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, 05.02.2021.</ref>. * 2025 год — [[Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля Польскай акадэміі навук|Інстытут гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля]]<sup>[pl]</sup> Польскай акадэміі навук (стажыроўка 1 месяц (май-чэрвень). == Бібліяграфія == === Калектыўныя манаграфіі === * [http://history.by/issledovania/издательский-проект-коллективного-ф-2/ Беларусь: Народ. Государство. Время] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200629063150/http://history.by/issledovania/%D0%B8%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%BA%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%84-2/ |date=29 чэрвеня 2020 }} / Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории; редкол.: [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Коваленя]] [и др.]. Минск: Беларуская навука, 2009. * Гісторыя Навагрудка — з глыбінь вякоў да нашых дзён = История Новогрудка — из глубин веков до наших дней / [<nowiki/>[[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш.], рэд. кал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] (гал. рэд.). 1-е выд. Мінск: Белстан, 2014<ref>''Ні­на Шчарбачэвіч.'' [https://zviazda.by/be/news/20141007/1412631679-navagrudku-970 Навагрудку — 970!] ''Звязда'' (07.10.2014)</ref>; 2-е выд. Мінск: Белстан, 2016. * [https://www.academia.edu/12795611 Unus pro omnibus: Валовічы ў гісторыі Вялікага княства Літоўскага XV—XVIII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230726194620/https://www.academia.edu/12795611 |date=26 ліпеня 2023 }} Склад. [[Андрэй Янушкевіч]]. Навук. рэд. [[Аляксей Іванавіч Шаланда|Аляксей Шаланда]]. Мінск: Медысонт, 2014. * [https://www.litres.ru/raznoe-4340152/istoriya-belorusskoy-gosudarstvennosti-tom-pervyy-40259942/ История белорусской государственности: В 5 т. Т. 1 : Белорусская государственность: от истоков до конца XVIII в.] / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Коваленя]] [и др.]; отв. ред. тома [[Вольга Мікалаеўна Ляўко|О. Н. Левко]], [[Валянцін Фёдаравіч Голубеў|В. Ф. Голубев]]; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т истории. Минск: Беларуская навука, 2018. * [https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781003311454 Belarus in the Twenty-First Century: Between Dictatorship and Democracy], edited by Elena Korosteleva, Irina Petrova, Anastasiia Kudlenko, 1st Edition, London: Routledge, 2023, 236 pp. DOI <nowiki>https://doi.org/10.4324/9781003311454</nowiki>; eBook <nowiki>ISBN 9781003311454</nowiki>. * [https://www.amazon.com/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-XXI-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B7%D1%96-%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B9-%D0%B4%D1%8D%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%8F%D0%B9/dp/1915601398 Беларусь у XXI стагоддзі. Паміж дыктатурай і дэмакратыяй], укладальнікі Алена Карасцялёва, Ірына Пятрова, Настасся Кудленка, пераклад з англійскай Уладзімір Паўловіч, Лондан: Skaryna Press, 2024. === Навукова-даведачныя выданні (ў суаўтарстве) === * Земскія ўраднікі Полацкага ваяводства (другая палова XVI — першая палова XVII стст.) / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том I. Полацак, 2004. С.73-80. * Земскія ўраднікі Віцебскага ваяводства ў другой палове XVI — першай палове XVII стст. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том II. Полацак, 2005. С. 51-61. * Земскія ўраднікі Менскага павета ў другой палове XVI — першай палове XVII стст. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Commentarii polocenses historici = Полацкія гістарычныя запіскі. Том III. Полацак, 2006. С.65-69. * [https://www.academia.edu/34051158/Герольд_Litherland_nr_17 Земскія ўраднікі Гарадзенскага павета ВКЛ (другая палова XVI — першая палова XVII ст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230408095400/https://www.academia.edu/34051158/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_17 |date=8 красавіка 2023 }}. / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Герольд Litherland. Год V. Горадня, 2006. № 1 (17). С. 98-109. * Милиция Беларуси. Документы и материалы (1917—2007 гг.) / Сост. К. И. Барвинок [и др.:]: под ред. канд. ист. наук, доц. К. И. Барвинка, доктора ист. наук, проф. А. Ф. Вишневского; Министерство внутренних дел; Академия МВД. Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2007. * [https://www.academia.edu/2435892/Герольд_Litherland_nr_18 Земскія ўраднікі Ваўкавыскага павета (другая палова XVI — першая палова XVII стст.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210112173811/https://www.academia.edu/2435892/%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B4_Litherland_nr_18 |date=12 студзеня 2021 }} / А. Радаман, {{нп5|Дарус Вілімас|Д. Вілімас|lt|Darius Vilimas}}, [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich В. Галубовіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} // Герольд Litherland. 2011. № 18. С.143-155. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. [[Анджэй Рахуба|Anrzej Rachuba]], {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», Wydawnictwo IH PAN, 2003-<2024>. [https://rcin.org.pl/Content/140339 T. V: Ziemia połocka i województwo połockie. XIV—XVIII wiek] / IH PAN; pod red. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryka Lulewicza}}, oprac. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}, [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], Andrzej Haratym, [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Andrej Macuk]], Andrej Radaman przy współpracy [https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich Witala Hałubowicza] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022060229/https://www.ggau.by/publication/fbu/4189-golubovich-vitalij-vladimirovich |date=22 кастрычніка 2021 }} i Przemysława P. Romaniuka. Warszawa: Wydawnictwo IH PAN, 2018. 305, [1] s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. A. Rachuba, H. Lulewicz. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», 2003—2014, Wydawnicto IH PAN, 2018-<2024>. [https://rcin.org.pl/publication/281586 T. VI: Ziemia nowogródzka i województwo nowogródzkie XV—XVIII wiek] / IH PAN; red. Andrzej Rachuba, oprac. Henryk Lulewicz, Tomasz Jaszczołt, Andrej Radaman, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrej Macuk, Adam Danilczyk, Andrzej Haratym. — Warszawa: IH PAN, 2024. 524 s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», Wydawnictwo IH PAN, 2003-<2024>. [https://rcin.org.pl/dlibra/publication/251774/edition/233383/content T. IX: Województwo mścisławskie. XVI—XVIII wiek] / IH PAN; pod red. [[Анджэй Рахуба|Andrzeja Rachuby]], oprac. {{нп5|Генрык Люлевіча|Henryk Lulewicz|pl|Henryk Lulewicz}}, [https://ihpan.edu.pl/pracownicy/270-tomasz-jaszczolt/ Tomasz Jaszczołt], Andrej Radaman, [[Анджэй Рахуба|Andrzej Rachuba]], Przemysław P. Romaniuk, [[Андрэй Уладзіміравіч Мацук|Andrej Macuk]], [https://ihpan.edu.pl/pracownicy/131-adam-danilczyk/ Adam Danilczyk] i Andrzej Haratym. Warszawa: Wydawnictwo IH PAN, 2019. 262 s. * Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego: Spisy: w X t. / PAN, Instytut Historii; red. A. Rachuba, H. Lulewicz. Warszawa: Wydawnictwo «DiG», 2003—2014, Wydawnicto IH PAN, 2018-<2024>. [https://rcin.org.pl/dlibra/publication/251773/edition/233372/content T. VIII: Ziemia brzeska i województwo brzeskie XIV—XVIII wiek] / IH PAN; red. Andrzej Rachuba, oprac. Henryk Lulewicz, Tomasz Jaszczołt, Andrej Radaman, Andrzej Rachuba, Przemysław P. Romaniuk, Andrej Macuk, Adam Danilczyk, Andrzej Haratym. — Warszawa: IH PAN, 2020. 405 s. === Вучэбная літаратура (у суаўтарстве) === * История органов внутренних дел Беларуси: хрестоматия] / Министерство внутренних дел Республики Беларусь, Академия МВД; сост. А. Ф. Вишневский [и ин.]. Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2009. * История органов внутренних дел Беларуси: [курс лекций для вузов] / А. Ф. Вишневский [и др.] под ред. А. Ф. Вишневского; Министерство внутренних дел Республики Беларусь; Учреждение образования «Академия Министерства внутренних дел Республики Беларусь». Минск: Академия МВД Республики Беларусь, Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2010. * История органов внутренних дел Беларуси: учеб. пособие для учреждений высшего образования] / А. В. Вениосов [и др.]; под общ. ред. В. А. Данилова, А. С. Жмуровского; учреждение образования «Акад. М-ва внутрен. дел Респ. Беларусь». Минск: Академия МВД Республики Беларусь, 2015. === Выбраныя навуковыя артыкулы і публікацыі крыніц === Паводле Google Scholar<ref>[https://scholar.google.com/citations?user=gt5z4lQAAAAJ&hl=ru Профіль Google Scholar]</ref>: {{кал|2}} * [https://www.academia.edu/122021195 Кіраванне соймікавамі пасяджэннямі ў Вялікім княстве Літоўскім, Рускім і Жамойцкім у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Вес. Беларус. дзярж. пед. ун-та ім. М. Танка. — 2002. — № 2(32). — С. 120—132. * [https://www.academia.edu/122019215 Інструкцыя новагародскага сойміка паслам на элекцыйны сойм 1587 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Беларус. гіст. агляд. 2003. — Т.10, сш.1-2 (18-19). — С.163-174. * [https://www.academia.edu/122022189 Шляхецкія з’езды і соймікі Новагародскага павета і праблема ўзнікнення каптуровых судоў у Вялікім княстве Літоўскім, Рускім і Жамойцкім ў час бескаралеўяў другой паловы XVI ст.] / А. Радаман // Вест. Акад. МВД Респ. Беларусь. — 2004. № 1 (7). — С. 132—136. * [https://www.academia.edu/122021455 Справа аб парушэнні ваўкавыскім старостай Крыштафам Монвідам Дарагастайскім парадку ўступлення на пасаду і прынцыпаў прызначэння ўраднікаў гродскага суда і яе адлюстраванне ў дакументах Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі: дэкрэт Галоўнага Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкагапа справе аб парушэнні ваўкавыскім старостам Крыштафам Монвідам Дарагастайскім парадку ўступлення на пасаду і прынцыпаў прызначэння ўраднікаў гродскага суда. 23 верасня 1589 г., Менск] / А. Радаман // Архіварыус: зб. навук.паведамл. і арт. Вып.2 / рэдкал.: А. К. Галубовіч (старш.) і інш. Мінск: БелНДІДАС, 2004. — С.104-114 (Сер.: Гісторыя, архівазнаўства, крыніцазнаўства; Вып.2.). * [https://www.academia.edu/122021120 Rejestr senatorów i posłów na sejmie walnym warszawskim 9 lutego — 21 marca 1600 r.] / A. Radaman, M. Ferenc // Zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne. — 2004. — T. MCCLXVII, zeszyt 131. — S. 89-107. * [https://www.academia.edu/122021766 Ухвалы соймікаў і шляхецкіх з’ездаў Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў сістэме нарматыўнага рэгулявання фінансавання соймавых паслоў у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Вес. БДПУ. Сер. 2, Гісторыя. Філасофія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Культуралогія. — 2005. — № 4 (46). — С.16-21. * [https://www.academia.edu/122019074 Віленскі земскі прывілей 1565 г. вялікага князя літоўскага Жыгімонта Аўгуста] / А. Радаман // Беларус. гіст. агляд. — 2005. — Т.12, сш.1-2 (22-23). — С.132-161. * [https://www.academia.edu/122021837 Інструкцыя новагародскага сойміка паслам на варшаўскі вальны сойм 1598 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Сацыяльна-эканамічныя і прававыя даследаванні. — 2005. — № 2. — С. 97-109. * [https://www.academia.edu/122020834 Uchwała sejmikowa powiatu nowogródzkiego z 1568 r. a system finansowania posłów sejmowych Wielkiego Księstwa Litewskiego] / A.Radaman // Litwa w epoce Wazów : prace ofiarowane H.Wisnerowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin / Instytut Historii PAN im.T.Manteuffla; podred. W.Kriegseisena i A. Rachuby. — Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006. — S. 145—156. * [https://www.academia.edu/122018322 Да праблемы вызначэння мяжы паміж Новагародскім і Пінскім паветамі Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў другой палове XVI ст.] / А. Радаман // Памяць стагоддзяў на карце Айчыны: зб. навук. прац у гонар 70-годдзя М. Ф. Спірыдонава / Нац.акад.навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад. Р. А. Аляхновіч [i інш.]; рэдкал.: А. А. Каваленя (адказ.рэд.), А. І. Груша (адказ. сакр.) [і інш.]. Мінск: Беларус. навука, 2007. — С. 73-89. * [https://www.academia.edu/127384645 Інструкцыя шляхты Гарадзенскага павета паслам на Варшаўскі сойм 1572 г. з агульнаваяводскага сойміка Трокскага ваяводства, які адбыўся ў Самілішках 9 снежня 1571 г.] / падрыхтаваў да друку, камент. А. Радаман // Гарадзенскі палімпсест. 2009. Дзяржаўныя ўстановы і палітычнае жыццё. XV—XX ст. / рэд. А. Ф. Смаленчук, Н. У. Сліж. Гародня: [б.в.], 2009. — С. 246—251. * [https://www.academia.edu/122018135 Samorząd sejmikowy w powiatach województwa nowogródzkiego Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1565—1632] / A. Radaman // Praktyka życia publicznego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI—XVIII wieku / red. U. Augustyniak, A.B. Zakrzewski; Komisja Lituanistyczna przy Komitecie Nauk Historycznych Polskiej Akademii Nauk, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, Instytut Historyczny Uiwersytetu Warszawskiego, Instytut Historii Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa: Neriton, 2010. — S. 55-103. * [https://www.academia.edu/122019652 Арганізацыя і склад полацкага земскага суда ў другой палове XVI — першай трэці XVII ст.] / А. Радаман // Герольд Litherland. — 2011. — № 18. — С.21-36. * [https://www.academia.edu/122019708 Попісавы экспедыцыйны з’езд і перадсоймавы соймік Новагародскага павета ў Капылі ў лютым 1596 г.] / А. Радаман // Капыль: гісторыя горада і рэгіёна (да 360-годдзя выдання прывілея на магдэбургскае права Капылю) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі; Ін-т гісторыі; уклад. А. А. Скеп’ян, А. Б. Доўнар, І. В. Соркіна; рэдкал. А. А. Каваленя [іінш.]. — Мінск: Беларус. навука, 2012. — С.185-210. * [https://www.academia.edu/122019977 Род Харытановічаў Вобрынскіх (Абрынскіх) уласнага герба «Харытон» у Новагародскім павеце ВКЛ у другой палове XVI ст.] / А. Радаман // Карэліччына: людзі, падзеі, час: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі; Ін-т гісторыі; уклад. А. А. Скеп’ян, В. А. Максімовіч, А. Б. Доўнар; рэдкал. А. А. Каваленя [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 2012. — С.50-63. * [https://www.academia.edu/122018259 Особенности российского администрирования и уголовного судопроизводства на территории Новогородского воеводства Великого Княжества Литовского, Русского и Жемайтского в 1657—1658 гг.] // Наследие российской государственности / Алтайская академия экономики и права; под ред. Ю. В. Анохина. Барнаул : Изд-во ААЭП, 2012. — С. 24-41. * [https://www.academia.edu/121931925 Іерархія ўраднікаў на сойміку Новагародскага павета Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага ў другой палове XVI — першай трэці XVII ст.] / А. Радаман // Людзі і ўлада Навагрудчыны: гісторыя ўзаемадзеяння (да 500-годдзя надання Навагрудку прывілея на магдэбургскае права) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі, уклад. А. А. Скеп’ян, В. В. Даніловіч, А. Б. Доўнар, рэдкал. А. А. Каваленя [іінш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2013. — С.162-177. * [https://www.academia.edu/121931766 Новагародскі перадсоймавы соймік 19-21 студзеня 1598 г.] / А.Радаман // Людзі і ўлада Навагрудчыны : гісторыя ўзаемадзеяння (да 500-годдзя надання Навагрудку прывілея на магдэбургскае права): зб.навук. арт./ Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі, уклад. А. Скеп’ян, В. Даніловіч, А. Доўнар, рэдкал. А. Каваленя [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 2013. — С. 139—162. * [https://www.academia.edu/121931666 Ухваленне мясцовых падаткаў на сойміках і шляхецкіх з’ездах Новагародскага ваяводства ВКЛ у другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А.Радаман // Беларус. гіст. часоп. — 2013. — № 9. — С. 22-33. * [https://www.academia.edu/121930974 Патранальна-кліентальныя адносіны ў Новагародскім павеце і іх уплыў на палітыку і дзейнасць органаў шляхецкага самакіравання ў другой палове XVI — пачатку XVII ст.] / А. Радаман // Магнацкі двор і сацыяльнае ўзаемадзеянне (XV—XVIII стст.) : зб. навук. прац / Установа "Музей "Замкавы комплекс «Мір»; рэд. А. М. Янушкевіч. — Мінск : Медысонт, 2014. — С. 252—294. * [https://www.academia.edu/122013379 Шляхта Новагародскага павета ў паспалітым рушэнні ВКЛ 1567 года] / А. Радаман, А. Янушкевіч // Studia z dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego (XVI—XVIII w.) / Instytut historii PAN, Polskie towarzystwo heraldyczne; red. S.Górzyński, M.Nagielski. — Warszawa: DiG, 2014. — S. 337—381. * [https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/13507 Павятовыя соймікі Новагародскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага напярэдадні кракаўскага ардынарнага сойма Рэчы Паспалітай абодвух народаў 1603 г.] / А.Радаман // Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура : зб. навук. арт. У 2 ч. Ч. 1 / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі; уклад.: А. А. Скеп’ян; рэдкал.: У. Р. Гусакоў [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2017. — С. 221—252 * [https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/13502/1/A_Radaman_Sistiematizacyja_prawa_WKL_i_wopros_poprawy_Trietjego_statuta_WKL.pdf Сістэматызацыя права ВКЛ і пытанне паправы Трэцяга статута ВКЛ на сойміках Новагародскага ваяводства ў 1587—1632 гг.] / А.Радаман // Журн. Белорус. гос. ун-та. История. — 2018. — № 2. — С. 21—31. * [https://miscellanea.uwb.edu.pl/article/download/677/588/1328 Miejsca obrad sejmików i zjazdów szlacheckich powiatu nowogródzkiego] [Places of Debates of Dietines (Sejmiks) and Other Noble Assemblies of the Nowogródek Poviat] / A, Radaman // Miscellanea Historico-Iuridica, — 2022. — T, 21(1). — S. 75-115. * [http://hdl.handle.net/11320/16699 Miejsca obrad zjazdów szlacheckich I sejmików powiatu słonimskiego] / A, Radaman // Wobec sejmików. Magnateria Rzeczypospolitej w XVI—XVIII wieku, red. M. Kupczewska, K.Łopatecki, Białystok, 2024.— S. 193—213. * [https://www.researchgate.net/publication/369253316 The Political Symbols and Concepts of Statehood in the Modern History of Belarus] / Andrej Kotljarchuk, Andrej Radaman, and Elena Sinitsyna // Belarus in the Twenty-First Century: Between Dictatorship and Democracy, edited by Elena Korosteleva, Irina Petrova, and Anastasiia Kudlenko, Routledge 2023, p.&nbsp;3-15. * [https://www.academia.edu/121803032 Палітычныя сімвалы і трактоўка дзяржаўнасці ў найноўшай гісторыі Беларусі] / Андрэй Катлярчук, Андрэй Радаман, Алена Сініцына // Беларусь у XXI стагоддзі. Паміж дыктатурай і дэмакратыяй, укладальніцы Алена Карасцялёва, Ірына Пятрова, Настасся Кудленка, пераклаў з англійскай Уладзімір Паўловіч, Лондан: Skaryna Press, 2024, с. 25-38. {{канец кал}} == Узнагароды і прэміі == * Памятны медаль «80 год міліцыі Беларусі». * Юбілейны медаль «90 год міліцыі Беларусі». * Памятны знак «70 год міліцыі Мінскай вобласці». * Нагрудны знак «За адзнаку». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко. Минск : Белорусская наука, 2007, c. 312—313. * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|РАДАМАН Андрэй Аляксандравіч}}, с. 200—201. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20201031155234/http://history.by/be/radaman/ Профіль на сайце Інстытута гісторыі НАН Беларусі (2018—2020)] * [https://sm.uwb.edu.pl/wydzial/pracownicy-wydzialu/page2.html Профіль на сайце Універсітэта ў Беластоку] * [https://orcid.org/0000-0002-7211-124X ORCID] * [https://uwb.academia.edu/AndrejRadaman Старонка на academia.edu] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Радаман Андрэй Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута гісторыі НАНБ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Акадэміі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Падпалкоўнікі міліцыі (Беларусь)]] ea2xql87052pp4cyljcjkkt0rysmz9n Луа (народ) 0 669426 5161422 4850140 2026-07-06T05:43:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161422 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Луа<br /> (''Joluo'') | image = [[Выява:Dancer at Osiri Beach.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 5530800 (2020 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Танзанія}} — 232 000<br />{{Сцягафікацыя|Кенія}} — 5 297 000<br /> | langs = [[луа (мова)|луа]] | rels = [[культ продкаў]], [[політэізм]], [[хрысціянства]], [[мумбаізм]] | related = [[ачолі]], [[лува]], [[ануак]], [[шылук]], [[ланга]] }} '''Луа''' (саманазва ''Joluo'') — [[афрыка]]нскі народ, жывуць пераважна ў [[Кенія|Кеніі]] і [[Танзанія|Танзаніі]]. Агульная колькасць (2020 г.) — 5 530 800 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/13157 Luo]</ref>. == Гісторыя == Большасць даследчыкаў мяркуе, што продкі луа, падобна да іншых [[нілоты|нілотаў]], мігрыравалі ў раён [[Вялікія Афрыканскія азёры|Вялікіх азёр]] з тэрыторыі сучаснага [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]], дзе да нашых дзён існуюць вельмі блізкія па мове і культуры народы. Час гэтай міграцыі дакладна не вызначаны і не мае фактычных пацверджанняў. Звычайна вылучаецца перыяд ад 500 да 150 гадоў таму. Цікава, што сярод нілотаў Паўднёвага Судана, блізкіх да лува, існуе адваротная традыцыя лічыць месцам свайго паходжання поўдзень. Частка луа [[Кенія|Кеніі]] сцвярджае, што іх продкі з’явіліся з тэрыторыі суседняй [[Уганда|Уганды]]. [[Генетыка|Генетычнае]] даследаванне [[2009]] г.<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2947357/ The Genetic Structure and History of Africans and African Americans]</ref> паказала, што луа шчыльна звязаны з навакольным насельніцтвам [[банту]]. Пасля меркаванай міграцыі на тэрыторыю Кеніі луа аселі каля ўсходняга ўзбярэжжа возера [[Вікторыя (возера)|Вікторыя]]. Іх асноўнымі заняткамі сталі [[жывёлагадоўля]], [[земляробства]] і [[рыбалоўства]]. Каля [[1800]] г. некаторыя роды луа перасяліліся на тэрыторыю [[Танзанія|Танзаніі]]. З прыходам луа звязваюць узвядзенне каменных і земляных [[Абарончае збудаванне|абарончых будынкаў]]. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. пачаліся кантакты луа з [[Еўрапейцы|еўрапейцамі]]. Будаўніцтва [[Вялікабрытанія|брытанскімі]] ўладамі [[чыгунка|чыгункі]] праз землі луа выклікала ў апошніх незадаволенасць і прывяла да ваенных сутычак. Брытанская каланіяльная адміністрацыя ў Кеніі і нямецкая ў [[Танзанія|Танзаніі]] імкнуліся падпарадкаваць родавых правадыроў. З [[1906]] г. пачалася [[хрысціянства|хрысціянізацыя]] луа. У міжваенны перыяд вылучыліся 2 асноўныя плыні адносінаў з каланіяльнымі ўладамі. Частка правадыроў на чале з Адэра Аканга садзейнічалі зменам [[эканоміка|гаспадаркі]], укараненню сучасных школьнай [[адукацыя|адукацыі]], [[гігіена|гігіены]], [[медыцына|медыцыны]]. У той жа час развіваўся рух супраціўлення, у тым ліку ў межах [[рэлігія|рэлігійнага]] культу [[мумбаізм|мумба]]. У пасляваенны перыяд многія прадстаўнікі луа самі працавалі ў каланіяльных органах, пры гэтым выступалі за незалежнасць Кеніі і Танзаніі. Сярод выдатных [[Усходняя Афрыка|усходнеафрыканскіх]] [[палітык]]аў вылучыліся луа [[:en:Tom Mboya|Томас Мбоя]], дзеяч [[Прафесійны саюз|прафсаюзнага]] руху, і [[:en:Jaramogi Oginga Odinga|Адынга Адынга]], антыкаланіяліст і першы віцэ-прэзідэнт незалежнай Кеніі. У нашы дні луа з’яўляюцца адным з найбуйнейшых народаў Кеніі, яго прадстаўнікі аказваюць моцны ўплыў на [[палітыка|палітыку]], [[навука|навуку]] і [[культура|культуру]] гэтай краіны. У Танзаніі яны складаюць нацыянальную меншасць, аднак таксама адыгрываюць важную ролю ў рэгіянальнай палітыцы. == Культура == [[Файл:Pêcheurs dans le lac Victoria.JPG|thumb|Рыбакі на возеры Вікторыя, сярэдзіна [[20 стагоддзе|XX]] ст.]] Асноўнымі заняткамі луа здаўна з’яўляюцца [[сельская гаспадарка]] і [[рыбалоўства]]. У адрозненне ад суседзяў, якія аддзяляюць адгонную [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлю]] ад [[земляробства]], луа практыкуюць абодва заняткі, хаця земляробствам часцей займаюцца жанчыны, а жывёлагадоўляй — мужчыны. Галоўныя сельскагаспадарчыя культуры — [[сорга]] і [[проса]], якія складаюць асноўную ежу. Адгонная жывёлагадоўля не такая важная з пункту гледжання харчавання, паколькі [[ялавічына|ялавічыну]] і [[малако]] [[карова|кароў]] ужываюць рэдка. Аднак каровы разглядаюцца як сімвал багацця і абмену, наяўнасцю і колькасцю кароў вызначаецца ўплыў той ці іншай [[сям'я|сям’і]]. [[Рыбы|Рыбу]] ловяць з [[бераг]]а або з [[плыт]]оў з дапамогай пастак і сетак. Рыбалоўства асабліва развіта ў раёне возера [[Вікторыя (возера)|Вікторыя]], дзе ім займаюцца дарослыя мужчыны, жанчыны і нават дзеці. З [[20 стагоддзе|XX]] ст. назіраецца перамяшчэнне луа ў [[горад|гарады]], [[прамысловасць|прамысловыя]] прадпрыемствы і месцы здабычы [[карысныя выкапні|карысных выкапняў]]. [[Файл:Kisumu-Ber gi dala.jpg|thumb|Рэканструкцыя ''дала'']] Традыцыйныя жытлы ўяўлялі сабою сямейную сядзібу ''дала'', якая будавалася на схілах пагоркаў і ўяўляла сабою некалькі круглявых [[каркас]]ных хацін з [[дах]]амі, крытымі [[салома]]й, якія складалі кола вакол супольнага двара. У двары трымалі кароў і дробную свойскую жывёлу. Вакол ''дала'' садзілі калючыя [[хмызняк]]і для абароны ад ворагаў і злодзеяў. Часам ''дала'' групаваліся разам і стваралі паселішча ''гвенг'' накшталт [[вёска|вёскі]] з раскіданай планіроўкай. Захаваліся старажытныя земляныя і каменныя [[Абарончае збудаванне|абарончыя збудаванні]]. Рэшткі каменнага абарончага комплексу [[Тхімліч Ахінга]] былі ўнесены ў [[2018]] г. у спіс [[Сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. Традыцыйная народная [[вопратка]] складалася са [[скура]]ных фартухоў, паясоў на [[Рэпрадуктыўная сістэма чалавека|геніталіі]], нарукаўнікаў. Мужчыны і жанчыны апраналі ўпрыгожванні з [[Ракавіна малюскаў|ракавін малюскаў]], [[косць|костак]] і [[зубы|зубоў]] жывёл. Ужо ў міжваенны перыяд [[20 стагоддзе|XX]] ст. шырока ўжывалася вопратка еўрапейскага паходжання. У канцы XX ст. папулярызацыя традыцыйнай [[культура|культуры]] прывяла да вяртання некаторых элементаў народнай вопраткі ў [[свята|святочных]] уборах. У мінулым луа практыкавалі выдаленне ў юнакоў пярэдніх ніжніх зубоў, нанясенне шрамаў на скуру. Асновай традыцыйнага [[грамадства]] была пашыраная сям’я на чале са старэйшым мужчынам, які валодаў буйной рагатай жывёлай і адказваў за сядзібу. Важная роля належала старэйшай жанчыне ''мікаі''. Яна не абавязкова была жонкай главы сям’і, часта — маці або незамужняй сястрой. Яна ўзначальвала жаночую частку сям’і, арганізоўвала працу на палетках, хатнюю гаспадарку, размеркаванне харчовых прыпасаў. Жыццё ў паселішчах ''гвенг'' рэгулявалася правадыром. Ім быў найбольш заможны глава сям’і. Улада правадыра абмяжоўвалася радай старэйшын. Некалькі ''гвенг'' маглі складаць асобную [[палітыка|палітычную]] адзінку, у якой таксама абіраўся правадыр. Акрамя таго, усе сем’і належаць да буйной родавай арганізацыі з адзіным продкам. [[Шлюб]]ы знутры роду забаронены. Да распаўсюджання [[хрысціянства]] практыкавалася [[палігінія]]. Адлік сваяцтва і перадача спадчыны вяліся па лініі бацькі. Луа знакаміты [[музыка|музычным]] і [[танец|танцавальным]] мастацтвам. Характэрны сольныя музычныя выступленні, што суправаджаліся [[песня|спевамі]]. Распаўсюджаныя народныя [[музычныя інструменты]]: розныя [[барабан]]ы, [[скрыпка]] ''аруту'', [[флейта]]. У сярэдзіне XX ст. пад уплывам [[джаз]]у сфарміраваўся жанр ''луа бенга'', які сумяшчаў традыцыйныя матывы і [[гітара|гітарную]] музыку. У мінулым танцы мелі цырыманіяльны сэнс, аднак таксама падкрэслівалі індывідуальны характар танцора. Танец ''ахангла'' ўключае [[секс]]уальныя рухі і [[эротыка|эратычныя]] эмоцыі. Луа захавалі [[генеалогія|генеалогію]] асобных родавых аб’яднанняў, шматлікія [[казка|казачныя]] гісторыі. Вельмі папулярнымі з’яўляюцца дзіцячыя [[скорагаворка|скорагаворкі]]. == Мова == [[Луа (мова)|Мова луа]] адносіцца да паўднёвай [[нілоцкія мовы|нілоцкай]] галіны моў. Шырока выкарыстоўваецца на захадзе [[Кенія|Кеніі]] і поўдні [[Танзанія|Танзаніі]] не толькі самімі луа, але і суседнімі народамі. [[Пісьмо]]васць на аснове [[лацінская мова|лацінкі]] была створана еўрапейскімі місіянерамі паміж [[1913]] г. і [[1921]] г. == Рэлігія == У традыцыйных вераваннях луа асаблівую ролю адыгрывае постаць [[антрапамарфізм|антрапаморфнага]] [[бог|бажаства]] Н’ясае або Джока, якое мае выключна духоўную форму і ўмешваецца ў чалавечыя адносіны выключна праз сілы [[прырода|прыроды]]. Чалавечае жыццё лічылася вечным. Пасля смерці фізічныя рэшткі ператвараліся ў прах, а душа далучалася да Джока. Аднак, калі сваякі памерлага не шануюць яго, ён можа ператварыцца ў злога духа. Таму луа ахвяравалі продкам асвечаных жывёлін, імкнуліся кантактаваць з імі праз сны. Яны таксама верылі ў іншых духаў і [[магія|магічнае]] ўздзеянне лекараў, вешчуноў і чараўнікоў. Апошнія разглядаліся як магутныя асобы, што маглі супернічаць з духамі і таму выклікалі страх у простых людзей. У нашы дні большасць вернікаў адносяцца да розных плыняў [[хрысціянства]], аднак элементы традыцыйных вераванняў таксама аказваюць уплыў на рэлігійнае жыццё. == Выбітныя прадстаўнікі == * [[:en:Jaramogi Oginga Odinga|Адынга Адынга]] — дзеяч антыкаланіяльнага руху, першы віцэ-прэзідэнт [[Кенія|Кеніі]], барацьбіт за [[дэмакратыя|дэмакратыю]] * [[Барак Абама]] — 44-ы [[Прэзідэнт ЗША]] * [[:be-tarask:Дэніс Альеч|Дэніс Альеч]] — кенійскі [[футбол|футбаліст]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Luo people}} * [https://www.everyculture.com/wc/Japan-to-Mali/Luo.html Luo — Introduction, Location, Language, Folklore, Religion] * [https://www.exploring-africa.com/en/kenya/luo/luo-population LUO POPULATION] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211203135649/https://www.exploring-africa.com/en/kenya/luo/luo-population |date=3 снежня 2021 }} * [https://www.govisitkenya.com/luo-people-of-kenya.html Luo People of Kenya] * [https://artsandculture.google.com/exhibit/the-luo-community-of-kenya/1QKSxv0EFVKDLg The Luo Community of Kenya — National Museums of Kenya] * [https://answersafrica.com/facts-about-luo-people.html Luo Tribe of Kenya and Tanzania — Facts about the People] * [http://web.prm.ox.ac.uk/Luo/luo/page/exhibition/index.html PITT RIVERS MUSEUM LUO VISUAL HISTORY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210415231548/http://web.prm.ox.ac.uk/Luo/luo/page/exhibition/index.html |date=15 красавіка 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Кеніі]] [[Катэгорыя:Народы Танзаніі]] [[Катэгорыя:Нілоты]] sxon4g0op46f7n2h4vqc96enladwe13 Ланга (народ) 0 670922 5161351 5007641 2026-07-05T19:40:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161351 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ланга}} {{Этнічная група| group = Ланга<br /> (''Lango'') | image = [[Выява:Hunter from lango.JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 2715000 (2021 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Уганда}}  | langs = ланга | rels = [[анімізм]], [[хрысціянства]] | related = [[ачолі]], [[лува]], [[луа (народ)|луа]] }} '''Ланга''' (саманазва ''Lango'') — [[Афрыка|афрыканскі]] народ. Жывуць пераважна ў паўночнай і цэнтральнай [[Уганда|Угандзе]]. Асобныя групы сустракаюцца ў [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]]. Агульная колькасць (2021 г.) — 2 715 000 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/12985/UG Lango in Uganda]</ref>. == Гісторыя == Існуюць 2 асноўныя версіі паходжання ланга. Першая абапіраецца на іх асабістыя паданні, а таксама на тое, што [[мова]] гэтага народа блізкая да мовы [[ачолі]]. Ланга сцвярджаюць, што іх радзімай з'яўляюцца землі на поўначы, дзе яны сфарміраваліся як адзіны народ да перасялення на тэрыторыю сучаснай [[Уганда|Уганды]]. Прыхільнікі гэтай версіі лічаць, што першаснай радзімай ланга быў [[Паўднёвы Судан]], адкуль яны мігрыравалі каля [[16 стагоддзе|XVI]] ст. разам з продкамі ачолі і [[луа (народ)|луа]]. Другая версія заснавана на даследаваннях, што паказваюць падабенства ў назвах родаў ланга, [[карамаджонг]] і [[календжын]], а таксама падабенства многіх рытуалаў гэтых народаў. Яе прыхільнікі ўпэўнены, што продкі ланга прыйшлі на тэрыторыю [[Уганда|Уганды]] з [[Эфіопія|Эфіопіі]] разам з іншымі паўднёвымі [[нілоты|нілотамі]] і ўжо тут перанялі мову заходніх нілотаў. Да ўсталявання [[Вялікабрытанія|брытанскага]] каланіяльнага панавання ў канцы [[19 стагоддзе|XIX]] ст. ланга не мелі супольнай [[дзяржава|дзяржавы]] і падзяляліся на родавыя арганізацыі. Тым не меней, часам яны фарміравалі агульную [[армія|армію]] для войн з суседзямі. Найбольш складаныя адносіны ў XIX ст. былі з дзяржавай [[Буньёра]]. Характэрна, што першыя еўрапейскія місіянеры і даследчыкі лічылі ланга вельмі ваяўнічым народам. Каланіяльная адміністрацыя захавала пэўную аўтаномію родаў, але спыніла канфлікты. Некаторыя прадстаўнікі ланга навучаліся ў школах еўрапейскага тыпу, супрацоўнічалі з адміністрацыяй і пазней удзельнічалі ў антыкаланіяльным руху. Найбольш вядомым з іх быў [[Мілтан Аботэ]], першы палітычны лідар незалежнай Уганды. У другой палове 1980-х гг. — першым дзесяцігоддзі [[21 стагоддзе|XXI]] ст. выбаршчыкі-ланга традыцыйна падтрымлівалі [[апазіцыя|апазіцыю]], а таму атрымлівалі меней клопату ад афіцыйнага ўрада. У нашы дні рэгіён, населены ланга, — адзін з бяднейшых ва Угандзе. == Культура == Ланга здаўна займаюцца [[жывёлагадоўля]]й, трымаюць [[карова|кароў]], [[авечка свойская|авечак]] і [[каза свойская|коз]]. З [[культура|культурнага]] пункту гледжання, жывёлагадоўля застаецца важнай, паколькі колькасць кароў вызначае сацыяльны статус іх уладальніка, выкарыстоўваецца для выкупу нявесты, жывёле прыпісваецца сімвалічны дабрабыт, жыццёвую пэўнасць і нават мужнасць. Аднак жывёлагадоўля амаль не прыносіць прыбыткаў. Распаўсюджаныя пароды даюць мала [[малако|малака]] і [[мяса]], патрабуюць шырокіх пашаў для выгану. Наадварот, [[земляробства]] забяспечвае ланга ежай, а таксама таварам на продаж. Яны вырошчваюць [[сорга]], [[кукуруза|кукурузу]], [[бабовыя]], з камерцыйнымі мэтамі — [[кунжут]] і [[бавоўнік]]. На поўдні рэгіёна рассялення каля возера [[К'ёга]] вядома [[рыбалоўства]]. Традыцыйныя [[рамяство|рамёствы]]: [[металургія]], [[ганчарства]], пляценне, апрацоўка [[драўніна|драўніны]]. У мінулым, калі ланга часта ваявалі, насельніцтва аддавала перавагу жыццю ў буйных [[вёска]]х, абароненых [[тын]]ам. У [[20 стагоддзе|XX]] ст. з'явіліся дробныя паселішчы ў цэнтры сямейных зямельных валоданняў. Яны ўключаюць некалькі хацін, у тым ліку хаціну для сну і гаспадарчыя пабудовы. Бліжэйшыя паселішчы фарміруюць першасную нефармальную тэрытарыяльную абшчыну ''вангтык'', якая кіруецца радай гаспадароў. Афіцыйныя тэрытарыяльныя рады кіруюцца прызначанымі чыноўнікамі. Традыцыйная [[вопратка]] амаль выйшла з ужытку. Раней яе выраблялі са [[скура|скур]] і [[тканіна|тканіны]] з [[флаэма|лубу]] накшталт [[тапа (тканіна)|тапы]]. Мужчыны насілі футравыя [[капялюш]]ы, упрыгожаныя [[пяро|пер'ем]], жанчыны — мноства [[пацеркі|пацерак]]. Асноўны традыцыйны [[сацыяльны інстытут]] — буйная родавая арганізацыя ''джо дагола''. Яна ўтвараецца ў выніку рассялення сыноў аднаго бацькі каля яго паселішча і такім чынам з'яўляецца яшчэ і тэрытарыяльным аб'яднаннем. Звычайна ''джо дагола'' уключае 4 — 6 пакаленняў, якія ўдзельнічаюць у супольных [[свята]]х і [[рытуал]]ах. Калі родавая арганізацыя пашыраецца так, што яе чальцы не выяўляюць цікавасці да супольных мерапрыемстваў, гэта знак таго, што яна павінна падзяліцца. Родавыя арганізацыі маюць свае [[татэмізм|татэмы]] — дзікіх жывёл, ужыванне якіх у ежу забаронена. Сваяцтва перадаецца толькі па мужчынскай лініі, [[шлюб]]ы знутры родаў забаронены. У мінулым улада была засяроджана ў руках ваенных правадыроў ''джон-джага'' і ''рвот''. Пасля [[1910]] г., калі з'явілася афіцыйная дзяржаўная адміністрацыя, яны ператварыліся ў рытуальных лідараў або прадстаўнікоў буйных абшчын. Сем'і звычайна малыя нуклеарныя, складаюцца з бацькоў і нежанатых дзяцей. Шлюбу папярэднічае выкуп нявесты ў выглядзе свойскай жывёлы і хатніх рэчаў. Забеспячэнне выкупу з'яўляецца істотнай праблемай для сям'і жаніха, асабліва, калі ў ёй шмат сыноў. Часцяком хлопцы чакаюць, калі выйдуць замуж іх сёстры, каб выкарыстаць кароў, перададзеных у якасці выкупу за іх, для асабістай жаніцьбы. З гэтай прычыны дзяўчыны ўступаюць у шлюб значна раней, чым хлопцы. У ланга існуюць моцныя традыцыі [[палігінія|палігініі]], калі мужчына абзаводзіцца некалькімі жонкамі. Першая жонка з'яўляецца старэйшай і адказвае за ўсю жаночую частку гаспадаркі, яе сыны могуць разлічваць на першынство пры размеркаванні спадчыны. Кожная жонка жыве са сваімі дзецьмі ў асобнай хаціне. У 1960-я гг. прыкладна 20% дарослых мужчын мелі болей за 1 жонку. Аднак пазней паказчык палігініі пачаў скарачацца галоўным чынам з-за [[дэмаграфія|дэмаграфічнага]] ўціску, што прывёў да недахопу зямель, каб падтрымліваць выжыванне вялікай сям'і. На змяньшэнне колькасці палігінічных шлюбаў таксама паўплывалі барацьба з імі з боку [[хрысціянства|хрысціянскіх]] арганізацый і асэнсаванне маладымі дзяўчынамі свайго права выбару. Галоўную адказнасць за выхаванне дзяцей нясе іх маці. Пасля 1 — 2 гадоў братоў і сясцёр выхоўваюць асобна. Характэрна, што дзяўчыны раней пачынаюць выконваць абавязкі па хатняй гаспадарцы. Працоўнае выхаванне хлопчыкаў да падлеткавага ўзросту абмяжоўваецца наглядам за свойскай жывёлай. Ланга вядомы як выдатныя [[спявак|спевакі]] і [[музыкант]]ы. Распаўсюджаны жаночыя сольныя, а таксама супольныя [[хор|харавыя]] песні. Святы суправаджаюцца [[танец|танцавальнымі]] спаборніцтвамі. Народныя [[музычны інструмент|музычныя інструменты]]: [[барабан]]ы, [[флейта]], ручныя клавішныя прыстасаванні. == Рэлігія == Ланга вераць, што самай магутнай істотай у [[сусвет|свеце]] з'яўляецца яго стваральнік ''джок''. Пад уплывам хрысціянскіх місіянераў постаць ''джок'' ператварылася ў [[бог]]а. Але ў найбольш ранніх апісаннях ён маляваўся як вярхоўны дух. Народныя вераванні таксама прызнаюць існаванне шматлікіх іншых духаў, што ўздзейнічаюць на жыццё чалавека. У [[20 стагоддзе|XX]] ст. былі пазычаны культы [[ньёра]] апантаннасці духамі. Яны асабліва папулярны сярод жанчын. У мінулым ланга практыкавалі шматлікія [[рытуал]]ы пераходу мужчын з адной узрастовай групы ў іншую. У нашы дні яны сустракаюцца рэдка, як і самі ўзрастовыя групы. Існавала постаць традыцыйнага [[жрэцтва|жраца]], які арганізоўваў такія рытуалы, а таксама лекаваў хворых. З распаўсюджаннем культаў апантаннасці духамі лекаванне [[трава]]мі і [[магія]]й амаль спынілася. Частка вернікаў спавядае [[хрысціянства]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lango people}} * [https://www.everyculture.com/Africa-Middle-East/Lango.html Lango: Countries and Their Cultures] * [https://www.encyclopedia.com/humanities/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/lango Lango - Encyclopedia.com] * [https://ugandatourismcenter.com/place/langi-people-and-their-culture/ Langi People and their Culture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128091653/https://ugandatourismcenter.com/place/langi-people-and-their-culture/ |date=28 студзеня 2021 }} * [https://www.wdl.org/en/item/7769/ The Lango: A Nilotic Tribe of Uganda]{{Недаступная спасылка}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-06-17}} [[Катэгорыя:Народы Паўднёвага Судана]] [[Катэгорыя:Народы Уганды]] [[Катэгорыя:Народы Афрыкі]] [[Катэгорыя:Нілоты]] nd3yfp3lci9huzna3adoz51jr0txswf Аліна Аляксандраўна Гарнасько 0 672004 5161307 5146764 2026-07-05T17:37:57Z Siliyiw 169172 5161307 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен |імя = Аліна Гарнасько |пол = жаночы |грамадзянства = {{сцягафікацыя|Беларусь}} |спецыялізацыя = [[мастацкая гімнастыка]] |гады кар’еры = 2015 — цяперашні час |клуб = [[Беларускае фізкультурна-спартыўнае таварыства «Дынама»|БФСТ «Дынама»]] |трэнеры = [[Марына Вікенцьеўна Лобач|Марына Лобач]] |рост = 175 см |вага = 51 кг |медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Бронза|Токіа 2020|асабістае першынство}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па мастацкай гімнастыцы|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Бронза|{{нп3|Чэмпіянат свету па мастацкай гімнастыцы 2019|Баку 2019|ru|Чемпионат мира по художественной гимнастике 2019}}|каманднае першынство}} {{медаль|Бронза|Кітакюсю 2021|каманднае першынство}} {{медаль|Срэбра|Кітакюсю 2021|абруч}} {{медаль|Бронза|Кітакюсю 2021|мяч}} {{медаль|Золата|Кітакюсю 2021|стужка}} {{медаль|Срэбра|Кітакюсю 2021|асабістае першынство}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Срэбра|{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2020|Кіеў 2020|uk|Чемпіонат Європи з художньої гімнастики 2020}}|асабістае першынство}} {{медаль|Срэбра|{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2019|Баку 2019|uk|Чемпіонат Європи з художньої гімнастики 2019}}|каманднае першынство}} {{медаль|Срэбра|{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2017|Будапешт 2017|ru|Чемпионат Европы по художественной гимнастике 2017}}|каманднае першынство}} {{медаль|Бронза|{{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2017|Будапешт 2017|ru|Чемпионат Европы по художественной гимнастике 2017}}|мяч}} {{турнір|Дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (з 2020)}} {{!}}} }} '''Аліна Аляксандраўна Гарнасько''' (нар. {{ДН|9|8|2001}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусы|беларуская]] [[Мастацкая гімнастыка|гімнастка]]. Бронзавая прызёрка летніх [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпійскіх гульняў 2020]] года ў мастацкай гімнастыцы. Чэмпіёнка свету 2021 года ў практыкаванні са стужкай. [[Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь]] (2022)<ref>[https://president.gov.by/be/events/pradstauniki-sfery-sportu-uznagarodzhany-ordenami-i-medalyami-za-dasyagnenne-vysokih-spartyunyh-vynikau-na-letnih-alimpiyskih-i-paralimpiyskih-gulnyah-u-tokia Прадстаўнікі сферы спорту ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі за дасягненне высокіх спартыўных вынікаў на летніх Алімпійскіх і Паралімпійскіх гульнях у Токіа] // Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, 14 студзеня 2022.</ref>. == Асабістае жыццё == Навучаецца ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускім дзяржаўным універсітэце фізічнай культуры]]. == Кар’ера == Пачала займацца [[Мастацкая гімнастыка|мастацкай гімнастыкай]] ва ўзросце трох гадоў у [[Мінск]]у па ініцыятыве бацькоў. Першым трэнерам стала Ірына Аляксандраўна Нехарошкава (Старасвецкая) у секцыі мастацкай гімнастыкі цэнтра «Працоўныя рэзервы». З 10 гадоў трэніруецца пад кіраўніцтвам [[Марына Вікенцьеўна Лобач|Марыны Лобач]]<ref name=":0">{{Cite web|title=Гимнастка Алина Горносько: «Свободное время трачу на сон и восстановление»|url=https://minsknews.by/gimnastka-alina-gornosko-svobodnoe-vremya-trachu-na-son-i-vosstanovlenie/|website=«Минск-Новости»|date=2020-12-13|access-date=2021-08-05|language=ru-RU|first=Владимир|last=Писарев|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805123501/https://minsknews.by/gimnastka-alina-gornosko-svobodnoe-vremya-trachu-na-son-i-vosstanovlenie/|archive-date=5 жніўня 2021|url-status=dead}}</ref>. === Юніёры === ==== 2015 ==== Аліна Гарнасько заваявала мноства медалёў у серыях {{нп3|Кубак свету па мастацкай гімнастыцы|Кубка свету сярод юніёраў|ru|Кубок мира по художественной гимнастике}} і {{нп3|Гран-пры па мастацкай гімнастыцы|Гран-пры сярод юніёраў|ru|Гран-при по художественной гимнастике}}. Яна ненадоўга ўдзельнічала ў складзе беларускай групы, якая ўдзельнічала ў {{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2015|Чэмпіянаце Еўропы 2015 года|ru|Чемпионат Европы по художественной гимнастике 2015}}, дзе Беларусь выйграла срэбра групы ў мнагабор’і і золата ў 5 мячах. Адразу пасля гэтага яна зноў пачала спаборнічаць як індывідуальная гімнастка. 16-18 кастрычніка яна выступала на Міжнародным турнірным кубку ў Тарце, дзе ўзяла бронзавы медаль у шматбор’і сярод юніёраў (59 500), саступіўшы Ганне Сакаловай і {{нп3|Марыя Юр’еўна Сяргеева|Марыі Сяргеевай|en|Maria Sergeeva (gymnast)}}. Гэта быў яе першы індывідуальны конкурс у гэтым годзе. ==== 2016 ==== У 2016 годзе яна пачала сезон спаборніцтваў у [[Венгрыя|Венгрыі]] на Міжнародным турніры ''Gracia Fair Cup'', дзе выйграла залатое мнагабор’е ў юніёрскай катэгорыі. На міжнародным турніры {{нп3|Гран-пры па мастацкай гімнастыцы|Кубак Аліны|ru|Гран-при по художественной гимнастике}} у [[Масква|Маскве]] яна выйграла золата ў булавах і скакалцы, бронзу ў абручы і срэбра ў камандным заліку<ref name=Mos16>{{cite web | url = http://www.ueg.org/en/Exciting-competition-in-Moscow-marks-beginning-of-Rhythmic-Gymnastics-season-2016-02-24-1400 | title = Exciting competition in Moscow marks beginning of Rhythmic Gymnastics season | publisher = European Union of Gymnastics | date = 24 February 2016 | access-date = 15 April 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170114120433/http://www.ueg.org/en/Exciting-competition-in-Moscow-marks-beginning-of-Rhythmic-Gymnastics-season-2016-02-24-1400 | archive-date = 14 January 2017 | url-status = dead }}</ref>. Яна таксама ўдзельнічала ў міжнародным турніры «Балтыйскі абруч» у [[Рыга|Рызе]], [[Латвія]], выйграўшы сярэбраны медаль у мнагаборстве сярод юніёраў. На {{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2016|Чэмпіянат Еўропы 2016 года сярод юніёраў|ru|Чемпионат Европы по художественной гимнастике 2016}} у {{нп3|Халон (горад)|Халоне|ru|Холон (город)}} Аліна Гарнасько выйграла 2 сярэбраныя медалі ў камандзе (разам з [[Юлія Ісачанка|Юліяй Ісачанка]], {{нп3|Юлія Яўгенаўна Еўчык|Юліяй Еўчык||Julia Evchik}}) і ў фінале ў абручы (нічыя з ізраільцянкай {{нп3|Ніколь Зелікман|||Nicol Zelikman}}<ref name=Euro2016>{{cite web|title=Russian Rhythmic group rules in Holon|url=http://www.ueg.org/en/32nd-European-Rhythmic-Gymnastics-Championships--Holon/ISR-2016-2016-06-17|publisher=European Union of Gymnastics|date=17 June 2016|access-date=15 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160614230036/http://www.ueg.org/en/32nd-European-Rhythmic-Gymnastics-Championships--Holon/ISR-2016-2016-06-17|archive-date=14 June 2016|url-status=dead}}</ref>. 9-11 верасня Гарнасько разам са старэйшымі партнёркамі па камандзе [[Кацярына Аляксандраўна Галкіна|Кацярынай Галкінай]] і {{нп3|Ганна Бажко|Ганнай Бажко||Hanna Bazhko}} прадстаўлялі каманду «Дынама» на штогадовым Кубку Aeon 2016 у [[Токіа]], дзе яны выйгралі каманднае срэбра і ўзялі срэбра ў юніёрскім мнагабор’і. === Сеньёры === ==== 2017 ==== У сезоне 2017 года, Аліна зрабіла сеньёрскі міжнародны дэбют падчас спаборніцтваў L.A. Lights. Затым яна выступала на Міжнародным турніры сеньёрак у Маскве, на кубку Аліны, дзе заняла 4-е месца ў мнагабор’і. На {{нп3|Гран-пры па мастацкай гімнастыцы|Гран-пры ў Кіеве ў 2017 годзе|ru|Гран-при по художественной гимнастике}} яна заняла 10-е месца ў мнагабор’і. Яна заняла 5-е месца ў мнагабор’і на {{нп3|Гран-пры па мастацкай гімнастыцы|Гран-пры 2017 года|ru|Гран-при по художественной гимнастике}}, яна прайшла ў фіналы трох прадметаў і атрымала бронзу з булавамі. З 31 сакавіка па 2 красавіка Аліна Гарнасько ўдзельнічала ў {{нп3|Гран-пры па мастацкай гімнастыцы|Гран-пры ў Марбельі|ru|Гран-при по художественной гимнастике}}, заняўшы 9-е месца ў мнагабор’і і кваліфікавалася ў 2 фіналы спаборніцтваў, дзе заваявала бронзу са стужкай. Яна ўдзельнічала ў сваёй першай сустрэчы на этапе Кубка свету на {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Пезара||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}}, дзе яна заняла 8-е месца ў мнагабор’і і прайшла ў фіналы 2 прадметаў<ref>{{Cite AV media| people = Alina Harnasko | title = 2017 Rhythmic Worlds, Pesaro (ITA) - Qualifications Clubs| access-date = 2018-08-18| url = https://www.youtube.com/watch?v=rUngpPFhQ_Y}}</ref><ref>{{Cite AV media| people = Alina Harnasko | title = 2017 Rhythmic Worlds, Pesaro (ITA) - Qualifications Hoop| access-date = 2018-08-18| url = https://www.youtube.com/watch?v=0ihoRyTnODE}}</ref>, фінішуючы 5-й з булавамі і 7-й з абручом<ref name=Pesaro17>{{cite web| url= http://www.gymresult.it/live/3b301c11-1ad3-11e7-8f5f-c81f66e5f16c/specialita/S/CV| title= 2017 Pesaro World Cup Results| publisher= gymresult.it| access-date= 10 мая 2021| archive-url= https://web.archive.org/web/20170416044712/http://www.gymresult.it/live/3b301c11-1ad3-11e7-8f5f-c81f66e5f16c/specialita/S/CV| archive-date= 16 красавіка 2017| url-status= dead}}</ref>. На {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Баку||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}} яна заняла 4-е месца ў фінале мнагабор’я, а таксама заваявала бронзу ў фінале са стужкай і абручом<ref>{{Cite web|url=http://www.agf.az/articles.php?sec_id=3&item_id=20170328041117478&section=results|title=Baku World Cup 2017 results}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. 5-7 мая Гарнасько ўдзельнічала ў {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Сафіі||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}}, зноў заняўшы 4-е месца ў мнагабор’і, яна прайшла у фіналы 3 прадметаў і выйграла золата з булавамі, бронзу з мячом і 7-е месца са стужкай. 19-21 мая Гарнасько разам з партнёркай па камандзе [[Кацярына Аляксандраўна Галкіна|Кацярынай Галкінай]] прадстаўляла сеньёрак Беларусі на {{нп3|Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2017|Чэмпіянаце Еўропы 2017 года|ru|Чемпионат Европы по художественной гимнастике 2017}}, яна прайшла кваліфікацыю ва ўсіх фіналах прадметаў, узяўшы бронзу з мячом, 4-е месца з булавамі, 5-е са стужкай і 7-е з абручом. Наступнае мерапрыемства Аліны Гарнасько адбылося на {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Гвадалахары||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}}, дзе яна заваявала бронзу ў мнагабор’і, яна прайшла ў фіналы трох прадметаў: узяла срэбра з абручом, бронзу з мячом і 7-е месца з булавамі. 7-9 ліпеня Гарнасько заняла 16-е месца ў мнагабор’і на {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Берліне||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}}, яна прайшла кваліфікацыю ў фінале стужкі. Гарнасько выступала з чатырма прадметамі на {{нп3|Сусветныя гульні 2017|Сусветных гульнях|ru|Всемирные игры 2017}} у [[Уроцлаў|Уроцлаве]], Польшча, з 20 па 30 ліпеня, яна прайшла кваліфікацыю ў двух фіналах з прадметами, заняўшы 4-я месцы ў абручы і мячы. 4-6 жніўня Гарнасько ўдзельнічала ў {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Мінску||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}}, заваяваўшы срэбра ў мнагабор’і, саступіўшы {{нп3|Аляксандра Сяргееўна Салдатава|Аляксандры Салдатавай|ru|Солдатова, Александра Сергеевна}}, яна прайшла кваліфікацыю ва ўсіх 4 фіналах прадметаў, заваяваўшы 2 сярэбраныя медалі з мячом і стужкай, бронзу з булавамі і 7-е месца з абручом. 11-13 жніўня Гарнасько ўдзельнічала ў {{нп3|Серыя Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2017|этапе Кубка свету ў Казані||2017 FIG Rhythmic Gymnastics World Cup series}}, заняўшы 9-е месца ў мнагабор’і. Яна прайшла кваліфікацыю ў фінале абруча, дзе заняла 5-е месца. 30 жніўня — 3 верасня Гарнасько і [[Кацярына Аляксандраўна Галкіна|Кацярына Галкіна]] выступалі ў індывідуальных спаборніцтвах за Беларусь на {{нп3|Чэмпіянат свету па мастацкай гімнастыцы 2017|чэмпіянаце свету 2017|ru|2017 Rhythmic Gymnastics World Championships}} у [[Пезара]], Італія; яна прайшла ў фінал з булавамі і заняла 7-е месца. У фінале мнагабор’я Гарнасько стала 13-й<ref>{{cite web|title=35th WORLDS of RHYTHMIC GYMNASTICS 2017|url=http://www.gymmedia.com/Rhythmic-Gymnastics/35th-WORLDS-RHYTHMIC-GYMNASTICS-2017 |publisher=gymmedia |date=3 September 2017}}</ref>. 29 верасня — 1 кастрычніка Гарнасько павінна была ўдзельнічаць у штогадовым клубным Кубку свету «Кубак Эона» ў [[Токіа]], [[Японія]]; аднак яна знялася перад пачаткам спаборніцтваў з-за траўмы. Ёй зрабілі аперацыю на калене 8 лістапада ў клініцы Геліяс імя Эміля фон Берынга ў [[Берлін]]е, [[Германія]]. ==== 2018 ==== Сезон 2018 года пачала з турніру Baltic Hoop, дзе заняла 9-е месца ў мнагабор’і і заваявала сярэбраны медаль у фінале ў практыкаваннях з мячом<ref>{{Cite news|title=Results. Baltic Hoop 2018|url=http://www.baltijasaplis.lv/index.php/en/results-2018-en.html|date=2018-03-04|access-date=2021-08-07|archive-date=7 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210807181002/http://www.baltijasaplis.lv/index.php/en/results-2018-en.html|url-status=dead}} {{Cite web |url=http://www.baltijasaplis.lv/index.php/en/results-2018-en.html |title=Архіўная копія |access-date=3 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807181002/http://www.baltijasaplis.lv/index.php/en/results-2018-en.html |archive-date=7 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Затым заваявала сярэбраны медаль у мнагабор’і на міжнародным турніры Deriguina Cup у [[Кіеў|Кіеве]]. Пазней стала вядома аб тым, што Аліна не прыме ўдзел у спаборніцтвах да канца сезона з-за раней перанесенай аперацыі на шчыкалатцы. Акрамя таго, гімнастку турбавала траўма спіны. З-за апошняй траўмы была вымушана цалкам прапусціць сезон<ref>https://www.gymnastics.sport/site/athletes/bio_detail.php?id=40622</ref>. ==== 2019 ==== У 2019 годзе пачала сезон на турніры L.A. Lights, дзе выйграла золата ў мнагабор’і і ў практыкаваннях з булавамі, заняла 3-е месца ў практыкаваннях з абручом і мячом. У маі прыняла ўдзел на [[Чэмпіянат Еўропы па мастацкай гімнастыцы 2019|Чэмпіянаце Еўропы]] ў Баку<ref>{{Cite news|title=Алина Гарнаско: ЧЕ по художественное гимнастике в Баку оставляет очень теплые впечатления|url=https://vestikavkaza.ru/news/Alina-Garnasko-CHE-po-khudozhestvennoe-gimnastike-v-Baku-ostavlyaet-ochen-teplye-vpechatleniya.html|date=2019-05-18|access-date=2021-08-07}}</ref>. Аліна заваявала сярэбраны медаль у камандных спаборніцтвах<ref>{{Cite news|title=Team Results|url=https://backend.europeangymnastics.com/sites/default/files/paragraph/age-group-competition-info/competition-results/JUNIORS%20-%20Group%20-%20Qualification%20TeamRankingRg.pdf|date=2019-05-18|access-date=2021-08-07}}</ref>. У верасні прадставіла Беларусь у індывідуальных спаборніцтвах на [[Чэмпіянат свету па мастацкай гімнастыцы 2019|Чэмпіянаце свету]] ў Баку і заваявала бронзавы медаль у камандных спаборніцтвах<ref>{{Cite news|title=Белорусские "художницы" в командном турнире на ЧМ в Баку стали третьими|url=https://sputnik.by/20190919/Belorusskie-khudozhnitsu-v-komandnom-turnire-na-ChM-v-Baku-1042776722.html|date=2019-09-19|access-date=2021-08-07}}</ref>. У кастрычніку Аліна ўдзельнічала ў Aeon Cup разам з [[Кацярына Аляксандраўна Галкіна|Кацярынай Галкінай]] і [[Дар’я Ткачова|Дар’яй Ткачовай]]. Гімнасткі заваявалі бронзавы медаль у камандных спаборніцтвах, уступіўшы Расіі і Украіне. ==== 2020 ==== У 2020 годзе прыняла ўдзел у Гран-пры ў [[Брно]], дзе заваявала залаты медаль у мнагабор'і, апярэдзіўшы ўкраінку {{нп3|Крысціна Аляксандраўна Пагранічная|Крысціну Пагранічную|ru|Пограничная, Кристина Александровна}} і балгарку {{нп3|Барана Калейн|Барану Калейн|ru|Калейн, Боряна}} з агульнай сумай 89,950. Яна таксама ўдзельнічала ў Міжнародным турніры Марыны Лобач і заваявала залаты медаль у мнагабор'і (105,850). Выйграла яшчэ два золата ў практыкаваннях з мячом і булавамі і два сярэбраныя медалі ў практыкаваннях з абручом і стужкай<ref>{{Cite news|title=Подведены итоги Кубка Марины Лобач 2020|url=https://gimnastika.pro/press/news/podvedeny_itogi_kubka_mariny_lobach_2020.html|date=2020-11-08|access-date=2021-08-07}}</ref>. У лістападзе выступіла на Чэмпіянаце Еўропы ў Кіеве, дзе заваявала сярэбраны медаль у мнагабор'і, набраўшы аднолькавую суму балаў з {{нп3|Ліной Ашрам||ru|Ашрам, Линой}} (100,900), якая ўзяла золата<ref>{{Cite news|title=Студентки БГУФК Алина Горносько и Анастасия Салос завоевали медали на Чемпионате Европы по художественной гимнастике в Киеве|url=http://www.sportbass.by/studentki-bgufk-alina-gornosko-i-anastasiya-salos-zavoevali-medali-na-chempionate-evropy-po-hudozhestvennoj-gimnastike-v-kieve/|date=2020-11-30|access-date=2021-08-07}}</ref>. ==== 2021 ==== [[File:Olympic medalists 2021 stamp of Belarus.jpg|thumb|250px|справа|На беларускай паштовай марцы 2021 года Аліна Гарнасько — у цэнтры]] У 2021 годзе ў рамках [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпійскіх гульняў у Токіа]] прынесла [[Беларусь на летніх Алімпійскіх гульнях 2020|Беларусі]] бронзавы медаль у асабістым мнагабор'і<ref>{{Cite news|title=Алина Горносько стала бронзовым призером олимпийского турнира по художественной гимнастике|url=https://www.belta.by/sport/view/alina-gornosko-stala-bronzovym-prizerom-olimpijskogo-turnira-po-hudozhestvennoj-gimnastike-454310-2021/|date=2021-08-07|access-date=2021-08-07}}</ref>. У кастрычніку 2021 года заваявала камплект узнагарод на чэмпіянаце свету ў японскім [[Кітакюсю]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sportnaviny.com/alina-gornosko-vyigrala-zolotuyu-medal-chm-po-xudozhestvennoj-gimnastike/|title=Алина Горносько выиграла золотую медаль ЧМ по художественной гимнастике|website=СпортНавины}}</ref>. Заняла трэцяе месца ў рэйтынгу найлепшых спартсменаў Беларусі 2021 года па версіі Parimatch<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.pm.by/top-10-sportsmenov-belarusi-2021-goda/|title=Топ-10 спортсменов Беларуси 2021 года|website=Parimatch News. новости, тексты, результаты|date=2021-12-30|access-date=2022-01-29}}</ref>. ==== 2022 ==== У 2022 годзе Аліна пачала сезон на {{нп3|Гран-пры па мастацкай гімнастыцы|Гран-пры||Rhythmic Gymnastics Grand Prix}} [[Тарту]] ў [[Эстонія|Эстоніі]]. Яна заваявала залаты медаль у мнагабор'і з абручом, мячом і стужкай і сярэбраны медаль у фінале з булавамі. 23 сакавіка 2024 года Аліна Гарнасько выйграла бронзу ў мнагабор'і на этапе Кубка свету па мастацкай гімнастыцы ў Грэцыі<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/sport/view/gornosko-vyigrala-bronzu-v-mnogoborje-na-etape-kubka-mira-po-hudozhestvennoj-gimnastike-v-gretsii-623289-2024/|title=Горносько выиграла бронзу в многоборье на этапе Кубка мира по художественной гимнастике в Греции|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=|website=[[БелТА]]}}</ref>. 24 сакавіка 2024 года — перамагла на этапе Кубка свету па мастацкай гімнастыцы 2024 года ў Афінах (Грэцыя)<ref>{{Cite web|url=https://www.belta.by/sport/view/gornosko-oderzhala-pobedu-v-uprazhnenii-s-lentoj-na-etape-kubka-mira-v-gretsii-623386-2024/|title=Горносько одержала победу в упражнении с лентой на этапе Кубка мира в Греции|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=|website=[[БелТА]]}}</ref>. У красавіку 2024 года Аліна Гарнасько прыняла ўдзел на Кубку свету па мастацкай гімнастыцы 2024 года ў [[Баку]] ([[Азербайджан]]). У 2025 годзе заваявала чатыры медалі на XXXII Сусветнай летняй Універсіядзе (Рэйнска-Рурскі рэгіён, [[Эсэн]])<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/sport/view/gornosko-stala-chempionkoj-universiady-v-uprazhnenii-s-bulavami-u-salos-bronza-727366-2025|title=Горносько стала чемпионкой Универсиады в упражнении с булавами, у Салос - бронза|website=[[БелТА]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belta.by/sport/view/gornosko-pobedila-v-mnogoborje-na-universiade-v-germanii-727260-2025|title=Горносько победила в многоборье на Универсиаде в Германии|website=[[БелТА]]}}</ref>. 5 ліпеня 2026 года — Аліна Гарнасько і [[Дар'я Сяргееўна Вярэніч|Дар'я Вярэніч]] сталі прызёрамі клубнага чэмпіянату Іспаніі па мастацкай гімнастыцы<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/sport/view/gimnastki-gornosko-i-verenich-stali-prizerami-klubnogo-chempionata-ispanii-789758-2026/|title=Гимнастки Горносько и Веренич стали призерами клубного чемпионата Испании|website=[[БелТА]]}}</ref>. == Палітычныя погляды == Падпісала адкрыты ліст спартыўных дзеячаў краіны, якія выступаюць за дзеючую ўладу Беларусі пасля жорсткіх падаўленняў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|народных пратэстаў у 2020 годзе]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|title=Стало известно, кто подписал открытое письмо спортсменов, выступающих за власть|date=2020-11-24|access-date=2020-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124131447/https://sport.tut.by/news/aboutsport/709010.html|archive-date=24 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://athletes.by/podpisi/|title=Подписи|access-date=2020-12-08}}</ref>. {{зноскі|2}} == Спасылкі == * {{Instagram|harnosik1}} * [http://Alina%20Harnasko%20on%20e-champs https://e-champs.com/profile/162]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарнасько Аліна}} [[Катэгорыя:Гімнасткі (мастацкая гімнастыка) Беларусі]] [[Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2020 года]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] prv65ie5qq7qrmr4g2hvk3uy0lebrgk Марыям Сяргееўна Петрасян 0 672129 5161352 4889443 2026-07-05T19:45:32Z Rotondus 11765 /* Творчасць */ абнаўленне звестак 5161352 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Петрасян}} {{Пісьменнік}} '''Марыям Сяргееўна Петрасян''' ({{lang-hy|Մարիամ Պետրոսյան}}; {{ДН|10|8|1969}}, [[Ерэван]]) — армянская [[Пісьменнік|пісьменніца]] і мастачка, якая піша на [[Руская мова|рускай мове]]. == Біяграфія == Нарадзілася 10 жніўня 1969 года ў [[Ерэван]]е. У 1988 годзе скончыла мастацкае вучылішча па спецыяльнасці «Мастак-афарміцель». Кар’еру пачала на студыі «[[Арменфільм]]», дзе з 1989 года працавала ў аддзеле мультыплікацыі. У 1992 годзе прыехала з мужам у [[Масква|Маскву]] і два гады працавала на студыі «[[Саюзмультфільм]]». Пасля чаго ў 1995 годзе вярнулася на «Арменфільм», дзе і працавала да 2000 года. Замужам за Арташэсам Стамбалцянам (1971 г. н.)<ref>[http://www.dgh.name/ru/dgh5141i.html Заметки к генеалогии рода Агаянов]</ref>, мае дваіх сыноў — Сяргея (2000 г.н.) і Міхаіла. Праўнучка мастака [[Марцірос Сяргеевіч Сар’ян|Марціроса Сар’яна]]<ref>{{Cite web |url=https://expert.ru/russian_reporter/2010/24/mariam_petrosyan/ |title=Дом, в котором Мариам Петросян |access-date=8 сакавіка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210504201438/https://expert.ru/russian_reporter/2010/24/mariam_petrosyan/ |archivedate=4 мая 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Творчасць == «Дом, у якім…» — першая кніга пісьменніцы. З моманту пачатку працы над ёй у 1991 годзе, да публікацыі кнігі ў 2009 годзе прайшло каля 18 гадоў. Пра яе загаварылі адразу пасля таго як кніга ўбачыла свет і неўзабаве ў красавіку 2010 года раман прынёс аўтару «[[Руская прэмія|Рускую прэмію]]», галоўную ўзнагароду для рускамоўных пісьменнікаў, якія жывуць за межамі Расіі<ref>[http://www.chaskor.ru/article/mariam_petrosyan_novyh_knig_ot_menya_zhdat_ne_stoit_15919 Мариам Петросян: «Новых книг от меня ждать не стоит…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121101021028/http://www.chaskor.ru/article/mariam_petrosyan_novyh_knig_ot_menya_zhdat_ne_stoit_15919 |date=1 лістапада 2012 }}</ref>. Раман уяўляе сабой яркае і своеасаблівае апісанне замкнёнага [[Грамадства|соцыуму]], яго характэрных асаблівасцяў, нюансаў адаптацыі пачаткоўца ў складзеным калектыве на прыкладзе інтэрната для дзяцей з інваліднасцю. Месца і час дзеяння наўмысна абстарагаваныя, а ў сюжэце значную ролю адыгрывае [[Фантастыка|фантастычны]] матыў. Хоць пісьменніца і заяўляла, што новых кніг чакаць ад яе не варта, у 2014 годзе свет убачыла «Казка пра сабаку, якая ўмела лётаць». У 2026 годзе «Дом, у якім…» пераклалі на беларускую мову<ref>[https://bellit.info/roznaje/pa-bjelarusku-vykhodzic-kultavy-raman-dom-u-jakim.html Па-беларуску выходзіць культавы раман “Дом, у якім…”]</ref>. == Бібліяграфія == * Мариам Петросян. Дом, в котором… — М.: Гаятри/Livebook, 2009. — 960 с. — 5000 (доптиражи: по 5000 в 2010 и 2011 гг.) экз. — ISBN 978-5-9689-0174-3. * Мариам Петросян. Сказка про собаку, которая умела летать. — АСТ, 2014. — 48 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-17-082880-7. * Mariam Petrosjan. La casa del tempo sospeso = The house that = Дом, в котором / Traduzione di Emanuela Guercetti. — Milano: Salani, 2011. — 880 с. — (Mondi fantastici Salani). — ISBN 978-8-8625-656-22. Архивная копия от 5 марта 2016 на Wayback Machine * Mariam Petrosyan. The Gray House / Translated by Yuri Machkasov. — AmazonCrossing, 2017. — ISBN 978-1-5039-4281-3. == Узнагароды == * Вялікая кніга — трэцяе месца ў намінацыі «Прыз глядацкіх сімпатый» (2009). * [[Руская прэмія]] (2009). * Зорны мост — срэбны кадуцэй ў намінацыі «Дэбютныя кнігі» (2010). * «Вандроўнік» — пераможца ў намінацыі «Незвычайная ідэя» (2010). * Партал. Адкрыццё сябе (імя У. І. Саўчанкі). * Прэмія «[[Студэнцкі Букер]]» (2010) за раман «Дом, у якім…». * Найлепшая кніга года ў намінацыі «Фантастыка / фэнтэзі» французскага часопіса «Lire». {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Петрасян Марыям Сяргееўна}} [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] fpnagth6rtbfnchich39sti3xdw25y3 Ларыса Уладзіміраўна Казлоўская 0 673471 5161359 4661688 2026-07-05T20:43:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161359 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Казлоўская}} {{цёзкі2|Кудрыс}} {{цёзкі2|Шугля}} '''Ларыса Уладзіміраўна Казлоўская''', па нараджэнні '''Кудрыс''', у 1983—1997 гадах '''Шугля''' (нар. {{ДН|3|04|1961}}, [[Слабада (Мазырскі раён)|Слабада]] [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]] Гомельскай вобласці) — беларуская [[Урач|доктарка]], [[педагог]]. Даследчыца ў сферы дзіцячай стаматалогіі. [[Кандыдат медыцынскіх навук]]. Аўтар больш за 185 навуковых работ, у тым ліку суаўтар 4 вучэбных дапаможнікаў і 20 вучэбна-метадычных дапаможнікаў. Жыве ў [[Мінск]]у. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і Уладзіміра Анікеевіча і Ірыны Андрэеўны Кудрысаў, якія выхоўвалі трох дзяцей. Скончыла ў 1978 годзе Слабадскую сярэднюю школу Мазырскага раёна. У 1978—1983 гадах вучылася ў [[Мінскі дзяржаўны медыцынскі інстытут|Мінскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце]] па спецыяльнасці «Стаматалогія». Працавала ў [[5-я гарадская стаматалагічная паліклініка (Мінск)|5-й стаматалагічнай паліклініцы]] Мінска (1983—1985), [[2-я дзіцячая стаматалагічная паліклініка (Мінск)|2-й дзіцячай стаматалагічнай паліклініцы]] Мінска (1985—1988), на кафедры стаматалогіі дзіцячага ўзросту Беларускага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта асістэнтам (1988—1997); дацэнтам (з 1997)<ref>https://www.bsmu.by/page/11/6291/{{Недаступная спасылка}}</ref>. Урач-стаматолаг вышэйшай кваліфікацыйнай катэгорыі. == Навуковая дзейнасць == У 1994 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму «Стан і функцыянальная характарыстыка органаў поласці рота ў дзяцей з хранічным гастрадуадэнітам». Навуковая значнасць дысертацыйнага даследавання палягае ў вывучэнні ўпершыню клініка-функцыянальных асаблівасцей стану органаў поласці рота залежна ад часу захворвання і кіслотаўтвараючай функцыі страўніка. Вызначаны значныя адрозненні паміж паказчыкамі стаматалагічнага статусу хворых і практычна здаровых дзяцей. Вызначаны найбольш інфарматыўныя паказчыкі паталагічнага стану поласці рота ў дзяцей з хранічным гастрадуадэнітам. Упершыню вывучаны ўплыў правядзення агульнага стацыянарнага і рэабілітацыйна-этапнага лячэння на дынаміку паталагічных змен у поласці рота. Даныя атрыманыя падчас даследавання былі выкарыстаны для распрацоўкі комплексу стаматалагічнай лячэбна-прафілактычнай дапамогі дзецям з хранічным гастрадуадэнітам. Вызначаныя паталагічныя змены стану органаў поласці рота ў хворых дзяцей ёсць фактарамі рызыкі развіцця стаматалагічных захворванняў і дазваляюць абгрунтаваць рацыянальныя метады прафілактыкі карыесу зубоў і хвароб парадонту, навучанне гігіене поласці рота дзяцей. Вызначаныя паталагічныя змены стану органаў поласці рота могуць быць выкарыстаны педыятрамі для здагадкі пра яшчэ не дыягнаставаныя захворванні гастрадуадэнальнай зоны ў дзяцей. Аўтар больш за 185 навуковых работ, у тым ліку суаўтар 4 вучэбных дапаможнікаў і 20 вучэбна-метадычных дапаможнікаў<ref>{{Cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001=%22BY-SEK-315112%22&lst_siz=20|title=СВОДНЫЙ ЭЛЕКТРОННЫЙ КАТАЛОГ БИБЛИОТЕК БЕЛАРУСИ|website=unicat.nlb.by|access-date=2024-01-13}}</ref>. Сфера навуковых інтарэсаў: тэрапія карыесу і паталогіі пульпы зубоў у дзяцей, дыягностыка і лячэнне траўм часовых і пастаянных зубоў, захворванняў слізістай абалонкі поласці рота і перыядонту ў дзяцей, удасканаленне метадаў кіравання паводзінамі дзяцей на стаматалагічным прыёме<ref>https://umkastom.com/nasha-komanda/kozlovskaya-larisa-vladimirovna.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210306071841/https://umkastom.com/nasha-komanda/kozlovskaya-larisa-vladimirovna.html |date=6 сакавіка 2021 }}</ref>. Удзельніца V з’езда Навукова таварыства гастраэнтэролагаў Расіі, 2005; XV кангрэса Таварыства дзіцячых стаматолагаў Германіі (DGK), 2008. Сяброўка Беларускага стаматалагічнага таварыства, узнагароджана сярэбраным значкам у гонар 40-годдзя кафедры стаматалогіі дзіцячага ўзросту БДМУ. Аўтар навукова-пазнавальных артыкулаў у часопісе «Пралеска» (рубрыка «Паслухаем доктара»)<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://praleska-red.by/tag/zdorove/|title=Журнал "Пралеска" здоровье {{!}} Журнал "Пралеска"|access-date=2024-01-13|archive-date=21 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221090919/http://praleska-red.by/tag/zdorove/|url-status=dead}}</ref>. == Бібліяграфія == Найбольш значныя публікацыі: * Козловская, Л. В. Учебное пособие по клиническим лабораторным методам исследования(с элементами программирования). — Москва: Медицина, 1975. * Учебное пособие по клиническим лабораторным исследованиям / Л. В. Козловская, А. Ю. Николаев. — М.: Медицина, 1984. * Маргинальный периодонтит у детей в различные возрастные периоды: учеб.-методич. пособие / Т. Н. Терехова, Л. В. Козловская, Е. А. Кармалькова. — Минск: БГМУ, 2002. * Аллергические заболевания с проявлениями в полости рта у детей и подростков. Роль врача-стоматолога в комплексном лечении: учеб.-метод. пособие / Т. Н. Терехова, Т. Г. Белая, Л. В. Козловская. — Минск: БГМУ, 2007. * Оральный кандидоз у детей: учеб.-метод. Пособие / Л. В. Козловская [и др.]. — Минск: БГМУ, 2008. * Актуальные проблемы педиатрии: пособие / А. В. Сукало, Л. В. Козловсксая [и др.]; под ред. Е. М. Русаковой. — Минск: Экоперспектива, 2009. * Современные подходы к лечению патологии пульпы постоянных зубов с незаконченным формированием корней у детей: учебно-методическое пособие. / Т. Н. Терехова, Л. В. Козловская, Л. П. Белик, К. А. Горбачева, А. И. Яцук. — Минск: БГМУ, 2009. * Проявления в полости рта соматических заболеваний у детей. Роль врача-стоматолога: учеб.-метод. пособие / Л. В. Козловская [и др.]. — Минск: БГМУ, 2011 * Детские болезни: практ. пособие / Л. В. Козловская [и др.]. — Минск: ФУАинформ, 2013. * Игра как элемент мотивации дошкольников / А. Г. Полиенко, Л. В. Козловская. — Минск: Изд. центр БГУ, 2013. * Стоматологический познавательно-игровой комплекс: оценка эффективности развития гигиенической мотивации дошкольников / Р. Ю. Карпович, Е. В. Лишик, Л. В. Козловская. — Минск: Изд. центр БГУ, 2014. * Педиатрия : учебник / Л. В. Козловская [и др.]. — Минск: ООО «Мисанта», 2017. * Детская терапевтическая стоматология : учеб. пособие / Л. В. Козловская [и др.]. — Минск: Новое знание, 2017. * Пропедевтика детских болезней : учебное пособие / / Л. В. Козловская [и др.]. — Минск: ФУАинформ, 2018. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Казлоўская Ларыса Уладзіміраўнана}} [[Катэгорыя:Кандыдаты медыцынскіх навук]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Стаматолагі Беларусі]] q4ki915m3mjchwcsslx64q5d82y455q Ліс Нільхэйм 0 673980 5161492 4942354 2026-07-06T10:15:52Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5161492 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Ліс Нільхэйм | бацька = [[Карл Нільхэйм]] }} '''Карэн Ліс Нільхэйм''' ({{lang-sv|Karen Lis Nilheim}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шведская [[актрыса]]. == Біяграфія == Вырасла на поўдні Стакгольма, дачка Карла Нільхэйма, кіраўніка джаз-гурта. Паступіла ў тэатральнае вучылішча Кале Флігарэ і пачала граць рэвю ў 1962 годзе. У 1964 і 1965 гадах яна выступала на сцэне Нацыянальнага тэатра і на працягу 1964 года ў тэатры ў горадзе [[Васа (горад)|Вааса]]. З 1970 года яна сыграла ў Стакгольмскім гарадскім тэатры. У канцы 1960-х яна знялася ў фільмах «Пра што пагаварыць у будучыні» (1968) і «Склеп» (1969). У 1975 годзе яна выканала ролю маці-адзіночкі Марыі ў фільме «Марыя». За гэтую ролю яна атрымала прэмію «[[Залаты жук (прэмія)|Залаты жук]]» за лепшую жаночую ролю. Найбольш вядомая яе роля служанкі Альвы ў экранізацыях кніг пра Мадзікен. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нільхельм Ліс}} [[Катэгорыя:Актрысы Швецыі]] 0kofi8gwk3eqjvnndzwb4ihfryky5p9 5161494 5161492 2026-07-06T10:16:11Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Ліс Нільхельм]] у [[Ліс Нільхэйм]]: Назва з памылкай правапісу 5161492 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Ліс Нільхэйм | бацька = [[Карл Нільхэйм]] }} '''Карэн Ліс Нільхэйм''' ({{lang-sv|Karen Lis Nilheim}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шведская [[актрыса]]. == Біяграфія == Вырасла на поўдні Стакгольма, дачка Карла Нільхэйма, кіраўніка джаз-гурта. Паступіла ў тэатральнае вучылішча Кале Флігарэ і пачала граць рэвю ў 1962 годзе. У 1964 і 1965 гадах яна выступала на сцэне Нацыянальнага тэатра і на працягу 1964 года ў тэатры ў горадзе [[Васа (горад)|Вааса]]. З 1970 года яна сыграла ў Стакгольмскім гарадскім тэатры. У канцы 1960-х яна знялася ў фільмах «Пра што пагаварыць у будучыні» (1968) і «Склеп» (1969). У 1975 годзе яна выканала ролю маці-адзіночкі Марыі ў фільме «Марыя». За гэтую ролю яна атрымала прэмію «[[Залаты жук (прэмія)|Залаты жук]]» за лепшую жаночую ролю. Найбольш вядомая яе роля служанкі Альвы ў экранізацыях кніг пра Мадзікен. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нільхельм Ліс}} [[Катэгорыя:Актрысы Швецыі]] 0kofi8gwk3eqjvnndzwb4ihfryky5p9 Размовы:Ліс Нільхэйм 1 673981 5161496 3819530 2026-07-06T10:16:12Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Ліс Нільхельм]] у [[Размовы:Ліс Нільхэйм]]: Назва з памылкай правапісу 3819530 wikitext text/x-wiki {{Артыкул праекта WikiGap 2021 Belarus}} 7ppu7hh36jo9x9aw6l7ada81dfe2anm Рачныя затокі 0 680132 5161358 4448991 2026-07-05T20:25:48Z DenisBorum 139498 5161358 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Назва=Рачныя затокі|Назва-арыгінал=水滸傳}} '''«Рачныя затокі»''' ({{lang-zh|水浒传}}, [[піньінь]] ''Shuǐhǔ Zhuàn'') — [[Кітайская літаратура|кітайскі]] [[Чатыры класічныя раманы|класічны раман]] XIV стагоддзя. Першы аповед у жанры ''[[Уся (жанр)|ўся]]'' пра прыгоды і [[Ушу|баявыя мастацтва]]. Заснаваны на народных сказаннях пра подзвігі і прыгоды 108 «высакародных разбойнікаў», паўстанцаў з лагера [[Сун Цзян]]а на гары [[Ляньшаньбо]] падчас апошніх гадоў панавання імператара [[Хуэй-цзун]]а (1124—1127). [[Аўтар]] невядомы, верагоднымі аўтарамі могуць быць [[Шы Найань]], [[Ло Гуаньчжун]], Ян Дын-цзянь і Юань У-я<ref>Yenna Wu, "Full-Length Vernacular Fiction, " in Victor Mair, (ed.), ''The Columbia History of Chinese Literature'' (NY: Columbia University Press, 2001), pp. 627—629.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Раманы на кітайскай мове]] 9ghn3dtjuwee3z2gnh4m27dq4pwroo3 Рубон (баскетбольны клуб) 0 682876 5161470 5149538 2026-07-06T09:28:07Z Slavazai1973 60865 /* Трэнеры */ 5161470 wikitext text/x-wiki {{Картка БК | назва = Рубон | заснаваны = [[1995]] | расфарміраваны = | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | горад = [[Віцебск]] }} '''Рубон''' — беларускі мужчынскі баскетбольны клуб з горада [[Віцебск]]. Клуб быў заснаваны летам 1995 года. == Назва == * Шыком-Лакаматыў (1995—1996) * Лакаматыў-Шыком (1996—1997) * Лакаматыў (1997—2000) * Лакаматыў-КіС (2000—2011)<ref>{{Cite web |url=https://vitebsk.cc/2011/10/19/basketbolnyi-klub-lakamatyiw-kis-peraymenavali-w-rubon/ |title=Баскетбольны клуб «Лакаматыў-КіС» перайменавалі ў «Рубон» |access-date=17 ліпеня 2021 |archive-date=17 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717145238/https://vitebsk.cc/2011/10/19/basketbolnyi-klub-lakamatyiw-kis-peraymenavali-w-rubon/ |url-status=dead }}</ref> * Рубон (2011 — цяпер) == Гісторыя == Вытокі беларускага баскетбола знаходзяцца ў Віцебску. Менавіта ў гэтым горадзе быў створаны спартовы клуб чыгуначнікаў «Суботнік», у якім культываваліся лёгкая атлетыка, гімнастыка, футбол, лыжны спорт і баскетбол. У 1923 годзе мужчынская каманда горада ўзяла ўдзел у першых усесаюзных спаборніцтвах па баскетболе, заняўшы ганаровае 3 месца. Гэта падзея стала сур’ёзным штуршком для развіцця баскетбола на Віцебшчыне. Мужчынская баскетбольная каманда Віцебскай вобласці пачала браць удзел у [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|вышэйшай лізе Чэмпіянату Рэспублікі Беларусь]] з 1995 года і ўжо ў сезоне 1998—1999 стала срэбным прызёрам [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]]. Сезон 2011—2012 клуб пачаў са змены назвы з «Лакаматыў-КіС» на «Рубон» (старажытная назва [[Заходняя Дзвіна|ракі Заходняя Дзвіна]])<ref>[http://vo-klub.by/index.php/comand/rubon/ Баскетбольная команда РУБОН — История клуба]</ref>. == Дасягненні == '''[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе]]''' * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (2)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|2003/2004]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (2)''': [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]]. '''[[Кубак Беларусі па баскетболе]]''' * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Фіналіст (4)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|1999]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2010|2010]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (5)''': [[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|1998]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]]. == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1995-96 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 7 || - || |- | 1996-97 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 7 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 1997|4-е месца]] || |- | [[Сезон 1997/1998 «Лакаматыва» Віцебск (баскетбол)|1997-98]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр || bgcolor=#CD7F32|[[Кубак Беларусі па баскетболе 1998|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 1998/1999 «Лакаматыва» Віцебск (баскетбол)|1998-99]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 1999/2000 «Лакаматыва» Віцебск (баскетбол)|1999-00]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || 6 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 1999|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2000/2001 «Лакаматыў-КіС»|2000-01]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2000|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2001/2002 «Лакаматыў-КіС»|2001-02]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2001|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2002/2003 «Лакаматыў-КіС»|2002-03]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2002|8-е месца]] || |- | [[Сезон 2003/2004 «Лакаматыў-КіС»|2003-04]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] ||bgcolor=Silver|Сярэбраны прызёр|| [[Кубак Беларусі па баскетболе 2003|6-е месца]] || |- | [[Сезон 2004/2005 «Лакаматыў-КіС»|2004-05]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2004|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2005/2006 «Лакаматыў-КіС»|2005-06]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=#CD7F32|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2005|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2006/2007 «Лакаматыў-КіС»|2006-07]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 7 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2007/2008 «Лакаматыў-КіС»|2007-08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2007|8-е месца]] || |- | [[Сезон 2008/2009 «Лакаматыў-КіС»|2008-09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2008|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2009/2010 «Лакаматыў-КіС»|2009-10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2010/2011 «Лакаматыў-КіС»|2010-11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2010|Фіналіст]] || |- | [[Сезон 2011/2012 «Рубона»|2011-12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=#CD7F32|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2011|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2012/2013 «Рубона»|2012-13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2012|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2013/2014 «Рубона»|2013-14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 9 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2013|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2014/2015 «Рубона»|2014-15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 5 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2014|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2015/2016 «Рубона»|2015-16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 8 || н/у || |- | [[Сезон 2016/2017 «Рубона»|2016-17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2016|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2017/2018 «Рубона»|2017-18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || 4 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|5-е месца]] || |- | [[Сезон 2018/2019 «Рубона»|2018-19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 7 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2018|4-е месца]] || |- | [[Сезон 2019/2020 «Рубона»|2019-20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 4 || bgcolor=#CD7F32|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2020/2021 «Рубона»|2020-21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 5 || bgcolor=#CD7F32|[[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2021/2022 «Рубона»|2021-22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 «Рубона»|2022-23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 «Рубона»|2023-24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 «Рубона»|2024-25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||[[Кубак Беларусі па баскетболе 2024|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 «Рубона»|2025-26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па баскетболе 2025|4-е месца]]|| |} == Трэнеры == {{Div col|2}} * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Рыбакоў|Дзмітрый Рыбакоў]] (1995—2009) * {{Сцяг Беларусі}} [[Руслан Леанідавіч Байдакоў|Руслан Байдакоў]] (з 2009) {{Div col end}} == Вядомыя баскетбалісты == {{Div col|3}} * {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Аладка|Іван Аладка]] (2012—2015, 2015—2017) * {{Сцяг Беларусі}} [[Віктар Сасунавіч Аўсепян|Віктар Аўсепян]] (2010—2016, 2016/17, 2019—2024) * {{Сцяг Беларусі}} [[Руслан Леанідавіч Байдакоў|Руслан Байдакоў]] (1997/98, 1998/99, 2004, 2006) * {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Быкаў]] (1995—2002) * {{Сцяг Беларусі}} [[Антон Вітальевіч Вашкевіч|Антон Вашкевіч]] (2016/17) * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзяніс Андрэевіч Вікенцьеў| Дзяніс Вікенцьеў]] (2014/15) * {{Сцяг Беларусі}} [[Цімафей Андрэевіч Вяроўкін|Цімафей Вяроўкін]] (2011/12) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Галаўскі]] (2009/10) * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Аляксеевіч Зайцаў|Дзмітрый Зайцаў]] (1996—2003, 2005/06) * {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Карасевіч]] (2006—2010, 2011/12) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Уладзіміравіч Качан|Аляксей Качан]] (2011—2022) * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Яўгенавіч Кец|Сяргей Кец]] (2002—2008) * {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Васільевіч Клемезь|Андрэй Клемезь]] (1997/98) * {{Сцяг Беларусі}} [[Вячаслаў Аляксандравіч Корж|Вячаслаў Корж]] (2004—2009) * {{Сцяг Беларусі}} [[Алег Віталевіч Крыванос|Алег Крыванос]] (2005/06) * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Міхайлавіч Крысевіч|Уладзімір Крысевіч]] (2019) * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Аляксандравіч Кузьмін|Дзмітрый Кузьмін]] (1998) * {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Іванавіч Лютыч|Максім Лютыч]] (2014/15) * {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Анатолевіч Маклакоў|Віталь Маклакоў]] (1999/00) * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Махонь]] (1995—2001) * {{Сцяг Расіі}} [[Яўген Яўгенавіч Машанкоў|Яўген Машанкоў]] (2001) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Аляксандравіч Падзерачоў|Аляксандр Падзерачоў]] (2004—2006) * {{Сцяг Латвіі}} [[Зінціс Пліўда]] (2013) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Мікітавіч Сатыраў|Аляксандр Сатыраў]] (1997/98) * {{Сцяг Беларусі}} [[Анатоль Віктаравіч Свірыдаў|Анатоль Свірыдаў]] (1997—2000, 2000—2003) * {{Сцяг Украіны}} [[Эрнэста Ткачук]] (2020/21, 2022/23) * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Чарыкаў]] (2015) * {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Валер’евіч Шустаў|Максім Шустаў]] (2017—2020, з 2021) * {{Сцяг Беларусі}} [[Анатоль Уладзіміравіч Якубенка|Анатоль Якубенка]] (1997—1999) {{Div col end}} == Фарм-клубы == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Назва !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1999-00 || Лакаматыў-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 1999/2000|Першая ліга]] || 6 || н/у || |- | 2000-01 || Лакаматыў-КіС-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2000/2001|Першая ліга]] || 8 || н/у || |- | 2001-02 || Лакаматыў-КіС-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2001/2002|Першая ліга]] || 9 || н/у || |- | 2002-03 || Педуніверсітэт || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2002/2003|Першая ліга]] || 5 || н/у || |- | 2005-06 || ВДУ-Лакаматыў-КіС || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2005/2006|Першая ліга]] || 2 || н/у || |- | 2007-08 || Лакаматыў-КіС-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2007/2008|Першая ліга]] || 6 || н/у || |- | 2008-09 || Лакаматыў-КіС-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2008/2009|Першая ліга]] || 7 || н/у || |- | 2009-10 || Лакаматыў-КіС-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|Першая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па баскетболе 2009|Групавы этап]] || |- | [[Сезон 2010/2011 «Лакаматыў-КіС-2»|2010-11]] || Лакаматыў-КіС-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2010/2011|Першая ліга]] || 3 || н/у || |- | [[Сезон 2011/2012 «Рубона-2»|2011-12]] || Рубон-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2011/2012|Першая ліга]] || 4 || н/у || |- | [[Сезон 2013/2014 «Віцебска» (баскетбол)|2013-14]] || Віцебск || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|Першая ліга]] || 4 || н/у || |- | [[Сезон 2014/2015 «Рубона-2»|2014-15]] || Рубон-2 || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 12 || н/у || |- | [[Сезон 2022/2023 «Рубон-моладзевая»|2022-23]] || Рубон-моладзевая || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 10 || н/у || |- | [[Сезон 2023/2024 «Рубон-моладзевая»|2023-24]] || Рубон-моладзевая || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 11 || н/у || |- | [[Сезон 2024/2025 «Рубон-моладзевая»|2024-25]] || Рубон-моладзевая || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 12 || н/у || |- | [[Сезон 2025/2026 «Рубон-моладзевая»|2025-26]] || Рубон-моладзевая || [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || 10 || н/у || |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://belarus.basketball/team?team_id=198983&season_id=122657 Профіль на сайце Беларускай федэрацыі баскетбола] * [https://basketball.eurobasket.com/team/Belarus/Rubon-Vitebsk-OBK-Voktsor/2098 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/team/?id=25783 Профіль на сайце РФБ] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рубон (баскетбольны клуб)| ]] 7t27cvciorok2zot38g3tg8rv1it5zm Летнік 0 689882 5161400 5021667 2026-07-06T02:50:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161400 wikitext text/x-wiki [[Выява:Casal d'Estiu de la Fundació Esplai Girona.JPG|350px|thumb|Летнік у [[Каталонія|Каталоніі]], [[2007]]]] '''Летнік''' — выхаваўча-аздараўленчая ўстанова для [[Дзіця|дзяцей]] школьнага ўзросту<ref>{{Кніга|частка=[http://knihi.com/server/preview/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.09.djvu/88_866x9999.jpeg Лагер]|загаловак=[[Беларуская энцыклапедыя]] ў 18 тамах|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|год=1999|том=[http://files.knihi.com/Knihi/Slounik/Bielaruskaja_encyklapedyja.djvu.zip/Bielaruskaja_encyklapedyja.09.djvu 9]|старонкі=88|старонак=560|isbn=985-11-0155-9|тыраж=10 000}}</ref>. Іншыя назвы: летняя школа, летні лагер ({{lang-de|lager}} — стаянка). Бывае таксама: маладзёжны, сямейны. == Беларусь == У 2013 годзе ў Беларусі дзейнічала звыш 5000 летнікаў, дзе за чэрвень-ліпень аздаравілася звыш 309 000 дзяцей. Сярэдняя [[цана]] пуцёўкі ў кругласодневы дзіцячы летнік склала 1,998 млн [[Беларускі рубель|рублёў]] ($223), з якіх дзяржаўная датацыя пакрывала 900 000 рублёў (45%). Пагатоў бацькі аплочвалі каля 10% цаны пуцёўкі пры звароце ў камісію аздараўлення на месцы працы<ref>{{Артыкул|аўтар=Дыяна Серадзюк.|загаловак=Айчынныя здраўніцы набіраюць абароты|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130802/1375452838-aychynnyya-zdraunicy-nabirayuc-abaroty|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|тып=газета|год=2 жніўня 2013|нумар=[http://zviazda.by/be/number/gazeta-pdf-142-27507-ot-02082013 142 (27507)]|старонкі=[http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/08/1375449224_1.pdf 1], [http://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2013/08/1375449224_2.pdf 2]|issn=1990-763x|archive-date=16 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016065212/http://zviazda.by/be/news/20130802/1375452838-aychynnyya-zdraunicy-nabirayuc-abaroty}}</ref>. У чэрвені 2018 года ў Беларусі працаваў 4491 летнік, з іх 806 (18%) з кругласутачным знаходжаннем, рэшта — з дзённым<ref>{{Навіна|загаловак=У Беларусі 227 тыс. школьнікаў аздаравіліся ў лагерах у першую змену|спасылка=http://m.blr.belta.by/society/view/u-belarusi-227-tys-shkolnikau-azdaravilisja-u-lagerah-u-pershuju-zmenu-70165-2018/|выдавец=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]|дата публікацыі=9 ліпеня 2018|дата доступу=30 ліпеня 2018|url-status=dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Грунвальд (летнік)|Летнік «Грунвальд»]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{Навіна|загаловак=Летнік|спасылка=https://nastgaz.by/tag/letnik/|выдавец=«[[Настаўніцкая газета]]»|дата публікацыі=25 ліпеня 2018|дата доступу=30 ліпеня 2018|access-date=16 кастрычніка 2021|archive-date=16 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016065204/https://nastgaz.by/tag/letnik/|url-status=dead}} * {{Навіна|загаловак=Летнік|спасылка=http://belsat.eu/tag/letnik/|выдавец=Тэлеканал «[[Белсат]]»|дата публікацыі=22 мая 2018|дата доступу=30 ліпеня 2018}} * {{Навіна|загаловак=Летнік|спасылка=http://catholicnews.by/tag/letnik/|выдавец=Газета «[[Каталіцкі веснік]]» ([[Глыбокае]])|дата публікацыі=28 ліпеня 2017|дата доступу=30 ліпеня 2018}} [[Катэгорыя:Дзіцячыя лагеры|*]] [[Катэгорыя:Лета]] [[Катэгорыя:Адпачынак на прыродзе]] [[Катэгорыя:Скаўцкі рух]] mpfce5bvdd1gpj8dp66m0r4lp5i5og1 Кіраўск-СДЮШАР 0 691872 5161273 5152407 2026-07-05T15:13:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161273 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Кіраўск-СДЮШАР | Лагатып = | ПоўнаяНазва = | Мянушкі = | Горад = [[Кіраўск]], [[Беларусь]] | Заснаваны = | Стадыён = | Умяшчальнасць = | Кіраўнік = | ПасадаКіраўніка = | Трэнер = | Чэмпіянат = | Сезон = | Месца = | Сайт = }} '''ЦАР-Masita''' — беларуская каманда па пляжным футболе з горада Кіраўск. == Назвы == * Кіраўск-Белшына * Кіраўск-ДЮСШ * Кіраўск-СДЮШАР (?-2020) * ЦАР-Masita (з 2020) == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (2)''': [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2020|2020]]<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20200727/1595856744-shtotydnyovy-spartyuny-aglyad-zvyazdy |title=Штотыднёвы спартыўны агляд «Звязды» |access-date=5 лістапада 2021 |archive-date=4 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104105733/https://zviazda.by/be/news/20200727/1595856744-shtotydnyovy-spartyuny-aglyad-zvyazdy |url-status=dead }}</ref>, [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2021|2021]]<ref>[https://www.pressball.by/news/other/392102 Разное. "ЦОР-Masita" стал чемпионом Беларуси по пляжному футболу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211105075359/https://www.pressball.by/news/other/392102 |date=5 лістапада 2021 }}</ref>. ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Сярэбраны прызёр (2)''' [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2012|2012]], [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2019|2019]]<ref>{{Cite web |url=http://www.kirovsk.by/2019/08/kira%D1%9Esk-sdyushar-zavayavala-srebra-chempiyanatu-belarusi-pa-plyazhnym-futbole/ |title=«Кіраўск-СДЮШАР» заваявала «срэбра» чэмпіянату Беларусі па пляжным футболе |access-date=5 лістапада 2021 |archive-date=4 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104153309/http://www.kirovsk.by/2019/08/kira%D1%9Esk-sdyushar-zavayavala-srebra-chempiyanatu-belarusi-pa-plyazhnym-futbole/ |url-status=dead }}</ref>. ** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''Бронзавы прызёр (1)''': [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2014|2014]] * '''[[Кубак Беларусі па пляжным футболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (2)''': [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2019|2019]]<ref>{{Cite web |url=http://www.beachsoccer.by/832-superkubok-belarusi-po-plyazhnomu-futbolu-2020 |title=Суперкубок Беларуси по пляжному футболу 2020 |access-date=5 лістапада 2021 |archive-date=4 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104082847/http://www.beachsoccer.by/832-superkubok-belarusi-po-plyazhnomu-futbolu-2020 |url-status=dead }}</ref>, [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2020|2020]]<ref>[https://www.belarus.by/by/press-center/press-release/krask-sdjushar-sta-uladalnkam-kubka-belarus-pa-pljazhnym-futbole_i_117624.html «Кіраўск-СДЮШАР» стаў уладальнікам Кубка Беларусі па пляжным футболе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211105072007/https://www.belarus.by/by/press-center/press-release/krask-sdjushar-sta-uladalnkam-kubka-belarus-pa-pljazhnym-futbole_i_117624.html |date=5 лістапада 2021 }}</ref> ** [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] '''3-е месца (2)''': [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2011|2011]], [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2012|2012]] * '''[[Суперкубак Беларусі па пляжным футболе|Суперкубак Беларусі]]:''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] '''Фіналіст (2)''': [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2021|2021]]<ref>[https://www.pressball.by/news/other/390865 Разное. Пляжный футбол. "Гроднооблспорт" выиграл Суперкубок Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211105074357/https://www.pressball.by/news/other/390865 |date=5 лістапада 2021 }}</ref> == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па пляжным футболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2009|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2009|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 2010|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2010|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 2011|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2011|Вышэйшая ліга]] || 4 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2011|3-е месца]] || |- | 2012|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2012|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|2 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2012|3-е месца]] || |- | 2013|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2013|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2014|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2014|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"| 3|| || |- | 2015|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2015|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 2016|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2016|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 2017|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2017|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | 2018|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2018|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2019|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|2 || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2019|Уладальнік]] || |- | 2020|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2020|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=gold|[[Кубак Беларусі па пляжным футболе 2020|Уладальнік]] || bgcolor=Silver|[[Суперкубак Беларусі па пляжным футболе 2020|Фіналіст Суперкубка]] |- | 2021|| [[Чэмпіянат Беларусі па пляжным футболе 2021|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || || bgcolor=Silver|[[Суперкубак Беларусі па пляжным футболе 2021|Фіналіст Суперкубка]] |} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.beachsoccer.by/beach-football-belarus/komandy/team/10-sdyushor-%28g.-kirovsk%29 СДЮШОР (г. Кировск)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211105073113/http://www.beachsoccer.by/beach-football-belarus/komandy/team/10-sdyushor-(g.-kirovsk) |date=5 лістапада 2021 }} * [https://www.sb.by/articles/zolotye-peski-provintsii.html Как в Кировском районе растят кадры для национальной сборной Беларуси по пляжному футболу] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пляжныя футбольныя клубы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кіраўск]] 6lgb3oj1rjyckv8uc66hsowadxcpcnk Габрыэль Борыч 0 696924 5161406 4354483 2026-07-06T03:48:53Z StarDeg 16311 5161406 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Габрыэль Борыч Фонт''' ({{lang-es|Gabriel Boric Font}}, нар. [[11 лютага]] [[1986]]) — левацэнтрысцкі чылійскі палітык, [[Прэзідэнт Чылі]] з 11 сакавіка 2022 года.<ref>[https://mundo.sputniknews.com/20211221/boric-es-el-presidente-mas-joven-de-america-latina-cuantos-anos-tienen-los-demas-mandatarios-1119568277.html Sputnik News Spanish: Boric es el presidente más joven de América Latina, ¿cuántos años tienen los demás mandatarios?]</ref> па 11 сакавіка 2026 года. Ён стаў наймаладзейшым кіраўніком сваёй краіны (і другім на планеце)<ref>[https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-59748270 BBC News Mundo — Gabriel Boric: qué significa su victoria en Chile para la izquierda en América Latina y por qué aún no se habla de una nueva «marea rosa»]</ref>. {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэзідэнты Чылі}} {{DEFAULTSORT:Борыч Габрыэль}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Чылі]] ju6wlxtcrqeid9d0vcr0gniywi23082 Лазар Маркавіч Хідэкель 0 703011 5161325 4782643 2026-07-05T18:39:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161325 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}} '''Ла́зар Ма́ркавіч (Мордухавіч) Хідэкель''' ({{ДН|13|3|1904|29|2|}}{{Sfn|Ізафатава К.|2020|с=3}}, [[Віцебск]] — [[22 лістапада]] [[1986]], [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]) — савецкі [[архітэктар]] і [[педагог]]. == Біяграфія == [[Файл:Уновис_1922.jpg|справа|міні|300x300пкс|УНОВИС. Чэрвень 1922. Віцебск. Стаяць (злева направа): Іван Червінка, [[Казімір Малевіч]], Ефім Раяк, Ганна Каган, Мікалай Суецін, [[Леў Аляксандравіч Юдзін|Леў Юдзін]], Яўгенія Магарыл. Сядзяць (злева направа): [[Міхаіл Саламонавіч Векслер|Міхаіл Векслер]], [[Вера Міхайлаўна Ермалаева|Вера Ермалаева]], Ілля Чашнік, Лазар Хідэкель]] [[Файл:Червинко_Хидекель_Чашник_Юдин.jpg|справа|міні|250x250пкс|Іван Чэрвінка, Лазар Хідэкель, Ілля Чашнік, [[Леў Аляксандравіч Юдзін|Леў Юдзін]]. Віцебск, май 1922]] Лазар Хідэкель нарадзіўся ў [[Яўрэі|яўрэйскай]] сям'і ў Віцебску. У 1918 годзе, у «парадку выключэння» (з-за ўзроста 14 гадоў), быў прыняты ў [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскую народную мастацкую школу]]. Вучыўся ў [[Мсціслаў Валяр’янавіч Дабужынскі|Мсціслава Дабужынскага]], [[Марк Шагал|Марка Шагала]] і [[Казімір Малевіч|Казіміра Малевіча]]. У 1918—1919 — вучань [[Лазар Маркавіч Лісіцкі|Эля Лісіцкага]] ў яго віцебскай архітэктурнай студыі. У шаснаццаць — вучань і паслядоўнік Казіміра Малевіча, адзін са стваральнікаў [[УНОВИС]]а, узначальвае Архітэктурную студыю [[УНОВИС]]а. У 1922 годзе скончыў Віцебскі мастацка-прамысловы інстытут. У 1922—1928 — узначальвае архітэктурную лабараторыю ГИНХУКа (да 1926) і ГИИИ. У 1929 годзе скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы ўніверсітэт|Інстытут грамадскіх інжэнераў у Ленінградзе]] (ЛИСИ). З 1934 года — кіраўнік майстэрні Ленпроекта.<ref>[https://web.archive.org/web/20120513132358/http://www.russian-jews-refbook.org/page15.html ''Л. Л. Полевой.'' Русские евреи. Аналитический справочник. — Нью-Йорк — Портланд, Орегон. — 2010.]</ref> У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — галоўны архітэктар інстытута «Механобр». Выкладчык, прафесар Ленінградскага інжэнерна-будаўнічага інстытута, дэкан архітэктурнага факультэта. Памёр Лазар Хідэкель 22 лістапада 1986 года ў Ленінградзе. Пахаваны на могілках пасёлка Камарова. [[Файл:Хидекель_Лазарь_Маркович.jpg|злева|міні|369x369пкс|Магіла Лазаря Хидекеля на Камароўскіх могілках]] == Творчасць == Лазар Хідэкель называў сябе «мастаком-архітэктарам», пазней дадаўшы мянушку «фантаст» як спасылку на адну з цэнтральных асаблівасцей свайго мастацтва і архітэктуры: «бачанне Супрематических структур, плаваючых у прасторы», якое ўпершыню праявілася як касмічныя станцыі зямлян у яго работах Віцебскага перыяду [[УНОВИС|УНОВИС-а]] ў 1920—1921 гадах і пазней — у [[Футурызм|футурыстычных]] гарадах, якія ён задумаў у сярэдзіне 1920-х гадоў. Дараванне Хидекеля як архітэктара было прызнана на раннім этапе, пачынаючы з яго шырока вядомага клуба рабочых 1926 года, які ўвайшоў у гісторыю як першы ў свеце супрэматычны архітэктурны будынак.<ref>{{Cite web|url=http://virtualpetersburg.ru/lazar-xidekel-proekt-rabochego-kluba/|title=Лазарь Хидекель — проект рабочего клуба|accessdate=2018-02-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180216084535/http://virtualpetersburg.ru/lazar-xidekel-proekt-rabochego-kluba/|archivedate=2018-02-16|url-status=dead}}</ref> Па сутнасці, пачаўшы з работы з [[Лазар Маркавіч Лісіцкі|Элем Лісіцкім]] над пераходам ад планарнага супрэматызма да трохмарнага, Хідэкель стаў не проста першым, а сапраўды адзіным супрематическим архітэктарам. Па яго меркаванню, [[авангард]]ная архітэктура паходзіла з гэтай сучаснай выяўленчай сістэмы. == Спадчына == Вывучэнне і публікацыя супрэматычнай спадчыны Хідэкеля пачаліся пасля некалькіх дзесяцігоддзяў сталинскай забароны і супалі з паступовым адкрыццём рускага [[авангард]]а і яго стваральнікаў у час [[Хрушчоўская адліга|хрушчоўскай адлігі]]. Гэты працэс, які пачаўся ў канцы 1960-х гадоў, стаў вынікам высілкаў групы савецкіх і замежных вучоных. Сцвярджаецца, што Хідэкель быў галоўным памочнікам К. Малевіча ў яго архітэктурных эксперыментах у 1924—1925 гадах<ref>{{кніга|аўтар =Zhadova L|частка = |загаловак =Malevich. Suprematism and Revolution in Russian Art 1910—1930 |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = London.|выдавецтва=Thames and Hudson |год =1982|том = |старонкі = |старонак =|серыя = |isbn = |тыраж =}}</ref>. Гэтае сцверджанне на сягонняшні дзень поўнасцю пацвярджаецца дакументамі з архіваў ГИХуК і ГИИИ — шмат упершыню з'явіліся надрукаванымі ў кнізе «Лазар Хідэкель і Супрэматызм» Іны Карасік. С.А. Хан-Магамедаў у сваёй працы «Піянеры Савецкай архітэктуры» даследаваў больш за 150 дзяржаўных і прыватных архіваў і знайшоў жыццёва важныя звёны ў архіве Хідэкеля. «Аксанаметрычныя погляды Хідэкеля, заснаваныя на Супрематычных кампазіцыях», якія натхнілі яго серыю касмічных дамоў (1920—1921) і ператварыліся ў работы, звязаныя з Аэраклубам (1922—1923), былі, па словах Хан-Магамедава, «практычна першымі па-сучаснасці архітэктурнымі кампазіцыямі, заснаванымі на супрэматызме.» Хан-Магомедаў адзначае, што, у адрозненне ад карцін Малевіча 1915—1918 гадоў, работы Хідэкеля, поруч з творамі некалькіх іншых вучняў, якія прайшлі клас Лісіцкага па праекцыйнаму малюнку, «складаліся не з каляровых геаметрычных фігур, вольна плаваючых у белам прасторы, а з выцягнутых прамавугольнікаў, спалучаных у жорсткую крыжападобную кампазіцыю». Хідэкель разглядаў гэтыя графічныя кампазіцыі як свой уклад у структурную трансфармацыю [[супрэматызм]]у. Апісваючы ланцужок уплыву: Малевіч — Лісіцкі — Хідэкель — Нікольскі, Хан-Магомедаў ацаніў роляў Хідэкеля і ўплыў на яго прафесараў, а таксама яго архітэктурнае супрацоўніцтва з Нікольскім і Сіманавым у сярэдзіне 1920-х гадоў.<ref name="Хан-Магомедов">{{Кніга}}</ref> Іх супольна рэалізаваныя работы грунтоўна паспрыялі з'яўленню своеасаблівага тыпа супрэматычнага канструктывізму, які характэрызаваў творчасць ленінградскага авангарда і «судзейнічаў замацаванню працэсу творчага эксперыментавання савецкіх архітэктараў».<ref name="Хан-Магомедов" /> == Пабудовы == [[Файл:Gorokhovaya_street_in_Saint_Petersburg_Russia_04.jpg|справа|міні|300x300пкс|Будынак школы — [[Гарохавая вуліца|Гарохавая вул]]., 57-а.]] * кінатэатр «Масква» —  помнік архітэктуры (рэгіянальны<ref>Решение исполкома Ленгорсовета от 10.11.1967 N 996</ref>), [[Стара-Пецяргофскі праспект]], 6, 1937—1939. Першы савецкі трохзальны кінатэатр. Кінатэатр пабудаваны на месцы знесенай у [[1939|1929]] году Цакрвы св. мчц. Кацярыны у Екацярынгофе. * будынак Юрыдычнага інстытута пры ЛГУ — Малаохцінскі пр., 98. Першапачаткова (з 1935 па 1937 гг.) будынак праектаваўся як Дом культуры. З 1957 будынак належыць Ленінградскаму Гідраметэаралагічнаму інстытуту. * будынак Ленінградскага інстытута грамадскіх інжэнераў (ЛИСИ) 3-я Чырвонаармейская вул., 3. Будынак перабудаваны з 1970—1980-х гг.<ref>{{Cite web |url=http://www.citywalls.ru/house11398.html |title=здание Ленинградского института гражданских инженеров на www.citywalls.ru |access-date=14 сакавіка 2022 |archive-date=16 лютага 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216205102/http://www.citywalls.ru/house11398.html |url-status=dead }}</ref> * школа — Мясная вул., № 11. Супольна з братам Львом Маркавічам Хідэкелем * школа — [[Гарохавая вуліца|Гарохавая вул]]., 57-а, 1940,  помнік архітэктуры * школа — [[Абводны канал]], № 143<ref name="AP">Владимир Смирнов ''[http://www.adresaspb.ru/arch/adresa_20/20_017/20_17.htm Хидкелексвкие школы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180201231435/http://www.adresaspb.ru/arch/adresa_20/20_017/20_17.htm |date=1 лютага 2018 }}''//Адреса Петербурга, № 20/32, 2005</ref>. == Памяць == * Таварыства Лазаря Хідэкеля.<ref>Трезини вспомнит Хидекеля // Санкт-Петербургские ведомости. — 2020. — 16 июня.</ref> * У 2020 годзе ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь]] адбылася выстава "Лазар Хідэкель. Нас зразумеюць праз сто год". {{зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[Кацярына Віктараўна Ізафатава|Ізафатава К.]]|загаловак =Лазар Хідэкель|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =«Беларусь»|год =2020|том = |старонкі = |старонак =78|серыя = |isbn =978-98501-1387-0|тыраж =200|ref=Ізафатава К.}} * Зодчие Санкт-Петербурга. XX век / сост. В. Г. Исаченко; ред. Ю. Артемьева, С. Прохватилова. — СПб.: Лениздат, 2000. — 720 с. — ISBN 5-289-01928-6. * ''С. О. Хан-Магомедов.'' Лазарь Хидекель. — М.: Фонд «Русский авангард», 2008. — 132 с. — ISBN ISBN 978-5-91566-001-3. * ''Хан-Магомедов С. О.'' Архитектура советского авангарда: Книга 1: Проблемы формообразования. Мастера и течения. — М.: Стройиздат, 1996. — С. 533—537. — 709 с. — ISBN 5-274-02045-3>. * ''Lazar Khidekel and Suprematism''. Prestel 2014 Editor and Introduction by Regina Khidekel, Charlotte Douglas, Alla Rosenfeld, Irina Karasik, Magdalena Dabrowski, Margarita Shtiglitz and Boris Kirikov. * Лазарь Хидекель. Каталог выставки. Русский Музей. Palace Editions 2018. (Russian and English editions) {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хідэкель Лазар Маркавіч}} [[Катэгорыя:Пахаваныя на Камароўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Мастакі-супрэматысты]] [[Катэгорыя:Мастакі рускага авангарда]] [[Катэгорыя:Архітэктары рускага авангарда]] [[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Архітэктары СССР]] [[Катэгорыя:Яўрэйскія мастакі]] 8tk3giznz5e0yae6hle80qeqcxh6abb Пераход царкоўных грамад да ПЦУ 0 703821 5161374 5130890 2026-07-05T22:39:34Z Culamar 102133 /* Дынаміка пераходу парафій */ 5161374 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vinnitsa Dominician costel 1758.jpg|міні|[[Спаса-Праабражэнскі сабор (Вінніца)|Спаса-Праабражэнскі сабор]] у [[Вінніца|Вінніцы]], пабудаваны ў 1779 годзе, адзін з першых у снежні 2018 года перайшоў з [[Украінская Праваслаўная Царква (Маскоўскага патрыярхата)|УПЦ (МП)]] да [[Праваслаўная Царква Украіны|ПЦУ]]]] '''Пераход царкоўных грамад да ПЦУ''' — працэс пераходу [[парафія|парафій]] [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|Украінскай Праваслаўнай Царквы (Маскоўскага патрыярхата)]] да [[Праваслаўная Царква Украіны|Праваслаўнай Царквы Украіны]], які пачаўся пасля стварэння ў выніку [[Аб’яднальны сабор украінскіх праваслаўных цэркваў|Аб’яднаўчага сабора]] [[15 снежня]] [[2018]] года [[Праваслаўная Царква Украіны|Праваслаўнай Царквы Украіны]] (ПЦУ). == Дынаміка пераходу парафій == Са снежня 2018 года да лютага 2022 года перайшло 566 рэлігійных грамад. Пасля [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]] 24 лютага 2022 года працэс пераходу з РПЦ у аўтакефальную царкву актывізаваўся<ref>[https://www.svaboda.org/a/31762916.html Расейская агрэсія ва Ўкраіне актывізавала пераход з РПЦ у аўтакефальную царкву]</ref>, яшчэ каля 700 прыходаў перайшлі ад УПЦ (МП) да Праваслаўнай царквы Украіны. Агулам за чатыры гады пасля аб’яднаўчага сабору да ПЦУ далучылася амаль 1,5 тысячы рэлігійных грамад.<ref>[https://www.ukrinform.ua/rubric-society/3647700-do-pcu-z-24-lutogo-priednalisa-se-ponad-700-parafij.html До ПЦУ з 24 лютого приєдналися ще понад 700 парафій]</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left/center" |- ! № !! Перыяд !!Колькасць парафій, <br /> якія выйшлі з УПЦ (МП) !! Усяго |- | 1 || data-sort-value="2018.12" | Снежань 2018 || 35 || 35 |- | 2 || data-sort-value="2019.1" | Студзень 2019 || 152 || 187 |- | 3 || data-sort-value="2019.2" | Люты 2019 || 235 || 422 |- | 4 || data-sort-value="2019.3" | Сакавік 2019 || 93 || 515 |- | 5 || data-sort-value="2019.4" | Красавік 2019 || 13 || 528 |- | 6 || data-sort-value="2019.5" | Май 2019 || 1 || 529 |- | 7 || data-sort-value="2019.6" | Чэрвень 2019 || 7 || 536 |- | 8 || data-sort-value="2019.7" | Ліпень 2019 || 1 || 537 |- | 9 || data-sort-value="2019.8" | Жнівень 2019 || 3 || 540 |- | 10 || data-sort-value="2019.9" | Верасень 2019 || 4 || 544 |- | 11 || data-sort-value="2019.11" | Лістапад 2019 || 1 || 545 |- | 12 || data-sort-value="2019.12" | Снежань 2019 || 2 || 547 |- | 13 || data-sort-value="2020.1" | Студзень 2020 || 1 || 548 |- | 14 || data-sort-value="2020.2" | Люты 2020 || 1 || 549 |- | 15 || data-sort-value="2020.7" | Ліпень 2020 || 1 || 550 |- | 16 || data-sort-value="2020.8" | Жнівень 2020 || 1 || 551 |- | 17 || data-sort-value="2020.10" | Кастрычнік 2020 || 1 || 552 |- | 18 || data-sort-value="2021.1" | Люты 2021 || 1 || 553 |- | 19 || data-sort-value="2021.3" | Сакавік 2021 || 5 || 558 |- | 20 || data-sort-value="2021.5" | Май 2021 || 2 || 560 |- | 21 || data-sort-value="2021.10" | Кастрычнік 2021 || 3 || 563 |- | 22 || data-sort-value="2022.2" | Люты 2022 || 1 || 564 |- | 23 || data-sort-value="2022.3" | Сакавік 2022 || 54 || 618 |- | 24 || data-sort-value="2022.4" | Красавік 2022 || 104 || 722 |- | 25 || data-sort-value="2022.5" | Май 2022 || 229 || 951 |- | 26 || data-sort-value="2022.6" | Чэрвень 2022 || 104 || 1055 |- | 27 || data-sort-value="2022.7" | Ліпень 2022 || 54 || 1109 |- | 28 || data-sort-value="2022.8" | Жнівень 2022 || 30 || 1139 |- | 29 || data-sort-value="2022.9" | Верасень 2022 || 14 || 1153 |- | 30 || data-sort-value="2020.10" | Кастрычнік 2022 || 15 || 1168 |- | 31 || data-sort-value="2020.11" | Лістапад 2022 || 19 || 1187 |- | 32 || data-sort-value="2020.12" | Снежань 2022 || 17 || 1204 |- | 33 || data-sort-value="2023.01" | Студзень 2023 || 19 || 1223 |- | 34 || data-sort-value="2023.02" | Люты 2023 || 31 || 1254 |- | 35 || data-sort-value="2023.03" | Сакавік 2023 || 26 || 1280 |- | 36 || data-sort-value="2023.04" | Красавік 2023 || 95 || 1375 |- | 37 || data-sort-value="2023.05" | Май 2023 || 79 || 1454 |- | 38 || data-sort-value="2023.06" | Чэрвень 2023 || 53 || 1507 |- | 39 || data-sort-value="2023.07" | Ліпень 2023 || 28 || 1535 |- | 40 || data-sort-value="2023.08" | Жнівень 2023 || 33 || 1568 |- | 41 || data-sort-value="2023.09" | Верасень 2023 || 16 || 1584 |- | 42 || data-sort-value="2023.10" | Кастрычнік 2023 || 34 || 1618 |- | 43 || data-sort-value="2023.11" | Лістапад 2023 || 31 || 1649 |- | 44 || data-sort-value="2023.12" | Снежань 2023 || 15 || 1664 |- | 45 || data-sort-value="2024.01" | Студзень 2024 || 16 || 1680 |- | 46 || data-sort-value="2024.02" | Люты 2024 || 32 || 1712 |- | 47 || data-sort-value="2024.03" | Сакавік 2024 || 23 || 1731 |- | 48 || data-sort-value="2024.04" | Красавік 2024 || 20 || 1753 |- | 49 || data-sort-value="2024.05" | Май 2024 || 14 || 1767 |- | 50 || data-sort-value="2024.06" | Чэрвень 2024 || 10 || 1777 |- | 51 || data-sort-value="2024.07" | Ліпень 2024 || 10 || 1787 |- | 52 || data-sort-value="2024.08" | Жнівень 2024 || 12 || 1799 |- | 53 || data-sort-value="2024.09" | Верасень 2024 || 13 || 1812 |- | 54 || data-sort-value="2024.10" | Кастрычнік 2024 || 11 || 1823 |- | 55 || data-sort-value="2024.11" | Лістапад 2024 || 8 || 1831 |- | 56 || data-sort-value="2024.12" | Снежань 2024 || 4 || 1835 |- | 57 || data-sort-value="2025.01" | Студзень 2025 || 12 || 1847 |- | 58 || data-sort-value="2025.02" | Люты 2025 || 22 || 1869 |- | 59 || data-sort-value="2025.03" | Сакавік 2025 || 22 || 1891 |- | 60 || data-sort-value="2025.04" | Красавік 2025 || 7 || 1898 |- | 61 || data-sort-value="2025.05" | Май 2025 || 11 || 1909 |- | 62 || data-sort-value="2025.06" | Чэрвень 2025 || 8 || 1917 |- | 63 || data-sort-value="2025.07" | Ліпень 2025 || 5 || 1922 |- | 64 || data-sort-value="2025.08" | Жнівень 2025 || 4 || 1926 |- | 65 || data-sort-value="2025.09" | Верасень 2025 || 2 || 1928 |- | 66 || data-sort-value="2025.11" | Лістапад 2025 || 4 || 1932 |- | 67 || data-sort-value="2025.12" | Снежань 2025 || 3 || 1935 |- | 68 || data-sort-value="2026.01" | Студзень 2026 || 6 || 1941 |- | 69 || data-sort-value="2026.02" | Люты 2026 || 3 || 1944 |- | 70 || data-sort-value="2026.04" | Красавік 2026 || 4 || 1948 |- | 71 || data-sort-value="2026.05" | Май 2026 || 4 || 1952 |- | 72 || data-sort-value="2026.06" | Чэрвень 2026 || 3 || 1955 |} Колькасна па абласцях пераход парафій выглядае так (колькасць прыходаў УПЦ МП згодна «зводнай табліцы адносна пераліку рэлігійных арганізацый, якія падпадаюць пад дзеянне часткі 7 артыкула 12 Закона Украіны „Аб свабодзе сумлення і рэлігійных арганізацыях“»)<ref name="ukur">[https://ukurier.gov.ua/media/files/2019-1/всі%20сторінки_.pdf ЗВЕДЕНА ТАБЛИЦЯ щодо переліку релігійних організацій, які підпадають під дію частини 7 статті 12 Закону України «Про свободу совісті та релігійні організації»]</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:left/center" |+Пераход прыходаў з УПЦ МП у ПЦУ па стане на 5 ліпеня 2026 года ! rowspan="2" |№ п/п ! rowspan="2" |Вобласть ! rowspan="2" |Парафій УПЦ МП<ref name="ukur" /> ! colspan="2" |{{Comment|Перейшлі у ПЦУ|Паводле паведамленняў СМІ}}<ref>[https://espreso.tv/skilki-gromad-uzhe-pokinulo-moskovskiy-patriarkhat-v-ukraini-karta-po-regionakh Карта переходів громад з Московського патріархату станом на квітень 2023 року]</ref> |- ! Колькасць !% |- | 1 ||[[Адэская вобласць|Адэская]]|| 613 || 17 || {{Formatnum:{{#expr:17/613*100 round 2}}}} |- | 2 ||[[Вінніцкая вобласць|Вінніцкая]]|| 943 || 222 || {{Formatnum:{{#expr:222/943*100 round 2}}}} |- | 3 ||[[Валынская вобласць|Валынская]]|| 671 || 226 || {{Formatnum:{{#expr:226/671*100 round 2}}}} |- | 4 ||[[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўская]]|| 643 || 26 || {{Formatnum:{{#expr:26/643*100 round 2}}}} |- | 5 ||[[Данецкая вобласць|Данецкая]]|| 740 (474){{efn|name=б|На падкантрольных Украіне тэрыторыях}}|| 2 || {{Formatnum:{{#expr:2/474*100 round 2}}}} |- | 6 ||[[Жытомірская вобласць|Жытомірская]]|| 687 || 206|| {{Formatnum:{{#expr:206/687*100 round 2}}}} |- | 7 ||[[Закарпацкая вобласць|Закарпацкая]]|| 626 || 22 || {{Formatnum:{{#expr:22/626*100 round 2}}}} |- | 8 ||[[Запарожская вобласць|Запарожская]]|| 371 || 1 || {{Formatnum:{{#expr:1/371*100 round 2}}}} |- | 9 ||[[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўская]]|| 32 || 17 || {{Formatnum:{{#expr:17/32*100 round 2}}}} |- | 10 ||[[Кіеўская вобласць|Кіеўская]]|| 658 || 263 || {{Formatnum:{{#expr:262/658 *100 round 2}}}} |- | 11 ||[[Кіраваградская вобласць|Кіраваградская]]|| 308 || 20 || {{Formatnum:{{#expr:20/308*100 round 2}}}} |- | 12 ||[[Луганская вобласць|Луганская]]|| 423 (179){{efn|name=б|На падкантрольных Украіне тэрыторыях}}|| 0 || {{Formatnum:{{#expr:0/179*100 round 2}}}} |- | 13 ||[[Львоўская вобласць|Львоўская]]|| 74 || 41 || {{Formatnum:{{#expr:41/74*100 round 2}}}} |- | 14 ||[[Мікалаеўская вобласць|Мікалаеўская]]|| 286 || 10 || {{Formatnum:{{#expr:10/286*100 round 2}}}} |- | 15 ||[[Палтаўская вобласць|Палтаўская]]|| 487 || 34 || {{Formatnum:{{#expr:34/487*100 round 2}}}} |- | 16 ||[[Ровенская вобласць|Ровенская]]|| 568 || 116 || {{Formatnum:{{#expr:116/568*100 round 2}}}} |- | 17 ||[[Сумская вобласць|Сумская]]|| 393 || 14 || {{Formatnum:{{#expr:14/393*100 round 2}}}} |- | 18 ||[[Харкаўская вобласць|Харкаўская]]|| 370 || 9 || {{Formatnum:{{#expr:9/370*100 round 2}}}} |- | 19 ||[[Херсонская вобласць|Херсонская]]|| 371 || 9 || {{Formatnum:{{#expr:9/371*100 round 2}}}} |- | 20 ||[[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкая]]|| 998 || 403 || {{Formatnum:{{#expr:403/998*100 round 2}}}} |- | 21 ||[[Цярнопальская вобласць|Цярнопальская]]|| 116 || 44 || {{Formatnum:{{#expr:44/116*100 round 2}}}} |- | 22 ||[[Чаркаская вобласць|Чаркаская]]|| 461 || 119 || {{Formatnum:{{#expr:119/461*100 round 2}}}} |- | 23 ||[[Чарнавіцкая вобласць|Чарнавіцкая]]|| 305 || 83 || {{Formatnum:{{#expr:83/305*100 round 2}}}} |- | 24 ||[[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўская]]|| 566 || 58 || {{Formatnum:{{#expr:58/566*100 round 2}}}} |- | 25 ||[[Кіеў]]|| data-sort-value="270" | 268 || 10 || {{Formatnum:{{#expr:10/268*100 round 2}}}} |- | 26 ||[[Севастопальскі гарадскі савет]]|| data-sort-value="63" | 63* || 0 || {{Formatnum:{{#expr:0/63*100 round 2}}}} |- | 27 ||[[Аўтаномная Рэспубліка Крым]]|| data-sort-value="300" | 535* / каля 300<ref>{{Cite web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/26898747.html|title=Як живуть церкви Московського патріархату на Донбасі та в Криму?|website=Радіо Свобода|language=uk|accessdate=2019-01-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190120093742/https://www.radiosvoboda.org/a/26898747.html|archivedate=2019-01-20|deadurl=no}}</ref>|| 0 || {{Formatnum:{{#expr:0/535*100 round 2}}}} |- ! || Разам: {{efn|name=c|Не ўлічаныя крымскія прыходы і акупаваныя тэрыторыі Данецкай і Луганскай абласцей.}}|| 12576 (11468) || 1955 ! 15,55 |- ! colspan="5" |<nowiki>*</nowiki>&nbsp;— станам на 01.01.2016 |} == Заўвагі == {{notelist}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://espreso.tv/skilki-gromad-uzhe-pokinulo-moskovskiy-patriarkhat-v-ukraini-karta-po-regionakh Карта переходів громад з Московського патріархату станом на квітень 2023 року / Карта пераходаў абшчын з Маскоўскага Патрыярхату станам на красавік 2023 года] [[Катэгорыя:Праваслаўная царква Украіны]] [[Катэгорыя:Украінская праваслаўная царква Маскоўскага патрыярхата]] [[Катэгорыя:2019 год ва Украіне]] 5jnu7y66fhshrdn1xowolc2j2nv7vke Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў 4 705534 5161420 5160861 2026-07-06T05:34:29Z 5161420 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} == Спіс на хаванне == <!--тут актыўных спасылак не мусіць быць--> * Тарас Тарналіцкі * Логвінаў (выдавецтва) -- замест "Логвінаў". {{зроблена}} <!--Спіс ніжэй проста сцёрты, у архіваванні няма сэнсу. --> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] h71yvmwbiyhcz18fc9e8hpsy5fg79w4 Henkel 0 707049 5161382 4549648 2026-07-05T23:35:02Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі Германіі]]; +[[Катэгорыя:Вытворцы касметыкі Германіі]]; +[[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі Германіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161382 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі}} '''Henkel''' ('''Henkel-Konzern''', '''Henkel Group''') — нямецкі вытворца бытавой хіміі і касметыкі. Яму належаць такія брэнды, як Persil, Pril, Bref, Vernel, «Пемалюкс», «Ласка», «Дэні», Losk, Somat, Clin, Fa, Taft, Brillance, Shamtu, клей «Момант», Metylan, Ceresit ды іншыя. == Гісторыя == У снежні 2022 года Henkel адмовіўся ад рэкламы на беларускім тэлебачанні. У красавіку, улічваючы развіццё [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|вайны ва Украіне]], прынялі рашэнне спыніць сваю дзейнасць у Беларусі<ref>[https://nashaniva.com/289168 Нямецкі канцэрн Henkel сыходзіць з Беларусі]</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хімічныя і нафтахімічныя кампаніі Германіі]] [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Франкфурцкай біржы]] [[Катэгорыя:Гандлёвыя маркі Германіі]] [[Катэгорыя:Вытворцы касметыкі Германіі]] [[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі Германіі]] 1xtwv4edamjuhnqf8xie26bv23jxi6z Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі 10 707225 5161266 5151631 2026-07-05T14:36:47Z Андрэй 2403 Б 152769 5161266 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вуліцы Мінска:Заводскі |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс вуліц Мінска|Вуліцы Мінска]]: [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |выява = [[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|80px]] |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Асноўныя магістралі |спіс1 = * [[Вуліца Ванеева (Мінск)|Ванеева]] * [[Вуліца Галадзеда (Мінск)|Галадзеда]] * [[Даўгабродская вуліца (Мінск)|Даўгабродская]] * [[Вуліца Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна]] * [[Вуліца Крупскай (Мінск)|Крупскай]] * [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] * [[Вуліца Машынабудаўнікоў (Мінск)|Машынабудаўнікоў]] * [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі прасп]] * [[Вуліца Пляханава (Мінск)|Пляханава]] * [[Радыяльная вуліца (Мінск)|Радыяльная]] * [[Свіслацкая вуліца (Мінск)|Свіслацкая]] * [[Смілавіцкі тракт (Мінск)|Смілавіцкі тракт]] * [[Ташкенцкая вуліца (Мінск)|Ташкенцкая]] * [[Вуліца Убарэвіча (Мінск)|Убарэвіча]] |загаловак2 =Плошчы |спіс2 = * [[Плошча Ванеева (Мінск)|Ванеева]] |загаловак3 = Вуліцы і завулкі |спіс3 = * [[Вуліца Агарова (Мінск)|Агарова]] * [[Адэская вуліца (Мінск)|Адэская]] * [[Завулак Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага зав]] * [[Вуліца Айвазоўскага (Мінск)|Айвазоўскага]] * [[Вуліца Алеся Бачылы (Мінск)|Алеся Бачылы]] * [[Алтайская вуліца (Мінск)|Алтайская]] * [[Алтайскі завулак (Мінск)|Алтайскі зав]] * [[Вуліца Амельянюка (Мінск)|Амельянюка]] * [[Ангарская вуліца (Мінск)|Ангарская]] * [[Ангарскі завулак (Мінск)|Ангарскі зав]] * [[Вуліца Арджанікідзэ (Мінск)|Арджанікідзэ]] * [[1-ы завулак Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы зав]] * [[1-ы праезд Арцёма (Мінск)|Арцёма 1-ы праезд]] * [[Вуліца Арцёма (Мінск)|Арцёма]] * [[Асенняя вуліца (Мінск)|Асенняя]] * [[Аўтазаводская вуліца (Мінск)|Аўтазаводская]] * [[Аўтазаводскі завулак (Мінск)|Аўтазаводскі зав]] * [[Вуліца Аўэзава (Мінск)|Аўэзава]] * [[Ахоцкая вуліца (Мінск)|Ахоцкая]] * [[Ахоцкі завулак (Мінск)|Ахоцкі зав]] * [[Байкальская вуліца (Мінск)|Байкальская]] * [[Вуліца Балотнікава (Мінск)|Балотнікава]] * [[Завулак Балотнікава (Мінск)|Балотнікава зав]] * [[Барвовая вуліца (Мінск)|Барвовая]] * [[Барвовы завулак (Мінск)|Барвовы зав]] * [[Завулак Бехцерава (Мінск)|Бехцерава зав]] * [[Вуліца Бехцерава (Мінск)|Бехцерава]] * [[Брацкі завулак (Мінск)|Брацкі зав]] * [[Вуліца Будаўнікоў (Мінск)|Будаўнікоў]] * [[Варвашэні вуліца (Мінск)|Варвашэні]] * [[1-ы завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 1-ы зав]] * [[2-і завулак Васняцова (Мінск)|Васняцова 2-і зав]] * [[Вуліца Васняцова (Мінск)|Васняцова]] * [[Праезд Весніна (Мінск)|Весніна праезд]] * [[Водазаборная вуліца (Мінск)|Водазаборная]] * [[Волжская вуліца (Мінск)|Волжская]] * [[Волжскі праезд (Мінск)|Волжскі праезд]] * [[Праезд Галадзеда (Мінск)|Галадзеда праезд]] * [[Вуліца Герасіменкі (Мінск)|Герасіменкі]] * [[Гродзенская вуліца (Мінск)|Гродзенская]] * [[1-ы завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 1-ы зав]] * [[2-і завулак Грэкава (Мінск)|Грэкава 2-і зав]] * [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]] * [[Грыбны завулак (Мінск)|Грыбны зав]] * [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 1-ы зав]] * [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 2-і зав]] * [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|Дзіцячы 3-і зав]] * [[Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|Дзяжнёва]] * [[Дняпроўская вуліца (Мінск)|Дняпроўская]] * [[Дняпроўскі завулак (Мінск)|Дняпроўскі завулак]] * [[Дняпроўскі праезд (Мінск)|Дняпроўскі праезд]] * [[Ельніцкая вуліца (Мінск)|Ельніцкая]] * [[1-ы Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 1-ы зав]] * [[2-і Енісейскі завулак (Мінск)|Енісейскі 2-і зав]] * [[Енісейскі праезд (Мінск)|Енісейскі праезд]] * [[Вуліца Жылуновіча (Мінск)|Жылуновіча]] * [[Зарэчная вуліца (Мінск)|Зарэчная]] * [[1-ы Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 1-ы зав]] * [[2-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 2-і зав]] * [[3-і Зарэчны завулак (Мінск)|Зарэчны 3-і зав]] * [[Зарэчны тупік (Мінск)|Зарэчны тупік]] * [[1-ы Зімні завулак (Мінск)|Зімні 1-ы зав]] * [[2-і Зімні завулак (Мінск)|Зімні 2-і зав]] * [[Зімняя вуліца (Мінск)|Зімняя]] * [[Ілімская вуліца (Мінск)|Ілімская]] * [[Інжынерная вуліца (Мінск)|Інжынерная]] * [[Іркуцкая вуліца (Мінск)|Іркуцкая]] * [[Іркуцкі завулак (Мінск)|Іркуцкі зав]] * [[Вуліца Іскаліева (Мінск)|Іскаліева]] * [[Завулак Кабушкіна (Мінск)|Кабушкіна зав]] * [[Вуліца Карзюкі|Карзюкі]] * [[Капыльская вуліца (Мінск)|Капыльская]] * [[Вуліца Карыцкага (Мінск)|Карыцкага]] * [[Вуліца Катоўскага (Мінск)|Катоўскага]] * [[Клецкая вуліца (Мінск)|Клецкая]] * [[Вуліца Лазарава (Мінск)|Лазарава]] * [[Вуліца Лазо (Мінск)|Лазо]] * [[Летняя вуліца (Мінск)|Летняя]] * [[Вуліца Лізы Чайкінай (Мінск)|Лізы Чайкінай]] * [[Магнітная вуліца (Мінск)|Магнітная]] * [[Вуліца Мічурына (Мінск)|Мічурына]] * [[Народная вуліца (Мінск)|Народная]] * [[Вуліца Несцерава (Мінск)|Несцерава]] * [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавы праезд]] * [[Вуліца Пажарскага (Мінск)|Пажарскага]] * [[Вуліца Паўлоўскага (Мінск)|Паўлоўскага]] * [[Прамысловая вуліца (Мінск)|Прамысловая]] * [[Прамысловы завулак (Мінск)|Прамысловы зав]] * [[Працоўная вуліца (Мінск)|Працоўная]] * [[Вуліца Пржавальскага (Мінск)|Пржавальскага]] * [[Вуліца Ротмістрава (Мінск)|Ротмістрава]] * [[Сацыялістычная вуліца (Мінск)|Сацыялістычная]] * [[Вуліца Сечанава (Мінск)|Сечанава]] * [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|Сурыкава]] * [[Сустрэчная вуліца (Мінск)|Сустрэчная]] * [[Сустрэчны завулак (Мінск)|Сустрэчны зав]] * [[Вуліца Сядова (Мінск)|Сядова]] * [[Вуліца Сяліцкага (Мінск)|Сяліцкага]] * [[Ташкенцкі праезд (Мінск)|Ташкенцкі праезд]] * [[Томская вуліца (Мінск)|Томская]] * [[Вуліца Тухачэўскага (Мінск)|Тухачэўскага]] * [[Вуліца Філатава (Мінск)|Філатава]] * [[Вуліца Фучыка (Мінск)|Фучыка]] * [[Вуліца Фядотава (Мінск)|Фядотава]] * [[Завулак Фядотава (Мінск)|Фядотава зав.]] * [[Хабараўская вуліца (Мінск)|Хабараўская]] * [[Цэнтральная вуліца (Мінск)|Цэнтральная]] * [[Вуліца Чакаліна (Мінск)|Чакаліна]] * [[Вуліца Чалюскінцаў (Мінск)|Чалюскінцаў]] * [[Вуліца Чырвоная Слабада (Мінск)|Чырвоная Слабада]] * [[Чырвонаслабодская вуліца (Мінск)|Чырвонаслабодская]] * [[Вуліца Шабаны (Мінск)|Шабаны]] * [[Шасэйная вуліца (Мінск)|Шасэйная]] * [[Вуліца Шчотаўка (Мінск)|Шчотаўка]] * [[Вуліца Шышкіна (Мінск)|Шышкіна]] * [[Энергетычны праезд (Мінск)|Энергетычны]] * [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкая]] * [[1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 1-ы зав.]] * [[2-і Юнацкі завулак (Мінск)|Юнацкі 2-і зав.]] * [[Вуліца Яна Райніса (Мінск)|Яна Райніса]] * [[Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|Яўгена Міркоўскага]] |стыль_унізе = |унізе = * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі|Заводскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі|Кастрычніцкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Ленінскі|Ленінскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Маскоўскі|Маскоўскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Партызанскі|Партызанскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Першамайскі|Першамайскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Савецкі|Савецкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Фрунзенскі|Фрунзенскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Цэнтральны|Цэнтральны]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вуліцы Мінска|Заводскі раён]] </noinclude> h4dzq1mwk7geg48sd4v6xm5w4d71quc Леанід Ісакавіч Окунь 0 713449 5161378 4662980 2026-07-05T22:55:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161378 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Леанід Ісакавіч Окунь''' ({{ДН|29|12|1929}}, [[Мінск]] — {{ДС|26|4|2015}}, [[Тэль-Авіў]]) — самы малады (15 гадоў) кавалер двух [[Ордэн Славы|ордэнаў Славы]] ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]<ref name="autogenerated2">[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie32187596/?static_hash=bf097d8316f1625cea5fc75bf25feccf Окунь Леонид Исаакович. Ордена Славы II и III степени] на портале [https://pamyat-naroda.ru/?static_hash=843c9efeecdcf62fa1749faf47edbf9d «Память Народа»]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску. Старэйшы брат і бацька Леаніда яшчэ да пачатку вайны знаходзіліся на службе ў войску. Леанід з маці і сёстрамі не паспелі эвакуіравацца і, як і ўсе яўрэі, апынуліся ў [[Мінскае гета|Мінскім гета]]<ref name="autogenerated1">''Г. Койфман''. [https://iremember.ru/memoirs/partizani/okun-leonid-isaakovich/ Окунь Леонид Исаакович. Интервью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131103062013/https://iremember.ru/memoirs/partizani/okun-leonid-isaakovich/ |date=3 лістапада 2013 }}</ref>. Узімку 1941 года маці Леаніда аддала ўсе астатнія сямейныя каштоўнасці за тое, каб сына вывелі з гета і з горада і схавалі ў беларускай сям’і на хутары. Жанчына, якая вывела Леаніда, забрала золата, а хлопчыка кінула замярзаць у лесе. Выпадкова на яго натыкнуліся партызаны, і Леанід Окунь стаў партызанскім звязнікам і правадніком з гета ў 3-м атрадзе імя Суворава брыгады імя Чапаева. Вывеў з гета каля пяцідзесяці чалавек, але сваю сям’ю не паспеў. Пасля таго, як нехта ў Мінску данёс [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцэйскім]], што Леанід знаходзіцца ў партызанах, немцы павесілі ў гета ўсіх яго родных — восем чалавек<ref name="autogenerated1"/>. Затым Леанід Окунь ваяваў у складзе [[106-ы партызанскі атрад|партызанскага атрада 106]] пад камандаваннем [[Шолам Натанавіч Зорын|Зорына]]<ref name="autogenerated1"/>. У 1944 годзе, прыпісаўшы сабе два гады па ўзросту, дамогся залічэння ў роту аўтаматчыкаў 563-га стралковага палка {{нп3|153-я стралковая дывізія (3-га фарміравання)|153-й стралковай дывізіі|ru|153-я стрелковая дивизия (3-го формирования)}}, затым яго перавялі ў разведвальны ўзвод палка. == Першы «Ордэн Славы» == У верасні 1944 года ў складзе групы выведнікаў пятнаццацігадовы Леанід Окунь змог у адзіночку ўзяць у палон нямецкага афіцэра і з дапамогай астатніх даставіць яго жывым для допыту. Праз два дні, падчас наступнай разведкі, Леанід быў цяжка паранены ў жывот і спіну<ref name="autogenerated1"/>. За злоў і дастаўку важнага «{{нп3|Захоп языка|языка|ru|Захват языка}}» ў верасні 1944 узнагароджаны «Ордэнам Славы III ступені»<ref name="autogenerated1"/><ref name="autogenerated2"/>. == Другі «Ордэн Славы» == У лістападзе таго ж 1944 года ў Польшчы падчас штурму нямецкай вышыні ўсё яшчэ пятнаццацігадовы Леанід Окунь удзельнічаў у баі ў складзе палкавой разведкі, якую выставілі ў першым ланцугу атакуючых. Убачыўшы, што сцяганосец палка забіты, Леанід падбег да яго, падняў сцяг і ва ўвесь рост пайшоў наперадзе палка ў атаку. Быў паранены разрыўной куляй у правае сцягно і выцягнуты з поля бою<ref name="autogenerated1"/>. За гэты подзвіг у лістападзе 1944 года ўзнагароджаны «Ордэнам Славы II ступені»<ref name="autogenerated1"/><ref name="autogenerated2"/>. Таксама падчас службы ў франтавой разведцы быў прадстаўлены да ордэнаў [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Чырвонага Сцяга]] і [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]], але па нявысветленых прычынах гэтыя ўзнагароды не атрымаў<ref name="autogenerated1"/>. Усяго за час службы атрымаў восем раненняў<ref name="autogenerated1"/>. == Пасля вайны == Пасля вайны Леанід Окунь паспрабаваў скончыць сярэднюю школу, чаму перашкодзіла вайна, і яму давялося пайсці ў чацвёрты клас. Неўзабаве пакінуў школу і быў залічаны ў {{нп3|Школа боцманаў і юнгаў|школу юнгаў|ru|Школа боцманов и юнг}} ў [[Ліепая|Ліепаі]], патрапіўшы ў групу падрыхтоўкі электрыкаў. Далей служыў у Балтыйскім флоце на [[тральшчык]]у. З-за падарванага франтавымі раненнямі здароўя праз два з паловай гады быў з флоту камісаваны. Вярнуўся ў Мінск, працаваў электрыкам, вучыўся ў вячэрняй школе, завочна скончыў [[Маскоўскі энергетычны інстытут]]. Атрымаўшы дыплом, больш за дваццаць гадоў прапрацаваў галоўным энергетыкам аднаго з мінскіх заводаў. Пасля гэтага нечакана пайшоў працаваць загадчыкам пастановачнай часткі ў [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Мінскім тэатры оперы і балета]], таксама афармляў спектаклі ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|тэатры імя Янкі Купалы]]. У пачатку 1990-х гадоў {{нп3|Алія (тэрмін)|рэпатрыяваўся|ru|Алия (термин)}} ў Ізраіль. У першы ж год жыцця ў яўрэйскай дзяржаве атрымаў ганаровае запрашэнне запаліць у Іерусаліме адну з шасці свечак на цырымоніі ў «{{нп3|Дзень Катастрофы||ru|День Катастрофы}}». Памёр у Тэль-Авіве ў 2015 годзе. {{зноскі}} == Спасылкі == * ''А. Казарновский''. [https://www.youtube.com/watch?v=hwV49vb4r1s&feature=emb_logo Леонид Окунь. Видеоинтервью в 5 частях] * [https://deti.fandom.com/ru/wiki/%D0%9E%D0%BA%D1%83%D0%BD%D1%8C,_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Детопедия. Окунь, Леонид Исаакович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250125065713/https://deti.fandom.com/ru/wiki/%D0%9E%D0%BA%D1%83%D0%BD%D1%8C,_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=25 студзеня 2025 }} * [http://www.zlatkintours.ru/news/317/ Встреча в облаках с Леонидом Исааковичем Окунем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200814135845/http://www.zlatkintours.ru/news/317/ |date=14 жніўня 2020 }} * ''Д. Таубкин''. [https://netzulim.org/R/OrgR/Articles/Memo/Okun'01.html Я помню]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201031014637/https://netzulim.org/R/OrgR/Articles/Memo/Okun%2701.html |date=31 кастрычніка 2020 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=mIk0cJ36Hms&feature=emb_logo Леонид Окунь 9 мая 2014, в День Победы] * ''А. Казарновский''. [https://www.youtube.com/watch?list=PLrMm5KaQEl5LMSaYS4aMA8fvr06i5Eb8p&v=jRhryAgnGAA&feature=emb_logo Леонид Окунь. Вся жизнь] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-07-23}} {{DEFAULTSORT:Окунь Леанід Ісакавіч}} [[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Выжылі ў Халакосце]] [[Катэгорыя:Вязні мінскага гета]] 6cht3ja736qlv7qngq68160e40st364 Вядомыя асобы Клімавічаў 0 716330 5161235 5154178 2026-07-05T13:01:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* М */ 5161235 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Выява:Coat of Arms of Klimavičy, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Клімавічаў]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Клімавічы|Клімавічаў]]: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Выява:Климовичи - Конторович П.Г.a18 01.jpg|thumb|175px|[[Пётр Рыгоравіч Кантаровіч|Пётр Кантаровіч]]]] == Б == * [[Іван Цярэнцьевіч Бурсаў]] (нар. 1927) — паэт, перакладчык на рускую мову. == В == * [[Данііл Сямёнавіч Воранаў]] (нар. 1925) — беларускі [[архітэктар]]. == К == * [[Ізраіль Львовіч Каганаў]] (1902—1985) — савецкі вучоны ў галіне прамысловай электронікі. Доктар тэхнічных навук, прафесар. * [[Ігар Паўлавіч Кананчук]] (нар. 1962) — [[Беларусь|беларускі]] [[палітык]], дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 6-га склікання|VI склікання]]. * [[Пётр Рыгоравіч Кантаровіч]] (1905—1968) — [[матэматык]]. Доктар матэматычных навук, [[прафесар]]. * [[Леанід Леанідавіч Карніенка]] * [[Мікалай Парфір’евіч Клаўс]] * [[Акцябр Паўлавіч Комаў]] * [[Андрэй Канстанцінавіч Крупенькін]] (нар. 1973) — беларускі сілавік, дэпутат. == М == * [[Валянціна Аўраамаўна Маслава]] * [[Абрам Аронавіч Мацкоўскі]] (1917—1978) — Героя Сацыялістычнай Працы (1976) * [[Іван Сяргеевіч Мігулін]] (1902—1994) — беларускі гісторык, музеязнавец, дырэктар Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея. == Н == * [[Іван Стэфанавіч Нікалаеў]] == С == * [[Кірыл Андрэевіч Сідарэнка]] (нар. 1995) — футбаліст. * [[Уладзімір Паўлавіч Скараходаў]] (нар. 1939) — беларускі педагог, грамадскі і дзяржаўны дзеяч. * [[Юрый Міхайлавіч Стальмакоў]] (1902—1958) — [[кінарэжысёр]]. == Ц == * [[Крысціна Сяргееўна Ціманоўская]] [[Катэгорыя:Постаці Клімавічаў]] 3tqyvgiiruj2fcbcsvcfwmw9txwzyca Леанід Ціханавіч Левін 0 718696 5161386 4739584 2026-07-06T00:39:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161386 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Левін}} '''Леанід Ціханавіч Левін''' (''Леон Танхелевіч'') ([[1869]], [[Высокае|Высока-Літоўск]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] — [[1944]], [[Ташкент]]) — савецкі [[Отарыналарынгалогія|отарыналарынголаг]]. Доктар медыцыны (1902), Заслужаны дзеяч навукі РСФСР (1935). == Біяграфія == У 1894 скончыў медыцынскі факультэт [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]]. У 1896—1901 гадах знаходзіўся на ўдасканаленні за мяжой, затым быў асістэнтам, а з 1908 года — дацэнтам клінічнага інстытута ўдасканалення ўрачоў у [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. У 1902 абараніў доктарскую дысертацыю пра змены слыхавога органа пры [[Дыфтэрыя|дыфтэрыі]]. З 1914 — прафесар {{нп3|Санкт-Пецярбургскі навукова-даследчы псіханеўралагічны інстытут|Псіханеўралагічнага інстытута|ru|Санкт-Петербургский научно-исследовательский психоневрологический институт}}. З 1917 — загадчык кафедры отарыналарынгалогіі {{нп3|Санкт-Пецярбургская медыцынская акадэмія паслядыпломнай адукацыі|Ленінградскага інстытута ўдасканалення ўрачоў|ru|Санкт-Петербургская медицинская академия последипломного образования}}, дзе працаваў да канца жыцця. Падчас Вялікай Айчыннай вайны, з 1941 года, у складзе Інстытута знаходзіўся ў эвакуацыі ў [[Ташкент|Ташкенце]]. Раптоўна памёр у 1944 годзе ў Ташкенце пасля выступу ў якасці афіцыйнага апанента на абароне дысертацыі. Пахаваны на Сестрарэцкіх могілках<ref>{{Cite web|url=http://spb-tombs-walkeru.narod.ru/2013/3/24.htm|title=Петербургский некрополь|archive-date=2015-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409170818/http://spb-tombs-walkeru.narod.ru/2013/3/24.htm|url-status=live}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Апублікаваў больш за 60 навуковых прац. Ім распрацаваны арыгінальны метад агульнаполасцевай радыкальнай аперацыі вуха, мадыфікаваны спосаб выкрыцця лабірынта і прапанаваны шэраг інструментаў для выканання гэтых аперацый. Стварыў капітальнае 3-томнае кіраўніцтва па хірургічным хваробам вуха; яно вытрымала некалькі выданняў (1928, 1936—1937, 1948). Стварыў школу отарыналарынголагаў пераважна хірургічнага кірунку. Па ініцыятыве Левіна было створана Пецярбургскае оталарынгалагічнае таварыства (1906). Ім быў арганізаваны навуковы часопіс «Штомесячнік Вушных, насавых і гарлавых хвароб», пераназваны пазней у «Рускую отарыналарынгалогію». ; Навуковыя працы * «Аб стане слыхавога органа пры дыфтэрыі» (1902); * «Аб выбары спосабу лячэння пры вострым танзілагенным сепсісе» (1935); * «Хірургічныя хваробы вуха і іх аператыўнае лячэнне», кнігі 1-2 (1936—1937). Імя Левіна было прысвоена клініцы отарыналарынголагаў {{нп3|Санкт-Пецярбургская медыцынская акадэмія паслядыпломнай адукацыі|Ленінградскага інстытута ўдасканалення ўрачоў|ru|Санкт-Петербургская медицинская академия последипломного образования}} (рэарганізаваны ў 2011 годзе). {{зноскі}} == Літаратура == * Левин Леонид Тихонович // Большая Медицинская Энциклопедия. Изд. 3-е / Главный редактор Б. В. Петровский. — М.: Советская энциклопедия, 1974—1989. — Т. 12.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://www.rujen.ru/index.php/ЛЕВИН_Леонид_Тихонович Статья из Российской еврейской энциклопедии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210725125900/https://rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%95%D0%92%D0%98%D0%9D_%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4_%D0%A2%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=25 ліпеня 2021 }} {{ref-ru}}{{v|7|6|2023}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Левін Леанід Ціханавіч}} [[Катэгорыя:Отарыналарынголагі]] [[Катэгорыя:Медыкі СССР]] [[Катэгорыя:Медыкі Расійскай імперыі]] 4invyzgpflju243irtihlugday5935r Кыргызска-таджыкскі канфлікт (2022) 0 719894 5161222 5068787 2026-07-05T12:14:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161222 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Канфлікт на кыргызска-таджыкскай мяжы | частка = | выява = [[File:Exklaven von Usbekistan, Tadschikistan und Kirgisistan.png|300px]] | подпіс = Кыргызска-таджыкскае памежжа на карце. | дата = [[14 верасня|14]]—[[19 верасня]] [[2022]] | месца = [[кыргызска-таджыкская мяжа]] | прычына = | статус = | вынік = мірнае ўрэгуляванне | змены = | праціўнік1 = {{сцяг Кіргізіі}} [[Кыргызстан]] | праціўнік2 = {{сцяг Таджыкістана}} [[Таджыкістан]] | камандзір1 = {{сцяг Кіргізіі}} [[Садыр Жапараў]] | камандзір2 = {{сцяг Таджыкістана}} [[Эмамалі Рахмон]] | сілы1 = [[File:Armed Forces of the Republic of Kyrgyzstan.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Кыргызстана|УСК]]<br>[[File:Kyrgyzstan Border Service.svg|22px]] [[Дзяржаўная памежная служба Кіргізіі|ДПС]] | сілы2 = [[File:Tajik Armed Forces Shoulder Patch.jpg|22px]] [[Узброеныя сілы Таджыкістана|УСТ]]<br>[[File:Emblem of Tajikistan (2).svg|22px]] [[Дзяржаўны камітэт нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Таджыкістан|ДКНБ]] | страты1 = 59 забітых і 144 параненых разам з грамадзянскімі асобамі <small>(афіцыйныя звесткі станам на вечар 18.09)</small> | страты2 = 41 забіты і 25+ (?) параненых разам з грамадзянскімі асобамі <small>(афіцыйныя звесткі станам на раніцу 19.09)</small> | агульныя страты = | ВікіСховішча = | заўвага = }} '''Кыргызска-таджыкскі канфлікт 2022 года''' — узброеныя сутыкненні паміж вайскоўцамі [[Таджыкістан]]а і [[Кіргізія|Кыргызстана]] ў верасні 2022 года. Бакі абвінавацілі адзін аднаго ў пачатку эскалацыі. Абедзве дзяржавы расцанілі падзеі як акт узброенай агрэсіі суседа<ref>[https://tengrinews.kz/world_news/tadjikistan-kyirgyizstan-sdelali-zayavleniya-voennom-478165/ Таджикистан и Кыргызстан сделали заявления о военном конфликте на границе]</ref>. == Перадгісторыя == Кыргызстан і Таджыкістан [[Кіргізска-таджыкская мяжа|падзяляюць больш за 900 кіламетраў дзяржаўнай мяжы]]. Пры гэтым каля паловы лініі не дэмаркавана, што прыводзіць да спрэчак вакол прыналежнасці водных крыніц, сельгасугоддзяў і дарог. Праблемныя тэрыторыі ў даўжыню складаюць прыкладна 30 % ад мяжы дзвюх краін<ref name="автоссылка104">{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-56930390|title=Конфликт из-за воды: Бишкек заявил об атаке Таджикистана на пять погранзастав|date=2021-04-30|publisher=Русская служба Би-би-си]э|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501052941/https://www.bbc.com/russian/news-56930390|archive-date=2021-05-01|access-date=2021-05-07|url-status=live}}</ref>. Існая сітуацыя абумоўлена тым, што дзяржавы пры вызначэнні спрэчных участкаў карыстаюцца рознымі картамі. Таджыкскія эксперты бяруць за аснову карты 1924—1939 гадоў, а кыргызстанскія — 1958—1959 гадоў<ref name="тарасенка"/>. Вялікае значэнне маюць прыгранічныя крыніцы вады, якія вельмі неабходны для двух засушлівых аграрных рэспублік. Асаблівае месца ў канфлікце заняў Турткульскі канал. Ён выклікаў спрэчкі яшчэ ў [[СССР|савецкі перыяд]]. Паколькі рэчышча канала праходзіла па тэрыторыі [[Ісфарынскі раён|Ісфарынскага раёна]], то некалькі тысяч гектараў таджыкскай тэрыторыі перадалі [[Кіргізская ССР|Кіргізскай ССР]], якая забяспечвала абрашэнне зямель. Але гэта рашэнне не было зацверджана [[Таджыкская ССР|Савецкім Таджыкістанам]], што і прывяло да памежнага канфлікту. Самыя жорсткія сутыкненні пачаліся ў 2010-х гадах. За дзесяцігоддзе зафіксавана больш за сто ўзброеных сутычак<ref name="life"/>. [[Кыргызска-таджыкскі канфлікт (2021)|Апошняе буйное абвастрэнне]] адбылося вясной 2021 года, калі ў памежнай зоне загінулі 52 чалавекі. За выключэннем трох інцыдэнтаў<ref>{{Cite web|date=9 July 2021|title=Kyrgyz border guard killed in shootout with Tajik forces|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/kyrgyz-border-guard-killed-in-shootout-with-tajik-forces/articleshow/84260134.cms|access-date=9 July 2021|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref name="aljazeera.com">{{Cite web|title=Two civilians killed as guards clash at Kyrgyz-Tajik border|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/28/guards-clash-again-on-kyrgyz-tajik-border-ceasefire-falters|access-date=2022-01-31|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.trend.az/casia/tajikistan/3566586.html|title=Kyrgyzstan reports shooting on border with Tajikistan|date=10 March 2022|website=Trend.Az}}</ref>, да верасня наступнага года сітуацыя заставалася спакойнай. Новы канфлікт успыхнуў напярэдадні саміту [[Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва|Шанхайскай арганізацыі супрацоўніцтва]] ў [[Самарканд]]зе, у якім павінны былі ўдзельнічаць прэзідэнты абедзвюх варагуючых краін<ref name="ком"/>. == Ход падзей == Першае сутыкненне адбылося раніцай [[14 верасня]]. Бакі канфлікту далі розныя версіі інцыдэнту. Кыргызстан паведаміў аб перастрэлцы ў мясцовасці Булак-Башы [[Баткенская вобласць|Баткенскай вобласці]]. Яна пачалася з-за таго, што таджыкістанскі пагранічны атрад заняў баявыя пазіцыі на ўчастку мяжы ў парушэнне раней дасягнутых дамоўленасцей. У адказ на патрабаванні пакінуць тэрыторыю яны адкрылі агонь, у тым ліку з [[мінамёт]]аў. У той жа час Таджыкістан абвінаваціў у правакацыі кыргызстанскіх памежнікаў, якія без бачных прычын абстралялі яго пагранзаставу<ref name="ком"/>. Пазней на працягу дня паведамлялася яшчэ аб двух перастрэлках — на пагранзаставе «Дастук» у мясцовасці Как-Сай і на пагранзаставе «Самаркандэк» у мясцовасці Паскы-Арык [[Баткенскі раён|Баткенскага раёна]]<ref name="ком"/>. У першы дзень сутыкненняў пачаліся перамовы на ўзроўні мясцовых адміністрацый — кіраўніцтва Баткенскай вобласці Кыргызстана і [[Сагдыйская вобласць|Сагдыйскай вобласці]] Таджыкістана. Да іх далучыліся прадстаўнікі памежных службаў і іншых [[сілавік|сілавых]] структур. Бакі дамовіліся аб адводзе войскаў у пастаянныя месцы дыслакацыі, а таксама аб устанаўленні пунктаў сумеснага кіравання і прызначэнні адказных на месцах з ліку кіраўнікоў праваахоўных органаў дзвюх краін<ref name="ком">''Марианна Беленькая.'' [https://www.kommersant.ru/doc/5560171 Пока ШОС да дело] // Коммерсантъ : газета. — №170 — 15 сентября 2022. — стр. 6.</ref>. Дамоўленасці былі аформлены да абеду 16-га чысла, калі адвод войскаў быў узгоднены кіраўнікамі дзяржаў. Аднак да вечара перамір’е было парушана новымі абстрэламі<ref name="life"/>. З боку населеных пунктаў Самаркандэк і Кокташ Баткенскага раёна з аўтаматычнай зброі вёўся абстрэл прыгранічных раёнаў Таджыкістана<ref name="17 верасня"/>. Пад ударам у тым ліку апынуліся паселішчы Багістон і Лакон<ref name="тарасенка"/>. З пазіцый таджыкаў абстраляны кыргызскія вёскі Кулунду і Жаны-Жэр<ref name="life">''Елена Стафеева''. [https://life.ru/p/1524249 Дуга нестабильности: Что означают обстрелы на границе Киргизии и Таджикистана во время саммита ШОС] // Life.ru : информационный портал. — 16 верасня 2022.</ref>. Пад агонь трапілі і іншыя населеныя пункты, такія як Экі-Таш, Чырдоба, Кум-Мазар, Максат і Орта-Боз<ref name="тарасенка">''Павел Тарасенко.'' [https://www.kommersant.ru/doc/5569171 Союзники по ШОС открыли залповый огонь] // Комерсантъ : газета. — 16 сентября 2022</ref>. У памежнай службе Кыргызстана паведамілі, што непрыяцель заняў будынак школы ў вёсцы Дастук<ref name="тарасенка"/>. Было паведамлена аб выкарыстанні кыргызскімі войскамі ўдарных беспілотнікаў<ref name="взгляд">''Алексей Дегтярев.'' [https://vz.ru/news/2022/9/17/1177958.html МВД Таджикистана объявило о погибших мирных гражданах после атаки Киргизии] // Взглад : газета. — 17 сентября 2022</ref>. Таджыкскі бок ужыў супраць праціўніка танкі, бранятэхніку і [[Град (РСЗА)|рэактыўныя сістэмы залпавага агню «Град»]]. Пад абстрэл апошніх патрапілі наваколлі аэрапорта абласнога цэнтра [[Баткен]] і аб’екты на ўскраіне горада. У адказ быў нанесены агнявы ўдар па таджыкскіх памежных заставах «Лякан» і «Багдары»<ref name="тарасенка"/>. Раніцай [[17 верасня]], як заяўлялася таджыкістанскімі сілавікамі, вайскоўцы Кыргызстана абстралялі памежную заставу ля [[Ісфара|Ісфары]]<ref name="лента">[https://lenta.ru/news/2022/09/17/tadzh_obstanovka/ Стало известно об итогах переговоров Таджикистана и Киргизии]</ref>. На гэтым фоне ў Баткенскай вобласці быў уведзены рэжым надзвычайнай сітуацыі<ref name="17 верасня"/>. Кыргызстанскія ўлады пачалі эвакуацыю насельніцтва і за кароткі тэрмін вывезлі не менш за 136 тысяч чалавек<ref>{{Cite web |title=Kyrgyzstan has evacuated over 136,000 from border conflict zone |url=https://akipress.com/news:679555:Kyrgyzstan_has_evacuated_over_136,000_from_border_conflict_zone/ |access-date=2022-09-17 |website=akipress.com}}</ref>. Памежныя войскі Дзяржаўнага камітэта нацыянальнай бяспекі (ДКНБ) Таджыкістана заявілі, што праціўнік умацаваў свае баявыя пазіцыі і перакінуў дадатковыя сілы ў прыгранічныя раёны<ref name="17 верасня"/>. Праз тры дні з пачатку канфлікту, дзякуючы перамоўнаму працэсу, сітуацыя на мяжы стабілізавалася<ref name="лента"/>. Ноч на [[18 верасня]] прайшла без здарэнняў. Аднак у цэлым напружанасць захоўвалася. Падраздзяленні памежнікаў працягнулі службу ва ўзмоцненым рэжыме. Адрэзкі некалькіх дарог у Баткенскай вобласці часова закрылі для праезду<ref name="18 верасня"/><ref name="апошняе">[https://ru.sputnik.kg/20220918/kyrgyzstan-tadzhikistan-granica-situaciya-18-sentyabrya-1068013585.html Конфликт на кыргызско-таджикской границе — что происходит 18 сентября]</ref>. 19 верасня ў абодвух краінах было паведамлена аб спыненні агню. Таджыкістан і Кыргызстан падпісалі [[пратакол]] аб вяртанні дадатковых сіл і ваеннай тэхнікі ў месцы пастаяннай дыслакацыі<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/export/google/amp/1397839|title=Главы спецслужб Киргизии и Таджикистана подписали протокол об установлении мира|author=Евгений Шакиров|website=iz.ru|access-date=19.09.2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.turmush.kg/ru/news:1805821|title=Видео – Председатель ГКНБ Ташиев озвучил итоги встречи с главой ГКНБ Таджикистана|author=Turmush|website=turmush.kg|access-date=19.09.2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://m.tvzvezda.ru/news/2022919208-OPqbs.html/amp/|title=Главы спецслужб Таджикистана и Киргизии подписали протокол о стабилизации обстановки на границе|author=Сергей Лебедев|website=tvzvezda.ru|access-date=19.09.2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220919175235/https://m.tvzvezda.ru/news/2022919208-OPqbs.html/amp/|archivedate=19 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://m.gazeta.ru/amp/politics/news/2022/09/19/18601621.shtml|title=Киргизия и Таджикистан договорились об установлении мира между странами|website=gazeta.ru|publisher=|access-date=19.09.2022}}</ref>. == Ахвяры == У выніку сутыкненняў у першы дзень двое вайскоўцаў Кыргызстана атрымалі раненні. З супрацьлеглага боку загінулі двое байцоў. 11 чалавек, у тым ліку шэсць таджыкскіх памежнікаў і пяць мясцовых жыхароў, атрымалі раненні<ref name="ком"/>. Паводле звестак агенцтва «Sputnik Таджыкістан», на 16 верасня з боку таджыкаў яшчэ 7 чалавек забіта і 14 паранена ў джамааце Варух. З гэтага ліку загінулі 6 жыхароў абшчыны і 11 пацярпелі. Астатнія ахвяры былі сілавікамі<ref>[https://tj.sputniknews.ru/20220916/chislo-pogibshikh-tadzhikistantsev-granitsa-kyrgyzstan-1051461676.html Стало известно число погибших таджикистанцев на границе с Кыргызстаном]</ref>. Пазней, на раніцу [[17 верасня]] па звестках Кыргызстана, колькасць забітых з іх боку вырасла да 24 чалавек. Яшчэ 87 чалавек атрымалі траўмы<ref name="17 верасня"/>. Крыху раней, вечарам 16 чысла, у кыргызстанскім Міністэрстве аховы здароўя заявілі, што колькасць пацярпелых грамадзян краіны вырасла да 103 чалавек<ref name="взгляд"/>. У іх у асноўным аскепкавыя і агнястрэльныя раненні розных частак цела<ref name="17 верасня">[https://n4k.ru/world/88137-konflikt-na-granice-kirgizii-i-tadzhikistana-prodolzhaetsya-svezhaya-informaciya-na-segodnya-17-sentyabrya.html Конфликт на границе Киргизии и Таджикистана продолжается: свежая информация на сегодня, 17 сентября] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220920170337/https://n4k.ru/world/88137-konflikt-na-granice-kirgizii-i-tadzhikistana-prodolzhaetsya-svezhaya-informaciya-na-segodnya-17-sentyabrya.html |date=20 верасня 2022 }}</ref>. На сярэдзіну дня колькасць ахвяр з кыргызстанскага боку павялічалася да 122 параненых<ref>''Анастасия Ларина.'' [https://www.kommersant.ru/doc/5569791 Число пострадавших в конфликте с Таджикистаном граждан Киргизии выросло до 122] // Коммерсантъ : газета. — 17 сентября 2022.</ref>. На раніцу 18 верасня Міністэрства аховы здароўя паведаміла пра 36 загінулых і 129 пацярпелых суайчыннікаў<ref name="18 верасня">[https://lenta.ru/news/2022/09/18/vozroslo/ Число погибших в конфликте на границе с Таджикистаном граждан Киргизии возросло]</ref>. Радыё «[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Radio Free Europe/Radio Liberty Kyrgyzstan]]» паведаміла, што з таджыкскага боку магло загінуць да 39 чалавек<ref>{{cite news |title=С таджикской стороны могло быть убито до 39 человек. |url=https://t.me/azattykrus/5915 |access-date=17 September 2022 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty Kyrgyzstan |date=17 September 2022}}</ref>. 18-га чысла бакі паведамілі, што ў агульнай складанасці страцілі 81 забітым: 35 таджыкаў і 46 кіргізаў<ref name="casualties">{{cite news |title=Kyrgyz-Tajik border conflict death toll rises to 81 |url=https://www.reuters.com/world/kyrgyzstan-says-death-toll-border-conflict-rises-36-2022-09-18/ |access-date=18 September 2022 |publisher=Reuters |date=18 September 2022}}</ref>. Крыху пазней ўлады Кыргызстана ўдакладнілі лічбы: 59 загінулых і 144 пацярпелых<ref>[https://www.interfax.ru/world/862749 В Киргизии сообщили о 59 жертвах конфликта с Таджикистаном]</ref>. На наступны дзень свае страты ўдакладніў і Душанбэ, паведаміўшы пра 41 забітага<ref>{{cite news |title=Tajik Foreign Ministry says 41 killed in border clashes |url=https://akipress.com/news:679902:Tajik_Foreign_Ministry_says_41_killed_in_border_clashes/ |access-date=19 September 2022 |publisher=akispress |date=19 September 2022}}</ref>. == Абвінавачванні == Прэс-цэнтр ДКНБ Таджыкістана абвінаваціў праціўніка ў абстрэлах грамадзянскіх будынкаў і дамоў мірных жыхароў. У населеных пунктах Багістон і Лакон ля горада Ісфары кыргызстанскія войскі нібыта здзейснілі ўзброены напад на жылыя будынкі, падпалілі іх і некаторы іншыя збудаванні<ref name="тарасенка"/>. Улады Таджыкістана таксама сцвярджалі, што пад абстрэл кыргызскіх вайскоўцаў трапіла машыны хуткай дапамогі. Падчас здарэння загінулі чацвёра таджыкскіх грамадзян<ref>{{cite web|title=В Киргизии заявили о тенденции к стабилизации конфликта на границе|url=https://iz.ru/1396777/2022-09-17/v-kirgizii-zaiavili-o-tendentcii-k-stabilizatcii-konflikta-na-granitce|publisher=Известия|date=17 сентября 2022|access-date=2022-09-17}}</ref>. У сяле Аўчыкалъача Бобаджан пад удар беспілотніка<ref name="взгляд"/> трапіла [[мячэць]]. У храме разбіта аконнае шкло<ref name="апошняе"/>. 17 верасня кіраўнік МЗС Кыргызстана Жээнбек Кулубаеў паведаміў [[Генеральны сакратар ААН|генсеку ААН]] [[Антоніу Гутэрыш]]у, што ў баявых сутычках на баку Таджыкістана ўдзельнічалі ірэгулярныя ваенізаваныя фарміраванні<ref name="взгляд2">''Антон Антонов.'' [https://vz.ru/news/2022/9/17/1177958.html МВД Таджикистана объявило о погибших мирных гражданах после атаки Киргизии] // Взглад : газета. — 17 сентября 2022</ref>. == Рэакцыя == Генсек [[ААН]] А. Гутэрыш<ref name="взгляд2"/>, прэс-служба сакратарыята [[АДКБ]]<ref>[https://tj.sputniknews.ru/20220917/odkb-tajikistan-kyrgyzstan-granica-1051485140.html ОДКБ выступает за долгосрочное перемирие на таджикско-кыргызской границе]</ref>, [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі]]<ref name="взгляд2"/>, [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web |url=https://mfa.gov.by/press/news_mfa/c41b447439850707.html |title=Заявление Министерства иностранных дел Республики Беларусь по поводу обострения ситуации на кыргызско-таджикской границе |access-date=18 верасня 2022 |archive-date=18 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220918121807/https://mfa.gov.by/press/news_mfa/c41b447439850707.html |url-status=dead }}</ref> і [[Міністэрства замежных спраў Ірана]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.mehrnews.com/news/191522/Iran-voices-concern-over-Kyrgyz-Tajik-clashes|title=Iran voices concern over Kyrgyz-Tajik clashes|website=Mehr News Agency|date=2022-09-18|access-date=2022-09-19}}</ref> выпусцілі заявы, дзе адзначылі занепакоінасць канфліктам і пацвердзілі сваю прыхільнасць мірнаму вырашэнню. 17 верасня ў Баткенскую вобласць адправілі 107 тон гумдапамогі ад жыхароў і ўладаў сталічнага горада [[Бішкек]], а на наступны дзень — 50<ref name="апошняе"/>. Урад [[Узбекістан]]а арганізаваў [[гуманітарны калідор]] у анклаве [[Сохскі раён|Сух]] для кіргізскіх бежанцаў. [[Дэмакратычны рух Кыргызстана|Аб’яднаны дэмакратычны рух Кыргызстана]] выказаў глыбокую ўдзячнасць [[узбекі|народу Узбекістана]], прэзідэнту [[Шаўкат Мірзіяеў|Шаўкату Мірзіяеву]], яго ўраду і памежнікам<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.un.org/ru/story/2022/09/1431771|title=Столкновения на границе Кыргызстана и Таджикистана: ООН призывает к диалогу|website=Новости ООН|date=2022-09-17|access-date=2022-09-19|archive-date=20 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920172353/https://news.un.org/ru/story/2022/09/1431771|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] [[Катэгорыя:Верасень 2022 года]] [[Катэгорыя:Памежныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Узброеныя канфлікты на постсавецкай прасторы]] ajyffgsdhzc2p6bykigv2hc6ri3qp4s 5161223 5161222 2026-07-05T12:14:29Z KiranBOT 153639 выдалена адсочванне AMP з URL-адрасоў ([[:m:User:KiranBOT/AMP|падрабязнасці]]) ([[User talk:Usernamekiran|паведаміць пра памылку]]) v2.2.9s 5161223 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Канфлікт на кыргызска-таджыкскай мяжы | частка = | выява = [[File:Exklaven von Usbekistan, Tadschikistan und Kirgisistan.png|300px]] | подпіс = Кыргызска-таджыкскае памежжа на карце. | дата = [[14 верасня|14]]—[[19 верасня]] [[2022]] | месца = [[кыргызска-таджыкская мяжа]] | прычына = | статус = | вынік = мірнае ўрэгуляванне | змены = | праціўнік1 = {{сцяг Кіргізіі}} [[Кыргызстан]] | праціўнік2 = {{сцяг Таджыкістана}} [[Таджыкістан]] | камандзір1 = {{сцяг Кіргізіі}} [[Садыр Жапараў]] | камандзір2 = {{сцяг Таджыкістана}} [[Эмамалі Рахмон]] | сілы1 = [[File:Armed Forces of the Republic of Kyrgyzstan.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Кыргызстана|УСК]]<br>[[File:Kyrgyzstan Border Service.svg|22px]] [[Дзяржаўная памежная служба Кіргізіі|ДПС]] | сілы2 = [[File:Tajik Armed Forces Shoulder Patch.jpg|22px]] [[Узброеныя сілы Таджыкістана|УСТ]]<br>[[File:Emblem of Tajikistan (2).svg|22px]] [[Дзяржаўны камітэт нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Таджыкістан|ДКНБ]] | страты1 = 59 забітых і 144 параненых разам з грамадзянскімі асобамі <small>(афіцыйныя звесткі станам на вечар 18.09)</small> | страты2 = 41 забіты і 25+ (?) параненых разам з грамадзянскімі асобамі <small>(афіцыйныя звесткі станам на раніцу 19.09)</small> | агульныя страты = | ВікіСховішча = | заўвага = }} '''Кыргызска-таджыкскі канфлікт 2022 года''' — узброеныя сутыкненні паміж вайскоўцамі [[Таджыкістан]]а і [[Кіргізія|Кыргызстана]] ў верасні 2022 года. Бакі абвінавацілі адзін аднаго ў пачатку эскалацыі. Абедзве дзяржавы расцанілі падзеі як акт узброенай агрэсіі суседа<ref>[https://tengrinews.kz/world_news/tadjikistan-kyirgyizstan-sdelali-zayavleniya-voennom-478165/ Таджикистан и Кыргызстан сделали заявления о военном конфликте на границе]</ref>. == Перадгісторыя == Кыргызстан і Таджыкістан [[Кіргізска-таджыкская мяжа|падзяляюць больш за 900 кіламетраў дзяржаўнай мяжы]]. Пры гэтым каля паловы лініі не дэмаркавана, што прыводзіць да спрэчак вакол прыналежнасці водных крыніц, сельгасугоддзяў і дарог. Праблемныя тэрыторыі ў даўжыню складаюць прыкладна 30 % ад мяжы дзвюх краін<ref name="автоссылка104">{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-56930390|title=Конфликт из-за воды: Бишкек заявил об атаке Таджикистана на пять погранзастав|date=2021-04-30|publisher=Русская служба Би-би-си]э|archive-url=https://web.archive.org/web/20210501052941/https://www.bbc.com/russian/news-56930390|archive-date=2021-05-01|access-date=2021-05-07|url-status=live}}</ref>. Існая сітуацыя абумоўлена тым, што дзяржавы пры вызначэнні спрэчных участкаў карыстаюцца рознымі картамі. Таджыкскія эксперты бяруць за аснову карты 1924—1939 гадоў, а кыргызстанскія — 1958—1959 гадоў<ref name="тарасенка"/>. Вялікае значэнне маюць прыгранічныя крыніцы вады, якія вельмі неабходны для двух засушлівых аграрных рэспублік. Асаблівае месца ў канфлікце заняў Турткульскі канал. Ён выклікаў спрэчкі яшчэ ў [[СССР|савецкі перыяд]]. Паколькі рэчышча канала праходзіла па тэрыторыі [[Ісфарынскі раён|Ісфарынскага раёна]], то некалькі тысяч гектараў таджыкскай тэрыторыі перадалі [[Кіргізская ССР|Кіргізскай ССР]], якая забяспечвала абрашэнне зямель. Але гэта рашэнне не было зацверджана [[Таджыкская ССР|Савецкім Таджыкістанам]], што і прывяло да памежнага канфлікту. Самыя жорсткія сутыкненні пачаліся ў 2010-х гадах. За дзесяцігоддзе зафіксавана больш за сто ўзброеных сутычак<ref name="life"/>. [[Кыргызска-таджыкскі канфлікт (2021)|Апошняе буйное абвастрэнне]] адбылося вясной 2021 года, калі ў памежнай зоне загінулі 52 чалавекі. За выключэннем трох інцыдэнтаў<ref>{{Cite web|date=9 July 2021|title=Kyrgyz border guard killed in shootout with Tajik forces|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/kyrgyz-border-guard-killed-in-shootout-with-tajik-forces/articleshow/84260134.cms|access-date=9 July 2021|website=The Times of India|language=en}}</ref><ref name="aljazeera.com">{{Cite web|title=Two civilians killed as guards clash at Kyrgyz-Tajik border|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/1/28/guards-clash-again-on-kyrgyz-tajik-border-ceasefire-falters|access-date=2022-01-31|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.trend.az/casia/tajikistan/3566586.html|title=Kyrgyzstan reports shooting on border with Tajikistan|date=10 March 2022|website=Trend.Az}}</ref>, да верасня наступнага года сітуацыя заставалася спакойнай. Новы канфлікт успыхнуў напярэдадні саміту [[Шанхайская арганізацыя супрацоўніцтва|Шанхайскай арганізацыі супрацоўніцтва]] ў [[Самарканд]]зе, у якім павінны былі ўдзельнічаць прэзідэнты абедзвюх варагуючых краін<ref name="ком"/>. == Ход падзей == Першае сутыкненне адбылося раніцай [[14 верасня]]. Бакі канфлікту далі розныя версіі інцыдэнту. Кыргызстан паведаміў аб перастрэлцы ў мясцовасці Булак-Башы [[Баткенская вобласць|Баткенскай вобласці]]. Яна пачалася з-за таго, што таджыкістанскі пагранічны атрад заняў баявыя пазіцыі на ўчастку мяжы ў парушэнне раней дасягнутых дамоўленасцей. У адказ на патрабаванні пакінуць тэрыторыю яны адкрылі агонь, у тым ліку з [[мінамёт]]аў. У той жа час Таджыкістан абвінаваціў у правакацыі кыргызстанскіх памежнікаў, якія без бачных прычын абстралялі яго пагранзаставу<ref name="ком"/>. Пазней на працягу дня паведамлялася яшчэ аб двух перастрэлках — на пагранзаставе «Дастук» у мясцовасці Как-Сай і на пагранзаставе «Самаркандэк» у мясцовасці Паскы-Арык [[Баткенскі раён|Баткенскага раёна]]<ref name="ком"/>. У першы дзень сутыкненняў пачаліся перамовы на ўзроўні мясцовых адміністрацый — кіраўніцтва Баткенскай вобласці Кыргызстана і [[Сагдыйская вобласць|Сагдыйскай вобласці]] Таджыкістана. Да іх далучыліся прадстаўнікі памежных службаў і іншых [[сілавік|сілавых]] структур. Бакі дамовіліся аб адводзе войскаў у пастаянныя месцы дыслакацыі, а таксама аб устанаўленні пунктаў сумеснага кіравання і прызначэнні адказных на месцах з ліку кіраўнікоў праваахоўных органаў дзвюх краін<ref name="ком">''Марианна Беленькая.'' [https://www.kommersant.ru/doc/5560171 Пока ШОС да дело] // Коммерсантъ : газета. — №170 — 15 сентября 2022. — стр. 6.</ref>. Дамоўленасці былі аформлены да абеду 16-га чысла, калі адвод войскаў быў узгоднены кіраўнікамі дзяржаў. Аднак да вечара перамір’е было парушана новымі абстрэламі<ref name="life"/>. З боку населеных пунктаў Самаркандэк і Кокташ Баткенскага раёна з аўтаматычнай зброі вёўся абстрэл прыгранічных раёнаў Таджыкістана<ref name="17 верасня"/>. Пад ударам у тым ліку апынуліся паселішчы Багістон і Лакон<ref name="тарасенка"/>. З пазіцый таджыкаў абстраляны кыргызскія вёскі Кулунду і Жаны-Жэр<ref name="life">''Елена Стафеева''. [https://life.ru/p/1524249 Дуга нестабильности: Что означают обстрелы на границе Киргизии и Таджикистана во время саммита ШОС] // Life.ru : информационный портал. — 16 верасня 2022.</ref>. Пад агонь трапілі і іншыя населеныя пункты, такія як Экі-Таш, Чырдоба, Кум-Мазар, Максат і Орта-Боз<ref name="тарасенка">''Павел Тарасенко.'' [https://www.kommersant.ru/doc/5569171 Союзники по ШОС открыли залповый огонь] // Комерсантъ : газета. — 16 сентября 2022</ref>. У памежнай службе Кыргызстана паведамілі, што непрыяцель заняў будынак школы ў вёсцы Дастук<ref name="тарасенка"/>. Было паведамлена аб выкарыстанні кыргызскімі войскамі ўдарных беспілотнікаў<ref name="взгляд">''Алексей Дегтярев.'' [https://vz.ru/news/2022/9/17/1177958.html МВД Таджикистана объявило о погибших мирных гражданах после атаки Киргизии] // Взглад : газета. — 17 сентября 2022</ref>. Таджыкскі бок ужыў супраць праціўніка танкі, бранятэхніку і [[Град (РСЗА)|рэактыўныя сістэмы залпавага агню «Град»]]. Пад абстрэл апошніх патрапілі наваколлі аэрапорта абласнога цэнтра [[Баткен]] і аб’екты на ўскраіне горада. У адказ быў нанесены агнявы ўдар па таджыкскіх памежных заставах «Лякан» і «Багдары»<ref name="тарасенка"/>. Раніцай [[17 верасня]], як заяўлялася таджыкістанскімі сілавікамі, вайскоўцы Кыргызстана абстралялі памежную заставу ля [[Ісфара|Ісфары]]<ref name="лента">[https://lenta.ru/news/2022/09/17/tadzh_obstanovka/ Стало известно об итогах переговоров Таджикистана и Киргизии]</ref>. На гэтым фоне ў Баткенскай вобласці быў уведзены рэжым надзвычайнай сітуацыі<ref name="17 верасня"/>. Кыргызстанскія ўлады пачалі эвакуацыю насельніцтва і за кароткі тэрмін вывезлі не менш за 136 тысяч чалавек<ref>{{Cite web |title=Kyrgyzstan has evacuated over 136,000 from border conflict zone |url=https://akipress.com/news:679555:Kyrgyzstan_has_evacuated_over_136,000_from_border_conflict_zone/ |access-date=2022-09-17 |website=akipress.com}}</ref>. Памежныя войскі Дзяржаўнага камітэта нацыянальнай бяспекі (ДКНБ) Таджыкістана заявілі, што праціўнік умацаваў свае баявыя пазіцыі і перакінуў дадатковыя сілы ў прыгранічныя раёны<ref name="17 верасня"/>. Праз тры дні з пачатку канфлікту, дзякуючы перамоўнаму працэсу, сітуацыя на мяжы стабілізавалася<ref name="лента"/>. Ноч на [[18 верасня]] прайшла без здарэнняў. Аднак у цэлым напружанасць захоўвалася. Падраздзяленні памежнікаў працягнулі службу ва ўзмоцненым рэжыме. Адрэзкі некалькіх дарог у Баткенскай вобласці часова закрылі для праезду<ref name="18 верасня"/><ref name="апошняе">[https://ru.sputnik.kg/20220918/kyrgyzstan-tadzhikistan-granica-situaciya-18-sentyabrya-1068013585.html Конфликт на кыргызско-таджикской границе — что происходит 18 сентября]</ref>. 19 верасня ў абодвух краінах было паведамлена аб спыненні агню. Таджыкістан і Кыргызстан падпісалі [[пратакол]] аб вяртанні дадатковых сіл і ваеннай тэхнікі ў месцы пастаяннай дыслакацыі<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/export/google/amp/1397839|title=Главы спецслужб Киргизии и Таджикистана подписали протокол об установлении мира|author=Евгений Шакиров|website=iz.ru|access-date=19.09.2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.turmush.kg/ru/news:1805821|title=Видео – Председатель ГКНБ Ташиев озвучил итоги встречи с главой ГКНБ Таджикистана|author=Turmush|website=turmush.kg|access-date=19.09.2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://m.tvzvezda.ru/news/2022919208-OPqbs.html/amp/|title=Главы спецслужб Таджикистана и Киргизии подписали протокол о стабилизации обстановки на границе|author=Сергей Лебедев|website=tvzvezda.ru|access-date=19.09.2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220919175235/https://m.tvzvezda.ru/news/2022919208-OPqbs.html/amp/|archivedate=19 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/auth/sso.shtml?origin=/politics/news/2022/09/19/18601621.shtml|title=Киргизия и Таджикистан договорились об установлении мира между странами|website=gazeta.ru|publisher=|access-date=19.09.2022}}</ref>. == Ахвяры == У выніку сутыкненняў у першы дзень двое вайскоўцаў Кыргызстана атрымалі раненні. З супрацьлеглага боку загінулі двое байцоў. 11 чалавек, у тым ліку шэсць таджыкскіх памежнікаў і пяць мясцовых жыхароў, атрымалі раненні<ref name="ком"/>. Паводле звестак агенцтва «Sputnik Таджыкістан», на 16 верасня з боку таджыкаў яшчэ 7 чалавек забіта і 14 паранена ў джамааце Варух. З гэтага ліку загінулі 6 жыхароў абшчыны і 11 пацярпелі. Астатнія ахвяры былі сілавікамі<ref>[https://tj.sputniknews.ru/20220916/chislo-pogibshikh-tadzhikistantsev-granitsa-kyrgyzstan-1051461676.html Стало известно число погибших таджикистанцев на границе с Кыргызстаном]</ref>. Пазней, на раніцу [[17 верасня]] па звестках Кыргызстана, колькасць забітых з іх боку вырасла да 24 чалавек. Яшчэ 87 чалавек атрымалі траўмы<ref name="17 верасня"/>. Крыху раней, вечарам 16 чысла, у кыргызстанскім Міністэрстве аховы здароўя заявілі, што колькасць пацярпелых грамадзян краіны вырасла да 103 чалавек<ref name="взгляд"/>. У іх у асноўным аскепкавыя і агнястрэльныя раненні розных частак цела<ref name="17 верасня">[https://n4k.ru/world/88137-konflikt-na-granice-kirgizii-i-tadzhikistana-prodolzhaetsya-svezhaya-informaciya-na-segodnya-17-sentyabrya.html Конфликт на границе Киргизии и Таджикистана продолжается: свежая информация на сегодня, 17 сентября] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220920170337/https://n4k.ru/world/88137-konflikt-na-granice-kirgizii-i-tadzhikistana-prodolzhaetsya-svezhaya-informaciya-na-segodnya-17-sentyabrya.html |date=20 верасня 2022 }}</ref>. На сярэдзіну дня колькасць ахвяр з кыргызстанскага боку павялічалася да 122 параненых<ref>''Анастасия Ларина.'' [https://www.kommersant.ru/doc/5569791 Число пострадавших в конфликте с Таджикистаном граждан Киргизии выросло до 122] // Коммерсантъ : газета. — 17 сентября 2022.</ref>. На раніцу 18 верасня Міністэрства аховы здароўя паведаміла пра 36 загінулых і 129 пацярпелых суайчыннікаў<ref name="18 верасня">[https://lenta.ru/news/2022/09/18/vozroslo/ Число погибших в конфликте на границе с Таджикистаном граждан Киргизии возросло]</ref>. Радыё «[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Radio Free Europe/Radio Liberty Kyrgyzstan]]» паведаміла, што з таджыкскага боку магло загінуць да 39 чалавек<ref>{{cite news |title=С таджикской стороны могло быть убито до 39 человек. |url=https://t.me/azattykrus/5915 |access-date=17 September 2022 |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty Kyrgyzstan |date=17 September 2022}}</ref>. 18-га чысла бакі паведамілі, што ў агульнай складанасці страцілі 81 забітым: 35 таджыкаў і 46 кіргізаў<ref name="casualties">{{cite news |title=Kyrgyz-Tajik border conflict death toll rises to 81 |url=https://www.reuters.com/world/kyrgyzstan-says-death-toll-border-conflict-rises-36-2022-09-18/ |access-date=18 September 2022 |publisher=Reuters |date=18 September 2022}}</ref>. Крыху пазней ўлады Кыргызстана ўдакладнілі лічбы: 59 загінулых і 144 пацярпелых<ref>[https://www.interfax.ru/world/862749 В Киргизии сообщили о 59 жертвах конфликта с Таджикистаном]</ref>. На наступны дзень свае страты ўдакладніў і Душанбэ, паведаміўшы пра 41 забітага<ref>{{cite news |title=Tajik Foreign Ministry says 41 killed in border clashes |url=https://akipress.com/news:679902:Tajik_Foreign_Ministry_says_41_killed_in_border_clashes/ |access-date=19 September 2022 |publisher=akispress |date=19 September 2022}}</ref>. == Абвінавачванні == Прэс-цэнтр ДКНБ Таджыкістана абвінаваціў праціўніка ў абстрэлах грамадзянскіх будынкаў і дамоў мірных жыхароў. У населеных пунктах Багістон і Лакон ля горада Ісфары кыргызстанскія войскі нібыта здзейснілі ўзброены напад на жылыя будынкі, падпалілі іх і некаторы іншыя збудаванні<ref name="тарасенка"/>. Улады Таджыкістана таксама сцвярджалі, што пад абстрэл кыргызскіх вайскоўцаў трапіла машыны хуткай дапамогі. Падчас здарэння загінулі чацвёра таджыкскіх грамадзян<ref>{{cite web|title=В Киргизии заявили о тенденции к стабилизации конфликта на границе|url=https://iz.ru/1396777/2022-09-17/v-kirgizii-zaiavili-o-tendentcii-k-stabilizatcii-konflikta-na-granitce|publisher=Известия|date=17 сентября 2022|access-date=2022-09-17}}</ref>. У сяле Аўчыкалъача Бобаджан пад удар беспілотніка<ref name="взгляд"/> трапіла [[мячэць]]. У храме разбіта аконнае шкло<ref name="апошняе"/>. 17 верасня кіраўнік МЗС Кыргызстана Жээнбек Кулубаеў паведаміў [[Генеральны сакратар ААН|генсеку ААН]] [[Антоніу Гутэрыш]]у, што ў баявых сутычках на баку Таджыкістана ўдзельнічалі ірэгулярныя ваенізаваныя фарміраванні<ref name="взгляд2">''Антон Антонов.'' [https://vz.ru/news/2022/9/17/1177958.html МВД Таджикистана объявило о погибших мирных гражданах после атаки Киргизии] // Взглад : газета. — 17 сентября 2022</ref>. == Рэакцыя == Генсек [[ААН]] А. Гутэрыш<ref name="взгляд2"/>, прэс-служба сакратарыята [[АДКБ]]<ref>[https://tj.sputniknews.ru/20220917/odkb-tajikistan-kyrgyzstan-granica-1051485140.html ОДКБ выступает за долгосрочное перемирие на таджикско-кыргызской границе]</ref>, [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі]]<ref name="взгляд2"/>, [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web |url=https://mfa.gov.by/press/news_mfa/c41b447439850707.html |title=Заявление Министерства иностранных дел Республики Беларусь по поводу обострения ситуации на кыргызско-таджикской границе |access-date=18 верасня 2022 |archive-date=18 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220918121807/https://mfa.gov.by/press/news_mfa/c41b447439850707.html |url-status=dead }}</ref> і [[Міністэрства замежных спраў Ірана]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.mehrnews.com/news/191522/Iran-voices-concern-over-Kyrgyz-Tajik-clashes|title=Iran voices concern over Kyrgyz-Tajik clashes|website=Mehr News Agency|date=2022-09-18|access-date=2022-09-19}}</ref> выпусцілі заявы, дзе адзначылі занепакоінасць канфліктам і пацвердзілі сваю прыхільнасць мірнаму вырашэнню. 17 верасня ў Баткенскую вобласць адправілі 107 тон гумдапамогі ад жыхароў і ўладаў сталічнага горада [[Бішкек]], а на наступны дзень — 50<ref name="апошняе"/>. Урад [[Узбекістан]]а арганізаваў [[гуманітарны калідор]] у анклаве [[Сохскі раён|Сух]] для кіргізскіх бежанцаў. [[Дэмакратычны рух Кыргызстана|Аб’яднаны дэмакратычны рух Кыргызстана]] выказаў глыбокую ўдзячнасць [[узбекі|народу Узбекістана]], прэзідэнту [[Шаўкат Мірзіяеў|Шаўкату Мірзіяеву]], яго ўраду і памежнікам<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.un.org/ru/story/2022/09/1431771|title=Столкновения на границе Кыргызстана и Таджикистана: ООН призывает к диалогу|website=Новости ООН|date=2022-09-17|access-date=2022-09-19|archive-date=20 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920172353/https://news.un.org/ru/story/2022/09/1431771|url-status=dead}}</ref>. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Канфлікты 2022 года]] [[Катэгорыя:Верасень 2022 года]] [[Катэгорыя:Памежныя канфлікты]] [[Катэгорыя:Узброеныя канфлікты на постсавецкай прасторы]] 14whi21vqny4fyjjp422uh6em86kpb8 Алесь Іванавіч Бельскі 0 720629 5161312 5154068 2026-07-05T17:59:20Z ZolaSukhar 169411 удакладненне 5161312 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Бельскі|Аляксандр}} {{навуковец | Выява = БельскАлесьІванавіч.jpg | Вядомыя вучні = [[Анатоль Брусевіч]], [[Таццяна Мацюхіна]], [[Вольга Круглова]], [[Яўгенія Лязо]] | Вядомы як = Алесь Ветах }} '''Алесь Іванавіч Бельскі''', псеўданім '''Алесь Ветах''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[літаратуразнавец]], [[пісьменнік]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2002). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] ([[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]], спецыяльнасць «[[Беларуская мова]] і [[Беларуская літаратура|літаратура]], [[руская мова]] і [[руская літаратура|літаратура]]», 1986). Вучань [[Алег Антонавіч Лойка|Алега Лойкі]], які быў навуковым кіраўніком кандыдацкай дысертацыі і навуковым кансультантам доктарскай <ref>{{Cite web|url=https://bsu.by/employee/41988-d/biography|title=БДУ. Пра супрацоўніка}}</ref>. Працуе ў Беларускім дзяржаўным універсітэце (філалагічны факультэт, кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства, прафесар). У 2018—2022 гадах — загадчык кафедры гісторыі беларускай літаратуры БДУ<ref name=":0">{{Cite web|url=http://lib.narbel.bsu.by/a-i-belski-jon-ljubi-chytac-maksim-bagdanovich.html|title=А. І. Бельскі. Бібліятэка філолага}}</ref>. Навуковыя інтарэсы: гісторыя беларускай літаратуры XX—XXI стст.; літаратурная крытыка. Галоўны рэдактар навукова-метадычнага часопіса «[[Беларуская мова і літаратура (часопіс)|Беларуская мова і літаратура]]»<ref>{{Cite web|url=https://aiv.by/nashi-zhurnaly/belaruskaya-mova-i-litaratura/|title=Беларуская мова і літаратура. Рэдакцыйная калегія}}</ref>, намеснік галоўнага рэдактара навуковага і метадычнага часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|title=Роднае слова. Рэдакцыйная калегія}}</ref>. == Творчасць == Аўтар больш як 800 прац і публікацый, сярод якіх 20 кніг<ref name=":0" />. Пад псеўданімам Алесь Ветах выступае як празаік. Іншыя псеўданімы аўтара: Алесь з-пад Капыля, Алесь Андруковіч, Сымон Арэх, Адам Гард, Ян-Карл-Юльян Пазяхоўскі, Карп Шашаль-Закідайла<ref>{{Кніга|аўтар=Янка Саламевіч|загаловак=Беларускія псеўданімы і крыптанімы|год=2024}}</ref>. Літаратурны крытык [[Яўгенія Лязо]] адзначае аўтабіяграфізм твораў Алеся Ветаха, якія раскрываюць лёсы «маленькіх людзей»<ref>{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Самы галоўны скарб|год=2025|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=9}}</ref>. === Прызнанне === Атрымаў [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа|Літаратурную прэмію імя Івана Мележа]] за мастацкую кнігу «Хроніка смутку» (2000)<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/ab-redaktsyi/atary/ales-ivanavich-belski-/|title=Роднае слова. Алесь Іванавіч Бельскі}}</ref>. === Вядомыя вучні === * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы і магістарскай дысертацыі паэткі Таццяны Мацюхінай. * Навуковы кіраўнік кандыдацкай дысертацыі літаратуразнаўцы і перакладчыцы Вольгі Кругловай (2019)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2019-09/%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf|title=Аўтарэферат кандыдацкай дысертацыі}}</ref>. * Навуковы кансультант доктарскай дысертацыі паэта і перакладчыка [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч|Анатоля Брусевіча]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2025-06/%D0%90.%D0%91%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.%20%D0%90%D0%8E%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AD%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2_0.pdf|title=Аўтарэферат доктарскай дысертацыі}}</ref>. * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы літаратаркі [[Яўгенія Лязо|Яўгеніі Лязо]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы / Касіловіч Яўгенія Дзмітрыеўна; Філалагічны факультэт, Кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства; навук. кір. А.І. Бельскі.}}</ref>. == Выбраная бібліяграфія == === Мастацкія кнігі === * Ружовая знічка / А. Ветах. — Мінск, 1994. * Хроніка смутку / А. Ветах. — Мінск, 1999. * Сны пра дзяцінства / А. Ветах. — Мінск, 2014. * Хрыстос між нас / А. Ветах. — Мінск, 2015. * і інш. === Калектыўныя зборнікі === * Карані: аповесці, апавяданні. — Мінск, 1994. * Вальс пад журлівымі таполямі: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2008. * У Храме зямнога кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2009. * Самая чароўная кветка аповесці, апавяданні. — Мінск, 2010. * Пакуль б’ецца сэрца…: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2013. * Пад зоркай Кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2015. === Літаратуразнаўчыя і публіцыстычныя зборнікі === * Пакуль баліць душа: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 1995. * Экалогія душы: артыкулы, нарысы, эсэ / А. Бельскі. — Мінск, 2003. * Галасы і вобразы: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 2008. * Беларуская літаратура ў кантэксце традыцый і сучаснасці / А. Бельскі. — Мінск, 2017. * Сам-насам з літаратурай: літаратуразнаўчыя і педагагічныя артыкулы, творчыя партрэты і ўспаміны / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * і інш. === Краязнаўчыя кнігі === * Тут іх карані і вытокі: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2014. * Тут наша Радзіма: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў Беларусі і свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * Тут жыцця пачатак: вядомыя людзі з Капыльшчыны / А. Бельскі. — Мінск, 2021. === Дапаможнікі для настаўнікаў === * Сучасная беларуская літаратура: станаўленне і развіццё творчых індывідуальнасцяў (80—90-я гг.): дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1997. * Свет ад травы да зор: Беларуская паэзія: сістэма вобразаў прыроды, паэтыка пейзажу: вучэбна-метадычны дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1998. * Краса і смутак: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. * Сучасная літаратура Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. === Навуковыя працы === * Жывая мова краявідаў: Пейзаж у беларускай паэзіі / А. І. Бельскі. — Мінск, 1997. * Пейзаж у беларускай паэзіі (эвалюцыя, паэтыка, сістэма вобразаў) : дысертацыя … доктара філалагічных навук : 10.01.01 : абаронена 14.04.1998 : зацверджана 09.12.1998 / Бельскі Алесь Іванавіч. — Мінск, 1998. * Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя: гісторыя і сучаснасць / А. І. Бельскі. — Мінск, 2005. * і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Бельскі Алесь|Бельская А. У.|350}} * Бельский Алесь // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 349. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бельскі Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] 35sw3963bthz3mji01d0teppekq5zos Дом Цмока 0 725974 5161397 5159391 2026-07-06T02:08:25Z Stephan1000000 88014 5161397 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} {{Тэлесерыял|жанр={{ubl|[[Баявік (кінажанр)|баявік]]|[[прыгоды]]|[[фэнтэзі]]<ref>{{cite news |last1=Jarvey |first1=Natalie |title=In the Battle of the Genre Shows, Does House of the Dragon or Rings of Power Take the Crown? |url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2022/10/does-house-of-the-dragon-or-rings-of-power-take-the-crown |access-date=October 24, 2022 |work=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |date=October 20, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024124058/https://www.vanityfair.com/hollywood/2022/10/does-house-of-the-dragon-or-rings-of-power-take-the-crown |archive-date=October 24, 2022}}</ref>|[[Драма (жанр)|драма]]}}|сайт=https://www.hbo.com/house-of-the-dragon|imdb_id=11198330|беларуская_назва=Дом Цмока|OrigTitle=англ. House of the dragon|сцэнарыст=Джордж Рэйманд Рычард Марцін Раян Кандал Сара Хесс Шармен Деграте|рэжысёр=Мігель Сапочнік|у ролях=Пэдзі Кансідайн Мэт Сміт Алівія Кук Эма Д'Арсі Рыс Іванс Стыў Тусэн Іў Бэст Саная Мідзуна Фаб'ен Франкель Мілі Алкок Эмілі Кэры Грэм Мактавіш Мэцью Ніхэм Джэферсан Холруен Гары Коллет Том Глін-Карані Юэн Мітчэл Бэтані Антонія Фібі Кэмпбэл Фія Сабан|country=ЗША|сезонаў=3|студыя=HBO Entertainment|Звязаныя шоу=Гульня Тронаў |num_episodes=21|выява=House_of_the_dragon_logo.png}} '''«Дом Цмока»''' ({{Lang-en|House of the Dragon}}) — амерыканскі [[Фэнтэзі|фэнтэзійны]] тэлесерыял у жанры фэнтэзі, які з’яўляецца незалежным прыквелам «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульні тронаў]]» (2011—2019) і другім серыялам у франшызе «[[Песня Лёду і Агню|Песня Лёду і агню]]». Праект створаны [[Джордж Рэйманд Рычард Марцін|Джорджам Р. Р. Марцінам]] і {{Не перакладзена 4|Кондал, Райан|Райанам Кондалам|en|Ryan Condal}} для тэлеканала [[HBO]]. Абодва серыялы заснаваны на серыі раманаў Марціна «[[Песня Лёду і Агню|Песня Лёду і агню]]». Кондал і [[Сапочнік, Мігель|Мігель Сапочнік]] выступаюць шоуранерамі праекта. «Дом Цмока» заснаваны на некаторых частках рамана «Полымя і кроў» і яго дзеянні разгортваюцца прыкладна за 200 гадоў да падзей «Гульні тронаў», за 172 гады да нараджэння Дайнэрыс Таргарыен, нашчадка аднайменнага каралеўскага дома, і праз 100 гадоў пасля аб’яднання сямі каралеўстваў дзякуючы заваяванням Таргарыенаў. У серыяле апавядаецца пра пачатак канца Дома Таргарыенаў, падзеях, якія прывялі да грамадзянскай вайны за трон, вядомую як «Танец Драконаў», і пра саму вайну. Заказ на стварэнне «Дома цмока» паступіў у кастрычніку 2019 года, кастынг стартаваў у ліпені 2020 года, а асноўныя здымкі пачаліся ў красавіку 2021 года ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Прэм’ера серыяла адбылася 21 жніўня 2022 года, першы сезон складаецца з дзесяці серый. Праз пяць дзён пасля прэм’еры серыял быў падоўжаны на другі сезон. Сапочнік пасля першага сезона пакінуў пасаду шоуранера, пакінуўшы Кондала адзіным шоуранерам на другі сезон. Першы сезон атрымаў досыць станоўчыя водгукі, эксперты адзначылі аркі персанажаў, сцэнарый, музыку і акцёрскую ігру (асабліва Кансідайна, Сміта, Д’арсі, Алкок і Кук). Аднак тэмп апавядання, асабліва часовыя скокі, і асвятленне ў некаторых сцэнах падвергліся крытыцы. Прэм’еру серыяла на HBO Max і кабельных каналах паглядзелі больш за 10 мільёнаў гледачоў, што стала самым вялікім паказчыкам у гісторыі HBO. == Сюжэт == Серыял распавядае пра падзеі на выдуманым кантыненце [[Вестэрас (Песня Лёду і Агню)|Вэстэросе]], якія адбываліся прыкладна за 200 гадоў да падзей «гульні тронаў». Сюжэт сканцэнтраваны на «Скокі Драконаў»- грамадзянскай вайне (129—131 год ад заваёвы Эйегона I), прычынай якой стала барацьба паміж двума галінамі дома Таргарыенаў. «Скокі» пачалася пасля балючай смерці караля Візерыса I, калі прынцэса Рэйніра, падтрыманая партыяй «чорных», і Эйгон Таргарыен, падтрыманы партыяй «зялёных», адначасова абвясцілі аб сваіх правах на Жалезны трон. === Выхад на хатніх носьбітах === Першы сезон выйдзе ў фарматах [[4K UHD Blu-ray]], стандартным [[Blu-ray]] і [[DVD]] 20 снежня 2022 года і будзе ўтрымліваць больш за гадзіну закулісных інтэрв’ю і відэа. == Гл. таксама == * Аповесць «[[Прынцэса і каралева]]» (2013) і яе прыквел «[[Прынц-разбойнік]]» (2014), напісаныя Джорджам Р. Р. Марцінам, пазней былі ўключаны ў сюжэтную лінію «Скокі драконаў» у рамане «Полымя і кроў». {{Зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-11-22}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных твораў фантастыкі]] [[Катэгорыя:Драматычныя тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2022 года]] [[Катэгорыя:Фэнтэзійныя тэлесерыялы]] 56xt27jar4mp7di4u5dtyoh1no5c02x Вікіпедыя:Форум 4 728988 5161265 5160964 2026-07-05T14:36:21Z MocnyDuham 99818 /* Сцяг Беларусі */ reply ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 5161265 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) : Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> ksdg96dj65i3razviuw7pkc5hd9aspa 5161340 5161265 2026-07-05T19:09:23Z Einimi 47445 /* Сцяг Беларусі */ 5161340 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) : Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03) :: Ну дык, а дата ў артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў артыкуле ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым. Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> pkik0nwsfe0liibual83ccdwlxdfuqi 5161341 5161340 2026-07-05T19:11:50Z Einimi 47445 /* Сцяг Беларусі */ 5161341 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) : Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03) :: Ну дык, а дата ў нашаніўскага артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да вікіпедыйнага артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў ніўскім артыкуле ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым. ::Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> il72b2nyhavieo6m4chnycjt5m99v4k 5161354 5161341 2026-07-05T20:02:30Z MocnyDuham 99818 /* Сцяг Беларусі */ reply to Einimi ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 5161354 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{Новыя зверху}} {{Архіў форума}} <!-- Калі ласка, дадавайце новыя тэмы зверху. Please, add new topics at the top --> == [[Сцяг Беларусі]] == Мабыць, я нешта не разумею, але як на працягу 20 (!) гадоў (па даце стварэння файла на Вікісховішчы) на старонцы аб дзяржаўным сімвале Беларусі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%86%D1%8F%D0%B3_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96&diff=prev&oldid=5160960 вісела] абсалютна нідзе і нічым не пацверджаная інфармацыя аб нейкім праекце, прыдуманым у 1995 годзе прэзідэнтам? Нідзе, акрамя Вікіпедый, інфармацыі пра гэта няма, аніводная крыніца гэта не пацвярджае. Тая крыніца, што была прадстаўлена ў самім раздзеле, абсалютна неаўтарытэтная, з'яўляецца нейкім аўтарскім сайтам, які ўжо вельмі даўно не абнаўляецца. Я лічу, што гэта фальсіфікацыя, на якую, чамусьці, усім гэтыя годы было абыякава. Можа, я не маю рацыі, але тады прашу прадставіць нейкую крыніцу, якая б сапраўды пацвердзіла дадзены факт. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 17:51, 4 ліпеня 2026 (+03) : Ну як не пацверджаная. [https://nashaniva.com/359565 Вось тут] [[Наша ніва (1991)|Наша ніва]] пра гэта піша. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:36, 5 ліпеня 2026 (+03) :: Ну дык, а дата ў нашаніўскага артыкула якая? 2025 год, інфармацыя аб сцягу дададзена да вікіпедыйнага артыкула нашмат раней. Плюс словы і ў ніўскім артыкуле ні на што не спасылаюцца, проста «факт»: верце, таму што мы так гаворым. ::Дарэчы, вам нармальна ўжываць матэрыялы з экстрэмісцкага спісу, тым больш будучы адмінам раздзела? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 22:09, 5 ліпеня 2026 (+03) ::: Вікіпедыя знаходзіцца ў амерыканскай юрысдыкцыі, і ў ёй не дзейнічаюць лакальныя законы, тым больш такія, якія абмяжоўваюць свабоду слова. ::: Датычна крыніцы. Вы яе папрасілі - я вам яе даў. Я не кажу, што яны не ўзялі інфу з Вікі, але ўжо як мінімум адна крыніца пацвярджае звесткі. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:02, 5 ліпеня 2026 (+03) == Health Challenge 2026 - invitation and consent for CentralNotice == ''(Sorry for writing in English. You may consider to translate it to your language.)'' I would like to invite you to the now happening '''article writing challenge focused on health''' - '''[[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026|Health Challenge 2026]]'''. Just write articles in (any) Wikipedia (ideally from the [[:m:Special:MyLanguage/Health Challenge 2026/Focus articles|focus articles]]), [[:m:Health Challenge 2026/Participate|list them on the challenge page]] and you may win valuable prizes (of course, beyond helping the next generation of global health ;) Also, I would like to show a banner in this Wikipedia until the end of June 2026. You can see details at [[:m:CentralNotice/Request/Health Challenge 2026|MetaWiki CentralNotice request]]. If you agree, just write here that you agree and I will carry the rest. Also, please write here a translation of the banner text “Write articles about health and win valuable prizes.” That will help to show the banner in your language. If you have any question, please ask them preferably at the [[:m:Talk:Health Challenge 2026|talk page of the challenge]], as I may not be able to follow discussions on all local wikis. --[[Удзельнік:KuboF Hromoslav|KuboF Hromoslav]] ([[Размовы з удзельнікам:KuboF Hromoslav|размовы]]) 18:18, 17 чэрвеня 2026 (+03) == Дапрацаваць шаблон == Хто ў нас там цяпер за тэхнічны бок даказвае? Не працуе на старонках неадназначнасцей цыклічнае ўключэнне шаблона Шаблон:NL (гл. старонку [[Бах]]), хоць у рускай вікі гэтае ўкладанне працуе. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 16 чэрвеня 2026 (+03) :пакуль не маю часу. Калі ніхто не дабярэцца, то пазней пастараюся заняцца [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:08, 16 чэрвеня 2026 (+03) == Абмеркаванне праекта правілаў [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект]] == Стварыў праект правіла наконт блакіровак. Фактычна, скампіляваў [[:en:Wikipedia:Blocking policy]] і [[:ru:Википедия:Блокировки]], плюс некалькі ўдакладненняў пад нашыя рэаліі. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:05, 11 чэрвеня 2026 (+03) :выглядае нядрэнна. Вядома, гэта пачатковая версія, якую яшчэ можна будзе дапаўняць + выразны фокус на сітуацыі з маёй блакіроўкай былога адміністратара. Можа можна падабраць больш агульныя фармулёўкі, але агулам выглядае добра, ёсць працэдура, чым і цешуся. Дзякуй за працу! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::Насамрэч, не могу сказаць, што неяк асабліва факусаваўся на той сітуацыі. Дадаў рэкамендацыі па матывах, але абавязковыя правілы гэта прамы пераклад. ::Калі нейкія фармулёўкі рэжуць вока, давайце абмяркоўваць і правіць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:03, 12 чэрвеня 2026 (+03) == Часовае схаванне гісторыі правак праз бота == Я ўжо хуценька з дапамогай LLM стварыў працоўны сервіс на Rust, які можа маніторыць бягучыя праўкі і перыядычна аналізаваць гісторыю правак артыкулаў у [[Удзельнік:Wizardist/SuppressionList]]. Таксама сервіс шукае старонкі перанакіраванняў, каб хаваць гісторыю і там, і тут. Ужо праверыў са свайго акаўнта, працуе. Я так разумею, што каб запускаць гэта ўсё шчасце са свайго бота, мне будзе патрэбна не толькі група для ботаў, але і sysop (адміністратары). Запрашаю да [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|абмеркавання]]. Код сваіх скрыптоў і сервісаў планую пазней выкласці ў публічны доступ на GitHub. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:39, 8 красавіка 2026 (+03) : Паглядзеў на сітуацыю яшчэ раз, вырашыў, што тут варта мець 2 заяўкі: адна [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|на статус бота]], другая — [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы адміністратара для Plaga med Bot|на адміністратара]]. Таму стварыў заяўку. Запрашаю да галасавання і абмеркавання і там, і там. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :Напішы мне на мэйл і мы разрулім. У цяперашнім салюшане трэба толькі змяніць адзін выклік API, каб рабіць хаванне, а не падаўленне. Не ўпэўнены, што трэба дэплоіць новы ровар для гэтага. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:19, 17 красавіка 2026 (+03) == Notice of removal of local oversighters == Hello. I am writing to inform you that following a [[m:Special:Permalink/30366588#Mienski@bewiki|request]], the oversight permissions of {{u|Mienski}} have been removed per one year of inactivity per global policy. As a minimum of two oversighters are required for every wiki, the OS permissions of {{u|Wizardist}} have been suspended pending election of a new local oversighter. Considering the circumstances around this particular wiki, this is currently being discussed by the stewards. We have considered a compromise of temporarily adding a steward as local oversighter on this wiki until a new oversighter is elected (which would mean that Wizardist is re-added) provided that the community agrees with that. Until then, please feel free to send any oversight requests to us stewards for us to review, by emailing stewards-oversight@wikimedia.org or sending a wikimail to [[m:Special:EmailUser/Wikimedia Stewards (Oversight)]]. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 15:24, 7 красавіка 2026 (+03) : Coming from [[m:SRP]], I wanted to provide a bit more context and options in addition to what EPIC has said above. To elect a new oversighter, there would need to be at least 25 supporting votes and an 80% support ratio over a discussion of at least a week. But maybe there are other options to explore here. :* As there are only 8 local admins, you could instead use the deleterevision tool to hide the list of participants from those pages from public view. If this poses too great a risk, then maybe you could also provide the stewards with a list of usernames to suppress on a weekly or monthly basis. We have the capacity to address such requests. :* It may be possible to develop a technical solution to hide names in histories on certain pages. However, this likely will not come quickly. :* You could also restrict editing on those pages. Either full protection so only admins can edit, or you could introduce a new level of protection and assign editing permissions to those pages on a case-by-case basis. You could also restrict editing to specific alternate accounts that are not connected to the main account, so you could update the page in more anonymity. Any of these actions would reduce the number of accounts that may be targeted by state action. : I raise these options as the status quo of having one oversighter isn't a good solution for security either. What if something happens to him, or he even needs to step away for a short while? A secure system cannot have a single point of failure. [[Удзельнік:Ajraddatz|Ajraddatz]] ([[Размовы з удзельнікам:Ajraddatz|размовы]]) 16:40, 8 красавіка 2026 (+03) ::Hi! In our conversations we conclude, that we have no capacity right now to quickly and efectively make a vote with 25 votes for an oversighter + we have problems with candidates and trust for new users. We need a way to instantly hide edits on some pages, cause even when an edit is visible for a moment, it can be monitored if needed by Belarusian and other connected authorities. Hope we should not explain how dangerous this is in our circumstances and that there is a lot of unsertanty right now in the community. We were not prepared for this disabling of the {{u|Wizardist}}'s oversight rights suspension, while he did all automatisations. Also, the usage of deleterevision brings some more danger for those users, who have corresponding rights (admins). Right now I proposed to give admin rights to my bot to partly bring back automatisation, but still it is a flaw in the core of the engine. There is virtually no sense to hide it all manually and there is too much work to do even though. I guess authorities already have bots that watch relevant pages to store data, who edit them. It is easy to implement, and we are fortunate if it is not happened yet. People from Belarus will not actively involve in those discussions to not bring attention of authorities. We are now in pretty hard situation. ::I think, we'll now try to work with bot, restrict editing on some pages and make some notices to use temporary accounts. But still it does not eliminate all risks. ::Also, regarding the proposition with adding a steward, there is also a request to form a proposal of experienced candidates, so we can discuss those candidates and ensure, that those people are not connected with Belarusian, Russian or any other regime, so there will be trust. So the decision to give such right to a steward on our wiki should be also somehow include our opinion, but without such a big threshold of 25 votes or so. Please consider, that people, that live in Belarus, or sometimes visit this country, will likely not participate in such discussions, which are the most of the users here, I guess. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:11, 13 красавіка 2026 (+03) :::{{ping|Plaga med}} Regarding the suggestion to add a steward; the stewards have discussed and concluded that as long as the community is OK with the temporary compromise, no formal request for oversighter rights will be needed (and Wizardist's oversight flag can be restored). It's what we can do for the community at the moment under current circumstances, and we'd be happy to make it that way if that's what the community wants. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 11:17, 16 красавіка 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:EPIC|EPIC]]: yes, I think, that it will be a very good solution, but still there's an issue of trust. We need to approve the concrete person, that will be added here, so there will be less doubt, that the person will be somehow affiliated with Russia, Belarus, or any other similar regime. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:33, 16 красавіка 2026 (+03) :::::A bit late of a response, but I'd like to note that none of the stewards reside in or have any affiliation with Russia or Belarus. The NDA agreement signed by us also does not permit any users located in such regions to sign, so none of us are at risk in that end. That being said, how the community wants to take this forward is up to you. [[Удзельнік:EPIC|EPIC]] ([[Размовы з удзельнікам:EPIC|размовы]]) 22:27, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэтак, як сцюарды зрабілі таксама не робіцца: узялі агалілі ўвесь праект, без якога-небудзь папярэджання, нават адмінаў. Сцюарды так хваляваліся за бяспеку, што сёння ўсе старонкі БелВікіпедыі, якія былі раней схаваныя, цяпер адкрытыя толькі па прычыне таго, што ўдзельнікі [[Удзельнік:Mienski|Mienski]] і [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] "год бяздзейнасці" [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:03, 13 красавіка 2026 (+03) == Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter) == Вітаю, шаноўнае спадарства! Атрымаў ліст ад Нэйтана з каманды Trust & Safety Фонду Вікімедыя адносна важных змен у палітыцы бяспекі, якія непасрэдна тычацца нашага раздзела. Ніжэй падаю пераклад асноўнай часткі яго паведамлення:<br /><br />«Зараз уводзіцца абавязковая двухфактарная аўтэнтыфікацыя для карыстальнікаў з функцыямі чэк-юзера і рэвізора. Гэта закранае be.wikipedia.org, бо на дадзены момант у праекце ёсць толькі адзін актыўны рэвізор. Згодна з глабальнай палітыкай ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy Oversight Policy]), у праекце павінна быць альбо як мінімум два актыўныя лакальныя рэвізоры, альбо ніводнага. Улічваючы спецыфіку выкарыстання функцыі рэвізора ў беларускай Вікіпедыі, гэта асабліва важна. Калі супольнасць зможа абраць новага рэвізора, які адпавядае крытэрыям, гэта вырашыць праблему»<br /><br />Калі ў нас не будзе другога рэвізора, супольнасць можа страціць лакальны доступ да гэтай функцыі. Гэта значыць, што для выдалення прыватнай інфармацыі або паклёпу прыйдзецца кожны раз звяртацца да глабальных адміністратараў/сцюардаў, што за марудзіць працэс. У нашых рэаліях магчымасць хутка схаваць канфідэнцыйныя даныя з’яўляецца крытычна важнай для бяспекі ўдзельнікаў.<br /><br />Я вылучаю сваю кандыдатуру на гэтую пасаду і ніжэй дам спасылку на заяўку на старонцы [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара]]. Аднак, калі супольнасць не захоча бачыць мяне ў гэтай ролі, я здыму сваю кандыдатуру на карысць іншага чалавека, таму, калі ласка, выкажыцеся па гэтым пытанні. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:10, 4 красавіка 2026 (+03) : [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы Oversight для ўдзельніка MocnyDuham|Стварыў запыт]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:41, 4 красавіка 2026 (+03) ::Запрашаю да галасавання, інакш праект пазбавіцца рэвізораў увогуле! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Plaga med]], калі ''праект пазбавіцца рэвізораў'', гэта будзе кепска, на вашу думку? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 7 красавіка 2026 (+03) ::::калі нам трэба схаванне гісторыі артыкулаў, то безумоўна. Я лічу, што абавязкова трэба [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:52, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: але ж адміністратары й так маюць патрэбныя інструменты, ну не такія магутныя канешне, але цалкам прыдатныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:46, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::Хто гэта будзе рабіць рукамі, калі запыты на дадаванне ў спіс могуць тыдзень вісець не здзейсненыя? І прагляд мяккага схавання даступна на парадкі, так, на парадкі большай колькасці людзей, са слабейшымі правамі. Трэба вяртаць як было. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Добра было б абраць яшчэ пару адміністратараў. Таксама вікірэдактары маюць адказана ставіцца да таго, пра што пішуць. Бо пакуль маецца спакуса заліваць які заўгодна кантэнт і адразу гісторыю правак хаваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: У самым горшым выпадку можна будзе напісаць бота, які аўтаматычна будзе хаваць версіі для пэўных старонак. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:44, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::Я думаю, можна пераключыцца на звычайнае хаванне пакуль – гэта можна зрабіць. Прызнаю, што мой дызайн быў не зусім [[:En:Fail-safe#Fail safe and fail secure|fail-secure]]. Трэба? — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 23:08, 17 красавіка 2026 (+03) == Пра блакіроўку былога адміністратара == На вялікі жаль, прыходзіцца выдаваць перманентную блакіроўку ўдзельніку са шматгадовым стажам, былому адміністратару з вялікім унёскам у праект. Лічу вартым асобна напісаць пра гэты выпадак, бо гэта таксама прэцэдэнт для нашага раздзела ўвогуле, і такія выпадкі могуць паўтарацца ў будучыні. У Вікіпедыі агулам падобная сітуацыя адбываецца не першы раз. На рускім раздзеле ёсць [[:ru:ВП:Казино|паказальная эсэ пра гэта]]. Тут я дзейнічаў з падобнай логікі як у эсэ. Разам са штогадовым унёскам удзельнік {{u|JerzyKundrat}} вядомы неаднаразовым удзелам у канфліктах і парушэннем этычных паводзін, меў некалькі блакіровак, апошняя з якіх была ў жніўні 2022 года. У той жа час, пытанне блакіроўкі падымалася няраз і, як я разумею, адміністратары часта вырашалі замінаць канфлікты, каб не пазбаўляцца актыўнага ўдзельніка. Апошнім часам удзельнік перайшоў усе магчымыя межы дазволенага, пачаў яшчэ больш дзёрзка і некультурна выказвацца ў дыскусіях, стаў агрэсіўна кідацца на новых удзельнікаў (прыклады: [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Булінг_новых_удзельнікаў|1]][[Размовы:Ribodon#Машынны_пераклад|2]]), цкаваць іх, а некалькі месяцаў таму ўвогуле [[Вікіпедыя:Запыты да адміністратараў#Пагрозы_ад_JerzyKundrat|перайшоў да прамых пагрозаў]]. Спробы растлумачыць удзельніку праблему ў ягоных паводзінах прадпрымаліся, але кожны раз удзельнік адмаўляў сваю вінаватасць і лічыў свой унёсак важнейшым за адэкватную камунікацыю. Найлепшай ілюстрацыяй з’яўляецца [[Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#Апошняе_папярэджанне_перад_блакіроўкай|рэакцыя ўдзельніка на папярэджанне пра блакіроўку]]. Такія паводзіны не могуць лічыцца дапушчальнымі ў аніводным раздзеле Вікіпедыі і ў любым супольным праекце ўвогуле, нават самым маленькім. Дадзеную блакіроўку я лічу не толькі сваім абавязкам, як адміністратара, які хоча даваць нашай супольнасці развівацца, але таксама і прыкладам на будучыню. Я перакананы, што праект не можа развівацца ў атмасферы знявагі, пагроз, абраз, якія разбураюць супольнасць. Якім бы вялікім не быў унёсак асобнага ўзятага ўдзельніка, такія ягоныя паводзіны робяць больш шкоды праекту, а патуранне такім удзельнікам, «замінанне» сітуацыі, калі такі ўдзельнік не мае аніякіх санкцый за свае хамскія і ганебныя паводзіны, кідае цень на ўвесь праект і адштурхоўвае новых удзельнікаў. Блакіроўку на год ці яшчэ на нейкі перыяд я палічыў непрапарцыянальнай паводзінам удзельніка, асабліва з улікам папярэдніх блакіровак, таму блакіроўка не мае тэрміну. Гэта рашэнне не было лёгкім, але рана ці позна яго трэба было прыняць. Я хачу, каб і ў будучыні іншыя адміністратары рабілі ўсё магчымае, каб падобных сітуацый не паўтаралася і каб [[ВП:ЭП]] не была проста старонкай у Вікіпедыі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:26, 31 сакавіка 2026 (+03) : У дадзеным выпадку дзеянні празмерныя. Заблакаваны ўдзельнік зрабіў значны ўнёсак у праект. Меркаванне, што ўдзельнік прыносіць "больш шкоды праекту, чым карысці" неабгрунтаванае — прааналізуйце больш уважліва ўнёсак удзельніка. Нават пасля адказу ад правоў адміністратара па вядомых прычынах удзельнік працягваў дапамагаць праекту, рабіў вялікі ўнёсак па яго развіцці. Цытую галоўную выснову эсэ, на якое вышэй спасылаліся: "Вікіпедыя адмаўляецца ад унёска, які маглі б унесці бестэрмінова заблакаваныя... [калі] : іх унёсак не апраўдвае шкоду ад іх прысутнасці.". : Максімальна магчымым дзеяннем у дадзеным выпадку магло быць блакаванне на 1 год. Аднак цяпер з-за неправамернага блакавання трэба вяртаць сітуацыю да пачатку неправамерных дзеянняў, гэта значыць — знімаць блакаванне. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:28, 1 красавіка 2026 (+03) ::а дзе мы маем крытэрыі, па якіх асабістыя пагрозы і паслядоўнае парушэнне этычных паводзін вяло да 1 года блакіроўкі? Таксама дзе напісана пра змякчальныя абставіны ў залежнасці ад унёску? Як вы ацэньваеце правамернасць? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:49, 1 красавіка 2026 (+03) : Я {{Супраць}} выкарыстання бестэрміновых блакіровак ва ўсіх выпадках, калі ўклад удзельніка не зводзіцца выключна да вандалізму. У дадзеным выпадку лічу, што блакіроўкі на суткі была б цалкам дастаткова. Ва ўдзельніка тысячы правак штомесяц на працягу многіх гадоў, адпаведна наяўнасць у яго блакіроўкі некалькі гадоў таму не павінна выкарыстоўвацца ў якасці аргумента для ўжывання адразу блакіроўкі на больш доўгі тэрмін. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 13:56, 1 красавіка 2026 (+03) ::Калі ласка, растлумачце, як вы ацэньваеце велічыню санкцыі адносна зробленага ўдзельнікам, а таксама якая прапорцыя ўнёску як мусіць змякчаць санкцыю. Адныя кажуць пра неадкладнае зняцце блакіроўкі, другія пра блакіроўку на адзін дзень, адныя пра блакіроўку на год. Я не бачу тут сістэмнасці, нейкай формулы не выводзіцца. Мне, як адміністратару, у гэтай сітуацыі, хочацца зразумець, як мы мусім дзейнічаць у такіх сітуацыях і што думае супольнасць у цэлым. Мы мусім мець хоць нейкія мінімальныя працэдуры. Пакуль што я бачу досыць хаатычную сумесь пачуццяў, боязі за будучыню праекта, адвольную трактоўку правіл. Не адмаўляю, што падобнае ідзе і з майго боку. Я лічу, што нельга сітуацыю з удзельнікам пакідаць як ёсць, што ёсць праблема. Давайце ад гэтага пачнём, сфармулюем, ці ёсць праблема, і ў чым яна заключаецца. Пакуль што я бачу, што нібы большасць удзельнікаў дыскусіі нейкую праблему бачаць, але пераважна не згодныя з маім рашэннем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:38, 2 красавіка 2026 (+03) : Удзельнік, які ў Беларускай Вікіпедыі з мая 2007 года, які займае 4 месца сярод вікіпедыстаў паводле агульнага ўнёска за ўсю гісторыю Беларускай Вікіпедыі, які шмат гадоў быў адміністратарам Беларускай Вікіпедыі, заслугоўвае асобых адносін. Вы, сп. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]], узялі на сябе залішняе ў вырашэнні гэтага пытання. Пытанне пра ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] неабходна было выносіць на агульнае абмеркаванне як і санкцыі за парушэнні з яго боку. : Я {{Супраць}} бестэрміновага блакавання ўдзельніка [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] і патрабую разблакаваць яго. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:13, 1 красавіка 2026 (+03) :{{За}}, падтрымліваю блакіроўку. Удзельнік год за годам «напрацоўваў» на гэты крок. Ён бачыў сваю беспакаранасць і верыў да гэтай пары ў яе ўніверсальную моц. Маўляў, магу прыніжаць, магу абражаць, магу блакаваць на правах адміна, але супольнасць нічога са мной не зробіць, бо я «зрабіў значны ўнёсак у праект» і гэтым унёскам буду заўсёды прыкрывацца. Я працавала шмат у якіх моўных разделах Вікіпедыі, сведчу, што ніякі «ўнёсак» не можа быць апраўданнем стварэння таксічнага асяроддзя. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 18:07, 1 красавіка 2026 (+03) :{{Супраць}} Эсэ не правіла, ёсць там і іншыя эсэ ([https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%BE_2 1], [https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA 2]). Працэдура па [[ВП:ВК]] не была выкананая, бестэрміновая блакіроўка без абмеркавання ўнутры супольнасці - гэта злоўжыванне правамі адміністратара. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:21, 2 красавіка 2026 (+03) :: Правіла аб магчымасці бестэрміновай блакіроўкі [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%87%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7,_%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7_%D1%96_%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%96%D1%96#%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B7%D1%8B ёсць]. Пагрозу дэанамізацыяй можна трактаваць як "Дзеянні, у выніку якіх іншы ўдзельнік Вікіпедыі можа трапіць пад пераслед паводле палітычных матываў з боку ўрада", таму злоўжывання правамі адміністратара я тут не бачу. Іншае, што сама старонка з'яўляецца перакладам з іншай мовы і разыходзіцца з сённяшнімі прынцыпамі беларускай Вікіпедыі плюс у нашым выпадку занадта шмат якія дзеянні можна падвесці пад гэты пункт правіла. Таму я прапаную разблавакаваць удзельніка і выдаліць з правілаў альбо перапісаць фразу "Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа неадкладна атрымаць блакаванне, на працяглы тэрмін або назаўсёды, без папярэджання і папярэдняга абмеркавання." --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:54, 2 красавіка 2026 (+03) :::"Удзельнік, які дазваляе такія пагрозы, можа '''неадкладна''' атрымаць блакаванне..." - калі ў кастрычніку не заблакавалі, то зараз блакаваць бестэрмінова менавіта за гэта пазнавата. Сумарна ацэньваць баланс ўнёску і шкоды на сёння не павінен асобны адміністратар. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 2 красавіка 2026 (+03) :::Правіла можна асобна абмеркаваць, я б усё ж не выдаляў цалкам гэты пункт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:21, 2 красавіка 2026 (+03) ::адносна невыканання ВП:ВК, нібыта збольшага выкананы акрамя абмеркавання на форуме, якое цяпер вядзецца постфактум. Як адзначылі вышэй, цяжка ацаніць, ці ёсць гэта злоўжываннем, бо ўдзельнік ужо напрацаваў сабе на блакіроўку. Можа выглядаць збоку гэта ўсё спантаннай няўзважанай блакіроўкай. Мяне да рашучых дзеянняў падштурхнула тое, што я пабачыў, як удзельнік паслядоўна стаў кідацца на новых удзельнікаў, што на мой погляд нясе сур’ёзную шкоду праекту. Не кажучы ўжо пра тое, што атмасфера ў праекце становіцца нездаровай ад таго, што стары канфлікт з асабістымі пагрозамі заставаўся без вырашэння і падвіс у паветры. Атрымліваецца, што для нашай супольнасці важней адзін вельмі актыўны ўдзельнік, чым нармальная камунікацыя, бяспека іншых удзельнікаў і магчымасці росту новых удзельнікаў. Мне напрашваецца такая выснова, але падазраю, што на самай справе ўсе бачаць у гэтай сітуацыі праблему. Таму я не разумею патрабаванні неадкладнага зняцця блакіроўкі, вярнуць усё, як было раней. Я неаднаразова звяртаўся да ўдзельнікамі з просьбамі змякчыць тон, указваў на праблему. Праблемы ўдзельнік не бачыў. Нам патрэбна канкрэтызацыя правіл і працэдур. Я не веру, што ўдзельнік выправіць сваю лінію паводзінаў. Але таксама лічу, што праблема не толькі ў канкрэтным удзельніку, але і ў нас. Чамусьці для нас унёсак аднаго ўдзельніка абяляе яго цалкам і робіць яму імунітэт да санкцый, якія прымяняюцца да іншых удзельнікаў. Вось пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] выслаў пару старонка, у Казіно 2 гаворка пра нязначныя парушэнні, у Філасофіі блакіровак пра сістэматычныя парушэнні, якія супярэчаць прынцыпам Вікіпедыі. Ці тут падобная сітуацыя? Мне здаецца, што чалавек сістэматычна, на роўні з вялікім адміністрацыйным унёскам, займаецца досыць сур’ёзнай шкодніцкай дзейнасцю, якая разбурае нашу супольнасць і якая патрабуе ўмяшальніцтва. Этыка паводзінаў з’яўляецца адным з [[ВП:5С]], якім мы чамусьці грэбуем. Можа тады трэба прыбраць гэты слуп, раз ён для нас нічога не значыць? Пытанне, вядома, рытарычнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:30, 2 красавіка 2026 (+03) :::Давайце пакуль што адставім убок пытанне канфліктнасці і этычнасці заблакаванага ўдзельніка і пагаворым пра факт перманентнай блакіроўкі. Ён быў здзейснены асабіста Вамі без абмеркавання з супольнасцю адразу пасля выпада удзельніка ў Ваш бок. Такім чынам, у першую чаргу блакіроўка выглядае як помста за паводзіны датычныя Вас, а не як абарона супольнасці. Гэта вельмі небяспечны прэцэдэнт. Атрымоўваецца, што адміністратар можа без аніякіх абмеркаванняў ані з іншымі адміністратарамі, ані з супольнасцю, выдаць бан пасля асабістага канфлікта, падсабраўшы доказаў з мінулага. У гэтай сітуацыі Вы ўжо не адміністратар, які клапоціцца пра праект, а ўдзельнік канфлікта, які выкарыстаў для вырашэння канфлікта правы адміністратара. Ды й яшчэ і выдаўшы перманентны бан! У гэтай сітуацыі блакіроўку можа мог бы выдаць іншы адміністратар, не зайдзейнічаны ў канфлікце, але аніяк не Вы. Таму не трэба спасылак на пяць слупоў, Вы парушылі этыку, маючы ролю адміністратара, і гэта дакладна злоўжыванне правамі адміністратара. :::Далей, калі абмеркаванне на форуме вядзецца пастфактум, значыць парадак ВП:ВК не выкананы. Вы не далі удзельніку магчымасці паўдзельнічаць у гэтай дыскусіі. Ці ўдалося б знайсці кансэнсус з удзельнікам, улічваючы яго папярэднія паводзіны, вырашаць не Вам. Пакуль што гэта выглядае як спроба пераканаць супольнасць у неабходнасці здзейсненага крока пастфактум. :::Я згодны з удзельнікам @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], што зараз трэба зняць блакіроўку як неправамерную. Потым, калі ласка, давайце асобна абмяркуем паводзіны заблакаванага ўдзельніка. Калі ў выніку гэтых абмеркаванняў супольнасць прагаласуе за блакіроўку, толькі ў тым выпадку блакіроўка будзе правамернай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:14, 3 красавіка 2026 (+03) ::::калі мы лічым, што форум — гэта выключна гэтая старонка, то тады так, вы абсалютна маеце рацыю, я паспяшаўся з блакіроўкай. Таксама я не ўлічыў, што гэта збоку магло выглядаць як асабістая крыўда, хоць асабіста я прывык да стылю камунікацыі ўдзельніка і не трымаю крыўды, мяне турбуе тая сітуацыя да блакіроўкі, якую я ўжо апісаў вышэй. Адказ удзельніка пасля папярэджання я трактаваў як правакаванне канфлікту пасля папярэджання. Як можаце пабачыць раней у маёй камунікацыі з удзельнікам, я заўсёды намагаўся канструктыўна весці дыскусію, спрабаваў вырашаць іншыя канфлікты як медыятар. Таму я ў дадзеным выпадку як раз сябе і палічыў трэцяй асобай, не зацікаўленай у блакіроўцы з-за нейкіх асабістых прэтэнзій, таму і вынес папярэджанне ўдзельніку. Далей, я ўжо пагаджуся, што паспяшаўся. Заўважу, што ВП:ВК — гэта досыць кароткае правіла, з досыць шырокай фармулёўкай, з якой наўпрост не вынікае, што яна тычыцца таксама і блакіроўкі з боку адміністратара. Мы ж не выносім на абмеркаванне ў форуме кожную кандыдатуру на блакіроўку, часта блакіроўка ідзе пасля абмеркавання на асабістай старонцы, або ў [[ВП:Запыты да адміністратараў]], а абмеркаванні пра гэтага ўдзельніка ўжо былі. Я больш кіраваўся больш канкрэтнымі [[ВП:ЭП]], [[ВП:НАПА]], [[ВП:НЧП]]. Тэрміну даўніны ў нас тут нібыта няма, таму я вырашыў, што лепш позна, чым ніколі, тым больш, што ўдзельнік працягвае паказваць, што не зразумеў хібнасці сваіх паводзінаў, а супольнасць сваім ігнараваннем гэтага нібы ўхваляе такую мадэль паводзінаў. Таму яшчэ раз падкрэслю, што калі вы кажаце пра парушэнне працэдур, я іх не бачу. У нас проста няма выразна прапісаных працэдур для такіх выпадкаў, таму цяжка сказаць, што я таксама нешта выразна парушыў, толькі калі мы не лічым, што кожную кандыдатуру на блакіроўку трэба выстаўляць на абмеркаванне на гэтай старонцы, чаго ніхто не робіць. Можа я ў нейкім сэнсе выходжу за такое шырокае паняцце як «здаровы сэнс» або прапарцыйнасць пакарання зробленаму, але мне здаецца, што варта на будучыню такія рэчы недзе больш выразна прапісаць, каб гэта не вітала ў паветры. Мая мэта тут не сабраць нейкую колькасць галасоў за і замяць справу, але выпрацаваць нейкі выразны кансэнсус адносна такіх выпадкаў і патэнцыйна палепшыць нашу нарматыўную базу. ::::Я магу пагадзіцца, што варта бы даць і ўдзельніку выказацца на гэты конт, таму я яго разблакаваў. Але не хачу спыняць нашу дыскусію. Мы мусім выпрацаваць нейкі кансэнсус а не проста «понять-простить». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:21, 3 красавіка 2026 (+03) :::::Дзякуй за разблакіроўку. Гэта правільны крок для вырашэння бягучай сітуацыі. :::::Я згодны, што правілы блакіровак і вырашэння канфліктаў патрабуюць дапрацоўкі, паспрабую нешта падрыхтаваць для абмеркавання пазней. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:50, 4 красавіка 2026 (+03) : {{За}}. Добрая навіна, мінус {{Абраза|адно мурло}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Счастливое число|Счастливое число]] [[Размовы з удзельнікам:Счастливое число|(размовы)]]</font> 09:37, 2 красавіка 2026 (+03) :Унёсак [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] быў вельмі карысным і мог бы быць такім яшчэ, неймаверна шкада. І без сцяга ён закрываў многія адміністрацыйныя функцыі, якія цяпер завіснуць. Факт таксама ў тым, што каб сустракацца з ім у праўках часта трэба было мець тоўстую скуру, якая мала ў каго ёсць. Раней былі асобныя едкія выказванні, двухсэнсоўныя запісы ў апісаннях змен, а ў апошнія гады такое стала стылем. Усе перажываем не самыя спакойныя часы, што тут казаць. Трэба было нешта рабіць з гэтым, на пераконванні, прынамсі настолькі груба не выказвацца, ён не рэагаваў, гэта яўныя і частыя парушэнні ВП:ЭП. Наўрад ці я за вечную блакіроўку, але немагчыма заблакаваць на паўшышачкі, як бы ні хацелася. Блакіроўка ж на год практычна роўная вечнай у гэтым выпадку. Пасля году вяртаюцца да ўдзелу практычна адны пацыенты Навінак як "таленавіты кантакцёр" або "валагодскі этымолаг". Ці стане ўдзел лагаднейшым, а калі стане, ці на карысць гэта будзе, зусім не факт. Часам узнікала такая думка, але ўзважыўшы +/- і розныя эмоцыі рука не ўзнімалася хоць бы на часовую блакіроўку. Пажывём -- дазнаемся. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:53, 2 красавіка 2026 (+03) : Асабіста ў мяне былі розныя этапы стасункаў з удзельнікам-ветэранам праекта. Нават мы адзін аднаго блакіравалі:) Блакіроўку патрэбна здымаць з-за неправамернасці яе, на першы погляд. І пачынаць абмеркаванне. Даць шанец удзельніку выказаць сваю пазіцыю на гэты конт. Іншым таксама патрэбна да гэтай сітуацыі падключыцца. Але ёсць некалькі Но... Удзельнік сам прапанаваў сябе заблакаваць. Прабачце, але ў сур'ёзнай дыскусіі можна было свой сарказм да сітуацыі не паказваць. Потым, ёсць прыклад прамой пагрозы іншаму ўдзельніку («дэанамізацыя»). І ўсё б нічога, але ў нашай сітуацыі, такія пагрозы гэта вельмі сур’ёзная праблема, што удзельнік, былы адміністратар, увогуле да такога прыйшоў. Ну і апошняе Но, гэта шматлікія двухсэнсоўныя выказванні ўдзельніка. Я асабіста, да іх прывык. Але новыя ўдзельнікі, разумею, сустракаюцца з такім упершыню і для іх гэта непрымальна, пра што яны неаднаразова яму казалі. «Апошні шанец», Я бачу выхад з сітуацыі такі: здымаем блакіроўку; слухаем пазіцыю ўдзельніка; калі ён пагодзіцца на культурныя паводзіны ў дыскусіях і адмовіцца ад сваіх саркастычных заўваг, то пакінуць яго ў праекце. Не, блакіроўка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 14:26, 3 красавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]], пачнем з таго, што ў мяне нікнэйм напрамую вытворны ад імя і прозвішча. Суб'ект, якому нібыты пагражала «дэанамізацыя», раскідваў яго хэштэгамі па форумах, каментуючы мае дзеянні ў праекце. На прапанову спыніць гэтыя дзеянні адказаў, што мае гаджэт, дзе подпіс пад каментам дадаецца аўтаматычна. На гэта яму было прапанавана самому не хавацца за «моцным» нікнэймам і прымераць сітуацыю на сябе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 3 красавіка 2026 (+03) ::: Але гэта не дае [[Удзельнік:JerzyKundrat|Вам]] ніякіх падстаў пісаць тое, што Вы напісалі. Ёсць адміны, да якіх можна было звярнуцца, калі ўдзельнік не разумее ў чым ён не правы. Ці маглі бы вы весці дыскусію з іншымі ўдзельнікамі (новымі, старымі) больш стрымана ў будучыні? Без сарказму, без едкіх выказванняў? Вось галоўныя пытанні, на якія мы шукаем адказ ад Вас. Таксама не хацелася б, каб удзельнік, які столькі гадоў знаходзіцца і працуе ў праекце, указваў у грубай форме новым удзельнікам, як правільна пісаць на мове, і што яго праца і не каштуе нічога, таму што гэта гугл транслэйт з іншага праекта. Мы ўсяго толькі хацім, каб Вы стрыманей вялі сябе. --[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]] 14:54, 4 красавіка 2026 (+03) :::: гугл транслэйт з іншага праекта не каштуе нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:16, 4 красавіка 2026 (+03) :як напісаў вышэй, я зняў блакіроўку, але з таго, што я бачу пакуль, я раблю выснову, што удзельніку цікава толькі абмеркаваць мае дзеянні, а не свае паводзіны. Я буду настойваць на вяртанні блакіроўкі ў тым ці іншым выглядзе. Прашу супольнасць выказвацца. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 красавіка 2026 (+03) :@[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], калі ласка, давайце паразмаўляем, хацелася б зразумець Вашую пазіцыю. Ваш унесак у праект вельмі каштоўны і многія з каментароў вышэй гэта пацвяржаюць. Асабіста мне было б вельмі шкада, калі б Вы сышлі з праекта ці былі заблакаваныя. Аднак нельга не заўважыць Ваш асабісты стыль у размовах. Я згодны з думкай, што Вашыя з'едлівыя каментары маглі адштурхнуць ад праекта недасведчаных удзельнікаў, а можа і дасведчаных таксама. Вось [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D1%9E_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=5049906 гэты каментар] сапраўды можна ўспрыняць як пагрозу, гэта ўвогуле нешта ўзроўню "пацаноў з раёна". Карацей, пэўныя Вашыя каментары сапраўды зневажаюць іншых удзельнікаў, гэта факт. :На спробы абмеркаваць Вашыя паводзіны і прапановы змяніць тон Вы рэагуеце рэзка і часам нават экстрэмальна рэзка, нібыта такой прапановай Вас неяк самога зняважылі. Чаму? Лічыце сябе вышэй за "новапрыбыўшых"? Лічыце, што стаж у праекце дае Вам індульгенцыю? Гэта не абвінавачванне, мне сапраўды хацелася б, каб Вы шчыра адказалі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:45, 4 красавіка 2026 (+03) :Лічу, такія блакіроўкі для сапраўды дзейных удзельнікаў — перабор. Супольнасць другасная, першаснае стварэнне энцыклапедыі. Як правіла, актыўныя ўдзельнікі «супольнасці» не ёсць актыўнымі рэдактарамі. Але і простыя абразы — гэта зашмат. Мяркую, абразы трэба спыняць і блакаваць на які-небудзь тыдзень, а потым глядзець далей. У нас рэдактарскае кола вельмі вузкае, патрэбны асаблівы падыход. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:28, 7 красавіка 2026 (+03) https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC&diff=5120393&oldid=5120388 --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 05:39, 4 красавіка 2026 (+03) : Мы сутыкнуліся з сітуацыяй, дзе велізарны досвед і працаздольнасць суправаджаюцца стылем камунікацыі, які разбурае супольнасць. Я перакананы, што ніякія тысячы правак не могуць быць апраўданнем для абраз або пагроз у бок іншых людзей. Прынцыпы Вікіпедыі кажуць нам, што этыка з'яўляецца такім жа важным слупам, як і якасць матэрыялу. Калі ветэран праекта дазваляе сабе таксічныя выпады або пагрозы, ён ставіць пад удар саму будучыню нашага раздзела, бо навічкі проста не захочуць заставацца ў такім асяроддзі. Разам з тым, я пагаджаюся, што бестэрміновая блакіроўка без папярэдняга кансэнсусу была занадта радыкальнай працэдурай. Дзякуй Plaga med, што разблакаваў Jerzy. Зараз, калі ўдзельнік разблакаваны, я прапаную не проста забыць пра канфлікт, а ўсталяваць выразныя рамкі для яго далейшай працы. Гэта павінен быць строгі выпрабавальны тэрмін з поўнай забаронай на любыя саркастычныя выпады ў бок калег. Любое наступнае парушэнне [[ВП:ЭП]] павінна цягнуць за сабой неадкладную блакіроўку, якая ўжо не будзе аспрэчвацца. Такі падыход дасць удзельніку магчымасць працягваць карысную працу, але пазбавіць супольнасць ад неабходнасці цярпець непрымальныя паводзіны. Мы павінны абараняць не толькі тэксты, але і культуру ўзаемадзеяння, без якой праект рана ці позна проста спыніцца ў сваім развіцці. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:47, 4 красавіка 2026 (+03) : ''выразныя рамкі для яго далейшай працы'' = ітэлектуальнае рабства, ха-ха. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:43, 4 красавіка 2026 (+03) :: Калі вы не будзеце ладзіць агрэсію і тролінг да іншых удзельнікаў - для мяне гэтага будзе дастаткова. Мне не важна, што было паміж намі, я прэтэнзіяў не маю, мы не зразумелі адзін аднаго. Прапаную так проста ў бок іншых людзей не рабіць. Што думаеце? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:46, 4 красавіка 2026 (+03) ::: ОК, а хто прэтэнзіі мае ў такім разе? Ну, наконт тролінгу, тут здэцца адвакаты ёсць, а пацярпелыя? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:56, 4 красавіка 2026 (+03) ::::мне здаецца "пацярпелыя" выказваліся ў іншых дыскусіях і яшчэ не раз выкажуцца, калі сітуацыя не зменіцца. Ёсць такая рэч як кансэнсус, у тым ліку адносна этычных паводзін і камунікацыі з навічкамі. Вы гэтага кансэнсусу не прытрымліваецеся. Патрабаваць выказвання вашых "ахвяр", тым болей навічкоў, не бачу неабходнасці. І калі адказваць на пытанне прэтэнзій, то вось прынамсі я маю выразную прэтэнзію, я бачу, як вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. Не хачу вас дэманізаваць ці штосьці такое, але вашыя паводзіны — прэцэдэнт, і на яго патрэбна адпаведна адпаведная рэакцыя для прадухілення падобных канфліктаў у будучыні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:28, 4 красавіка 2026 (+03) ::::: А я бачу, вашы паводзіны перашкаджаюць развіццю праекта. 1:1. Толькі ў вас сцяг адміна ёсць, у адрозненне ад мяне. Магу падказаць, якая існуе працэдура адмаўлення ад сцяга. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:43, 4 красавіка 2026 (+03) :::::: Спрэчка, якая стала нагодай для пажыццёвай блкіроўкі, вялася тут: [[Размовы:Ribodon]]. Не факт, што яна патрабавала нават мадэрацыі — як высветлілася, бакі самі знайшлі кансэнсус. Але ж [[Удзельнік:Plaga med]], які ў створаным летась уласнаручна [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Plaga_med|запыце па статус адміністратара]] казаў, што ''зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты'' і ''не злоўжываць паўнамоцтвамі'' тут разагнаўся напоўніцу, прыплёўшы цэлую шматгадовую гісторыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::я ўжо прааналізаваў свае дзеянні і зрабіў высновы. Пытанне да вас, ці прааналізавалі вы свае дзеянні. Пытанне да супольнасці, як мы мусім дакладна сябе паводзіць у такіх сітуацыях і на што мусім абапірацца. Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:14, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::: прыгадваючы звычаі і традыцыі БелВікі, блакіроўку на суткі-трое там было за што ўляпіць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 4 красавіка 2026 (+03) :::::::Мне было непрыемна атрымаць той адказ які я атрымаў першапачаткова, асабліва ўлічваючы што я не зразумеў што з гэтым рабіць. Рэальныя заўвагі па якім я ў выніку выпраўляў артыкул выцягнуў з вас @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]]. Калі б гэта не здарылася, я б хутчэй проста пайшоў пісаць іншыя артыкулы, а гэты пакінуў бы як ёсць праз неразуменне што канкрэтна з ім не так. Ну і ўвогуле не так я ўяўляў камунікацыю на вікі. [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 13:52, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::: [[Удзельнік:Observr1|Observr1]], пакінуць артыкул з наяўным шаблонам [[Шаблон:Машынны пераклад|Машынны пераклад]] — абсалютна нармальна для Вікіпедыі. Такіх [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:WhatLinksHere/%D0%A8%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:%D0%9C%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4 тут шмат]. Можна было й згаданы артыкул не выпраўляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:01, 5 красавіка 2026 (+03) :::::::::Сур'ёзна? Вы сапраўды прапануеце пакідаць машынныя пераклады як ёсць? Тое, што дагэтуль вялікая колькасць машынных перакладаў не даведзена да нормы, не дае падставы казаць, што так трэба і далей. Зразумела, што мы не ў ідэальным сусвеце і нейкая колькасць артыкулаў застанецца нізкай якасці, але ж прынамсі імкнуцца да меншай колькасці машынных перакладаў і лепшай якасці артыкулаў усё ж трэба. :::::::::Ну і [[ВП:ПЕР]], падаецца, тут на маім баку: :::::::::«...перакладаючы артыкул, стаўцеся да тэксту з такой самай пільнасцю і ўважлівасцю, як і да ўласнага арыгінальнага тэксту. Імкніцеся, каб перакладзены тэкст успрымаўся так сама натуральна, як арыгінальны беларускі тэкст артыкула.» [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:12, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Гэта не мая прапанова, гэта звычай БелВікі. [[Удзельнік:IshaBarnes]] выпраўляйце гэтыя артыкулы або выстаўляйце іх да выдалення, я падтрымаю абодва варыянты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:19, 6 красавіка 2026 (+03) ::::Тыя, хто сышоў, ужо за сябе не скажуць, але вышэй два галасы за Вашую перманентную блакіроўку, то іх Вы напэўна дапяклі. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Дапусцім, што гэтым асобам я не дазволіў разгуляцца ў БелВікі, атрымаць тут дармовы хостынг і трыбуну. Ну так, стала быць, дапёк. І гэта магу залічыць сабе ў актыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:05, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::Калі ласка, давайце падзелім форму і змест Вашых каментароў. Вы можаце быць абсалютна правы па змесце, але зараз ўсе пытанні да формы і ўсе прапановы датычацца менавіта змены формы. Вы можаце дазволіць сабе трохі менш сарказму і тролінгу ці гэта ўжо прынцыповая пазіцыя? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 00:32, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::: Пачынаць рэпліку з выразу кшталту "''Сур'ёзна?''", гэта няўдала па форме, як праяўленне сврказму выглядае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:45, 6 красавіка 2026 (+03) ::::::::Згодны, у будучыні буду больш уважлівы да праяў сваіх эмоцый. Але ўсё ж да [https://be.wikipedia.org/wiki/Размовы_з_удзельнікам:JerzyKundrat#c-JerzyKundrat-20260331133100-Plaga_med-20260331132300 Вашай рэплікі] "не ссы" па ўзроўні не дацягвае. Калі б Вы засталіся на ўзроўні "Сур'ёзна?", то зараз бы гэтай размовы не было. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:18, 6 красавіка 2026 (+03) :::::::: ''Пан @[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ужо выказаўся з ініцыятывай нешта нарыхтаваць, за што яму шчыры дзякуй''. І як, нарыхтаваў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:14, 27 мая 2026 (+03) :::::::::Падрыхтаванай прапановы яшчэ нажаль не маю. Але ідэя даволі простая: узяць за аснову [[:en:Wikipedia:Blocking_policy]] або [[:ru:Википедия:Блокировки]], пасля перакладу і дапрацоўкі пад нашыя патрэбы выставіць на абмеркаванне, каб прыняць як правіла. Калі ёсць ахвотныя заняцца, з радасцю падзялюся. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 28 мая 2026 (+03) :::::::::: Яшчэ працытую калегу: ''Ідэй у нас і саміх хапае, дзе б яшчэ рук набрацца.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:07, 28 мая 2026 (+03) :::::::::::[[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|Рукі знайшліся]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 05:07, 11 чэрвеня 2026 (+03) == Катэгорыі "... паводле алфавіта" == Падкажыце, у чым сэнс гэтага тлумачэння у катэгорыях кшталту [[:Катэгорыя:Народы і нацыянальнасці паводле алфавіта]]? У Вікіпедыі ўсе катэгорыі паказваюць артыкулы паводле алфавіта. Дзякуй. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 19:21, 28 лютага 2026 (+03) :Відаць — сэнс у тым, каб аддзяліць агульную катэгорыю з падкатэгорыямі (звычайна трэба прастаўляць у артыкул канкрэтную падкатэгорыю, а не агульнае нешта), нейкай структурай катэгорый, падвідамі, а можа нават і дадатковымі старонкамі ў іншых прасторах імёнаў ад звычайнага пераліку ўсіх на свеце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:39, 2 сакавіка 2026 (+03) ::Глядзі прыклад – [[:Катэгорыя:Банкі]]. Разумею, каб туды шлі артыкулы пра банкаўскую справу. Але гэтая катэгорыя ўжо належыць да [[:Катэгорыя:Банкаўская справа]]. А ў Банкі ідуць як некаторыя банкі, так і артыкулы вакол банкаўскай тэмы. ::Нейкі сэнс я магу бачыць, але не бачу, як ён выходзіць на практыцы. — [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]] <sup>[[Размовы з удзельнікам:Wizardist|г]] [[Адмысловае:Contributions/Wizardist|+у]]</sup> 13:12, 4 сакавіка 2026 (+03) == Заходнепалеская мікрамова == Заўважыў выпадкова дзіўную сітуацыю, што ў нас у артыкуле [[Заходнепалеская мікрамова]] інфармацыя пададзена вельмі некрытычна, вельмі тэндэнцыйна. Па-першае, сцвярджаецца што гэта літаратурная мова, але далей з тэксту вынікае, што быў адзін няўдалы праект кадыфікацыі ў 1980-1990-я гады, якія скончыўся нічым, бо няма ні літаратуры, ні медыя, ні арганізацый, якія б гэтую мікрамову развівалі ці падтрымлівалі. Па-другое, у лідзе «заходнепалескія гаворкі» чамусьці перасылаюць да артыкула [[Заходнепалескія гаворкі ўкраінскай мовы]], хоць з погляду беларускага мовазнаўства заходнепалескія гаворкі на тэрыторыі Беларусі далучаюцца да беларускай мовы. Такога артыкула не існуе ўвогуле, хоць пра заходнепалескія гаворкі беларускай мовы ёсць у профільных выданнях, і толькі загародскімі гаворкамі яны не абмяжоўваюцца. Фактычна заходнепалескія гаворкі беларускай мовы безпадстаўна падмяняюцца «заходняй мікрамовай», хоць апошняя мусці быць парасонавым тэрмінам, для гаворак на Падляшшы і Заходнім Палессі ў Беларусі і Украіне. Па-трэцяе, на поўным сур’ёзе прыводзяцца такія саманазвы як «яцвяжская мова» і «јітвјежа волода», без якога-небудзь тлумачэння, што прывязка палескіх гаворак да яцвягаў гэта плод хворых фантазій аднаго чалавека. Атрымліваецца не энцыклапедычны артыкул, а прасоўванне маргінальных тэорый праз Вікіпедыю. Трэба нешта вырашаць з гэтай тэмай. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:09, 20 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], чытай пра [[загародскія гаворкі]], беларускія да асновы асноў. Пра заходнепалескую мікрамову, дарэчы, артыкул ёсць у томе "Славянскія мовы", выдадзеным пад эгідай РАН, так што не лямантуй пачом зра. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:25, 20 лютага 2026 (+03) :: То бок, аўтарытэтныя крыніцы паказваюць гэтую з'яву ці то як гаворкі беларускай мовы, ці то як гаворнкі ўкраінскай мовы, ці то як мікрамову — каб развіваць тэму ў БелВікі ёсць адразу тры артыкулы, правіць якія можа кожны ахвотны. Рэч у тым, што Вікіпедыя паказвае шырокі погляд на з'явы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 20 лютага 2026 (+03) ::: Точна, акзваецца можна шчэ й артыкул [[Заходнепалескія гаворкі]] стварыць. Так, глядзіш, і сваю ўласную прастору ў БелВікі [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] займее. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:28, 22 лютага 2026 (+03) == [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] == Пералапаціў рэкамендацыі. Пастараўся пазбавіцца ад вады, захаваўшы сутнасныя рэчы. Як умеў, узгадніў з існай практыкай. Спадзяюся, што насуперак кансэнсусу не пайшоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 14 лютага 2026 (+03) == About the two locked administrators and the future of this project == Apologies for writing in English here, but please see [[Размовы пра Вікіпедыю:Пасольства#About the two globally locked administrators and the future of this project]]. Thanks. [[Удзельнік:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[Размовы з удзельнікам:Codename Noreste|размовы]]) 07:38, 6 студзеня 2026 (+03) == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 17:22, 20 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 22:45, 16 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:20, 18 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Tiven2240@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 00:01, 20 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Онлайн-семинар CEE Hub: Организация фотокампании Викимедиа – 21 февраля == [[Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] приглашает принять участие в онлайн семинаре из серии [[Wikimedia CEE Hub/Russian language events|мероприятий на русском языке]] на тему «Как организовать свою фотокампанию Викимедиа», который состоится 21 февраля, в субботу, в 15:00 UTC. Регистрация: [[Event:Как организовать свою фотокампанию Викимедиа]] - Meta-Wiki <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! == Помогите сформировать программу русскоязычной Вики-конференции! CEE Hub планирует онлайн-мероприятие в Зуме для русскоязычного сообщества Викимедиа. Конференция будет включать сессии по темам, которые интересны редакторам и участникам. Мы планируем сосредоточиться на технических темах, но нам важно услышать, что инетресно вам! Этот опрос поможет нам понять, какие темы наиболее актуальны и интересны сообществу. Мы планируем пригласить экспертов и работать совместно с техническими сотрудниками Фонда Викимедиа, чтобы предоставить новости и информацию из первых рук о инструментах и платформах Викимедиа. Конференция планируется на одну из суббот в мае 2026 года. Ваше мнение очень важно — пожалуйста, потратьте несколько минут, чтобы поделиться своими предпочтениями и предложениями: https://forms.gle/zAfSA64BzCb3qnHh9 <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30092539 --> == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|размовы]])</bdi> 14:15, 19 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:21, 31 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 20:11, 3 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ZI Jony@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 26 красавіка 2026 (+03) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> == Call for Community Candidates – Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 == ''Please help us and your community by translating this announcement into your language!'' Dear all, The [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026]] is currently underway. There are 4 seats allocated to community representatives. Community members are invited to nominate themselves as candidates for these seats. These positions will be filled through a vote by the CEE community. '''Eligibility criteria:''' * Candidates must be [[Meta:Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026/Eligibility|eligible voters]]: ** Have a Wikimedia account created before 18 December 2025 ** Have at least 300 edits between 18 December 2025 and 18 June 2026 ** Must not have been blocked between 18 March 2026 and 18 June 2026 * Must have participated in at least 2 of the last 3 [[Meta:Wikimedia CEE Hub/CEE Hub Status Meeting|CEE Hub Advisory Group meetings]] You can check your eligibility using the following tool: https://cee-sc-election.toolforge.org/ '''How to proceed:''' Candidates may nominate themselves or be nominated by others. If nominated by others, the candidate must explicitly accept the nomination before 18 June 2026. The candidate should create their nomination page and submit their candidacy [[Meta:Wikimedia_CEE_Hub_Steering_Committee_Election_2026/Nominations|here]]: Please also inform your communities about the election and encourage participation. Best regards,   Electoral Commission of Wikimedia CEE Hub Steering Committee Election 2026 --[[Meta:Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Meta:Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 13:00, 30 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Приглашение: Wiki Conference для русскоязычных участников (16 мая) == Здравствуйте, Мы хотели бы пригласить вас на Wiki Conference для русскоязычных участников — онлайн-мероприятие, проводимое при поддержке CEE Hub. Встреча состоится в субботу, 16 мая, в 12:00 UTC / 14:00 CEST (пожалуйста, проверьте ваше местное время: https://zonestamp.toolforge.org/1778932800). Вы можете зарегистрироваться заранее, чтобы получить ссылку для подключения: [[Event:Wiki_Conference_for_Russian-Speaking_Contributors]] Это мероприятие задумано как пространство для участников движения Wikimedia из разных стран, где можно обменяться знаниями, опытом и идеями, связанными с работой в русскоязычных сообществах. Оно открыто для всех редакторов проектов Wikimedia. Выступления приглашённых спикеров будут сопровождаться синхронным переводом на русский язык. Приглашаются все, кто заинтересован в обсуждаемых темах. В программе предусмотрены сессии, посвящённые техническим аспектам программного обеспечения Wikimedia, панельная дискуссия о редактировании Википедии в сложных условиях, а также обмен опытом по сотрудничеству с учреждениями GLAM и дополнительные выступления от представителей сообщества. Среди подтверждённых сессий: - Сохранение нейтральности в ненейтральной среде — дискуссия с редакторами из разных языковых сообществ (Basak Tosun, Amir Sarabadani, Batyrbek Alimzhanov, Mikheil Chabukashvili), модератор — Iglika Ivanova - Обмен успешными практиками развития GLAM-проектов — с участием Zana Strkovska (Wikimedia MKD) - Состояние программного обеспечения Wikimedia — с участием Marshall Miller (Wikimedia Foundation) Будем рады вашему участию. С наилучшими пожеланиями, <br>Команда CEE Hub <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30401520 --> == Wiki Loves Eurovision 2026 == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Wiki Loves Eurovision edit-a-thon logo 2026.svg|right|250px]] Hello everyone! You are invited to participate in the "[[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|Wiki Loves Eurovision]]" article writing contest, where our goal is to create new Eurovision-related articles in the CEE-language Wikipedia editions and improve existing ones. The contest will take place from May 10 to June 10, 2026, and prizes are available: * 1st prize: a voucher worth €60 * 2nd prize: a voucher worth €50 * 3rd prize: a voucher worth €40 * 4th–10th prize: a voucher worth €30 To participate in the contest and learn more, please visit [[meta:Wiki Loves Eurovision 2026|this link]]. --[[User:MHeidarzadeh-CEEhub|MHeidarzadeh-CEEhub]] ([[User talk:MHeidarzadeh-CEEhub|talk]]) 14:00, 16 May 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:MHeidarzadeh-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=30401522 --> == Доступна запись Вики-конференция для русскоязычных участников == Здравствуйте, Приглашаем вас посмотреть запись Вики-конференция для русскоязычных участников, которая состоялась 16 мая 2026. Во время конференции участники из разных сообществ делились опытом работы в непростых условиях, обсуждали вопросы цензуры, безопасности редакторов и подходы к оценке надёжности источников в странах с ограниченной свободой медиа. Это был очень открытый и содержательный разговор о том, как сообщества продолжают развивать проекты Викимедиа даже в сложных обстоятельствах. Также в программе были сессии о развитии языковых разделов Википедии в многоязычных странах, успешных GLAM-партнёрствах, работе с молодёжью через Instagram и TikTok, а также примеры регионального сотрудничества и поддержки между сообществами. Большинство сессий проходило на английском языке с синхронным переводом на русский. Запись доступна в обеих языковых версиях. Если вам интересны темы развития сообществ, международного сотрудничества, работы в сложных условиях или просто хочется услышать разные перспективы из региона — рекомендуем найти время и посмотреть запись. Вики-конференция для русскоязычных участников (пароль:5s20@BJ6): https://us06web.zoom.us/rec/share/vRx-DOpGo_zhW6mdoWzOcuM99agcX-VGHhKl2MA9gMxH-_bH0R5jAoc035Ts2FIr.OyhTpsvbH61fqfXh С наилучшими пожеланиями, <br>Каро <!-- Message sent by User:KGruszczyk-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub_(Russian_events)&oldid=30591666 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:06, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-05-28_Wikipedias&oldid=30597357 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 20:14, 27 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|размовы]])</bdi> 20:11, 23 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 16:29, 25 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> 6jdcjezlq7pth8zs3co0zradf50y4cu Ледэрын 0 739529 5161388 4500490 2026-07-06T01:10:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161388 wikitext text/x-wiki '''Ледэрын''' (ад {{Lang-de|leder}} — скура) — матэрыял для {{нп3|Пераплёт|пераплётаў|ru|Переплёт}} на тканевай або папяровай асновах, які імітуе [[Скура (матэрыял)|скуру]]. У адрозненне ад [[каленкор]]у ледэрын вадастойкі, мае глянцавую паверхню з малюнкам. == Віды ледэрына == === Ледэрын на тканевай аснове === Ледэрын, для вытворчасці якога выкарыстоўваецца баваўняная тканіна. Сама тканіна можа быць адбеленай, суровай або фарбаванай. Звычайна для гэтай мэты ўжываецца [[міткаль]], або падобная яму, але больш дарагая тканіна. На сподні бок тканіны наносіцца пласт [[крухмал]]ьнага грунту, а правы бок пакрываецца эластычнай плёнкай, якая імітуе скуру. У ледэрына маркі А ў якасці пакрыцця выкарыстоўваецца [[нітрацэлюлоза]], у якую дадаюць пігмент, напаўняльнік і пластыфікатар. Ледэрын маркі Б мае {{нп3|Поліаміды|поліаміднае|ru|Полиамиды}} пакрыццё. Ледэрын на тканевай аснове трывалы на выціранне і разрыў, стойкі пры выгібах, добра ўспрымае цісненне пераплётнай [[фольга]]й і [[Шаўкаграфія|трафарэтны друк]], але дрэнна — друк пераплётнымі фарбамі. Для павелічэння трываласці павярхоўнага пласта на ізаляцыі, павышэння якасці ціснення фальгой і друку фарбамі, а таксама для з’яўлення магчымасці друку пераплётнымі фарбамі выкарыстоўваецца дадатковае аздабленне пакрыцця поліамідным лакам. Ледэрын на тканевай аснове досыць жорсткі і грубы. Гэты недахоп ледэрына асабліва прыкметны, калі ў такой вокладцы выпускаюцца выданні невялікага фармату або невялікага аб’ёму. Іншы недахоп ледэрына — дарагоўля. === Папяровы ледэрын === Папяровы ледэрын вырабляецца, адпаведна, на папяровай аснове, якая пакрываецца нітрапаліамідным пластом і поліамідным лакам. Такі ледэрын досыць трывалы на разрыў і выціранне. Таксама, у параўнанні з ледэрынам на тканевай аснове, папяровы ледэрын больш танны. Аднак ён больш чым у шэсць разоў менш устойлівы да залому (не больш за 300 падвойных перагібаў), таму пераплётныя крышкі з папяровага ледэрына хутка ламаюцца ў месцах выгібу. Звычайна папяровы ледэрын выкарыстоўваюць для старонак складовай пераплётнай крышкі, а карэньчык робяць з тканіны. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://obzor.com.ua/dtp/book-design/index.html Добкин С. Ф. Оформление книги. Редактору и автору. 2-е издание, переработанное и дополненное. — М.: Книга, 1985] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120318221246/http://obzor.com.ua/dtp/book-design/index.html |date=18 сакавіка 2012 }} — см. главу [http://obzor.com.ua/dtp/book-design/book-design-11-3.html Переплётные и обложечные материалы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090509202058/http://obzor.com.ua/dtp/book-design/book-design-11-3.html |date=9 мая 2009 }} * [http://pechatnick.com/analitika/articles/index.phtml?id=168 Михеева О. Переплёт — дело тонкое…] // журнал «Печатный бизнес», 10 августа 2006. * [https://web.archive.org/web/20080122140407/http://old.osp.ru/publish/2000/03/042.htm Тереньтев И. Книжная мода на все сезоны: переплётные материалы] // Publish, #03, 2000. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-05-21}} [[Катэгорыя:Матэрыялы]] [[Катэгорыя:Пераплётная справа]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 33zqkumi5v47ds2e8malw2wbi4bwdss Дзмітрый Васільевіч Дзятко 0 741537 5161460 5158973 2026-07-06T08:51:24Z ~2026-38555-18 170771 /* Навуковае прадстаўніцтва */ 5161460 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Навуковы кіраўнік = П. А. Міхайлаў, В. Д. Старычонак | Вядомыя вучні = С. У. Шахоўская, В. М. Лухверчык }} '''Дзмітрый Васільевіч Дзятко''' ({{ВД-Прэамбула}}) − беларускі мовазнавец і педагог. [[Доктар філалагічных навук]] (2023), [[прафесар]] (2023). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] (БДПУ) у 2003 годзе. Спецыяліст у галіне беларускай мовы і літаратуры, сусветнай і айчыннай культуры. Вучыўся ў [[Павел Аляксандравіч Міхайлаў|П. А. Міхайлава]], [[Эвеліна Данілаўна Блінава|Э. Д. Блінавай]], [[Н. В. Гаўрош]], [[Алесь Каўрус|А. А. Каўруса]], [[М. С. Яўневіч]]а, [[Т. М. Трыпуціна]]й, [[Аляксей Уладзіміравіч Рагуля|А. У. Рагулі]], [[Леанід Міхайлавіч Лыч|Л. М. Лыча]], [[І. Р. Углік]]а, [[Уладзімір Аляксандравіч Васілевіч|У. А. Васілевіча]]. Выпускнік аспірантуры БДПУ (у форме саіскальніцтва, 2007) і дактарантуры БДПУ (2021). Тэма кандыдацкай дысертацыі: «Фарміраванне і склад беларускай матэматычнай тэрміналогіі» (абаронена ў 2007 годзе ў Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі; апаніравалі [[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|А. М. Булыка]] і [[Г. Ф. Вештарт]]). Тэма доктарскай дысертацыі: «Беларуская лінгвістычная тэрмінаграфія: генезіс, структура, тыпалогія» (абаронена ў 2022 г. у Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; апаніравалі А. А. Барковіч, І. А. Гапоненка, Я. Я. Іваноў). Заснавальнік тэорыі беларускай лінгвістычнай тэрмінаграфіі. Член [[Рэспубліканская тэрміналагічная камісія пры НАН Беларусі|Рэспубліканскай тэрміналагічнай камісіі пры НАН Беларусі]]<ref name=":02">{{Cite web|url=http://www.iml.basnet.by/node/7|title=Рэспубліканская тэрміналагiчная камiсiя пры НАН Беларусi {{!}} Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|website=www.iml.basnet.by|access-date=2025-03-22}}</ref>. == Педагагічная праца == З 2003 года працуе ў Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя Максіма Танка. З 2009 г. да 2018 г. — загадчык кафедры беларускага мовазнаўства. З 2018 г. — загадчык кафедры мовазнаўства і лінгвадыдактыкі. Выкладае дысцыпліны «Агульнае мовазнаўства», «Уводзіны ў мовазнаўства», «Беларускае мовазнаўства», «Гісторыя лінгвістыкі», «Стараславянская мова», «Гісторыя беларускай мовы», «Метадалогія лінгвістычных вучэнняў», «Асновы лінгвістычных даследаванняў» і іншыя. У 2009 годзе прысвоена вучонае званне дацэнта, у 2023 — прафесара. Стажыраваўся ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] (Беларусь), [[Інстытут лінгвістычных даследаванняў РАН|Інстытуце лінгвістычных даследаванняў РАН]] (Расія), [[Універсітэт Канстанціна Філосафа ў Нітры|Універсітэце імя Канстанціна Філосафа]] (Славакія), [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|Віцебскім дзяржаўным універсітэце імя П. М. Машэрава]] (Віцебск) і іншых. == Навуковае прадстаўніцтва == * навуковы кансультант часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»; * член рэдкалегіі часопіса «Весці БДПУ. Серыя 1»<ref>{{Cite web|url=https://by.bspu.by/index.php/chasopis-vestsi-bdpu|title=Часопіс "Весці БДПУ"|website=by.bspu.by|access-date=2024-05-27|archive-date=18 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230618132839/https://by.bspu.by/index.php/chasopis-vestsi-bdpu|url-status=dead}}</ref>; * член рэдкалегіі штогодніка «Беларуская лінгвістыка»; * член рэдкалегіі часопіса «Slavica Nitriensia»<ref>{{Cite web|url=http://www.krus.ff.ukf.sk/index.php/slavica-nitriensia|title=Oddelenie rusistiky KSF - Slavica Nitriensia|website=www.krus.ff.ukf.sk|access-date=2024-05-27|archive-date=18 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230618132845/http://www.krus.ff.ukf.sk/index.php/slavica-nitriensia|url-status=dead}}</ref> (Славакія); * член рэдкалегіі часопіса «Сибскрипт»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sibscript.ru/jour/index|title=СибСкрипт|website=www.sibscript.ru|access-date=2024-05-27}}</ref> (РФ); * навуковы рэцэнзент часопіса «ECNU Review of Education»<ref>{{Cite web|url=http://www.roe.ecnu.edu.cn/|title=ECNU Review of Education|website=www.roe.ecnu.edu.cn|access-date=2024-05-27|archive-date=14 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241014052155/http://www.roe.ecnu.edu.cn/|url-status=dead}}</ref> (КНР); * член навуковага савета энцыклапедыі «Культура Беларусі». == Навуковыя інтарэсы == Спецыяліст у галіне беларускай лексікаграфіі і тэрмінаграфіі, тэрміназнаўства, гісторыі мовазнаўства, сучаснай беларускай літаратурнай мовы. Распрацаваў новы інтэрдысцыплінарны напрамак — тэорыю сістэмнай арганізацыі і параметрызацыі беларускай лінг­ві­стыч­най тэрмінасферы, прапанаваў і абгрунтаваў канцэпцыю вывучэння і апі­сан­ня беларускага металінгвістычнага канты­ну­ума. Аўтар больш за 350 навуковых публікацый<ref>{{Cite web|url=https://scholar.google.ru/citations?user=wURiM7UAAAAJ&hl=ru|title=Дзмітрый Васільевіч Дзятко|website=scholar.google.ru|accessdate=2023-06-18}}</ref>. == Асноўныя публікацыі == * «[https://elib.bspu.by/handle/doc/1041 Беларуская матэматычная тэрміналогія: станаўленне, структура, функцыянаванне: манаграфія]» (Мн., 2009, 192 с.); * «[https://elib.bsu.by/handle/123456789/44613 Беларускае мовазнаўства: дысертацыі па беларускай мове, абароненыя ў Рэспубліцы Беларусь (1990—2011 гг.): навуковы даведнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230619221528/https://elib.bsu.by/handle/123456789/44613 |date=19 чэрвеня 2023 }}» (сааўт. С. У. Шахоўская; Мн., 2011, 400 с.); * «Мовазнаўцы: нарысы па гісторыі беларускай лінгвістыкі» (сааўт. П. А. Міхайлаў; Мн., 2017, 496 с.); * «Беларуская лінгвістычная тэрмінаграфія: манаграфія» (Мн., 2022, 340 с.); * «Беларуская лінгвістычная тэрмінаграфія: генезіс, структура, тыпалогія: манаграфія» (2-е выд., дап.: Рыга, 2022, 739 с.; 3-е выд., перапрац. і дап.: Рыга, 2022, 773 с.); * «Беларуская лінгвістычная тэрмінаграфія: слоўнік» (Мн., 2022, 206 с.); * «Беларуская лінгвістычная тэрмінаграфія: манаграфія» (Рыга, 2023, 780 с.); * «Сучасная беларуская літаратурная мова: падручнік» (нав. рэдактар; Мн., 2024, 588 с.). * «Беларуская мова. Прафесійная лексіка: вучэбны дапаможнік» (рэд.; Мн., 2025) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзятко Дзмітрый Васільевіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] m464llwehifi45yurytd0q4vergx4aw Сезон 2015/2016 «Гарызонта» Мінск 0 744003 5161464 4839365 2026-07-06T09:05:03Z Slavazai1973 60865 /* Склад */ 5161464 wikitext text/x-wiki {{Сезон баскетбольнага клуба |клуб = [[Гарызонт Мінск|Гарызонт]] |сезон = 2015/2016 |чэмпіянат1 = так |чэмпіёны1_ліга = [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016|Беларусі 2015/2016]] |чэмпіянат2 = так |чэмпіёны2_ліга = [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015|Кубка Беларусі 2015]] |менеджар = {{Сцяг Беларусі}} [[Наталля Уладзіміраўна Трафімава|Наталля Трафімава]] |ліга = [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] |вынік лігі = '''[[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015/2016|Чэмпіён]]''' |ліга2 = [[Усходнееўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Усходнееўрапейская ліга]] |вынік лігі2 = [[Усходнееўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2015/2016|6-е месца]] |кубак1 = [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубак Беларусі]] |вынік кубка1 = '''[[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2015|Чэмпіён]]''' |папярэдні_сезон = [[Сезон 2014/2015 «Гарызонта» Мінск|2014/2015]] |наступны_сезон = [[Сезон 2016/2017 «Гарызонта» Мінск|2016/2017]] }} '''Cезон 2015/2016 жаночага баскетбольнага клуба «Гарызонт»''' быў шостым сезонам у гісторыі існавання клуба. Клуб адрадзіў баскетбольны брэнд «Гарызонт» — неаднаразовага прызёра чэмпіянатаў СССР і шматразовага чэмпіёна Рэспублікі Беларусь. == Склад == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !№ !{{Падказка|Паз|Пазіцыя}} !{{Падказка|Гр|Грамадзянства}} !Імя !Дата нараджэння !Рост !Заўвагі |- |5 |А||{{Сцяг Беларусі}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Дар’я|Ліпінская|Дар’я Валер’еўна Магаляс}}||{{dts|1993|2|18}}||180 см | |- |6 |Н||{{Сцяг Беларусі}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Галіна|Шыловіч}}||{{dts|1991|12|11}}||182 см | |- |7 |А||{{Сцяг Беларусі}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Юлія|Рыцікава}}||{{dts|1986|9|8}}||180 см | |- |8 |Ц||{{Сцяг Украіны}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Мірыям|Ура-Ніле}}||{{dts|1994|10|21}}||188 см | |- |9 |А||{{Сцяг Беларусі}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Наталля|Ануфрыенка|Наталля Валер’еўна Ануфрыенка}}||{{dts|1985|6|11}}||174 см | |- |10 |Н||{{Сцяг Нідэрландаў}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Франсіска Петранелія|Дондэрс|Францыска Дандэрс}}||{{dts|1989|1|29}}||168 см | |- |11 |А||{{Сцяг Беларусі}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Надзея|Надзежка}}||{{dts|1987|9|25}}||183 см | |- |12 |А||{{Сцяг Беларусі}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Алена|Новікава}}||{{dts|1988|2|12}}||176 см |прыйшла ў каманду падчас сезона |- |13 |Ц||{{Сцяг Беларусі}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Вольга|Вашкевіч}}||{{dts|1988|10|27}}||189 см | |- |14 |Н||{{Сцяг Беларусі}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Наталля|Трафімава|Наталля Уладзіміраўна Трафімава}}||{{dts|1979|6|16}}||185 см | |- |15 |Н||{{Сцяг Беларусі}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Надзея|Бурак}}||{{dts|1998|5|6}}||185 см |пераведзена ў фарм-клуб падчас сезона |- |22 |Ц||{{Сцяг Беларусі}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Аліна|Цярэня}}||{{dts|1997|7|17}}||189 см |пераведзена ў фарм-клуб падчас сезона |- |25 |А||{{Сцяг Беларусі}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Таццяна|Цырулёва}}||{{dts|1988|4|19}}||163 см |- |99 |Н||{{Сцяг Беларусі}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Марыя|Адашчык}}||{{dts|1998|8|5}}||180 см |пераведзена ў фарм-клуб падчас сезона |- | |Ц||{{Сцяг Беларусі}}|| style="text-align:left;" |{{sortname|Таццяна|Мельнікава|Таццяна Жураўлёва}}||{{dts|1987|3|16}} |188 см |пакінула каманду падчас сезона |} == Трэнеры == * {{Сцяг Беларусі}} [[Наталля Уладзіміраўна Трафімава|Наталля Трафімава]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Мікалай Аляксандравіч Бузлякоў|Мікалай Бузлякоў]] (пакінуў каманду падчас сезона) * {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Васільевіч Клемезь|Андрэй Клемезь]] (прыйшоў у каманду падчас сезона) == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/team/BK-Gorizont-Minsk/8973?Page=1&Year=2015-2016 BK Gorizont Minsk Basketball Roster 2015-2016] * [https://www-ewbl-eu.filesusr.com/html/21fba2_1dca31212301dbdd1983e220253b087a.html?&WHurl=%2Fcompetition%2F22081%2Fteam%2F100042%2Fhome Horizont in EEWBL 2015/2016] [[Катэгорыя:Сезоны «Гарызонта» Мінск|2015-2016]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2015/2016|Гарызонт Мінск]] [[Катэгорыя:2015 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2016 год у Мінску]] 5jcoixx3y40b9i9ayyka398h2pi718l PlayStation 5 0 746223 5161457 5134846 2026-07-06T08:37:37Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:PlayStation]]; дададзена [[Катэгорыя:PlayStation 5]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161457 wikitext text/x-wiki {{Гульнявая сістэма | logo = [[File:PlayStation 5 logo and wordmark.svg|175px|Афіцыйная эмблема PlayStation 5]] | manufacturer = [[Sony]], [[Foxconn]] | type = [[Гульнявая прыстаўка]] | Image = PlayStation 5 and DualSense with transparent background.png | family = [[PlayStation]] | generation = [[Дзявятае пакаленне гульнявых сістэм|Дзявятае]] | cpu = Карыстальніцкі 8-ядзерны [[Advanced Micro Devices|AMD]] [[Zen 2]]<br /> Пераменная частата да 3.5 Гц | storage = Карыстальніцкі 825 GB [[PCIe 4.0]] [[NVMe]] SSD | GPU = Карыстальніцкі [[AMD]] RDNA 2<br /> 36 CUs<br />Пераменная частата да 2.23 Гц<br /> 10.3 [[TFLOPS]] пік | controllers = [[DualSense]], [[DualShock 4]], [[PlayStation Move]], PS5 Media Remote | online service = [[PlayStation Network]]<br />[[PlayStation Plus]] | compatibility = Амаль усе [[PlayStation 4]] і [[PlayStation VR]] гульні | predecessor = [[PlayStation 4]] | lifespan = 2020 - цяперашні час | units sold = 30 млн на 4 студзеня 2020г.<ref>{{Cite web | url = https://www.gematsu.com/2023/01/ps5-sales-top-30-million | title = PS5 sales top 30 million }}</ref> | media = <div> * [[Ultra HD Blu-ray]] * [[Blu-ray]] * [[DVD]] * [[Digital distribution of video games|Download]] </div> | memory = 16 GB/256-bit [[GDDR6 SDRAM]] | RAM = 512 MB [[DDR4]] RAM | release date = {{Сцяг Японіі}} [[12 лістапада]] [[2020]]<br/> {{Сцяг ЕС}} [[19 лістапада]] [[2020]] <br/> {{Сцяг ЗША}} [[22 студзеня]] [[2021]] | Sound = <div> * Карыстальніцкі Tempest Engine 3D Audio * [[Dolby Atmos]] & [[DTS:X]] * [[7.1 surround system]] </div> }} '''PlayStation 5''' ('''PS5''') — гэта [[гульнявая прыстаўка]], распрацаваная Sony Interactive Entertainment. Яна была абвешчана пераемніцай [[PlayStation 4]] у красавіку 2019 года, была выпушчана 12 лістапада 2020 года ў Аўстраліі, Японіі, [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]], [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] і Паўднёвай Карэі, ва ўсім астатнім свеце — праз тыдзень. PS5 з’яўляецца часткай дзявятага пакалення гульнявых прыставак разам з кансолямі [[Microsoft]] [[Xbox Series X/S]], якія былі выпушчаныя ў тым жа месяцы. Базавая мадэль уключае прывад для аптычных дыскаў, сумяшчальны з дыскамі Ultra HD Blu-ray. Лічбавае выданне не мае гэтага назапашвальніка, як танная мадэль для пакупкі гульняў толькі праз спампоўку. Два варыянты былі запушчаныя адначасова. Асноўныя апаратныя характарыстыкі PlayStation 5 уключаюць у сябе цвёрдацельны назапашвальнік, адаптаваны для высакахуткаснай перадачы даных, каб значна палепшыць прадукцыйнасць захоўвання, графічны працэсар [[AMD]] з раздзяляльнасцю 4K і частатой да 120 кадраў у секунду, апаратнае паскарэнне трасіроўкі прамянёў для рэалістычнага асвятленне і адлюстраванне, а таксама Tempest Engine для 3D-аўдыяэфектаў з апаратным паскарэннем. Іншыя функцыі ўключаюць кантролер [[DualShock|DualSense]] з тактыльнай зваротнай сувяззю, зваротную сумяшчальнасць з большасцю гульняў PlayStation 4 і PlayStation VR і гарнітуру PlayStation VR2. == Гісторыя == === Распрацоўка === Вядучы архітэктар лінейкі кансоляў PlayStation Марк Чэрні рэалізаваў двухгадовы цыкл зваротнай сувязі пасля запуску PlayStation 4. Гэта пацягнула за сабой рэгулярныя візіты да асноўных распрацоўшчыкаў Sony з інтэрвалам у два гады, каб даведацца, якія ў іх праблемы з недахопамі бягучага апаратнага забеспячэння Sony і як такое абсталяванне можна палепшыць пры абнаўленні кансолі або для наступнага пакалення. Гэтая зваротная сувязь была ўлічана ў прыярытэты для каманды распрацоўшчыкаў кансолі. Пры распрацоўцы PlayStation 5 ключавой праблемай была працягласць часу загрузкі гульняў.<ref name="wapost ps5 release" /> Чэрні сказаў, што некалькі распрацоўшчыкаў, у тым ліку Цім Суіні з Epic Games, сказалі яму, што стандартная хуткасць уводу-вываду [[Цвёрды дыск|цвёрдых дыскаў]] цяпер з’яўляецца абмежавальным фактарам у развіцці гульняў. Нізкія хуткасці перадачы дадзеных абмяжоўваюць памер даных, якія загружаюцца ў гульню, фізічнае месцазнаходжанне даных на носьбіце і дубляванне даных на носьбіце, каб скараціць час загрузкі. Важнай мэтай было знайсці спосабы скараціць час загрузкі, асабліва ў гульнях, якія трансліруюць або дынамічна загружаюць новыя гульнявыя вобласці, калі гулец рухаецца па гульнявым свеце.<ref name="wapost ps5 release">{{Cite news | archive-date = 2020-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201102194615/https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/video-games/ps-5-release-games-features/ | url-status = live | url = https://www.washingtonpost.com/graphics/2020/video-games/ps-5-release-games-features/ | title = A feel for the game | author = Mikhail Klimentov | date = 2020-11-02 }}</ref> Джым Раян, генеральны дырэктар Sony Interactive Entertainment, заявіў, што Sony даследавала магчымасць стварэння версіі PlayStation 5 з «таннай цаной і паменшанымі характарыстыкамі», як тое, што зрабіла Microsoft са сваёй Xbox Series X і яе маламагутным аналагам [[Xbox Series X and Series S|Xbox Серыя S]]; і прыйшлі да высновы, што, на іх думку, такія кансолі дрэнна працуюць і занадта хутка старэюць.<ref>{{Cite web | url = https://www.videogameschronicle.com/news/series-s-style-consoles-have-not-had-great-results-says-playstation-boss/ | title = Series S-style consoles 'have not had great results', says PlayStation boss | first = Andy | last = Robinson | work = [[Video Games Chronicle]] | subtitle = live | date = September 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200922052935/https://www.videogameschronicle.com/news/series-s-style-consoles-have-not-had-great-results-says-playstation-boss/ | archive-date = September 22, 2020 }}</ref> === Маркетынг і выпуск === Чэрні ўпершыню публічна апісаў новую кансоль у інтэрв’ю часопісу ''Wired'' у красавіку 2019 года. У пачатку 2019 года фінансавая справаздача Sony за квартал, які скончыўся 31 сакавіка 2019 года, пацвердзіла, што новае абсталяванне наступнага пакалення знаходзіцца ў стадыі распрацоўкі, але будзе пастаўлена не раней за красавік 2020 года. У другім інтэрв’ю часопісу ''Wired'' у кастрычніку 2019 года Sony заявіла, што мае намер паставіць сваю кансоль наступнага пакалення па ўсім свеце да канца 2020 года. Бягучыя апаратныя характарыстыкі былі апублікаваныя ў кастрычніку 2019 года. На выставе CES 2020 Sony прадставіла афіцыйны лагатып платформы, які адпавядае мінімалістычнаму стылю папярэдніх кансоляў і брэнда PlayStation.<ref>{{Cite web | url = https://www.gamespot.com/articles/ps5-logo-revealed-at-ces-2020/1100-6472543/ | title = PS5 Logo Revealed At CES 2020 | first = Eddie Makuch | last = Makuch | website = gamespot.com | subtitle = live | date = January 6, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200107084943/https://www.gamespot.com/articles/ps5-logo-revealed-at-ces-2020/1100-6472543/ | archive-date = January 7, 2020 }}</ref> Поўныя спецыфікацыі былі прадстаўлены ў анлайн-прэзентацыі Чэрні і апублікаваны Sony і Digital Foundry 18 сакавіка 2020 г.<ref name="road_to_ps5">{{Cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=ph8LyNIT9sg | title = The Road to PS5 | website = [[PlayStation]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318155307/https://www.youtube.com/watch?v=ph8LyNIT9sg | archive-date = March 18, 2020 }}</ref><ref name="psblog specs">{{Cite web | url = https://blog.us.playstation.com/2020/03/18/unveiling-new-details-of-playstation-5-hardware-technical-specs/ | title = Unveiling New Details of PlayStation 5: Hardware Technical Specs | first = Hideaki | last = Nishino | website = [[PlayStation Blog]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200404061743/https://blog.us.playstation.com/2020/03/18/unveiling-new-details-of-playstation-5-hardware-technical-specs/ | archive-date = April 4, 2020 }}</ref><ref name="df_march2020">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | title = Inside PlayStation 5: the specs and the tech that deliver Sony's next-gen vision | first = Richard | last = Leadbetter | website = [[Eurogamer]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318160911/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | archive-date = March 18, 2020 }}</ref> Кампанія Digital Foundry падрабязна пагаварыла з Чэрні і апублікавала «падрабязную інфармацыю» 2 красавіка.<ref name="df_april2020">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-the-mark-cerny-tech-deep-dive | title = PlayStation 5 uncovered: the Mark Cerny tech deep dive | author = Leadbetter | first = Richard | website = [[Eurogamer]] | date = April 2, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200402235924/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-the-mark-cerny-tech-deep-dive | archive-date = April 2, 2020 | access-date = April 3, 2020 | url-status = live }}</ref> Галоўная прэзентацыя бібліятэкі гульняў была запланавана на 4 чэрвеня 2020 г., але была адкладзена да 11 чэрвеня з-за [[Пратэсты ў ЗША (2020)|пратэстаў Джорджа Флойда]]. Гэтая прэзентацыя таксама стала прэм’ерай вонкавага апаратнага дызайну кансолі.<ref>{{Cite web | url = https://www.bbc.com/news/newsbeat-52851506 | title = PlayStation 5: Sony confident coronavirus won't change release plans | first = Stephen | last = Powell | work = [[BBC]] | subtitle = live | date = May 29, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200613005043/https://www.bbc.com/news/newsbeat-52851506/ | archive-date = June 13, 2020 }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.ign.com/articles/sony-delays-ps5-june-reveal-event | title = Sony Delays PS5 June Reveal Event | first = Jonathon | last = Dornbush | work = [[IGN]] | subtitle = live | date = June 1, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200610154005/https://www.ign.com/articles/sony-delays-ps5-june-reveal-event | archive-date = June 10, 2020 }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://blog.playstation.com/2020/06/08/updated-time-this-thursday-see-the-future-of-gaming-on-ps5/ | title = This Thursday, See the Future of Gaming on PS5 | first = Sid | last = Shuhman | work = [[PlayStation Blog]] | subtitle = live | date = June 8, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200608184025/https://blog.playstation.com/2020/06/08/updated-time-this-thursday-see-the-future-of-gaming-on-ps5/ | archive-date = June 8, 2020 }}</ref><ref name="cnet_jun2019">{{Cite web | url = https://www.cnet.com/news/sonys-playstation-ceo-wants-a-seamless-transition-to-its-next-generation-console/ | title = Sony's PlayStation CEO wants a seamless transition to its next-generation console | first = Ian | last = Sherr | work = [[CNet]] | subtitle = live | date = June 4, 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190606052723/https://www.cnet.com/news/sonys-playstation-ceo-wants-a-seamless-transition-to-its-next-generation-console/ | archive-date = June 6, 2019 }}</ref> Sony планавала выпусціць PlayStation 5 да святочнага перыяду ў канцы 2020 года.<ref>{{Cite web | url = https://blog.us.playstation.com/2019/10/08/an-update-on-next-gen-playstation-5-launches-holiday-2020/ | title = An Update on Next-Gen: PlayStation 5 Launches Holiday 2020 | first = Jim | last = Ryan | work = [[PlayStation Blog]] | subtitle = live | date = October 8, 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191008122839/https://blog.us.playstation.com/2019/10/08/an-update-on-next-gen-playstation-5-launches-holiday-2020/ | archive-date = October 8, 2019 }}</ref> Дата і цэны былі пацверджаны ў рамках прэзентацыі гульняў 16 верасня 2020 г.; дата выпуску ў Аўстраліі, Японіі, Новай Зеландыі, Паўночнай Амерыцы і Паўднёвай Карэі была пацверджана 12 лістапада 2020 г., а для большай часткі астатняга свету — 19 лістапада 2020 г.<ref>{{Cite web | url = https://www.polygon.com/2020/9/16/21323105/ps5-price-playstation-5-release-date-pre-orders | title = PlayStation 5 launches Nov. 12 for $499 | first = Michael | last = McWhertor | work = [[Polygon (website)|Polygon]] | subtitle = live | date = September 16, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200917082957/https://www.polygon.com/2020/9/16/21323105/ps5-price-playstation-5-release-date-pre-orders | archive-date = September 17, 2020 }}</ref> Кансоль была выпушчана ў выглядзе дзвюх мадэляў: базавай версіі з прывадам аптычных дыскаў, і больш таннага варыянту без дыскавода але захаваннем падтрымкі лічбавай загрузкі.<ref name="verge ps5 console reveal">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | title = This is the PlayStation 5 | first = Tom | last = Warren | work = [[The Verge]] | subtitle = live | date = June 11, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200611214126/https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | archive-date = June 11, 2020 }}</ref> Пасля прэзентацыі 16 верасня 2020 года Sony заявіла, што папярэднія заказы на кансоль адкрыюцца ў розных рознічных сетках на наступны дзень. Тым не менш, некалькі рознічных гандляроў у Злучаных Штатах і Вялікабрытаніі запусцілі папярэднія заказы ў той вечар, што выклікала ажыятаж з папярэднімі заказамі, у тым ліку скальпаванне, паколькі запасы ў многіх крамах былі хутка раскуплены, і выклікала блытаніну. Sony папрасіла прабачэння за інцыдэнт 19 верасня 2020 года і паабяцала павялічыць колькасць паставак перад заказамі ў бліжэйшыя дні і запасаў да канца года.<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://www.theverge.com/2020/9/19/21446782/sony-ps5-preorders-apology-more-consoles-preorder | title = Sony apologizes for PS5 preorders mess, promises more stock over ‘next few days’ | author = Tom Warren | website = The Verge | archive-url = https://web.archive.org/web/20200919180303/https://www.theverge.com/2020/9/19/21446782/sony-ps5-preorders-apology-more-consoles-preorder | archive-date = 2020-09-19 }}</ref><ref>{{Cite web | lang = en | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-09-19-sony-apologises-for-ps5-pre-order-chaos | title = Sony apologises for PS5 pre-order chaos | author = Wesley Yin-Poole | website = Eurogamer | date = 2020-09-19 }}</ref> Пастаўкі кансолі ва ўсім свеце застаюцца нізкімі з-за глабальнага дэфіцыту чыпаў з 2020 года.<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://finance.yahoo.com/news/why-you-shouldnt-expect-to-get-a-play-station-5-anytime-soon-160137666.html | title = Why you shouldn't expect to get a PlayStation 5 anytime soon | author = Daniel Howley | website = Yahoo finance | date = 2022-04-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220611095842/https://finance.yahoo.com/news/why-you-shouldnt-expect-to-get-a-play-station-5-anytime-soon-160137666.html | archive-date = 2022-06-11 }}</ref> Sony разлічвае на малыя запасы ў крамах да 2023 года.<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://arstechnica.com/gaming/2022/05/sony-expects-ps5-will-still-be-in-short-supply-until-2023/ | title = Sony expects PS5 will still be in short supply until 2023 | author = Kyle Orland | website = Arc Technica | date = 2022-05-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220611095842/https://arstechnica.com/gaming/2022/05/sony-expects-ps5-will-still-be-in-short-supply-until-2023/ | archive-date = 2022-06-11 }}</ref> У жніўні 2022 года Sony абвясціла аб павышэнні коштаў да 20 % на большасці сваіх рынкаў, за выключэннем ЗША, спасылаючыся на глабальны эканамічны, інфляцыйны ціск і ціск у ланцужку паставак.<ref>{{Cite news | title = Sony Raises PlayStation 5 Prices by Up to 20% in Most Markets | url = https://www.wsj.com/articles/sony-raises-playstation-5-prices-by-up-to-20-percent-in-most-markets-11661436104 | archive-date = 2022-11-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221125125515/https://www.wsj.com/articles/sony-raises-playstation-5-prices-by-up-to-20-percent-in-most-markets-11661436104 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://blog.playstation.com/2022/08/25/ps5-price-to-increase-in-select-markets-due-to-global-economic-environment-including-high-inflation-rates/ | title = PS5 price to increase in select markets due to global economic environment, including high inflation rates | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20221019003927/https://blog.playstation.com/2022/08/25/ps5-price-to-increase-in-select-markets-due-to-global-economic-environment-including-high-inflation-rates/ | archive-date = October 19, 2022 }}</ref> == Абсталяванне == PlayStation 5 працуе ад спецыяльнай сістэмы на чыпе (SoC), распрацаванай у тандэме кампаніямі [[AMD]] і Sony<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://gamingbolt.com/tech-analysis-how-are-xbox-series-x-and-ps5-socs-manufactured | title = Tech Analysis: How Are Xbox Series X And PS5 SoCs Manufactured? | author = Arjun Krishna Lal | website = Gaming Bolt | subtitle = The process is not as straightforward as you might believe. | date = 2020-09-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201119142731/https://gamingbolt.com/tech-analysis-how-are-xbox-series-x-and-ps5-socs-manufactured | archive-date = 2020-11-19 | language = en-US }}</ref>, якая аб’ядноўвае {{Nobr|[[7 nm]]}} [[Цэнтральны працэсар|працэсар]] AMD {{Nobr|[[Zen 2]]}} з васьмю ядрамі, якія працуюць на зменнай частаце, абмежаванай 3,5&nbsp;ГГц.<ref name="df_march20202">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | title = Inside PlayStation 5: the specs and the tech that deliver Sony's next-gen vision | author = Richard Leadbetter | website = Eurogamer | subtitle = Revolution meets evolution in Mark Cerny's PS5 blueprint. | date = 2020-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318160911/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | archive-date = 2020-03-18 }}</ref> Убудаваны графічны працэсар таксама з’яўляецца карыстальніцкім блокам, заснаваным на графічнай архітэктуры RDNA 2 ад AMD.<ref name="RDNA2PS5Console">{{Cite web | lang = en | url = https://hothardware.com/news/sony-playstation-5-independent-teardown-ifixit | title = Sony PS5 Gets A Full Teardown Detailing Its RDNA 2 Guts And Glory | author = Ben Funk | website = Hot Hardware | date = 2020-12-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201212165054/https://hothardware.com/news/sony-playstation-5-independent-teardown-ifixit | archive-date = 2020-12-12 }}</ref> Графічны працэсар мае 36 вылічальных блокаў, якія працуюць на зменнай частаце, абмежаванай 2,23&nbsp;ГГц, што робіць яго здольным да пікавай тэарэтычнай прадукцыйнасці 10&nbsp;тэраФЛОПС.<ref name="psblog specs">{{Cite web | url = https://blog.us.playstation.com/2020/03/18/unveiling-new-details-of-playstation-5-hardware-technical-specs/ | title = Unveiling New Details of PlayStation 5: Hardware Technical Specs | first = Hideaki | last = Nishino | website = [[PlayStation Blog]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200404061743/https://blog.us.playstation.com/2020/03/18/unveiling-new-details-of-playstation-5-hardware-technical-specs/ | archive-date = April 4, 2020 }}</ref><ref name="Safety Guide">{{Cite web | lang = en | url = https://manuals.playstation.net/document/pdf/CFI-1015A-1.0_2.pdf | title = PS5 Safety Guide | archive-url = https://web.archive.org/web/20210117151135/https://manuals.playstation.net/document/pdf/CFI-1015A-1.0_2.pdf | archive-date = 2021-01-17 }}</ref> Графічны працэсар падтрымлівае апаратна паскораную трасіроўку прамянёў у рэальным часе, тэхніку рэндэрынгу, якая забяспечвае рэалістычнае асвятленне і адлюстраванне. Кансоль мае 16&nbsp;ГБ GDDR6 SDRAM з пікавай прапускной здольнасцю 448&nbsp;ГБ/с <ref name="df_march20202">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | title = Inside PlayStation 5: the specs and the tech that deliver Sony's next-gen vision | author = Richard Leadbetter | website = Eurogamer | subtitle = Revolution meets evolution in Mark Cerny's PS5 blueprint. | date = 2020-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318160911/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | archive-date = 2020-03-18 }}</ref> і аб’ядноўвае [[Bluetooth|Bluetooth 5.1]] і 802.11ax (Wi-Fi 6).<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://www.pushsquare.com/news/2020/08/ps5_uses_bluetooth_5_1_wi-fi_6_for_improved_performance | title = PS5 Uses Bluetooth 5.1, Wi-Fi 6 for Improved Performance | author = Sammy Barker | website = Push Square | subtitle = An under-the-hood upgrade | date = 2020-08-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200827150227/https://www.pushsquare.com/news/2020/08/ps5_uses_bluetooth_5_1_wi-fi_6_for_improved_performance | archive-date = 2020-08-27 }}</ref> Як цэнтральны, так і графічны працэсары кантралююцца спецыяльнай сістэмай узмацнення, якая ўключае тэхналогію SmartShift ад AMD, якая рэгулюе частату гэтых блокаў у залежнасці ад бягучай дзейнасці абодвух, каб дасягнуць ідэальнай пастаяннай спажыванай магутнасці і профілю прадукцыйнасці мадэлі SoC. Напрыклад, калі працэсар працуе з меншай актыўнасцю, сістэма павышэння можа знізіць яго частату і павялічыць частату графічнага працэсара для павышэння прадукцыйнасці без іншага ўплыву на энергаспажыванне або астуджэнне.<ref name="df_march20202">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | title = Inside PlayStation 5: the specs and the tech that deliver Sony's next-gen vision | author = Richard Leadbetter | website = Eurogamer | subtitle = Revolution meets evolution in Mark Cerny's PS5 blueprint. | date = 2020-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318160911/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | archive-date = 2020-03-18 }}</ref> Сістэма астуджэння ўключае ў сябе двухбаковы вентылятар астуджэння для паветразаборніка, які складае 120&nbsp;мм у дыяметры і 45&nbsp;мм таўшчынёй і вялікі радыятар са стандартнай канструкцыяй цеплавой трубкі, якая, па словах Sony, мае «форму і паток паветра, [якія] дазваляюць дасягнуць такой жа прадукцыйнасці, як і парная камера». Астуджэнне SoC уключае вадкі металічны цеплавой праваднік, які знаходзіцца паміж SoC і радыятарам.<ref name="PS5 official teardown Ars">{{Cite web | url = https://arstechnica.com/gaming/2020/10/sonys-official-ps5-teardown-shows-how-the-system-stand-actually-works/ | title = The first PlayStation 5 teardown reveals some hardware secrets | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201009172802/https://arstechnica.com/gaming/2020/10/sonys-official-ps5-teardown-shows-how-the-system-stand-actually-works/ | archive-date = October 9, 2020 }}</ref><ref name="PS5 official teardown The Verge">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/10/7/21505598/sony-ps5-playstation-5-tear-down-hardware | title = Sony's PS5 teardown video reveals removable sides, dust catchers, and storage expansion | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201010061601/https://www.theverge.com/2020/10/7/21505598/sony-ps5-playstation-5-tear-down-hardware | archive-date = October 10, 2020 }}</ref><ref name="PS5 official teardown Polygon">{{Cite web | url = https://www.polygon.com/2020/10/7/21505741/ps5-teardown-video-playstation-5-sony-power-noise | title = PS5 teardown video offers first look at the console's guts | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201010210204/https://www.polygon.com/2020/10/7/21505741/ps5-teardown-video-playstation-5-sony-power-noise | archive-date = October 10, 2020 }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://venturebeat.com/2020/10/07/playstation-5-cooling-uses-liquid-metal-heres-why-thats-cool/ | title = PlayStation 5 uses liquid metal — here's why that's cool | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201101113328/https://venturebeat.com/2020/10/07/playstation-5-cooling-uses-liquid-metal-heres-why-thats-cool/ | archive-date = November 1, 2020 }}</ref> Сістэма змяшчае блок харчавання магутнасцю 350 Вт.<ref name="PS5 official teardown Ars" /><ref name="PS5 official teardown The Verge" /><ref name="PS5 official teardown Polygon" /> Sony распрацавала PlayStation 5, каб спажываць менш энергіі, чым PlayStation 4 для прыпыненых станаў гульнявога працэсу.<ref>{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2019-09-23-ps5-wont-waste-as-much-energy-as-ps4-sony-says | title = PS5 won't waste as much energy as PS4, Sony says | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20190924031533/https://www.eurogamer.net/articles/2019-09-23-ps5-wont-waste-as-much-energy-as-ps4-sony-says | archive-date = September 24, 2019 }}</ref> Кансоль мае новую аўдыятэхналогію пад назвай Tempest Engine, якая дазваляе выкарыстоўваць сотні адначасовых крыніц гуку ў параўнанні з 50 для PlayStation 4.<ref name="df_march20202">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | title = Inside PlayStation 5: the specs and the tech that deliver Sony's next-gen vision | author = Richard Leadbetter | website = Eurogamer | subtitle = Revolution meets evolution in Mark Cerny's PS5 blueprint. | date = 2020-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318160911/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | archive-date = 2020-03-18 }}</ref> === Архітэктура захоўвання === Унутранае сховішча PlayStation 5 — гэта 825 ГБ вырабленны на заказ&nbsp;цвёрдацельны назапашвальнік (667&nbsp;ГБ даступна)<ref>{{Cite web | url = https://www.polygon.com/2020/11/6/21552741/ps5-storage-space-ssd-hard-drive-size | title = PS5’s SSD only has 667 GB of free storage | author = Austen Goslin | website = Polygon | subtitle = You can’t use the console’s whole 825 GB SSD for yourself | date = 2020-11-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201106173619/https://www.polygon.com/2020/11/6/21552741/ps5-storage-space-ssd-hard-drive-size | archive-date = 2020-11-06 }}</ref> з 12-канальным інтэрфейсам, дасягаючы прапускной хуткасці 5,5&nbsp;ГБ/с. Гэты нетыповы памер прывада аптымальны для 12-канальнага шляху, а не больш распаўсюджаныя 512&nbsp;ГБ або 1 ТБ. Дзякуючы спецыяльнаму блоку дэкампрэсіі, які падтрымлівае zlib і новы пратакол сціску даных Oodle Kraken ад RAD Game Tools, гэты блок мае прапускную хуткасць 8-9&nbsp;ГБ/с.<ref name="df_march20202"/> Марк Чэрні заявіў, што хуткі цвёрдацельны назапашвальнік быў галоўным запытам распрацоўшчыкаў гульняў, таму мэта складалася не толькі ў тым, каб тэарэтычная хуткасць чытання была ў 100 разоў вышэйшая, чым у PS4, але і ў ліквідацыі вузкіх месцаў уводу/вываду, каб дасягнуць эфектыўнай мэтавай прадукцыйнасці. З гэтай мэтай Sony распрацавала спецыяльны чып з некалькімі супрацэсарамі для працы ва ўнісон з кантролерам флэш-памяці, каб паменшыць затрымку і больш эфектыўна каналізаваць дадзеныя па сістэме. На піку карыстацкі блок здольны апрацоўваць да 22&nbsp;ГБ/с сціскальных даных.<ref name="road_to_ps5">{{Cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=ph8LyNIT9sg | title = The Road to PS5 | website = [[PlayStation]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318155307/https://www.youtube.com/watch?v=ph8LyNIT9sg | archive-date = March 18, 2020 }}</ref> Сховішча для гульняў можна пашырыць праз порт M.2 NVM Express (NVMe) для цвёрдацельных назапашвальнікаў і [[Цвёрды дыск|цвёрдых дыскаў]] [[USB]],<ref name="df_march20202"/> аднак пры запуску дыскі NVMe не падтрымліваліся, і кансоль не загружалася, калі ён усталяваны.<ref>{{Cite web | url = https://www.gamesradar.com/ps5-m2-ssd-storage-support-will-be-added-in-a-post-launch-update/ | title = PS5 M.2 SSD storage support will be added in a post-launch update | first = Connor Sheridan 09 | last = November 2020 | work = gamesradar | subtitle = live | date = November 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201121002321/https://www.gamesradar.com/ps5-m2-ssd-storage-support-will-be-added-in-a-post-launch-update/ | archive-date = November 21, 2020 | language = en }}</ref> Бэта-версія падтрымкі сістэмнага праграмнага забеспячэння для порта M.2 была выпушчана ў ліпені 2021 года, а поўная падтрымка была дададзена ў абнаўленні сістэмы ў верасні 2021 года.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2021/9/14/22664808/ps5-playstation-5-update-m2-ssd-sony-software | title = Sony's big PS5 update with M.2 SSD support launches September 15th | first = Tom | last = Warren | work = [[The Verge]] | subtitle = live | date = September 14, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210914135012/https://www.theverge.com/2021/9/14/22664808/ps5-playstation-5-update-m2-ssd-sony-software | archive-date = September 14, 2021 }}</ref> Унутраны цвёрдацельны назапашвальнік не магчыма абслугоўваць карыстальнікам, паколькі мікрасхемы флэш-памяці і кантролер убудаваны ў матчыну плату PlayStation 5.<ref name="Fingas">{{Cite news | last = Fingas | first = Jon | date = 7 October 2020 | title = PS5 teardown reveals huge cooling system and SSD expansion bay | work = Engadget | url = https://www.engadget.com/sony-ps5-official-teardown-124857385.html | url-status = live | archive-date = 2020-11-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201112202431/https://www.engadget.com/sony-ps5-official-teardown-124857385.html }}</ref> Нягледзячы на тое, што ўстаноўка гульні з’яўляецца абавязковай, карыстальнік мае пэўны кантроль над тым, што ўсталёўваць, напрыклад, усталёўваць толькі шматкарыстальніцкі кампанент гульні. У той час як гульні для PlayStation 4 можна перамяшчаць паміж унутраным цвёрдацельным назапашвальнікам і знешнім назапашвальнікам, каб вызваліць месца на цвёрдацельным назапашвальніку, гульні для PlayStation 5 павінны захоўвацца на ўнутраным цвёрдацельным назапашвальніку, каб гуляць у іх, і пры запуску іх нельга перамяшчаць на знешні назапашвальнік.<ref>{{Cite web | url = https://www.gamespot.com/articles/you-cant-store-ps5-games-on-an-external-drive/1100-6484139/ | title = You Can't Store PS5 Games On An External Drive | first = Chris | last = Pereira | work = [[GameSpot]] | subtitle = live | date = November 6, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201106133420/https://www.gamespot.com/articles/you-cant-store-ps5-games-on-an-external-drive/1100-6484139/ | archive-date = November 6, 2020 }}</ref> Сістэмны патч ад красавіка 2021 г. дазволіў карыстальнікам перамяшчаць гульні для PlayStation 5 на знешні [[USB-назапашвальнік]] і з яго, хоць для прайгравання гульні па-ранейшаму павінны знаходзіцца на ўнутраным SSD.<ref>{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2021-04-13-playstation-5-update-finally-lets-you-move-games-to-usb-storage | title = PlayStation 5 update finally lets you move games to USB storage | first = Tom | last = Phillips | work = [[Eurogamer]] | subtitle = live | date = April 13, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210413122956/https://www.eurogamer.net/articles/2021-04-13-playstation-5-update-finally-lets-you-move-games-to-usb-storage | archive-date = April 13, 2021 }}</ref> Базавая версія PlayStation 5 уключае аптычны прывад Ultra HD Blu-ray<ref name="df_march20202">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | title = Inside PlayStation 5: the specs and the tech that deliver Sony's next-gen vision | author = Richard Leadbetter | website = Eurogamer | subtitle = Revolution meets evolution in Mark Cerny's PS5 blueprint. | date = 2020-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318160911/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-playstation-5-specs-and-tech-that-deliver-sonys-next-gen-vision | archive-date = 2020-03-18 }}</ref> сумяшчальны з дыскамі Ultra HD Blu-ray, стандартнымі дыскамі [[Blu-ray]] і [[DVD]]. PlayStation 5 не падтрымлівае [[кампакт-дыск]]і і не прайгравае 3D-кантэнт Blu-ray.<ref name="PS5: The Ultimate FAQ">{{Cite web | url = https://blog.playstation.com/2020/11/09/ps5-the-ultimate-faq/ | title = PS5: The Ultimate FAQ | work = PlayStation.Blog | subtitle = live | date = 2020-11-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201109160538/https://blog.playstation.com/2020/11/09/ps5-the-ultimate-faq/ | archive-date = November 9, 2020 | language = en-US }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.kotaku.com.au/2020/11/ps5-blog-new-console-details/ | title = Everything We Learned From PlayStation's Whopping PS5 Blog | work = Kotaku Australia | subtitle = live | date = 2020-11-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201125210542/https://www.kotaku.com.au/2020/11/ps5-blog-new-console-details/ | archive-date = November 25, 2020 | language = en-AU }}</ref> Выбар Ultra-HD Blu-ray у якасці носьбіта дыска азначае, што гульнявыя дыскі PlayStation 5 могуць змяшчаць да 100&nbsp;ГБ даных, у адрозненне ад гульняў для PlayStation 4, якія звычайна пастаўляліся на стандартных двухслаёвых дысках Blu-ray, здольных змяшчаць да 50&nbsp;ГБ.<ref name="PS5: The Ultimate FAQ"/> Прыкладам таму з’яўляецца гульня Gran Turismo 7: версія для PS4 пастаўляецца на 2 дысках, а версія для PS5 — на адным.<ref>{{Cite web | url = https://www.gtplanet.net/gt7-two-discs-ps4-20220215/ | title = Gran Turismo 7 Comes on Two Discs for PlayStation 4 | first = Andrew | last = Evans | work = GTPlanet | subtitle = live | date = 2022-02-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220218221149/https://www.gtplanet.net/gt7-two-discs-ps4-20220215/ | archive-date = February 18, 2022 | language = en-US }}</ref> === Форм-факта === Форм-фактар кансолі быў паказаны падчас прэзентацыі 11 чэрвеня 2020 года.<ref name="verge ps5 console reveal">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | title = This is the PlayStation 5 | first = Tom | last = Warren | work = [[The Verge]] | subtitle = live | date = June 11, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200611214126/https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | archive-date = June 11, 2020 }}</ref> Прэзідэнт Sony Джым Раян заявіў, што эстэтыка прызначана для «трансфармацыі таго, як яны выглядаюць, гучаць і адчуваюцца».<ref name="cnet ps5 console reveal">{{Cite web | url = https://www.cnet.com/news/sony-playstation-ceo-says-ps5-design-is-bold-daring-and-future-facing/ | title = Sony PlayStation CEO says PS5 design is 'bold, daring and future facing' | first = Ian | last = Sherr | work = [[CNet]] | subtitle = live | date = June 11, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200612023249/https://www.cnet.com/news/sony-playstation-ceo-says-ps5-design-is-bold-daring-and-future-facing/ | archive-date = June 12, 2020 }}</ref> Стартавы блок мае двухколерны дызайн, які адпавядае дызайну кантролера DualSense, з чорным унутраным блокам, акружаным двума белымі крыламі па баках, кожнае з якіх асвятляецца сінімі [[святлодыёд]]амі. Раян заявіў, што пасля запуску можа быць даступна больш колераў, чым белы і чорны.<ref name="cnet ps5 console reveal" /> Прылада можа працаваць вертыкальна або гарызантальна. Дзве доўгія паветразаборныя адтуліны праходзяць спераду, а вентыляцыйныя адтуліны для адводу цяпла дамінуюць ззаду.<ref name="PS5 official teardown Ars">{{Cite web | url = https://arstechnica.com/gaming/2020/10/sonys-official-ps5-teardown-shows-how-the-system-stand-actually-works/ | title = The first PlayStation 5 teardown reveals some hardware secrets | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201009172802/https://arstechnica.com/gaming/2020/10/sonys-official-ps5-teardown-shows-how-the-system-stand-actually-works/ | archive-date = October 9, 2020 }}</ref><ref name="PS5 official teardown The Verge">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/10/7/21505598/sony-ps5-playstation-5-tear-down-hardware | title = Sony's PS5 teardown video reveals removable sides, dust catchers, and storage expansion | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201010061601/https://www.theverge.com/2020/10/7/21505598/sony-ps5-playstation-5-tear-down-hardware | archive-date = October 10, 2020 }}</ref><ref name="PS5 official teardown Polygon">{{Cite web | url = https://www.polygon.com/2020/10/7/21505741/ps5-teardown-video-playstation-5-sony-power-noise | title = PS5 teardown video offers first look at the console's guts | subtitle = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20201010210204/https://www.polygon.com/2020/10/7/21505741/ps5-teardown-video-playstation-5-sony-power-noise | archive-date = October 10, 2020 }}</ref> Крылы здымаюцца для доступу да пэўных унутраных кампанентаў, такіх як слот пашырэння цвёрдацельнага назапашвальніка {{Nobr|[[PCIe 4.0]]}} NVMe, блок сілкавання і дадатковы дыскавод Blu-ray.<ref name="PS5 official teardown Ars" /><ref name="PS5 official teardown The Verge" /><ref name="PS5 official teardown Polygon" /> Пад бакавымі панэлямі знаходзяцца два «пылазахопніка» — адтуліны, якія дазваляюць карыстальніку пыласосам выдаляць пыл, сабраную сістэмай астуджэння.<ref name="PS5 official teardown Ars" /><ref name="PS5 official teardown The Verge" /><ref name="PS5 official teardown Polygon" /> Старэйшы арт-дырэктар Юджын Марысава будаваў дызайн корпуса кансолі, натхнёным тэрмінам «пяць вымярэнняў» і распрацаваўшы шкілет дызайну вакол кругоў і квадратаў, каб гульцам было зручна глядзець на іх. Марысава таксама прыйшлося кіраваць формай корпуса, каб забяспечыць дастатковы ўнутраны аб’ём у блоку для ўсяго тэхнічнага абсталявання, адначасова памяншаючы яго памер без абмежавання патоку паветра.<ref name="wapost morisawa">{{Cite news | last = Moore | first = Joe | date = November 9, 2020 | title = PS5 designer: 'When I started drawing, it was much larger' | url = https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/11/09/ps5-design/ | work = [[Washington Post]] }}</ref> Версія Blu-ray мае памеры 390х260х104 мм і 4.5 кілаграмы, а версія без дыскавода крыху драбнейшая: 390х260х92 мм і 3.9 кілаграмы.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/9/16/21438782/sony-ps5-size-specs-dimensions-console-huge-large-big | title = Confirmed: The PS5 is the biggest game console in modern history | first = Sean | last = Hollister | work = [[The Verge]] | subtitle = live | date = September 16, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200916231006/https://www.theverge.com/2020/9/16/21438782/sony-ps5-size-specs-dimensions-console-huge-large-big | archive-date = September 16, 2020 }}</ref> Кансоль была з больш вялікімі памерамі, ў параўнанні з папярэднімі гульнявымі кансолямі, у першаю чаргу для забеспячэння эфектыўнага кіравання астуджэннем і мінімізацыі шуму падчас працы.<ref>{{Cite web | url = https://www.ign.com/articles/ps5-teardown-explains-why-its-so-big-to-stay-cool-and-quiet | title = PS5 Teardown Explains Why It's So Big - To Stay Cool and Quiet | first = Joe | last = Skrebels | work = IGN | subtitle = live | date = 7 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210311031133/https://www.ign.com/articles/ps5-teardown-explains-why-its-so-big-to-stay-cool-and-quiet | archive-date = March 11, 2021 }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.techradar.com/uk/news/is-the-ps5-too-big | title = PS5 size comparison: is the PlayStation 5 too big? | first = Nick | last = Pino | work = TechRadar | subtitle = live | date = 28 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210414091042/https://www.techradar.com/uk/news/is-the-ps5-too-big | archive-date = April 14, 2021 }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.polygon.com/2020/10/29/21540273/ps5-size-comparison-memes-tv-setup-sony-next-gen-hardware | title = Nobody knows what to do with the big, honkin' PS5 | first = Patricia | last = Hernandez | work = Polygon | subtitle = live | date = 29 October 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201203144406/https://www.polygon.com/2020/10/29/21540273/ps5-size-comparison-memes-tv-setup-sony-next-gen-hardware | archive-date = December 3, 2020 }}</ref> На пярэдняй панэлі ёсць порт [[USB-C]] з USB 3.1 Gen 2 і порт USB-A з [[USB|USB 2.0]]. На задняй панэлі ёсць два парты USB-A з USB 3.1 Gen 2, порт [[HDMI|HDMI 2.1]], Gigabit Ethernet і сілкаванне.<ref name="verge ps5 console reveal">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | title = This is the PlayStation 5 | first = Tom | last = Warren | work = [[The Verge]] | subtitle = live | date = June 11, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200611214126/https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | archive-date = June 11, 2020 }}</ref><ref name="VG247 PS5 teardown">{{Cite web | url = https://www.vg247.com/2020/10/07/ps5-wi-fi-6-usb-c-superspeed-details/ | title = PS5 teardown confirms Wi-Fi 6 and SuperSpeed USB, unlike Xbox Series X/S's slower alternatives | first = Sherif | last = Saed | work = [[VG247]] | subtitle = live | date = October 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201112202430/https://www.vg247.com/2020/10/07/ps5-wi-fi-6-usb-c-superspeed-details/ | archive-date = November 12, 2020 }}</ref><ref name="PS5 Eurogamer overview">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/playstation-5-console-design-ps5-digital-edition-ports-size-dimensions-6300 | title = PlayStation 5 console design, including PS5 Digital Edition, ports, and size explained | first = Lottie | last = Lynn | work = [[Eurogamer]] | subtitle = live | date = October 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201015111913/https://www.eurogamer.net/articles/playstation-5-console-design-ps5-digital-edition-ports-size-dimensions-6300 | archive-date = October 15, 2020 }}</ref> === Кантролер DualSense === Бесправадны кантролер DualSense для PlayStation 5 быў прадстаўлены 7 красавіка 2020 года.<ref name="dualsense">{{Cite web | url = https://blog.us.playstation.com/2020/04/07/introducing-dualsense-the-new-wireless-game-controller-for-playstation-5/ | title = Introducing DualSense, the New Wireless Game Controller for PlayStation 5 | first = Hideaki | last = Nishino | work = [[PlayStation Blog]] | subtitle = live | date = April 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200408001600/https://blog.us.playstation.com/2020/04/07/introducing-dualsense-the-new-wireless-game-controller-for-playstation-5/ | archive-date = April 8, 2020 }}</ref> Ён заснаваны на папярэднім кантролеры [[DualShock]], але з мадыфікацыямі пад уплывам абмеркаванняў з дызайнерамі гульняў і гульцамі.<ref name="dualsense" /> Кантролер DualSense мае адаптыўныя трыгеры з сілавой зваротнай сувяззю праз прывады галасавой шпулькі, якія пры неабходнасці могуць змяняць супраціўленне гульцу, падтрымліваючы такія ўражанні, як віртуальнае выцягванне стралы з лука. DualSense падтрымлівае тыя ж кнопкі, што і [[DualShock|DualShock 4]], хаця кнопка «Падзяліцца» была перайменавана ў «Стварыць» з дадатковымі сродкамі, якія дазваляюць гульцам ствараць і абменьвацца кантэнтам. Быў дададзены новы ўбудаваны мікрафон, каб гульцы маглі размаўляць з іншымі, выкарыстоўваючы толькі кантролер,<ref name="dualsense" /> а дынамік кантролера, які ўваходзіць у камплект, быў палепшаны. Ён мае двухколерную афарбоўку, у асноўным белую з чорнай абліцоўваннем, прычым чорная частка лёгка здымаецца.<ref>{{Cite web | url = https://www.pushsquare.com/news/2020/11/part_of_the_ps5_controller_is_very_easily_removable | title = Part of the PS5 Controller Is Very Easily Removable | first = Push | last = Square | work = Push Square | subtitle = live | date = 2020-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201109201240/https://www.pushsquare.com/news/2020/11/part_of_the_ps5_controller_is_very_easily_removable | archive-date = November 9, 2020 | language = en-GB }}</ref> Светлавая паласа была перанесена га бакі сэнсарнай панэлі.<ref name="dualsense" /> Ён мае падключэнне [[USB-C]], акумулятар з большай ёмкасцю і аўдыёраз’ём.<ref name="audiojack">{{Cite web | url = https://screenrant.com/playstation-5-controller-audio-jack-ps5-dualsense-sony/ | title = Don't Worry, The PlayStation 5 Controller Has An Audio Jack | first = Cody | last = Gravelle | work = [[Screen Rant]] | subtitle = live | date = April 8, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200417050740/https://screenrant.com/playstation-5-controller-audio-jack-ps5-dualsense-sony/ | archive-date = April 17, 2020 }}</ref> Як [[Яйка Велікоднае (несапраўднае)|велікоднае яйка]], тэкстура блока кантролера пакрыта мініяцюрнымі версіямі чатырох сімвалаў кнопак PlayStation (крыж, круг, квадрат і трохкутнік).<ref name="wapost morisawa">{{Cite news | last = Moore | first = Joe | date = November 9, 2020 | title = PS5 designer: 'When I started drawing, it was much larger' | url = https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/11/09/ps5-design/ | work = [[Washington Post]] }}</ref> === Кантролер DualSense Edge === У жніўні 2022 года Sony прадставіла DualSense Edge (CFI-ZCP1), новы кантролер для PlayStation 5 <ref name="alderson_notebookcheck">{{Cite web | url = https://www.notebookcheck.net/Sony-DualSense-Edge-Controller-for-PlayStation-5-consoles-detailed-with-various-innovations.642754.0.html | title = Sony DualSense Edge Controller for PlayStation 5 consoles detailed with various innovations | author = Alderson | first = Alex | website = Notebook Check | date = August 25, 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220825232700/https://www.notebookcheck.net/Sony-DualSense-Edge-Controller-for-PlayStation-5-consoles-detailed-with-various-innovations.642754.0.html | archive-date = August 25, 2022 | access-date = August 25, 2022 | url-status = live }}</ref> Кантролер будзе мець больш модульную канструкцыю, чым DualSense, са зменнымі модулямі ручак, некалькімі профілямі кіравання і магчымасцю перамяшчэння карт уваходаў.<ref name="alderson_notebookcheck" /> === Дадатковыя аксесуары === Аксесуары ўключаюць зарадную станцыю для DualSense, новую HD-камеру і пульт дыстанцыйнага кіравання мультымедыя. Бесправадная гарнітура Pulse 3D інтэграваная з 3D-тэхналогіяй Tempest Engine PS5.<ref name="verge ps5 console reveal">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | title = This is the PlayStation 5 | first = Tom | last = Warren | work = [[The Verge]] | subtitle = live | date = June 11, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200611214126/https://www.theverge.com/2020/6/11/21212989/ps5-playstation-5-console-announcement-design-hardware-specs-sony | archive-date = June 11, 2020 }}</ref><ref name="VG247 PS5 teardown">{{Cite web | url = https://www.vg247.com/2020/10/07/ps5-wi-fi-6-usb-c-superspeed-details/ | title = PS5 teardown confirms Wi-Fi 6 and SuperSpeed USB, unlike Xbox Series X/S's slower alternatives | first = Sherif | last = Saed | work = [[VG247]] | subtitle = live | date = October 7, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201112202430/https://www.vg247.com/2020/10/07/ps5-wi-fi-6-usb-c-superspeed-details/ | archive-date = November 12, 2020 }}</ref> PS5 мае зваротную сумяшчальнасць з большасцю існуючых кантролераў і аксесуараў PS4 толькі для гульняў PS4 — некаторыя з абмежаванай функцыянальнасцю. Перыферыйныя прылады ''Rock Band'' падтрымліваюцца пачынаючы з ''Rock Band 2''.<ref>{{Cite web | url = https://www.polygon.com/2020/10/13/21514484/rock-band-4-ps5-xbox-series-x-backward-compatible-dlc-controllers | title = Rock Band 4 and instrument controllers playable on PS5, Xbox Series X | author = Sarkar | first = Samit | website = [[Polygon (website)|Polygon]] | date = October 13, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201016165611/https://www.polygon.com/2020/10/13/21514484/rock-band-4-ps5-xbox-series-x-backward-compatible-dlc-controllers | archive-date = October 16, 2020 | access-date = October 17, 2020 | url-status = live }}</ref> У гульнях PS5 можна выкарыстоўваць існуючыя [[PlayStation Move]], PlayStation Camera, PlayStation VR Aim Controller, афіцыйна ліцэнзаваныя гарнітуры і спецыяльныя кантролеры з афіцыйнымі ліцэнзіямі, такія як лётныя штурвалы і гоначныя рулі.<ref>{{Cite web | url = https://blog.playstation.com/2020/08/03/playstation-5-answering-your-questions-on-compatible-ps4-peripherals-accessories/ | title = PlayStation 5: Answering your questions on compatible PS4 peripherals & accessories | author = Tomatis | first = Isabelle | website = [[PlayStation Blog]] | date = August 3, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200803120311/https://blog.playstation.com/2020/08/03/playstation-5-answering-your-questions-on-compatible-ps4-peripherals-accessories/ | archive-date = August 3, 2020 | access-date = August 3, 2020 | url-status = live }}</ref> Sony анансавала PlayStation VR2 для PlayStation 5 у студзені 2022 года.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2021/2/23/22296998/sony-ps5-next-gen-vr-headset-virtual-reality-features | title = Sony announces next-gen VR headset for the PS5 | author = Warren | first = Tom | website = [[The Verge]] | date = February 23, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210223143106/https://www.theverge.com/2021/2/23/22296998/sony-ps5-next-gen-vr-headset-virtual-reality-features | archive-date = February 23, 2021 | access-date = February 23, 2021 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.gamespot.com/articles/playstation-vr2-detailed-horizon-call-of-the-mountain-announced/1100-6499345/?ftag=CAD-01-10abi2f | title = PlayStation VR2 Detailed, Horizon: Call Of The Mountain Announced | author = Hussain | first = Tamoor | website = [[GameSpot]] | date = January 4, 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220105014732/https://www.gamespot.com/articles/playstation-vr2-detailed-horizon-call-of-the-mountain-announced/1100-6499345/?ftag=CAD-01-10abi2f | archive-date = January 5, 2022 | access-date = January 4, 2022 | url-status = live }}</ref><ref name="Verge Preview">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2022/9/14/23351946/playstation-vr-psvr-2-hands-on-impressions-horizon-call-of-the-mountain-sony | title = We finally got our hands and eyes on the PlayStation VR2 | author = Peters | first = Jay | website = [[The Verge]] | date = 14 September 2022 | publisher = [[Vox Media]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20221107201032/https://www.theverge.com/2022/9/14/23351946/playstation-vr-psvr-2-hands-on-impressions-horizon-call-of-the-mountain-sony | archive-date = November 7, 2022 | access-date = 5 October 2022 | url-status = live | last2 = Song | first2 = Victoria }}</ref><ref name="cnet hands on">{{Cite web | url = https://www.cnet.com/tech/gaming/psvr-2-hands-on-why-the-upcoming-ps5-vr-headset-wowed-us/ | title = PlayStation VR 2 Hands-On: Sony's Upcoming PS5 VR Headset Wowed Me | author = Stein | first = Scott | website = [[CNET]] | date = 16 September 2022 | publisher = [[Red Ventures]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20221115161515/https://www.cnet.com/tech/gaming/psvr-2-hands-on-why-the-upcoming-ps5-vr-headset-wowed-us/ | archive-date = November 15, 2022 | access-date = 5 October 2022 | url-status = live }}</ref> === Рэвізіі абсталявання === Sony пачала пастаўкі мінорнай апаратнай версіі PlayStation 5 у жніўні 2021 года. Новая канструкцыя паменшыла памер і вагу радыятара, знізіўшы чыстую вагу сістэмы на 300 грам, не аказваючы прыкметнага ўплыву на прадукцыйнасць астуджэння, згодна з Digital Foundry і Gamers Nexus.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2021/9/16/22677593/ps5-playstation-5-smaller-heatsink-testing-gamers-nexus-digital-foundry | title = The verdict is in: watch the new PS5's heatsink put to the test | author = Peters | first = Jay | website = [[The Verge]] | date = September 16, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210916170738/https://www.theverge.com/2021/9/16/22677593/ps5-playstation-5-smaller-heatsink-testing-gamers-nexus-digital-foundry | archive-date = September 16, 2021 | access-date = September 16, 2021 | url-status = live }}</ref> Таксама новая канструкцыя не патрабуе адвёрткі для ўстаноўкі кансолі на падстаўку.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2021/8/29/22646963/sony-new-ps5-model-lighter-smaller-heatsink-teardown | title = Sony's new PS5 model weighs less because it has a smaller heatsink | author = Warren | first = Tom | website = [[The Verge]] | date = August 29, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210829115615/https://www.theverge.com/2021/8/29/22646963/sony-new-ps5-model-lighter-smaller-heatsink-teardown | archive-date = August 29, 2021 | access-date = August 29, 2021 | url-status = live }}</ref> У жніўні 2022 года Sony пачала пастаўляць чарговую версію апаратнага забеспячэння як для базавай, так і для лічбавай версій PS5, яшчэ больш знізіўшы вагу. Digital Edition цяпер важыць 3,4&nbsp;кг (у параўнанні з 3,9&nbsp;кг для стартавай версіі), а базавая версія важыць 3,9 кг (у параўнанні з 4,5&nbsp;кг для стартавай версіі).<ref>{{Cite web | url = https://press-start.com.au/news/playstation/2022/08/29/new-ps5-model-cfi-1202b-cfi-1202a/ | title = THE NEW PS5 MODEL HAS ARRIVED IN AUSTRALIA FIRST AGAIN AND HERE'S THE FIRST DETAILS | date = 29 Aug 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220829122545/https://press-start.com.au/news/playstation/2022/08/29/new-ps5-model-cfi-1202b-cfi-1202a/ | archive-date = August 29, 2022 | access-date = 29 Aug 2022 | url-status = live }}</ref> Будучыя мадыфікацыі могуць уключаць здымны прывад для чытання дыскаў.<ref>{{Cite news | date = 2022-09-19 | title = Sony's first major PS5 redesign will reportedly have a detachable disc drive | archive-date = 2022-10-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221023035845/https://www.theverge.com/2022/9/19/23361399/sony-playstation-5-redesign-detachable-disc-drive | url-status = live | url = https://www.theverge.com/2022/9/19/23361399/sony-playstation-5-redesign-detachable-disc-drive | website = The Verge }}</ref> == Сістэмнае праграмнае забеспячэнне == Перапрацаваны [[Інтэрфейс карыстальніка|карыстальніцкі інтэрфейс]] PlayStation 5 характарызуецца Sony як «даступны і інфарматыўны», які забяспечвае абнаўленні ў рэжыме рэальнага часу для дзеянняў сяброў, даступных шматкарыстальніцкіх дзеянняў, місій і ўзнагарод для аднаго гульца. Чэрні заявіў, што «мы не хочам, каб гулец павінен быў загружаць гульню, глядзець, што адбываецца, запускаць гульню, бачыць, што адбываецца», таму ўсе гэтыя параметры «бачныя ў карыстальніцкім інтэрфейсе». Мэт Макларын, цяперашні віцэ-прэзідэнт па дызайне UX у PlayStation, ахарактарызаваў перапрацаваны карыстальніцкі інтэрфейс як «вельмі цікавую эвалюцыю АС» і «100-працэнтную перабудову карыстальніцкага інтэрфейсу PS4 і некаторыя вельмі розныя новыя канцэпцыі».<ref name="theverge_june2020UI">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/6/15/21291288/sony-ps5-software-user-interface-ui-design-dashboard-teaser-video | title = Sony promises redesigned PS5 dashboard with 'no pixel untouched' | author = Warren | first = Tom | website = [[The Verge]] | date = June 15, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200615103621/https://www.theverge.com/2020/6/15/21291288/sony-ps5-software-user-interface-ui-design-dashboard-teaser-video | archive-date = June 15, 2020 | access-date = June 15, 2020 | url-status = live }}</ref> Макларын заявіў, што карыстальніцкі інтэрфейс надзвычай хуткі з новай і надзейнай візуальнай мовай.<ref>{{Cite web | url = https://www.pushsquare.com/news/2020/06/ps5s_user_interface_is_lightning_fast_a_complete_overhaul_of_ps4_with_very_new_concepts | title = PS5's User Interface Is Lightning Fast, A Complete Overhaul of PS4 with Very New Concepts | author = Barker | first = Sammy | website = PushSquare | date = June 15, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200615135418/https://www.pushsquare.com/news/2020/06/ps5s_user_interface_is_lightning_fast_a_complete_overhaul_of_ps4_with_very_new_concepts | archive-date = June 15, 2020 | access-date = June 15, 2020 | url-status = live }}</ref> ''Кампанія Eurogamer'' заявіла, што карыстальніцкі інтэрфейс быў задуманы для хуткага рэагавання, палепшанай даступнасці, яснасці і прастаты.<ref>{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-a-first-look-at-the-ps5-user-interface | title = Our first look at the PlayStation 5 user interface - and it could be a game-changer | author = Leadbetter | first = Richard | website = Eurogamer | date = October 15, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201015134423/https://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2020-a-first-look-at-the-ps5-user-interface | archive-date = October 15, 2020 | access-date = October 16, 2020 | url-status = live }}</ref> Ён адлюстроўваецца ў раздзяляльнасці 4K і шырокім дынамічным дыяпазоне. Карыстальнікаў чакае стылістычная анімацыя пры загрузцы і новы экран уваходу. Асноўныя канцэпцыі дызайну і матывы, прадстаўленыя на PS4, былі перароблены ў новы карыстальніцкі інтэрфейс хатняга экрана. У верхняй частцы экрана ёсць шэраг праграм і дзве верхнія ўкладкі для пераключэння паміж паказам гульняў і мультымедыйных праграм. Выбар гульні непасрэдна паказвае асобныя дзеянні, такія як пэўны ўзровень або шматкарыстальніцкі рэжым. PlayStation Store больш не з’яўляецца аўтаномным дадаткам і цяпер цалкам інтэграваны ў карыстальніцкі інтэрфейс галоўнага экрана.<ref>{{Cite web | url = https://www.androidheadlines.com/sony-ps5-ui-design-playstation-5.html | title = Why Sony's PS5 UI Is A Masterclass In Design | author = Diaz | first = Justin | website = Android Headlines | date = October 15, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201020130927/https://www.androidheadlines.com/sony-ps5-ui-design-playstation-5.html | archive-date = October 20, 2020 | access-date = October 16, 2020 | url-status = live }}</ref> Найбольш значным адхіленнем ад інтэрфейсу PS4 з’яўляецца ўвядзенне Цэнтра кіравання, які імгненна выклікаецца з ніжняй частцы экрана націскам кнопкі PS. Цэнтр кіравання падзелены на дзве секцыі. Верхняя частка — гэта шэраг картак, якія прапануюць дзеянні, заснаваныя на бягучай гульні або нядаўніх дзеяннях, такіх як групавы чат. Карткі, звязаныя з гульнёй, могуць прадстаўляць гульцам інфармацыю аб гульнявым працэсе, напрыклад, справаздачу аб ходзе выканання пэўных місій або спіс гульнявых задач з магчымасцю пераходу непасрэдна да іх. Падпісчыкі PlayStation Plus бачаць карткі гульнявых дзеянняў з падказкам, скрыншотамі або відэа з падрабязным апісаннем таго, як выканаць дзеянне. Элементы сістэмнага ўзроўню могуць прадстаўляць гульцу такія параметры, як інфармацыя па продажам у PlayStation Store або нядаўнія скрыншоты, зробленыя карыстальнікам для сумеснага выкарыстання. Гэтыя функцыі даступныя для гульняў PS5 або абноўленых гульняў PS4. Ніжняя частка Цэнтра кіравання змяшчае наладжвальны гарызантальны шэраг значкоў, уключаючы апавяшчэнні, абнаўленні статусу, спіс сяброў і налады сістэмы.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/10/15/21517426/playstation-5-ps5-ui-menu-sony-video-watch-first-look | title = Sony gives in-depth look at PlayStation 5 UI in new video | author = Gartenberg | first = Chaim | website = [[The Verge]] | date = October 15, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201015180817/https://www.theverge.com/2020/10/15/21517426/playstation-5-ps5-ui-menu-sony-video-watch-first-look | archive-date = October 15, 2020 | access-date = October 15, 2020 | url-status = live }}</ref> Згодна з унутранымі матэрыяламі, прагледжанымі ''Vice'', стратэгія карыстальніцкага інтэрфейсу, арыентаванага на «дзейнасць», заключалася ў тым, каб дапамагчы гульцам надаваць час гульням, асабліва [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкім відэагульням]], якія, на думку Sony, квітнелі ў асяроддзі кансолі PlayStation. Sony прызнала, што ў цяперашні час у многіх гульцоў не так шмат часу, каб гуляць у гульні, таму паняцце картак актыўнасці было выкарыстана, каб дапамагчы гульцам зразумець, якія дзеянні яны могуць выконваць у гульні і колькі часу гэта зойме каб яны маглі ўключыць гэтую дзейнасць у свой графік.<ref>{{Cite web | url = https://www.vice.com/en/article/5dp34k/internal-sony-docs-explain-how-activities-became-a-cornerstone-for-ps5 | title = Internal Sony Docs Explain How "Activities" Became a Cornerstone for PS5 | author = Klepek | first = Patrick | website = [[Vice (magazine)|Vice]] | date = November 30, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201130154341/https://www.vice.com/en/article/5dp34k/internal-sony-docs-explain-how-activities-became-a-cornerstone-for-ps5 | archive-date = November 30, 2020 | access-date = November 30, 2020 | url-status = live }}</ref> PlayStation 5 падтрымлівае 7plus, 9Now, ABC iview, AbemaTV, All 4, Amazon Freevee, Amazon Prime Video, Anghami, [[Apple Music]], Apple TV, BBC iPlayer, Blim TV, Crackle, Crave, [[Crunchyroll]], Curiosity Stream, DAZN, Disney+, Emby, Foxtel Now, HBO Max, Hulu, iHeartRadio, ITVX, Joyn, Kayo Sports, Mubi, My5, MyCanal, Neon, [[Netflix]], праграма NFL TV, [[Nico Nico Douga|Niconico]], NOW, Pandora, Paramount+, Peacock, Plex, Pluto TV, Popcornflix, Red Bull TV, Salto, Showmax, Sky Go, [[Spotify]], Stan, Star+, Tubi, TuneIn, TVNZ+, [[Twitch]], Viaplay, Videoland, Vudu, YouTube TV, [[YouTube]] і YuppTV, у той час як падтрымка іншых струменевых сэрвісаў была абяцаў на будучыню.<ref>{{Cite web | url = https://variety.com/2020/digital/news/hbo-max-playstation-5-1234864147/ | title = HBO Max Goes Live on PlayStation 5, Still No Roku Deal in Sight | author = Spangler | first = Todd | website = [[Variety (magazine)|Variety]] | date = December 16, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201216180707/https://variety.com/2020/digital/news/hbo-max-playstation-5-1234864147/ | archive-date = December 16, 2020 | access-date = December 16, 2020 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/10/22/21528372/ps5-streaming-apps-support-day-one-netflix-disney-plus-twitch | title = Sony confirms Disney Plus, Netflix, and Twitch will be on the PS5 at launch | author = Lyles | first = Taylor | website = [[The Verge]] | date = October 22, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201022180913/https://www.theverge.com/2020/10/22/21528372/ps5-streaming-apps-support-day-one-netflix-disney-plus-twitch | archive-date = October 22, 2020 | access-date = October 22, 2020 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://arstechnica.com/gaming/2020/10/ps5-will-be-missing-some-ps4-video-streaming-apps-at-launch/ | title = Clearing up which media apps will be available on PS5 at launch [Updated] | author = Orland | first = Kyle | website = [[Ars Technica]] | date = October 23, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201029184838/https://arstechnica.com/gaming/2020/10/ps5-will-be-missing-some-ps4-video-streaming-apps-at-launch/ | archive-date = October 29, 2020 | access-date = October 30, 2020 | url-status = live }}</ref> Сістэма ўключае падтрымку PlayStation Now — воблачнага гульнявога сэрвісу Sony на аснове падпіскі, які дазваляе гуляць у гульні са старых пакаленняў кансоляў PlayStation.<ref name="ps5 faq verge">{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/11/9/21556760/ps5-sony-playstation-5-region-free-ps-now-support | title = Sony reveals PS5 games will be region free, and the console will support PS Now | author = Peters | first = Jay | website = [[The Verge]] | date = November 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201109175711/https://www.theverge.com/2020/11/9/21556760/ps5-sony-playstation-5-region-free-ps-now-support | archive-date = November 9, 2020 | access-date = November 9, 2020 | url-status = live }}</ref> Праграма Sony Remote Play, даступнае на прыладах PlayStation 4, [[Microsoft Windows]], [[iOS]] і [[Android]], было абноўлена непасрэдна перад запускам PlayStation 5, каб дазволіць карыстальніку дыстанцыйна гуляць у свае гульні PlayStation 5 на гэтых іншых прыладах праз лакальную сетку.<ref>{{Cite web | url = https://www.gamespot.com/articles/ps5-games-can-be-streamed-through-ps4-with-remote-play/1100-6484234/?ftag=CAD-01-10abi2f | title = PS5 Games Can Be Streamed Through PS4 With Remote Play | author = Zheng | first = Jenny | website = [[GameSpot]] | date = November 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201109193133/https://www.gamespot.com/articles/ps5-games-can-be-streamed-through-ps4-with-remote-play/1100-6484234/?ftag=CAD-01-10abi2f | archive-date = November 9, 2020 | access-date = November 8, 2020 | url-status = live }}</ref> У красавіку 2021 года Sony выпусціла новае абнаўленне праграмнага забеспячэння, з дапамогай якога карыстальнікі могуць перанесці спампаваную гульню для PS5 на знешні жорсткі дыск USB, каб вызваліць месца.<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://www.trustedreviews.com/news/new-ps5-software-update-will-unlock-a-highly-demanded-feature-4131884 | title = New PS5 software update will unlock a highly demanded feature | website = Trusted Reviews | date = 2021-04-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210414202811/https://www.trustedreviews.com/news/new-ps5-software-update-will-unlock-a-highly-demanded-feature-4131884 | archive-date = April 14, 2021 | access-date = 2021-04-14 | url-status = live }}</ref> У чэрвені 2021 года Sony абвясціла аб бэта-праграме сістэмнага праграмнага забеспячэння PlayStation 5, падобнай на праграму Xbox Insider, дзе зарэгістраваныя карыстальнікі могуць атрымліваць раннія выпускі запланаваных абнаўленняў праграмнага забеспячэння кансолі для тэставання перад іх выпускам.<ref>{{Cite web | url = https://www.polygon.com/22538297/ps5-system-software-beta-test-sign-up | title = The PS5 is getting a beta program to test new features | author = Gilliam | first = Ryan | website = [[Polygon (website)|Polygon]] | date = June 17, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210617134236/https://www.polygon.com/22538297/ps5-system-software-beta-test-sign-up | archive-date = June 17, 2021 | access-date = June 17, 2021 | url-status = live }}</ref> Адной з першых асноўных функцый, прапанаваных у гэтай праграме, была падтрымка пашырэння ўнутранай памяці праз порт M.2, дададзеная ў бэта-версію праграмнага забеспячэння ў ліпені 2021 года. У верасні 2021 года Sony выпусціла новае абнаўленне праграмнага забеспячэння, якое прапануе падтрымку новага трэкера трафеяў, настройку Цэнтра кіравання, падтрымку 3D-аўдыё для ўбудаваных дынамікаў тэлевізара, унутранае пашырэнне SSD і некалькі паляпшэнняў UX.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2021/9/14/22664808/ps5-playstation-5-update-m2-ssd-sony-software | title = Sony's big PS5 update with M.2 SSD support is available now | author = Warren | first = Tom | website = [[The Verge]] | date = September 14, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210916021404/https://www.theverge.com/2021/9/14/22664808/ps5-playstation-5-update-m2-ssd-sony-software | archive-date = September 16, 2021 | access-date = September 16, 2021 | url-status = live | last2 = Lawler | first2 = Richard }}</ref> Sony прадставіла Game Trials у кастрычніку 2021 года, пачынаючы з абмежаванага выпуску для брытанскіх карыстальнікаў ''Death Stranding: Director’s Cut'' і ''Sackboy: A Big Adventure''. Карыстальнікі маюць доступ да спампоўкі і прайгравання поўнай версіі гульні на працягу фіксаванага перыяду часу праз гэтыя пробныя версіі гульні, пасля чаго яны павінны будуць купіць гульню, каб працягнуць гуляць.<ref>{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2021-10-02-sony-adds-game-trials-feature-to-ps5 | title = Sony adds Game Trials feature to PS5 | author = Yin-Poole | first = Wesley | website = [[Eurogamer]] | date = October 2, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211003002202/https://www.eurogamer.net/articles/2021-10-02-sony-adds-game-trials-feature-to-ps5 | archive-date = October 3, 2021 | access-date = October 3, 2021 | url-status = live }}</ref> == Гульні == {{Асноўны артыкул|List of PlayStation 5 games}} Кожная кансоль PlayStation 5 пастаўляецца з папярэдне ўсталяванай гульнёй ''Astro’s Playroom'', прызначанай для дэманстрацыі кантролера DualSense.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2020/7/17/21328533/playstation-5-astro-playroom-game-dualsense-controller-demo-geoff-keighley | title = PlayStation 5 pack-in Astro's Playroom is a DualSense controller demo | author = Gartenberg | first = Chaim | website = [[The Verge]] | date = July 17, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200717172920/https://www.theverge.com/2020/7/17/21328533/playstation-5-astro-playroom-game-dualsense-controller-demo-geoff-keighley | archive-date = July 17, 2020 | access-date = July 17, 2020 | url-status = live }}</ref> Гульні не заблакіраваны па рэгіёнах, таму ў гульні, набытыя ў адным рэгіёне, можна гуляць на кансолях ва ўсіх рэгіёнах.<ref name="ps5 faq verge"/> Sony абвясціла аб сваіх адначасовых абавязках падтрымкі супольнасці PlayStation 4 і прыняцця PlayStation 5 як важнага тэхналагічнага прагрэсу. У інтэрв’ю ''GamesIndustry.biz'' Раян заявіў: «Мы заўсёды казалі, што верым у пакаленні. Мы лічым, што калі вы робіце ўсе клопаты па стварэнні кансолі наступнага пакалення, яна павінна ўключаць функцыі і перавагі, якіх няма ў папярэдняга пакалення. І што, на наш погляд, людзі павінны ствараць гульні, якія могуць максімальна выкарыстоўваць гэтыя функцыі.»<ref>{{Cite web | url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2020-05-29-sonys-jim-ryan-its-time-to-give-fans-something-that-can-only-be-enjoyed-on-playstation-5 | title = Sony to develop PS5 exclusives which will not be playable on PS4 | author = Dring | first = Christopher | website = [[GamesIndustry.biz]] | date = May 29, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200530000429/https://www.gamesindustry.biz/articles/2020-05-29-sonys-jim-ryan-its-time-to-give-fans-something-that-can-only-be-enjoyed-on-playstation-5 | archive-date = May 30, 2020 | access-date = May 29, 2020 | url-status = live }}</ref> Абмяркоўваючы магчымасці кантролера DualSense з Джэфам Кейлі, генеральны менеджэр Эрык Лемпел пацвердзіў, што Sony «хочуць развіваць кожную частку вопыту», але каб гэта адбылося, «мы не можам узяць усіх з сабой з папярэдніх кансоляў [у вопыт наступнага пакалення]. Вам патрэбна новае абсталяванне, вам патрэбныя новыя прылады, каб выпрабаваць тое, чаго хочуць гэтыя распрацоўшчыкі».<ref name="dualsense_handson">{{Cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=1ufqUFQ5GJI | title = PlayStation 5: DualSense Controller Hands-On Livestream | website = [[IGN]] | date = July 17, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201112202431/https://www.youtube.com/watch?v=1ufqUFQ5GJI | archive-date = November 12, 2020 | access-date = October 10, 2020 | url-status = live }}</ref><ref name="gamasutra_jul.17.2020">{{Cite web | url = https://www.gamasutra.com/view/news/366599/We_believe_in_generations_PlayStation_argues_crossgen_games_risk_stifling_innovation.php | title = 'We believe in generations:' PlayStation argues cross-gen games risk stifling innovation | author = McAloon | first = Alissa | website = [[Gamasutra]] | date = July 17, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200717173334/https://gamasutra.com/view/news/366599/We_believe_in_generations_PlayStation_argues_crossgen_games_risk_stifling_innovation.php | archive-date = July 17, 2020 | access-date = July 17, 2020 | url-status = live }}</ref> ''Ratchet &amp;amp; Clank: Rift Apart'' была вылучана як гульня наступнага пакалення, якая тэхнічна немагчымая на старым абсталяванні. Лемпел запэўніў Кейлі, што цікавасць да PlayStation 4 не спыніцца раптоўна.<ref name="dualsense_handson" /> Вызначэнне Sony кансоляў як асобных пакаленняў было шырока інтэрпрэтавана як пераход да эксклюзіўных гульняў для PS5, якія выкарыстоўваюць магчымасці кансолі, замест таго, каб выпускаць гульні розных пакаленняў, якія можна гуляць на абедзвюх кансолях PlayStation. Раян сказаў, што не павінна быць расчаравання, паколькі версіі PS5 выкарыстоўваюць пашыраны набор функцый кансолі, і першапачаткова планавалася, што версіі PS4 можна будзе свабодна абнаўляць. Некалькі асноўных гульняў, такіх як ''Horizon Forbidden West'', распрацоўваюцца як адначасовыя выпускі для PS4 і PS5,<ref>{{Cite news | url = https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/09/16/ps5-retail-units/ | title = PlayStation CEO Jim Ryan says more PlayStation 5 units will be available than PS4s in 2013 | first = Gene | last = Park | date = September 17, 2020 | work = [[Washington Post]] | archive-date = 2020-10-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201003211553/https://www.washingtonpost.com/video-games/2020/09/16/ps5-retail-units/ | url-status = live }}</ref> і Sony падтрымлівае любога выдаўца, які хоча прапанаваць палепшаныя версіі гульняў для PS4 без дадатковых выдаткаў.<ref>{{Cite web | url = https://gamingbolt.com/ps4-to-ps5-game-upgrades-up-to-publishers-discretion-report/ | title = PS4 to PS5 Game Upgrades Up to Publisher's Discretion | author = Sinha | first = Ravi | website = GamingBolt | date = June 17, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200618071146/https://gamingbolt.com/ps4-to-ps5-game-upgrades-up-to-publishers-discretion-report | archive-date = June 18, 2020 | access-date = June 17, 2020 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.vg247.com/2020/05/06/ea-ps5-xbox-series-x-free-upgrades/ | title = EA's cross-gen games this year will offer free upgrades to PS5 and Xbox Series X | author = Saed | first = Sherif | website = [[VG247]] | date = May 6, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200509020048/https://www.vg247.com/2020/05/06/ea-ps5-xbox-series-x-free-upgrades/ | archive-date = May 9, 2020 | access-date = May 6, 2020 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.pushsquare.com/news/2020/06/destiny_2_on_ps5_is_a_free_upgrade_runs_at_60_fps_has_cross-play_with_ps4 | title = Destiny 2 on PS5 Is a Free Upgrade, Runs at 60 FPS, Has Cross-Play with PS4 | author = Ramsey | first = Robert | website = Push Square | date = June 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200609180951/https://www.pushsquare.com/news/2020/06/destiny_2_on_ps5_is_a_free_upgrade_runs_at_60_fps_has_cross-play_with_ps4 | archive-date = June 9, 2020 | access-date = June 9, 2020 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-06-19-cyberpunk-2077-ps4-will-get-day-one-patch-to-work-on-playstation-5 | title = Cyberpunk 2077 PS4 will get a free upgrade for PlayStation 5 | author = Phillips | website = [[Eurogamer]] | date = June 19, 2020 | archive-url = https://archive.today/20200619113904/https://www.eurogamer.net/articles/2020-06-19-cyberpunk-2077-ps4-will-get-day-one-patch-to-work-on-playstation-5 | archive-date = June 19, 2020 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | lang = en | url = https://www.theverge.com/2020/9/4/21422690/witcher-3-next-gen-free-upgrade-console-xbox-ps5-pc-ray-tracing | title = The Witcher 3 is getting a free next-gen upgrade for PS5, Xbox Series X, and PC | author = Vincent | first = James | website = The Verge | date = 2020-09-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201110033634/https://www.theverge.com/2020/9/4/21422690/witcher-3-next-gen-free-upgrade-console-xbox-ps5-pc-ray-tracing | archive-date = November 10, 2020 | access-date = 2020-11-09 | url-status = live }}</ref> Аднак у маі 2021 года Sony абвясціла аб сур’ёзных зрухах у гэтым падыходзе: эксклюзіўныя для PS5 гульні ''Gran Turismo 7'' і ''God of War Ragnarök'' цяпер плануюцца як гульні для PS4, так і для PS5. Гульнявыя журналісты палічылі, што гэта фактар, звязаны з уплывам сусветнага дэфіцыту паўправаднікоў з-за пандэміі COVID-19 на даступнасць PlayStation 5.<ref>{{Cite web | url = https://www.videogameschronicle.com/features/opinion/forget-business-sense-sonys-cross-gen-u-turn-is-disappointing-for-ps5s-potential/ | title = Forget business sense, Sony's cross-gen U-turn is disappointing for PS5's potential | author = Robinson | first = Andy | website = [[Video Games Chronicle]] | date = June 3, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210603132924/https://www.videogameschronicle.com/features/opinion/forget-business-sense-sonys-cross-gen-u-turn-is-disappointing-for-ps5s-potential/ | archive-date = June 3, 2021 | access-date = June 3, 2021 | url-status = live }}</ref> Sony першапачаткова планавала спаганяць плату з карыстальнікаў PS4 за абнаўленне да версіі ''Horizon Forbidden West'' для PS5, калі былі аб’яўлены папярэднія заказы, але пасля адмоўных водгукаў ад спажыўцоў (якія адзначылі, што Sony раней згадвала, што ''Horizon Forbidden West'' будзе мець бясплатнае абнаўленне), заявіла што гэта абнаўленне будзе бясплатным, але ўсе будучыя абнаўленні PS4 да PS5 з іх першых гульняў будуць за грошы, адмяняючы курс ад ранейшых планаў.<ref>{{Cite web | url = https://kotaku.com/sony-will-no-longer-offer-free-next-gen-upgrades-for-it-1847621301 | title = Sony Will No Longer Offer Free Next-Gen Upgrades For Its First-Party Games | author = Zweizen | first = Zack | website = [[Kotaku]] | date = September 5, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210905162628/https://kotaku.com/sony-will-no-longer-offer-free-next-gen-upgrades-for-it-1847621301 | archive-date = September 5, 2021 | access-date = September 5, 2021 | url-status = live }}</ref> ''Eurogamer'' паведаміў, што праграма сертыфікацыі Sony па стане на май 2020 года патрабуе, каб гульні для PS4, прадстаўленыя на сертыфікацыю пасля 13 ліпеня 2020 года, былі першапачаткова сумяшчальныя з PlayStation 5.<ref>{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-05-29-new-ps4-games-must-be-playstation-5-compatible-from-july-sony-tells-devs | title = New PS4 games must also run on PlayStation 5 from July, Sony tells devs | author = Phillips | first = Tom | website = [[Eurogamer]] | date = May 29, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200529140233/https://www.eurogamer.net/articles/2020-05-29-new-ps4-games-must-be-playstation-5-compatible-from-july-sony-tells-devs | archive-date = May 29, 2020 | access-date = May 29, 2020 | url-status = live }}</ref> === Зваротная сумяшчальнасць === Па словах Хідэакі Нісіна, старэйшага віцэ-прэзідэнта Sony па планаванні і кіраванні платформай, PS5 распрацавана для зваротнай сумяшчальнасці з больш чым «99 працэнтамі» з больш чым 4000 гульнявой бібліятэкі PS4, у якую можна гуляць з дня запуску.<ref name="psblog_oct.09.2020">{{Cite web | url = https://blog.playstation.com/2020/10/09/ps4-games-on-ps5-your-top-questions-answered/ | title = PS4 games on PS5: Your top questions answered | author = Nishino | first = Hideaki | website = PlayStation Blog | date = October 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201111011233/https://blog.playstation.com/2020/10/09/ps4-games-on-ps5-your-top-questions-answered/ | archive-date = November 11, 2020 | access-date = October 9, 2020 }}</ref> Кансоль сумяшчальная з PlayStation VR. З-за высакахуткаснага цвёрдацельнага назапашвальніка PS5 і павялічанай вылічальнай магутнасці многія гульні для PS4 выйграюць ад палепшанага часу загрузкі або хуткасці гульнявога працэсу, «так што яны могуць атрымаць выгаду з больш высокай ці больш стабільнай частаты кадраў і патэнцыйна больш высокай раздзяляльнасці».<ref name="psblog specs">{{Cite web | url = https://blog.us.playstation.com/2020/03/18/unveiling-new-details-of-playstation-5-hardware-technical-specs/ | title = Unveiling New Details of PlayStation 5: Hardware Technical Specs | first = Hideaki | last = Nishino | website = [[PlayStation Blog]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200404061743/https://blog.us.playstation.com/2020/03/18/unveiling-new-details-of-playstation-5-hardware-technical-specs/ | archive-date = April 4, 2020 }}</ref><ref name="eg bc march2020">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/2020-03-20-sony-clarifies-overwhelming-majority-of-ps4-games-will-be-backward-compatible-on-ps5 | title = Sony clarifies "overwhelming majority" of PS4 games will be backward compatible on PS5 | author = Wales | first = Matt | website = [[Eurogamer]] | date = March 20, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200406151051/https://www.eurogamer.net/articles/2020-03-20-sony-clarifies-overwhelming-majority-of-ps4-games-will-be-backward-compatible-on-ps5 | archive-date = April 6, 2020 | access-date = April 8, 2020 | url-status = live }}</ref> Гульцы могуць сінхранізаваць свае захаваныя гульнявыя файлы праз воблачнае сховішча або перадаваць іх з дапамогай USB-назапашвальніка, каб прагрэс не быў страчаны.<ref name="psblog_oct.09.2020" /> Зваротная сумяшчальнасць часткова забяспечваецца падабенствам апаратнай архітэктуры, такой як «дадатковая логіка» ў графічным працэсары RDNA 2, якая забяспечвае сумяшчальнасць з графічным працэсарам PS4 на аснове GCN.<ref name="df_april2020"/> Марк Чэрні растлумачыў падчас прэзентацыі ў сакавіку 2020 г. і пазней у інтэрв’ю Digital Foundry, як тактавая частата працэсара патрабуе асаблівай увагі; хаця працэсар Zen 2 мае набор інструкцый для працы з працэсарам Jaguar PS4, іх таймінгі могуць моцна адрознівацца, таму Sony цесна супрацоўнічала з AMD пры распрацоўцы працэсара Zen 2, каб больш дакладна адпавядаць таймінгам Jaguar.<ref name="road_to_ps5">{{Cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=ph8LyNIT9sg | title = The Road to PS5 | website = [[PlayStation]] | subtitle = live | date = March 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200318155307/https://www.youtube.com/watch?v=ph8LyNIT9sg | archive-date = March 18, 2020 }}</ref> Зваротная сумяшчальнасць PS5 можа выяўляць памылкі з некаторымі гульнямі PS4<ref name="eurogamer_oct.17.2020">{{Cite web | url = https://www.eurogamer.net/articles/ps5-backwards-compatibility-ps4-compatible-playstation-6300 | title = PS5 backwards compatibility list: Which PS4 games will be backwards compatible with PS5 | author = Lynn | first = Lottie | website = Eurogamer | date = October 9, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201012170932/https://www.eurogamer.net/articles/ps5-backwards-compatibility-ps4-compatible-playstation-6300 | archive-date = October 12, 2020 | access-date = October 18, 2020 | url-status = live }}</ref> і не ўключае папярэднія пакаленні. Тым не менш, некаторыя старыя гульні для кансолі PlayStation даступныя праз сэрвіс струменевай перадачы гульняў PlayStation Plus, які даступны для PlayStation 5.<ref>{{Cite web | url = https://www.siliconera.com/jim-ryan-ps5-no-backwards-compatibility-with-ps3-and-older-games/ | title = Jim Ryan Confirmed PS5 Won't Have Compatibility With PS3 and Older Games | author = Stenbuck | first = Kite | website = [[Siliconera]] | date = September 17, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200917150047/https://www.siliconera.com/jim-ryan-ps5-no-backwards-compatibility-with-ps3-and-older-games/ | archive-date = September 17, 2020 | access-date = September 17, 2020 | url-status = live }}</ref> Меню «Падзяліцца» PlayStation 4 не можа быць адлюстравана, але меню «Стварыць» PS5 можна выкарыстоўваць для стварэння скрыншотаў або відэа.<ref name="eurogamer_oct.17.2020" /> Усе сумяшчальныя спампаваныя версіі гульняў для PS4 бачныя ў бібліятэцы PS5 і даступныя для спампоўкі. Гульні таксама можна скапіяваць праз [[Цвёрды дыск|жорсткі дыск]] USB або [[Wi-Fi]]. Захаваныя дадзеныя можна скапіяваць такім жа спосабам або праз воблачнае сховішча.<ref>{{Cite news | archive-date = 2021-03-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210321193716/https://www.pocket-lint.com/games/news/playstation/154198-how-ps5-backward-compatibility-works-ps4-games-list-accessories-psvr | url-status = live | title = How PlayStation 5 backward compatibility works: What PS4 games will play on PS5? | author = Rik Henderson | url = https://www.pocket-lint.com/games/news/playstation/154198-how-ps5-backward-compatibility-works-ps4-games-list-accessories-psvr }}</ref> 9 кастрычніка 2020 года Sony апублікавала спіс з дзесяці гульняў для PS4, якія былі вызначаны як несумяшчальныя з PS5; спіс скараціўся пасля таго, як некаторыя распрацоўшчыкі выпусцілі абнаўленні сумяшчальнасці для раней несумяшчальных гульняў.<ref>{{Cite web | url = https://www.engadget.com/ps5-compatible-games-075940566.html | title = The list of PS4 games that don't work on PS5 just got shorter | author = Moon | first = Mariella | website = Engadget | date = October 14, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201018105549/https://www.engadget.com/ps5-compatible-games-075940566.html | archive-date = October 18, 2020 | access-date = October 18, 2020 | url-status = live }}</ref> Па стане на 16 снежня 2021 года афіцыйны сайт PlayStation паказвае шэсць гульняў для PS4, якія застаюцца несумяшчальнымі з PS5: ''Afro Samurai 2 : Revenge of Kuma Volume One'', ''Hitman Go : Definitive Edition'', ''Just Deal With It!'', ''Robinson: The Journey'', ''Shadwen'' і ''We Sing''.<ref>{{Cite web | url = https://www.playstation.com/en-us/support/games/ps5-backward-compatibility-games/ | title = Backward compatibility: PlayStation®4 games playable on PlayStation®5 | website = PlayStation.com | archive-url = https://web.archive.org/web/20211216194927/https://www.playstation.com/en-us/support/games/ps5-backward-compatibility-games/ | archive-date = December 16, 2021 | access-date = December 16, 2021 | url-status = live }}</ref> == Першыя ўражанні == PlayStation 5 была ў цэлым добра ўспрынятая пры запуску, з вялікай хвалой за палепшаную тактыльную зваротную сувязь і адаптыўныя трыгеры яе кантролера DualSense.<ref name="Trusted Reviews review">{{Cite web | lang = en | url = https://www.trustedreviews.com/reviews/ps5 | title = PS5 Review | website = Trusted Reviews | archive-url = https://web.archive.org/web/20201120214041/https://www.trustedreviews.com/reviews/ps5 | archive-date = November 20, 2020 | access-date = 2020-11-18 | url-status = live }}</ref> ''Astro’s Playroom'', які прадусталяваны на кожнай PS5 і прызначаны для дэманстрацыі функцый кантролера, атрымаў высокую ацэнку ў ''Laptop Mag'', назваўшы яго «падманліва мілым».<ref name="Laptop Mag review">{{Cite web | lang = en | url = https://www.laptopmag.com/reviews/ps5-review-the-future-of-gaming-has-arrived | title = PS5 review: The future of gaming has arrived | author = Smith | first = Sherri L. | website = LaptopMag | date = November 18, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201118203948/https://www.laptopmag.com/reviews/ps5-review-the-future-of-gaming-has-arrived | archive-date = November 18, 2020 | access-date = 2020-11-18 | url-status = live }}</ref> Эксклюзіўная лінейка, у тым ліку ''Spider-Man: Miles Morales'' і ''Demon’s Souls'', атрымала высокую ацэнку, хоць некаторыя рэцэнзенты, такія як ''TechRadar'', сказалі, што трэба было больш гульняў на старце.<ref name="TechRadar review">{{Cite web | lang = en | url = https://www.techradar.com/reviews/ps5 | title = PS5 review | author = Pino | first = Nick | website = TechRadar | archive-url = https://web.archive.org/web/20201118005908/https://www.techradar.com/reviews/ps5 | archive-date = November 18, 2020 | access-date = 2020-11-18 | url-status = live | last2 = November 2020 | first2 = Adam Vjestica 17 }}</ref> Карыстальніцкі інтэрфейс кансолі звычайна хвалілі за тое, што ён хуткі і просты ў навігацыі.<ref name="VG247 review"/> Многія рэцэнзенты палічылі, што дызайн кансолі палярызуе. CNET апісаў чорна-белую схему як «відавочна задуманую як скульптурную размову». Вялікі памер быў раскрытыкаваны ''Tom’s Guide'' як «неэлегантны»,<ref name="Tom's Guide review">{{Cite web | lang = en | url = https://www.tomsguide.com/reviews/ps5 | title = PS5 review: The future of console gaming is here | author = Michael Andronico 12 November 2020 | website = Tom's Guide | archive-url = https://web.archive.org/web/20200904041210/https://www.tomsguide.com/news/ps5-price-pre-order-release-date-controller | archive-date = September 4, 2020 | access-date = 2020-11-18 | url-status = live }}</ref> а іншыя як расчараванне яго інтэграцыі ў хатні забаўляльны цэнтр.<ref name="Pocket-lint review">{{Cite web | lang = en-gb | url = https://www.pocket-lint.com/games/reviews/playstation/154419-ps5-review-playstation-5 | title = Sony PS5 review: A towering success? | author = Pocket-lint | website = Pocket-lint | date = 2020-11-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201120041326/https://www.pocket-lint.com/games/reviews/playstation/154419-ps5-review-playstation-5 | archive-date = November 20, 2020 | access-date = 2020-11-18 | url-status = live }}</ref> Многія таксама прызналі памер для паляпшэння астуджэння і цішыні яго працы.<ref name="VG247 review">{{Cite web | url = https://www.vg247.com/2020/11/06/ps5-reviews-round-u-heres-critics-think-sonys-new-console/ | title = PS5 reviews round-up: Here's what critics think about Sony's new console | author = Nunneley | first = Stephany | website = [[VG247]] | date = November 6, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201106151432/https://www.vg247.com/2020/11/06/ps5-reviews-round-u-heres-critics-think-sonys-new-console/ | archive-date = November 6, 2020 | access-date = November 16, 2020 | url-status = live }}</ref><ref name="Digital Foundry review"/> Адносна невялікі 667&nbsp;ГБ карыснай прасторы SSD падвергліся крытыцы.<ref name="Pocket-lint review" /> Больш тэхнічныя агляды, такія як ''Digital Foundry'', адзначаюць, што такія функцыі, як зменная частата абнаўлення і рэкламуемы рэжым вываду відэа 8K, не прысутнічалі пры запуску. Яны хвалілі трасіроўку прамянёў, хуткасць SSD і магчымасць выводзіць сігнал у 120 Гц.<ref name="Digital Foundry review">{{Cite web | lang = en | url = https://www.eurogamer.net/articles/playstation-5-review-digitalfoundry | title = PlayStation 5 review: welcome to the next generation | author = Leadbetter | first = Richard | website = Eurogamer | date = 2020-11-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201118215438/https://www.eurogamer.net/articles/playstation-5-review-digitalfoundry | archive-date = November 18, 2020 | access-date = 2020-11-18 | url-status = live }}</ref> Yahtzee Croshaw раскрытыкаваў выкарыстанне дынамікаў, усталяваных на кантролеры, як шкоднае для пагружэння ў абмеркаванне пратаколу Каліста з-за разрыву сувязі паміж радыёбалбатнёй, якая трансліруецца праз кантролер, у той час як усе астатнія гукі прайграваюцца ў звычайным рэжыме. === Продажы === PlayStation 5, як і Xbox Series X/S, была ў абмежаванай колькасці адразу пасля запуску<ref>{{Cite web | url = https://nypost.com/2020/11/16/scalpers-selling-new-xbox-playstation-5-for-more-than-1000-amid-shortages/ | title = New Xbox, PlayStation 5 going for more than $1,000 on eBay amid shortage | author = Vega | first = Nicolas | website = [[New York Post]] | date = November 16, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210104194556/https://nypost.com/2020/11/16/scalpers-selling-new-xbox-playstation-5-for-more-than-1000-amid-shortages/ | archive-date = January 4, 2021 | access-date = November 16, 2020 | url-status = live }}</ref> і да 2021 года з-за глабальнага дэфіцыту паўправаднікоў<ref>{{Cite web | lang = en | url = https://www.theverge.com/2021/4/7/22368552/global-chip-shortage-end-tsmc-samsung-ps5-supply-demand-intel | title = When will the global chip shortage end so you can finally buy a PS5? | author = Gartenberg | first = Chaim | website = The Verge | date = 7 April 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210407151531/https://www.theverge.com/2021/4/7/22368552/global-chip-shortage-end-tsmc-samsung-ps5-supply-demand-intel | archive-date = April 7, 2021 | access-date = 7 April 2021 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite news | archive-date = 2021-11-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211127023116/https://www.theverge.com/2021/11/11/22775829/sony-ps5-supply-chip-shortage-forecast-cut | url-status = live | url = https://www.theverge.com/2021/11/11/22775829/sony-ps5-supply-chip-shortage-forecast-cut | title = Sony reportedly making even fewer PS5s due to component shortage | author = Sam Byford }}</ref> у спалучэнні з павелічэннем попыту на гульнявыя кансолі з-за [[пандэмія COVID-19]].<ref>{{Cite news | archive-date = 2021-11-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211123212030/https://www.popsci.com/technology/global-chip-shortage/ | url-status = live | url = https://www.popsci.com/technology/global-chip-shortage/ | title = Understanding the global chip shortage, a big crisis involving tiny components | author = Shira Feder }}</ref> Sony чакае, што пастаўкі застануцца абмежаванымі як мінімум да 2022 года.<ref name="BloombergTightSupply">{{Cite news | archive-date = 2021-05-12 | archive-url = https://archive.today/20210512011421/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-10/sony-warns-tight-playstation-5-supply-to-extend-into-next-year | url-status = live | url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-05-10/sony-warns-tight-playstation-5-supply-to-extend-into-next-year | title = Sony Warns Tight PlayStation 5 Supply to Extend Into Next Year | author = Takashi Mochizuki }}</ref> Дэфіцытам скарысталіся перакупшчыкі, спрабуючы прадаць кансоль за тысячы долараў.<ref>{{Cite web | url = https://www.videogameschronicle.com/news/ps5-and-xbox-series-x-scalpers-are-currently-seeking-upwards-of-5000-on-ebay/ | title = PS5 and Xbox Series X scalpers are currently seeking upwards of $5,000 on eBay | author = Ivan | first = Tom | website = [[Video Games Chronicle]] | date = November 12, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201117030454/https://www.videogameschronicle.com/news/ps5-and-xbox-series-x-scalpers-are-currently-seeking-upwards-of-5000-on-ebay/ | archive-date = November 17, 2020 | access-date = November 16, 2020 | url-status = live }}</ref> У лістападзе 2021 года Sony пашырыла сваю праграму PlayStation Direct, каб прадаваць кансолі спажыўцам у Еўропе непасрэдна ў абыход перакупшчыкаў.<ref>{{Cite web | url = https://www.videogameschronicle.com/news/sony-confirms-it-will-sell-playstation-5-direct-to-consumers-in-europe/ | title = Sony confirms it will sell PlayStation 5 direct to consumers in Europe | author = Ivan | first = Tom | website = [[Video Games Chronicle]] | date = May 27, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210527002959/https://www.videogameschronicle.com/news/sony-confirms-it-will-sell-playstation-5-direct-to-consumers-in-europe/ | archive-date = May 27, 2021 | access-date = May 27, 2021 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.ign.com/articles/playstation-direct-store-expands-to-europe-uk-coming-soon-ps5-stock | title = PlayStation Direct Store Expands to Europe, Aiming to Make It Easier to Get a PS5 | author = Anderson | first = Robert | website = [[IGN]] | date = November 8, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211108152538/https://www.ign.com/articles/playstation-direct-store-expands-to-europe-uk-coming-soon-ps5-stock | archive-date = November 8, 2021 | access-date = November 8, 2021 | url-status = live }}</ref> Праз два тыдні пасля запуску Sony абвясціла аб найбуйнейшым запуску ў гісторыі PlayStation, перасягнуўшы ч2.1 мільёнаў адзінак PS4 за першыя два тыдні 2013 года.<ref>{{Cite news | url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2020-11-25-ps5-is-biggest-console-launch-in-history | title = PS5 is biggest console launch in history | last = Batchelor | website = [[GamesIndustry.biz]] | archive-date = 2020-11-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201125135755/https://www.gamesindustry.biz/articles/2020-11-25-ps5-is-biggest-console-launch-in-history | url-status = live }}</ref> На працягу першага тыдня выпуску сістэмы ў Японіі было прададзена 103 901 стандартных кансоляў і 14 181 Digital Editions на агульным складзе 118 082, што зрабіла яе самай прадавайнай кансоллю ў краіне за гэты тыдзень.<ref name="Gematsu Japanese launch sales">{{Cite web | url = https://www.gematsu.com/2020/11/famitsu-sales-11-9-20-11-15-20 | title = Famitsu Sales: 11/9/20 – 11/15/20 | author = Romano | first = Sal | date = November 19, 2020 | publisher = Gematsu | archive-url = https://web.archive.org/web/20210306012143/https://www.gematsu.com/2020/11/famitsu-sales-11-9-20-11-15-20 | archive-date = March 6, 2021 | access-date = November 19, 2020 | url-status = live }}</ref> Да верасня 2021 года Sony паведаміла пра больш чым мільён продажаў PS5 у Японіі. Для параўнання, яго папярэднік не дасягнуў мільёна прададзеных кансоляў да поўнага года пасля выпуску.<ref>{{Cite web | url = https://www.gematsu.com/2021/09/ps5-sales-top-one-million-in-japan | title = PS5 sales top one million in Japan | date = September 9, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210909023801/https://www.gematsu.com/2021/09/ps5-sales-top-one-million-in-japan | archive-date = September 9, 2021 | access-date = 9 September 2021 | url-status = live }}</ref> У Вялікабрытаніі PlayStation 5 стала самай прадаванай прыстаўкай для відэагульняў у лістападзе.<ref>{{Cite web | url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2020-12-02-ps5-comes-out-top-in-massive-month-for-console-sales-uk-monthly-charts | title = GI.biz: PS5 comes out top in massive month for console sales | date = December 2, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201202140108/https://www.gamesindustry.biz/articles/2020-12-02-ps5-comes-out-top-in-massive-month-for-console-sales-uk-monthly-charts | archive-date = December 2, 2020 | access-date = 2 December 2020 | url-status = live }}</ref> У Іспаніі за першы тыдзень выпуску PS5 было прададзена больш за 43 000 адзінак.<ref>{{Cite web | url = https://gamerant.com/ps5-successful-launch-spain-2020/ | title = PS5 is Most Successful PlayStation Launch in Spain | date = November 29, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20201130085644/https://gamerant.com/ps5-successful-launch-spain-2020/ | archive-date = November 30, 2020 | access-date = 4 December 2020 | url-status = live }}</ref> Sony паведаміла, што агульны аб’ём паставак PS5 за фінансавы квартал, які скончыўся 31 снежня 2020 г., склаў 4,5&nbsp;мільёнаў адзінак, што было аналагічным паказчыкам паставак PS4.<ref>{{Cite web | url = https://www.theverge.com/2021/2/3/22263821/sony-earnings-q3-2020-ps5-launch-sales | title = Sony sold 4.5 million PlayStation 5 consoles last year | author = Byford | first = Sam | website = [[The Verge]] | date = February 3, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210203065958/https://www.theverge.com/2021/2/3/22263821/sony-earnings-q3-2020-ps5-launch-sales | archive-date = February 3, 2021 | access-date = February 3, 2021 | url-status = live }}</ref><ref>{{Cite web | url = https://www.ign.com/articles/ps5-shipped-45-million-units-in-2020-matches-ps4s-launch | title = PS5 Shipped 4.5 Million Units in 2020, Matches PS4's Launch | author = Bankhurst | first = Adam | website = [[IGN]] | date = February 2, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210227044043/https://www.ign.com/articles/ps5-shipped-45-million-units-in-2020-matches-ps4s-launch | archive-date = February 27, 2021 | access-date = February 2, 2021 | url-status = live }}</ref> Агульныя пастаўкі PlayStation 5 дасягнулі 7,8&nbsp;мільёнаў да 31 сакавіка 2021 года, перавысіўшы 7,6&nbsp;мільёнаў адзінак, якія PlayStation 4 дасягнула ў першыя два кварталы выпуску.<ref>{{Cite web | url = https://www.videogameschronicle.com/news/sony-reports-7-8m-ps5-sales-in-playstations-best-year-ever/ | title = Sony reports 7.8m PS5s shipped in 'PlayStation's best year ever' | author = Robinson | first = Andy | website = [[Video Games Chronicle]] | date = April 28, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210516072232/https://www.videogameschronicle.com/news/sony-reports-7-8m-ps5-sales-in-playstations-best-year-ever/ | archive-date = May 16, 2021 | access-date = April 28, 2021 | url-status = live }}</ref> Sony паведаміла, што па стане на 18 ліпеня 2021 года было прададзена 10 мільёнаў адзінак PS5, што зрабіла PlayStation 5 самай хутка прадаванай кансоллю на сённяшні дзень.<ref name="gibiz 10m">{{Cite web | url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2021-07-28-ps5-is-the-fastest-selling-playstation-as-it-hits-10-million-sales-milestone | title = PS5 is the fastest-selling PlayStation as it hits 10m sales milestone | author = Dring | first = Christopher | website = [[GamesIndustry.biz]] | date = July 28, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210728155916/https://www.gamesindustry.biz/articles/2021-07-28-ps5-is-the-fastest-selling-playstation-as-it-hits-10-million-sales-milestone | archive-date = July 28, 2021 | access-date = July 28, 2021 | url-status = live }}</ref><ref name="sony 10m">{{Cite press release | url = https://www.sie.com/en/corporate/release/2021/210728.html | title = PLAYSTATION®5 SURPASSES 10 MILLION UNITS SOLD, REMAINS THE FASTEST SELLING CONSOLE IN SONY INTERACTIVE ENTERTAINMENT HISTORY | date = July 27, 2021 | archive-date = 2021-07-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210728144143/https://www.sie.com/en/corporate/release/2021/210728.html | url-status = live }}</ref> Пазней кампанія пацвердзіла, што да 30 чэрвеня 2021 года яна паставіла 10,1 мільёна кансоляў, што сведчыць аб тым, што амаль кожная пастаўленая кансоль была прададзена, як толькі яна выйшла на рынак.<ref name="gamespot fy21q2">{{Cite web | url = https://www.gamespot.com/articles/sony-announces-ps5-sales-numbers-says-putting-mlb-on-xbox-was-a-good-move/1100-6494758/ | title = Sony Announces PS5 Sales Numbers, Says Putting MLB On Xbox Was A Good Move | author = Makuch | first = Eddie | website = [[GameSpot]] | date = August 4, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210804125157/https://www.gamespot.com/articles/sony-announces-ps5-sales-numbers-says-putting-mlb-on-xbox-was-a-good-move/1100-6494758/ | archive-date = August 4, 2021 | access-date = August 4, 2021 | url-status = live }}</ref> Па стане на 30 верасня 2021 года пастаўкі кансоляў перавысілі 13,4 мільёна.<ref>{{Cite web | url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2021-10-28-sony-q2-fy2021 | title = Sony's quarterly game revenues rise to $10.8bn as PS5 sales pass 13m | author = Dealessandri | first = Marie | website = [[GamesIndustry.biz]] | date = October 28, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211028115323/https://www.gamesindustry.biz/articles/2021-10-28-sony-q2-fy2021 | archive-date = October 28, 2021 | access-date = October 28, 2021 | url-status = live }}</ref> У жніўні кампанія чакала, што ў яе будзе дастаткова апаратнага забеспячэння, каб паставіць больш за 22 мільёны адзінак PS5 да канца 2021 [[Фінансавы год|фінансавага года]] ў сакавіку 2022 года,<ref>{{Cite web | url = https://www.ign.com/articles/ps5-playstation-5-shortages-semiconductors-22-million-units | title = Sony Says It Can Now Reach Goal of 22 Million PS5 Sales Without Shortages | author = Skrebels | first = Joe | website = [[IGN]] | date = August 4, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210804142131/https://www.ign.com/articles/ps5-playstation-5-shortages-semiconductors-22-million-units | archive-date = August 4, 2021 | access-date = August 4, 2021 | url-status = live }}</ref>,але ў лістападзе гэта было перагледжана да 15 мільёнаў адзінак. Нягледзячы на гэта, прагназавалася, што продажы ў 2022 фінансавым годзе павялічацца да 22,6 мільёна адзінак.<ref name="theverge">{{Cite news | archive-date = 2021-11-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211127023116/https://www.theverge.com/2021/11/11/22775829/sony-ps5-supply-chip-shortage-forecast-cut | url-status = live | url = https://www.theverge.com/2021/11/11/22775829/sony-ps5-supply-chip-shortage-forecast-cut | title = Sony reportedly making even fewer PS5s due to component shortage | author = Sam Byford }}</ref> У студзені 2022 года ''Bloomberg News'' паведаміла, што Sony працягвала вырабляць PlayStation 4, а не спыняла яе выпуск у канцы 2021 года, каб дапамагчы паменшыць дэфіцыт PlayStation 5, пакуль дэфіцыт чыпаў працягваўся.<ref>{{Cite web | url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-12/sony-tackles-playstation-5-shortage-by-making-more-ps4-consoles | title = Sony Is Dealing With PlayStation 5 Shortage by Making More PS4s | author = Mochizuki | first = Takashi | website = [[Bloomberg News]] | date = January 12, 2022 | archive-url = https://archive.today/20220113051014/https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-01-12/sony-tackles-playstation-5-shortage-by-making-more-ps4-consoles?sref=Yg3sQEZ2 | archive-date = January 13, 2022 | access-date = January 13, 2022 | url-status = live | last2 = Wu | first2 = Debby }}</ref> Продажы PlayStation 5 дасягнулі 20 мільёнаў адзінак да 31 мая 2022 года.<ref name="gibiz 20m">{{Cite web | url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2022-06-03-playstation-5-sales-reach-20-million-worldwide | title = PlayStation 5 sales reach 20 million worldwide | author = Dring | first = Christopher | website = [[Gamesindustry.biz]] | date = June 3, 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220716161921/https://www.gamesindustry.biz/articles/2022-06-03-playstation-5-sales-reach-20-million-worldwide | archive-date = July 16, 2022 | access-date = June 3, 2022 | url-status = live }}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.playstation.com/ps5}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{PlayStation}} [[Катэгорыя:Sony]] [[Катэгорыя:PlayStation 5]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2020 годзе]] q2dco5yyxh2347z0dboln68g5xfbsu3 Вера Лютава 0 750569 5161432 4603668 2026-07-06T06:25:17Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161432 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Вера Лютава''', поўнае імя '''Вера Сяргееўна Лютава''' ({{ДН|10|8|1910}}, в. [[Каськова (Дарагабужскі раён)|Каськова]] — {{ДС|24|5|1952}}) — беларуская [[паэтэса]]. == Біяграфія == Нарадзілася 10 жніўня 1910 года ў вёсцы [[Каськова (Дарагабужскі раён)|Каськова]] (цяпер — [[Дарагабужскі раён]] [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]) ў сям’і саматужніка. Сярэднюю адукацыю атрымала ў Дарагабужы (1927). Працавала статыстыкам, бібліятэкарам у [[Смаленск]]у. Пасля заканчэння (завочна) Смаленскага педагагічнага інстытута (1940) настаўнічала на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]], а ў 1941—1942 гадах — у [[Тамбоўская вобласць|Тамбоўскай вобласці]]. З 1942 года была на бібліятэчнай рабоце ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], з 1943 года перайшла на журналісцкую працу. У 1944 годзе разам з рэдакцыяй ваеннай газеты пераехала ў [[Мінск]]. Член Саюза пісьменнікаў БССР з 1946 года. Некалькі год узначальвала секцыю рускай літаратуры Саюза пісьменнікаў БССР. Памерла 24 мая 1952 года. Пахавана ў [[Мінск]]у на [[Вайсковыя могілкі (Мінск)|Вайсковых могілках]]. == Творчасць == У друку выступіла ў 1930 годзе. Пісала на рускай мове. Вершы друкаваліся ў смаленскіх абласных газетах, газеце «[[Камсамольская праўда|Комсомольская правда]]», у часопісах «Смена», «Огонёк». Выйшлі зборнік вершаў «Воля да жыцця» (Яраслаўль, 1943) і аповесць «Зарыва над лесам» (1951). == Літаратура == * Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. — Мінск, 1994. — Т. 4. — С. 135. * Беларускія пісьменнікі (1917—1990) : даведнік / [складальнік А. К. Гардзіцкі]. — Мінск, 1994. — С. 360. * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск, 1986. — Т. 3. — С. 320. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лютава Вера}} [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] jbxqsdxftxow7t1llt288tvqkfi9t0v Андрэй Анатолевіч Рагазенка 0 750961 5161466 5155831 2026-07-06T09:10:21Z Slavazai1973 60865 5161466 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Андрэй Анатолевіч Рагазенка''' (нар. {{ДН|13|7|1997}}, [[Кахул]], [[Малдова]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Атакуючы абаронца. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец гомельскага ГАЦАР па гульнявых відах спорту. Першы трэнер — Анатоль Пятровіч Рагазенка (бацька Андрэя)<ref>[https://newsgomel.by/archive_news/vedomosti-sport/glavnyy-v-gomelskom-basketbole-anatoliy-rogozenko-o-detskom-sporte-slavyanke-i-mnogom-drugom_63910.html Главный в гомельском баскетболе: Анатолий Рогозенко о детском спорте, «славянке», жизни в Молдове и многом другом]</ref>. Навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|РДВАР]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Леанідавіч Папкоў|Аляксандра Леанідавіча Папкова]] і ў [[Баскетбольны клуб Мешчаракова|БКМ]] пад кіраўніцтвам Cяргея Сяргеевіча Варыводава. У складзе каманды БКМ-РДВАР стаў пераможцам Першай лігі чэмпіянату Беларусі ў сезоне 2013/14<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/4849-bk-meshcheryakova-10-let БК «МЕЩЕРЯКОВА» — 10 ЛЕТ]</ref>. У 2015—2021 гадах быў у сістэме мінскіх «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокаў]]», выступаў за [[Цмокі-Мінск-2|моладзевую]] (2015—2017), рэзервовую (2017—2019) і асноўную каманду, тройчы станавіўся чэмпіёнам Беларусі. У сезоне 2021/22 выступаў за казахскі клуб «Барсы-Атырау», з якім стаў сярэбраным прызёрам чэмпіянату Казахстана<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/113038/ АНДРЕЙ РОГОЗЕНКО. КОГДА ОТЕЦ ТРЕНЕР, РАЗМИНУТЬСЯ С БАСКЕТБОЛОМ НЕТ ВОЗМОЖНОСТИ]</ref>, а ў сезоне 2022/23 — за расійскі клуб «Дынама» (Уладзівасток)<ref>[https://vk.com/wall-201136849_3751 Баскетбольное «Динамо» усилилось — Андрей Рогозенко пополнил дружину Голяхова]</ref>. У жніўні 2023 года перайшоў у магілёўскі «[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]»<ref>[https://betnews.by/odin-belorusskij-basketbolist-pereshel-v-astanu-drugoj-vernulsya-iz-rossii-v-chempionat-strany/ ОДИН БЕЛОРУССКИЙ БАСКЕТБОЛИСТ ПЕРЕШЕЛ В «АСТАНУ», ДРУГОЙ — ВЕРНУЛСЯ В ЧЕМПИОНАТ СТРАНЫ]</ref><ref>[http://bcborisfen.by/?p=8185 ДОБРО ПОЖАЛОВАТЬ! ВСТРЕЧАЙТЕ! Новичок рыцарей, но далеко не новичок в белорусском баскетболе — атакующий защитник Андрей РОГОЗЕНКО!]</ref>. Разам з камандай стаў уладальнікам [[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|Кубка Беларусі-2023]], быў прызнаны самым каштоўным гульцом турніру<ref>[https://www.sb.by/articles/mogilevskiy-borisfen-vpervye-v-istorii-zavoeval-kubok-belarusi-po-basketbolu.html Могилевский «Борисфен» впервые в истории завоевал Кубок Беларуси по баскетболу]</ref><ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/7814-borisfen-obladatel-xxvii-betera-kubka-belarusi «БОРИСФЕН» – ОБЛАДАТЕЛЬ XXVII BETERA-КУБКА БЕЛАРУСИ]</ref>. У студзені 2024 года перайшоў у клуб «Тэмп-СУМЗ» з [[Рэўда (горад)|Рэўды]], з якім стаў бронзавым прызёрам расійскай Суперлігі<ref>[https://belarus.basketball/novosti/sbornye/7997-aleksandr-semenyuk-i-andrej-rogozenko-bronzovye-prizery-chempionata-rossii-superliga АЛЕКСАНДР СЕМЕНЮК И АНДРЕЙ РОГОЗЕНКО – БРОНЗОВЫЕ ПРИЗЕРЫ ЧЕМПИОНАТА РОССИИ-СУПЕРЛИГА]</ref>. У жніўні 2024 года вярнуўся ў «[[Барысфен Магілёў|Барысфен]]»<ref>[http://bcborisfen.by/?p=10416 С ВОЗВРАЩЕНИЕМ!]</ref>, у снежні перайшоў у клуб «Тамбоў»<ref>[https://tambov.mk.ru/sport/2024/12/06/sostav-bk-tambov-popolnil-belorusskiy-zashhitnik.html Состав БК «Тамбов» пополнил белорусский защитник]</ref>. У чэрвені 2025 года перайшоў у клуб «Універсітэт-Югра» (Сургут)<ref>[https://vk.com/wall-62318653_20295 Андрей Рогозенко пополнит «Университет-Югра»]</ref>. У чэрвені 2026 года перайшоў у «Новасібірск»<ref>[https://sibsport.info/news/bk_novosibirsk_podpisal_kontrakt_s_belorusskim_zashchitnikom_andreyem_rogozenko.html БК «Новосибирск» подписал контракт с белорусским защитником Андреем Рогозенко]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2013), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2015), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2016—2017) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (з 2018) зборную Беларусі. У складзе студэнцкай зборнай Беларусі стаў сярэбраным прызёрам Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка-2018, у складзе мужчынскай зборнай Беларусі па баскетболе 3х3 — бронзавым прызёрам [[Еўрапейскія гульні 2019|Еўрапейскіх гульняў-2019]] у Мінску<ref>[https://belarus.basketball/novosti/basketbol-3kh3/4907-evropejskie-igry-v-minsporta-sostoyalos-chestvovanie-igrokov-i-trenerov-sbornykh-belarusi-po-basketbolu-3kh3 ЕВРОПЕЙСКИЕ ИГРЫ. В МИНСПОРТА СОСТОЯЛОСЬ ЧЕСТВОВАНИЕ ИГРОКОВ И ТРЕНЕРОВ СБОРНЫХ БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ 3Х3]</ref>. == Кар’ера == * 2012—2013 — БКМ (Мінск) * 2013—2014 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|БКМ-РДВАР (Мінск)]] * 2014—2015 — [[БДЭУ-ГрандПрынт|БДЭУ-РЦАР (Мінск)]] * 2015—2017 — [[Цмокі-Мінск-2]] * 2017—2019 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2017—2021 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2021—2022 — Барсы-Атырау ([[Атырау]], Казахстан) * 2022—2023 — Дынама ([[Уладзівасток]], Расія) * 2023—2024 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] * 2024 — Тэмп-СУМЗ ([[Рэўда (горад)|Рэўда]], Расія) * 2024 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]] * 2024—2025 — Тамбоў ([[Тамбоў]], Расія) * 2025—2026 — Югра ([[Сургут]], Расія) * з 2026 — Новасібірск ([[Новасібірск]], Расія) == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (3): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Казахстана па баскетболе|чэмпіянату Казахстана]] (1): [[Чэмпіянат Казахстана па баскетболе 2021/2022|2021/2022]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе|Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|2023]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак|Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка]] (1): [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак 2018|2018]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/276780 Профіль на сайце РФБ]{{Недаступная спасылка}} * [https://belarus.basketball/novosti/raznoe/5447-andrej-rogozenko-chuvstvuyu-azart АНДРЕЙ РОГОЗЕНКО: ЧУВСТВУЮ АЗАРТ!] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Andrey-Rogozenko/273173 Andrey Rogozenko] * [https://sport25.pro/post/primorskoe-dinamo-ukrepilos-k-nachalu-novogo-sezona-eks-razygryvayushim-belorusskogo-cmoki-minsk-iz-edinoj-ligi-vtb Приморское «Динамо» укрепилось к началу нового сезона экс-разыгрывающим белорусского «Цмоки-Минск» из Единой лиги ВТБ] * [https://basket-2.livejournal.com/928635.html Защитник Андрей Рогозенко перешел из «Барсов» в «Динамо»] * [https://minskbasket.by/ru/news/news-base/andrej-rogozenko-igrat-v-osnovnoj-komande-eto-bolshoj-shag Андрей Рогозенко: играть в основной команде — это большой шаг!] * [https://basketball.realgm.com/player/Andrei-Rogozenko/Summary/53807 Andrei Rogozenko] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2016}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2017}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Рагазенка Андрэй Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Барсаў» Атырау]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-18]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] [[Катэгорыя:Ігракі «Універсітэт-Югра» Сургут (баскетбол)]] ryloganzdphvcgr6krf4id7f4w9r6h2 MediaWiki:Gadget-markadmins.json 8 751132 5161268 5134513 2026-07-05T14:43:02Z MocnyDuham 99818 абнаўленне звестак 5161268 json application/json { "userSet": { "A": [ "DobryBrat", "J-ka Zadzvinski", "Maksim L.", "Wizardist", "Хомелка", "Чаховіч Уладзіслаў", "Plaga med", "MocnyDuham", "Plaga med Bot" ], "B": [ "Maksim L." ], "F": [ "Чаховіч Уладзіслаў", "Plaga med", "MocnyDuham" ], "O": [ "Lesnas ättling", "Wizardist" ] }, "users_talkLinkOnly": [] } k4um3b7kd4ztshdf5cwtq8fh75ruwxw Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5161288 5160582 2026-07-05T15:51:36Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5161288 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Валерый Сямёнавіч Бяляўскі|2026-07-05T13:04:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Сяргеевіч Мігулін|2026-07-05T12:54:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вольфганг Артур Момзен|2026-07-05T10:36:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга ў Беларусі|2026-07-05T10:27:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аўгуст Фрыдрых Пот|2026-07-03T06:58:18Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Уільям Джонс (філолаг)|2026-07-02T20:02:53Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Франц Боп|2026-07-02T19:36:51Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Расмус Раск|2026-07-02T19:15:37Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Ігар Барысавіч Грэкаў|2026-07-02T10:54:30Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Льёў Бо|2026-07-01T13:17:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гуо Хэін|2026-07-01T13:06:03Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дзан Ін|2026-07-01T11:59:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жазэ-Ален Сахель|2026-07-01T08:45:17Z|Ellis Novak}} {{Новы артыкул|Уінфрэд Леман|2026-06-30T19:54:37Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Уладзімір Віктаравіч Уйба|2026-06-30T09:28:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Аляксандр Барысавіч Страхаў|2026-06-29T18:54:47Z|Цімур}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 64vsv6a51s2ntlqxgdlqq3p9qvlq0d1 Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5161286 5160581 2026-07-05T15:51:15Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5161286 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:35:12Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:17:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:06:04Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Падшыпнікавы праезд (Мінск)|2026-07-02T18:47:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Орана|2026-06-29T13:06:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Глыбокае (возера, Апочацкі раён)|2026-06-29T13:00:53Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Цапелька|2026-06-29T12:43:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Новая Аколіца|2026-06-28T10:11:30Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Філатава (Мінск)|2026-06-25T17:33:08Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Джэксан (Агая)|2026-06-25T12:41:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэфаянс (Агая)|2026-06-25T12:01:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дэлавэр (Агая)|2026-06-25T11:09:43Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> pqsitdj28g1b0rmmunc8v2jkgnr1rt4 Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5161283 5160974 2026-07-05T15:50:47Z NirvanaBot 40832 +8 новых 5161283 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:35:12Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:17:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:06:04Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Валерый Сямёнавіч Бяляўскі|2026-07-05T13:04:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Сяргеевіч Мігулін|2026-07-05T12:54:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга ў Беларусі|2026-07-05T10:27:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|2026-07-05T00:19:04Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»|2026-07-04T16:18:40Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Беластоцкая чыгунка (1862—1922)|2026-07-04T09:51:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беластоцкая чыгунка (1939—1946)|2026-07-04T09:19:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Заходняя чыгунка|2026-07-04T09:08:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пінскі рачны порт|2026-07-04T08:01:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Днепрабугбуд|2026-07-04T07:46:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дар'я Сяргееўна Вярэніч|2026-07-03T23:15:46Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Браніслаў Раманавіч Анцілеўскі|2026-07-03T16:53:18Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Аляксандр Карнаўх|2026-07-03T15:40:14Z|Dzejka}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> oz9t7gduvlbai0xrtt18e2j0o8defqi Людвінова (Чэрвеньскі раён) 0 754019 5161501 4857263 2026-07-06T10:39:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161501 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Людвінова}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Людвінова |вобласць = Мінская |раён = Чэрвеньскі |сельсавет = }} '''Людвіно́ва''' (таксама '''Людвіно́ў''', '''Людвінаў'''{{Sfn|Памяць2|1998|с=601}}) — колішні [[фальварак]] у [[Смілавіцкая воласць|Смілавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], на рацэ [[Слоўст]], цераз раку ад фальварка [[Таклінова]]. Цяпер у межах [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на месцы фальварка [[садаводчае таварыства]] Волат-МЗКЦ. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У другой палове XIX стагоддзя фальварак [[Калежскі сакратар|калежскага сакратара]] [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] веравызнання Віктара Феафілавіча Катовіча{{Sfn|Памяць|2003|с=87}}, у Катовіча быў багаты кнігазбор гістарычнай і філасофскай літаратуры{{Sfn|SgKP|1884|s=476}}. У 1908 годзе было 66 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=114}}. У 1913 годзе ўласнасць Яна Катовіча (810 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі) і Адольфа Катовіча (589 дзесяцін){{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=99}}. У 1917 годзе было 22 жыхары, усе [[палякі]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=117}}. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Праведзена [[нацыяналізацыя]] фальварка. У 1930-х гадах меў статус [[Пасёлак|пасёлка]]. У 1938 годзе [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны]] адзін з жыхароў пасёлка, Дзятко Ігнацій Францавіч<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2801793|title=Списки жертв — Дятко Игнатий Францевич|website=base.memo.ru|access-date=2023-12-06|archive-date=7 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207180148/https://base.memo.ru/person/show/2801793|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5|476|Ludwinów|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухав. р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = |частка = Людвінаў|загаловак = Памяць: Гіст-дакум. хроніка Мінскага р-на|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гал. рэд. Беларус. Энцыкл.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 640|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Памяць2}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi|загаловак = Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914|арыгінал = |спасылка = https://polona.pl/preview/f2a6669f-c208-41f0-a262-d48acb2e63e3|адказны = pod redakcją W. Dworzaczka|выданне = |месца = Wilno|выдавецтва = Znicz|год = 1914|том = |старонкі = |alleseiten = 130|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Nad Świsłoczą}} [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Чэрвеньскага раёна]] sm2ztlj7cyz6oslvql55ketuy7hb2wz Сезон 2009/2010 «Тэмп-АШВСМ» Магілёў 0 756048 5161467 5063218 2026-07-06T09:21:08Z Slavazai1973 60865 /* Трэнеры каманды */ 5161467 wikitext text/x-wiki У сезоне 2009/2010 баскетбольны клуб «[[Барысфен Магілёў|Тэмп-АШВСМ]]» з [[Магілёў|Магілёва]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2009/2010|2009/2010]] ('''8 месца'''). == Склад каманды == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Аляксандравіч Агеенка|Андрэй Агеенка]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Віктаравіч Барысаў|Аляксандр Барысаў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Віктаравіч Батвянкоў|Яўген Батвянкоў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Іван Анатолевіч Вераксо|Іван Вераксо]] (прыйшоў у каманду падчас сезона) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Уладзіміравіч Капылоў|Яўген Капылоў]] (прыйшоў у каманду падчас сезона) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Фёдар Крукаў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Алег Віталевіч Крыванос|Алег Крыванос]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Аляксандравіч Лаўрыненка|Максім Лаўрыненка]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Аляксандравіч Маляўка|Арцём Маляўка]] (прыйшоў у каманду падчас сезона) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Кірыл Уладзіміравіч Маркашанскі|Кірыл Маркашанскі]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Артур Палякоў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Мікалаевіч Савін|Сяргей Савін]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Сяргеевіч Савіцкі|Арцём Савіцкі]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Цімафеевіч Скрыпко|Яўген Скрыпко]] (прыйшоў у каманду падчас сезона) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Віктаравіч Сцепанец|Павел Сцепанец]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Міхайлавіч Татур|Сяргей Татур]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Аляксандравіч Харкевіч|Аляксандр Харкевіч]] == Трэнеры каманды == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Анатоль Уладзіміравіч Комлеў|Анатоль Комлеў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Валер’евіч Чугаеў|Сяргей Чугаеў]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2008/2009 «Тэмп-АШВСМ» Магілёў]] * [[Сезон 2010/2011 «Барысфена» Магілёў]] {{reflist}} == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/team/COR-Borisfen-Mogilev/1011?Page=1&Year=2009-2010 2009-2010] [[Катэгорыя:Сезоны «Барысфена» Магілёў|2009/2010]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2009/2010|Тэмп-АШВСМ]] [[Катэгорыя:2009 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:2010 год у Магілёве]] adg7t4bc946hgs1iul99loxxvju5t5n Жыццё цудоўнае (фільм, 1997) 0 757641 5161291 4978547 2026-07-05T16:15:27Z StarDeg 16311 5161291 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Жыццё цудоўнае}} {{Фільм}} «'''Жыццё цудоўнае'''» ({{lang-it|La vita è bella}}) — італьянская трагікамедыя [[1997 год у гісторыі кіно|1997]] года, рэжысёрам і выканаўцам галоўнай ролі выступіў [[Раберта Беніньі]]. Станам на студзень 2024 года фільм займае 26 месца ў рэйтынгу [[250 самых рэйтынгавых фільмаў па версіі IMDb|250 найлепшых фільмаў па версіі сайта IMDb]]. == Сюжэт == У [[Італія|Італіі]] часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] нарастаюць нацысцкія настроі, пачынаюцца ганенні на [[Яўрэі|яўрэяў]]. Як і іншых прадстаўнікоў яго народа, Гвіда з маленькім сынам адпраўляюць у [[канцэнтрацыйны лагер]], дзе нямоглых, старых і дзяцей пад выглядам душа забіваюць у газавых камерах. Па прыбыцці бацька тлумачыць сыну, што ўсё гэта — гульня, прызам у якой будзе сапраўдны [[танк]]. Каб перамагчы, трэба набраць 1000 ачкоў, а ачкі можна атрымаць за бездакорнае выкананне шэрагу правіл: забараняецца паказвацца на вочы ахоўнікам, плакаць, скардзіцца і прасіць есці. Дзіця, нягледзячы на смерць, боль і кроў вакол, верыць словам свайго таты — і прымае правілы гульні. == У ролях == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|[[Раберта Беніньі]]||Гвіда Арэфічэ}} {{УРолях|Нікалета Браскі||Дора Арэфічэ}} {{УРолях|Джорджа Кантарыні||Джазуэ Арэфічэ}} {{УРоляхНіз}} == Узнагароды == * [[1999 год у гісторыі кіно|1999]] — '''[[Оскар|Прэмія «Оскар»]]''' ** [[Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм|Найлепшы фільм на замежнай мове]] ([[Раберта Беніньі]]) ** [[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшая мужчынская роля]] ([[Раберта Беніньі]]) ** Найлепшая музыка ([[Нікола П’ёвані]]) * [[1998 год у гісторыі кіно|1998]] — '''[[BAFTA|Прэмія BAFTA]]''' ** Найлепшая мужчынская роля ([[Раберта Беніньі]]) * [[1998 год у гісторыі кіно|1998]] — '''[[Давід дзі Данатэла|Прэмія Давід дзі Данатэла]]''' ** Найлепшы фільм ** Найлепшы рэжысёр ([[Раберта Беніньі]]) ** Найлепшая мужчынская роля ([[Раберта Беніньі]]) ** Найлепшы сцэнар ([[Раберта Беніньі]] і Вінчэнца Чэрамі) ** Найлепшы прадзюсар (Эльда Фэры, Джанлуіджы Браскі) ** Найлепшая сцэнаграфія (Даніла Данаці) ** Найлепшая аператарская работа (Таніна Дэлі Колі) ** Найлепшыя касцюмы (Даніла Данаці) * [[1998 год у гісторыі кіно|1998]] — '''[[Еўрапейская кінапрэмія|Прэмія Еўрапейскай кінаакадэміі]]''' ** [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] (Эльда Фэры і Джанлуіджы Браскі) ** [[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр]] ([[Раберта Беніньі]]) * [[1999 год у гісторыі кіно|1999]] — '''[[Сезар|Прэмія «Сезар»]]''' ** [[Прэмія «Сезар» за найлепшы замежны фільм|Найлепшы замежны фільм]] ([[Раберта Беніньі]]) * [[1999 год у гісторыі кіно|1999]] — '''Прэмія кінакрытыкаў Лас-Вегаса''' ** Найлепшы замежны фільм ** Найлепшая рэжысура ([[Раберта Беніньі]]) ** Найлепшая мужчынская роля ([[Раберта Беніньі]]) * [[1999 год у гісторыі кіно|1999]] — '''[[Люм’ер (прэмія)|Прэмія «Люм’ер»]]''' ** Найлепшы замежны фільм ([[Раберта Беніньі]]) * [[1999 год у гісторыі кіно|1999]] — '''Прэмія Гільдыі кінаакцёраў''' ** Найлепшая мужчынская роля ([[Раберта Беніньі]]) * [[1999 год у гісторыі кіно|1999]] — '''Асацыяцыя кінакрытыкаў Чыкага''' ** Найлепшы замежны фільм * [[1999 год у гісторыі кіно|1999]] — '''Critics' Choice Movie Award''' ** Найлепшы замежны фільм * [[1999 год у гісторыі кіно|1999]] — '''Kansas City Film Critics Circle Awards''' ** Найлепшы замежны фільм * [[1999 год у гісторыі кіно|1999]] — '''[[Канскі кінафестываль]]''' ** [[Гран-пры (Канскі кінафестываль)|Гран-пры]] ([[Раберта Беніньі]]) * [[1999 год у гісторыі кіно|1999]] — '''[[Нямецкая кінапрэмія]]''' ** Найлепшы замежны фільм * [[1999 год у гісторыі кіно|1999]] — '''Французскі сіндыкат кінакрытыкаў''' ** Найлепшы замежны фільм * [[2000 год у гісторыі кіно|2000]] — '''[[Гоя (прэмія)|Прэмія Гоя]]''' ** [[Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.miramax.com/movie/life-is-beautiful-la-vita-e-bella/ Афіцыйны сайт] * {{Imdb title|0118799|La vita è bella}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Гран-пры Канскага кінафестывалю}} {{Прыз глядацкіх сімпатый Варшаўскага кінафестывалю}} {{Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Далас—Форт-Уэрта за найлепшы фільм на замежнай мове}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Чыкага за найлепшы фільм на замежнай мове}} {{Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшы міжнародны поўнаметражны фільм}} {{Прэмія «Сезар» за найлепшы замежны фільм}} [[Катэгорыя:Фільмы Італіі 1997 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1997 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1997 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы 1997 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Італіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Італіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы Італіі]] [[Катэгорыя:Трагікамедыйныя фільмы Італіі]] [[Катэгорыя:Фільмы на італьянскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на нямецкай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Халакост]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Фільмы Раберта Беніньі]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Раберта Беніньі]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Нікола П’ёвані]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшы фільм на замежнай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Сезар» за найлепшы фільм]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты Еўрапейскай кінапрэміі]] di6tbhzb7j4nzs2t25547vz3t889vnx Сезон 2006/2007 «Лакаматыў-КіС» 0 758757 5161468 4706387 2026-07-06T09:26:06Z Slavazai1973 60865 /* Трэнеры каманды */ 5161468 wikitext text/x-wiki У сезоне 2006/2007 баскетбольны клуб «[[Рубон (баскетбольны клуб)|Лакаматыў-КіС]]» з горада [[Віцебск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2006/2007|2006/2007]] ('''7 месца'''), * [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па баскетболе 2006|2006]] ({{Ср}} '''фіналіст'''). == Склад каманды == ''Склад каманды ў чэмпіянаце Беларусі'': * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Леанідавіч Азерскі|Яўген Азерскі]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Алег Груздзеў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Аляксандравіч Дамброўскі|Яўген Дамброўскі]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Забалотнеў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Канюшэнка]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Віталь Каралёў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Карасевіч]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Яўгенавіч Кец|Сяргей Кец]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Вячаслаў Аляксандравіч Корж|Вячаслаў Корж]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Вячаслаў Мыцько]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Паміндзеяў]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Артур Генадзьевіч Пішчулёнак|Артур Пішчулёнак]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Анатолевіч Сапегін|Сяргей Сапегін]] * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Сівалка]] У Кубку Беларусі ў кастрычніку 2006 года за каманду згулялі [[Руслан Леанідавіч Байдакоў|Руслан Байдакоў]] і [[Дзмітрый Аляксеевіч Зайцаў|Дзмітрый Зайцаў]] (пакінулі каманду напярэдадні пачатку чэмпіяната Беларусі). == Трэнеры каманды == * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Рыбакоў|Дзмітрый Рыбакоў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Махонь]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2005/2006 «Лакаматыў-КіС»]] * [[Сезон 2007/2008 «Лакаматыў-КіС»]] == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/team/Rubon-Vitebsk-OBK-Voktsor/2098?page=1&Year=2006-2007 2006-2007] * [https://web.archive.org/web/20160922183531/http://www.pressball.by/articles/basketball/belarus/13940 Кубок Беларуси. ...А поезд ушел] [[Катэгорыя:Сезоны «Рубона» Віцебск|2006/2007]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2006/2007|Лакаматыў-КіС]] [[Катэгорыя:2006 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:2007 год у Віцебску]] fsk1d9yjof0lx1w8ssgdt6z521wu187 Сезон 2006/2007 ЖБК «БелДУТ» 0 767454 5161465 5024491 2026-07-06T09:07:05Z Slavazai1973 60865 5161465 wikitext text/x-wiki У сезоне 2006/2007 жаночы баскетбольны клуб [[Гомельскія рысі (жаночы баскетбольны клуб)|БелДУТ]] з горада [[Гомель]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2006/2007|2006/2007]] ('''8 месца'''). == Склад каманды == * {{Сцяг Беларусі}} Віялета Бараноўская * {{Сцяг Беларусі}} Марына Бяляева * {{Сцяг Беларусі}} Анастасія Вайна * {{Сцяг Беларусі}} Юлія Гарбунова * {{Сцяг Беларусі}} [[Алена Васільеўна Дрэваль|Алена Гарэлікава]] * {{Сцяг Беларусі}} Анастасія Жук * {{Сцяг Беларусі}} Таццяна Іванова * {{Сцяг Беларусі}} Таццяна Іванькова * {{Сцяг Беларусі}} Дзіна Каваленка * {{Сцяг Беларусі}} Алена Казлова * {{Сцяг Беларусі}} [[Кацярына Кандраценка]] (прыйшла ў каманду падчас сезона) * {{Сцяг Беларусі}} Дар’я Кубліцкая * {{Сцяг Беларусі}} Наталля Лісоўская * {{Сцяг Беларусі}} Ірына Манкевіч * {{Сцяг Беларусі}} Кацярына Мірончык * {{Сцяг Беларусі}} Анжэла Новікава * {{Сцяг Беларусі}} Таццяна Няшытая * {{Сцяг Беларусі}} [[Марына Анатолеўна Мінкевіч|Марына Ракаўская]] * {{Сцяг Беларусі}} Ірына Селюкова * {{Сцяг Беларусі}} Марыя Сідарэнка * {{Сцяг Беларусі}} Алена Сільчанка * {{Сцяг Беларусі}} Таццяна Старавойтава * {{Сцяг Беларусі}} Кацярына Старавойценка * {{Сцяг Беларусі}} Алеся Сухабок * {{Сцяг Беларусі}} Вольга Сцепаненка * {{Сцяг Беларусі}} Вольга Фурс * {{Сцяг Беларусі}} Юлія Цішкевіч * {{Сцяг Беларусі}} Яна Цярэшына * {{Сцяг Беларусі}} Ганна Шышкіна * {{Сцяг Беларусі}} [[Алеся Уладзіміраўна Канюшэнка|Алеся Яковіц]] == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Анатоль Пятровіч Рагазенка|Анатоль Рагазенка]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} Ірына Селюкова (гуляючы трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2001/2002 ЖБК «БелДУТ-Ведрыца»]] * [[Сезон 2007/2008 ЖБК «Гомельскія рысі»]] == Спасылкі == * [https://gomelclub.by/bk-gomelskie-rysi-woman/ ГУ «ГОМЕЛЬСКИЙ ОБЛАСТНОЙ КЛУБ ПО ИГРОВЫМ ВИДАМ СПОРТА»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240621085204/https://gomelclub.by/bk-gomelskie-rysi-woman/ |date=21 чэрвеня 2024 }} [[Катэгорыя:Сезоны ЖБК «Гомельскія рысі»|2006/2007]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2006/2007|БелДУТ]] [[Катэгорыя:2006 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:2007 год у Гомелі]] 3ifbopr6kkt8ev8ma5n8j26rlko5io6 Лука (Пухавіцкі раён) 0 774123 5161431 4884569 2026-07-06T06:21:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161431 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Лука}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Лука |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 22|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 40|lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Лука́'''<ref>{{Крыніцы/Слоўнік назваў населеных пунктаў/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Luka}}) — былы [[засценак]], потым [[пасёлак]] у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Гісторыя == У другой палове XIX стагоддзя два [[Засценак|засценкі]] Лука, якія месціліся непадалёк адзін ад аднаго, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1860 годзе было 4 двары<ref>{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/shubert-map/16-6/?h=96818&v=78927|title=Лист 16-6 c привязкой, Шацк. Трехверстовка, Военно-топографическая карта Шуберта.|website=www.etomesto.ru|access-date=2024-12-08}}</ref>. Пасля 1861 года ў [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] Ігуменскага павета. Краязнавец [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] апісваў Луку як засценкі ў цалкам бязлюднай, балотнай мясцовасці, паміж [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацкам]], [[Вяркалы|Вяркаламі]] і [[Хатляны|Хатлянамі]], атачонай балотамі і амшарамі, званымі: Гнілое, Язвіны, Карытна, Бабовае і Алексіна{{Sfn|SgKP|1884|s=807}}. Паводле Ельскага, цяжка знайсці больш дзікія і аддаленыя месцы, пра якія кажуць «ані Бога, ані людзей»{{Sfn|SgKP|1884|s=807}}. Паводле перапісу 1908 года ёсць таксама [[хутар]] Лука-Луцішча. Паводле перапісу 1917 года ёсць засценак Лука, побач хутары Лука-Уборкі і Луцішча{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=125}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Населеныя пункты займелі статус [[Пасёлак|пасёлка]], у 1926 годзе на поўнач ад пасёлка Лука (7 двароў)<ref>{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-belarus_verstovka_centr/?x=27.673703&y=53.371431|title=Верстовка Беларуси - центральная часть|website=www.etomesto.ru|access-date=2024-12-08}}</ref> быў пасёлак Луцішча (2 двары)<ref>{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-belarus_verstovka_centr/?x=27.671128&y=53.377898|title=Верстовка Беларуси - центральная часть|website=www.etomesto.ru|access-date=2024-12-08}}</ref>, паўднёвы колішні засценак меў назву Лука Асовыя (10 двароў)<ref>{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-belarus_verstovka_centr/?x=27.674046&y=53.362447|title=Верстовка Беларуси - центральная часть|website=www.etomesto.ru|access-date=2024-12-08}}</ref>. За часамі [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых палітычных рэпрэсій]] у 1937 годзе быў арыштаваны і асуджаны калгаснік у калгасе імя Варашылава вёскі Лука Антон Вікенцевіч Багрыцэвіч (ураджэнец [[Сціпірка|Сціпіркі]])<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://by.openlist.wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B3%D1%80%D1%8B%D1%86%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%92%D1%96%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_(1890)|title=Багрыцэвіч Антон Вікенцьевіч (1890)|website=Адкрыты спіс|access-date=2024-12-09}}</ref>. У 1938 годзе арыштаваны і асуджаны да расстрэлу ўраджэнец Лукі Іван Антонавіч Дабрынеўскі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2799761|title=Списки жертв — Добриневский Иван Антонович|website=base.memo.ru|access-date=2024-12-09|archive-date=1 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201021255/https://base.memo.ru/person/show/2799761|url-status=dead}}</ref>. У 1939 годзе ў пасёлку Лука было 10 двароў, у пасёлку Лука Асовыя 11 двароў<ref>{{Cite web|url=http://www.etomesto.ru/map-belarus_minsk_rkka-250m/?x=27.673217&y=53.362908|title=Подробная карта РККА Минска и окрестностей|website=www.etomesto.ru|access-date=2024-12-08}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 1 красавіка 1960 года пасёлак уваходзіў у склад [[Слабадскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Слабадскога сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. У 1966 годзе жыхары сселены ў [[Задашчэнне]]{{Sfn|Памяць|2003|с=24}} ў межах савецкай ліквідацыі «[[Неперспектыўныя вёскі|неперспектыўных вёсак]]». Скасаваны ў 1968 годзе<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 лютага і 16 мая 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 20 (1214).</ref>. == Насельніцтва == * 1908 год: ** Лука-Луцішча — 1 двор, 8 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=204}} * 1917 год{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=125}}: ** Лука — 6 двароў, 41 жыхар, усе [[беларусы]] ** Лука-Уборкі — 1 двор, 6 жыхароў, усе беларусы ** Луцішча — 1 двор, 8 жыхароў, усе беларусы == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5|807|Łuka|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} 61ru1x9xhowwbwqc1gs5hhrhlm6i4qi SPRINT-A 0 780789 5161270 5117306 2026-07-05T14:46:46Z Pabojnia 135280 афармленне 5161270 wikitext text/x-wiki {{Касмічны апарат|Імя=Hisaki|Арганізацыя=[[Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў]]}}{{External media|width=300px|align=right|video1=[https://www.youtube.com/watch?v=xWE437d_Kkc Обзор миссии SPRINT-A]|video2=[https://www.youtube.com/watch?v=qHA5gCYWudw Научно-исследовательский космический аппарат SPRINT-A]|video3=[https://www.youtube.com/watch?v=TSPzeSnSplM Запуск ракеты-носителя «Эпсилон-1» с аппаратом SPRINT-A]}}'''SPRINT-A / HISAKI''' ({{Lang-en|'''S'''mall scientific satellite '''P'''latform for '''R'''apid '''IN'''vestigation and '''T'''est - '''A'''}}; папярэднія назвы: «EXCEED», «TOPS») — {{Не перакладзена 5|Касманаўтыка Японіі|японская|ru|Космонавтика Японии}} [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|ультрафіялетавая]] [[Астранамічны спадарожнік|арбітальная абсерваторыя]], распрацаваная і пабудаваная [[Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў|JAXA]] у рамках праграмы '''SSS''' (скар. ад {{Lang-en|Small Scientific Satellite}} — літар. ''Малы даследчы спадарожнік''). Пасля запуску апарату было прысвоена імя «HISAKI» па назве [[Мыс|мыса]], які знаходзіцца побач з [[Касмічны цэнтр Уцінаура|Касмічным цэнтрам Ўцінаура]]<ref name="jaxa.jp_1">{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130914_hisaki_e.html |title=SPRINT-A Solar Array Paddles Deployment and Nickname Decided |publisher=JAXA |date=2013-09-14 |lang=en |access-date=2013-09-14 |archive-date=2013-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130915045751/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130914_hisaki_e.html |url-status=live }}</ref>. HISAKI – першы японскі касмічны тэлескоп для дыстанцыйнага назірання за планетамі [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]. Асноўная задача касмічнага апарата – назіранне за [[Венера (планета)|Венерай]], [[Марс|Марсам]] і [[Юпітэр (планета)|Юпітэрам]]. == Апісанне місіі == Асноўнай задачай місіі касмічнага апарата HISAKI з’яўляецца вывучэнне [[Атмасфера Венеры|атмасферы Венеры]] [[Атмасфера Марса|і Марса]], што дазволіць растлумачыць гісторыю іх развіцця. Навукоўцы плануюць вывучыць з’явы страты атмасферы планетамі пад дзеяннем [[Сонечны вецер|сонечнага ветру]]. Дадзенае даследаванне дапаможа выявіць неабходныя ўмовы на планетах для ўтрымання імі ўласнай атмасферы. Акрамя таго, у праграму палёту тэлескопа ўваходзіць назіранне за [[Спадарожнікі Юпітэра|спадарожнікамі Юпітэра]]. == Канструкцыя == Характарыстыкі HISAKI : * Маса — {{Num|348|кг}}; * Арбіта – эліптычная з апагеем у {{Num|1157|км}} і перыгеем у {{Num|947|км}}, перыяд абарачэння – {{Num|106|хвілін}}; * Нахіл – 30°; * Мэтавая апаратура — [[Ультрафіялетавае выпраменьванне|EUV]] {{Не перакладзена 5|Спектрометр|спектрометр|ru|Спектрометр}}; * Тэрмін функцыянавання – адзін год. Апарат быў створаны на платформе NEXTAR NX-300L. == Запуск == Касмічны апарат павінен быў быць запушчаны 27 жніўня 2013 года ў 04:45 [[Універсальны каардынаваны час|UTC]] з касмадрома [[Касмічны цэнтр Уцінаура|Уціноўра]] пры дапамозе ракеты-носьбіта [[Эпсілон (ракета-носьбіт)|Эпсілон-1]], але адлік часу быў спынены ў аўтаматычным рэжыме за 19 секунд да старту з-за таго, што прыборы знайшлі адхіленні ў становішчы ракеты{{Sfn|NASA Spaceflight}}{{Sfn|Ria-27-08-09}}{{Sfn|Ria-27-08-11}}{{Sfn|Ria-27-08-00}}. На прэс-канферэнцыі 30 жніўня міністр адукацыі і навукі [[Японія|Японіі]] Хакубун Сімамура заявіў, што прычынай адмены пуску стала парушэнне сінхранізацыі на 0,07 секунды ў працы наземнага камп’ютара і электроннага абсталявання ракеты-носьбіта, што было дыягнаставана як няправільнае становішча ракеты{{Sfn|Ria-30-08-13}}. Запуск быў перанесены і адбыўся 14 верасня 2013 года ў 05:00 [[Універсальны каардынаваны час|UTC]] (14:00 па {{Не перакладзена 5|Японскі стандартны час|мясцовым японскім часе|ru|Японское стандартное время}}), аддзяленне апарата ад трэцяй ступені ракеты-носьбіта паспяхова адбылося праз 61 хвіліну 39 секунд пасля старту<ref name="itar-tass.com_1">{{Cite web|url=http://www.itar-tass.com/c1/876509.html|url-status=live|title=Япония успешно осуществила запуск новой ракеты-носителя «Эпсилон»|publisher=[[ТАСС]]|date=2013-09-14|access-date=2013-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130916113048/http://www.itar-tass.com/c1/876509.html|archive-date=2013-09-16}}</ref><ref name="jaxa.jp_2">{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130914_epsilon_e.html |title=Launch Result of Epsilon-1 with SPRINT-A aboard |publisher=JAXA |date=2013-09-14 |lang=en |access-date=2013-09-14 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407064419/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130914_epsilon_e.html |url-status=live }}</ref>. 15 верасня 2013 года HISAKI выйшаў на разліковыя параметры арбіты, на працягу двух наступных месяцаў запланаваны работы па забеспячэнні высокадакладнай арыентацыі апарата<ref name="jaxa.jp_3">{{Cite web |url=http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130915_hisaki_e.html |title=HISAKI (SPRINT-A) Orbit Calculation Result and Critical Operation Period Completion |publisher=JAXA |date=2013-09-15 |lang=en |access-date=2013-09-17 |archive-date=2013-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130920025721/http://www.jaxa.jp/press/2013/09/20130915_hisaki_e.html |url-status=live }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Эпсілон (ракета-носьбіт)]] * [[Касмічны цэнтр Уцінаура|Касмічны цэнтр Уціноўра]] * {{Не перакладзена 5|Спектр-УФ|Спектр-УФ|ru|Спектр-УФ}} * {{Не перакладзена 5|Спектр-РГ|Спектр-РГ|ru|Спектр-РГ}} * {{Не перакладзена 5|Astrosat|Astrosat|ru|Astrosat}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web |url= http://www.jaxa.jp/projects/sat/sprint_a/index_e.html |title= Страница проекта SPRINT-A |publisher= Japan Aerospace Exploration Agency |lang= en |access-date= 2013-08-28 |archive-date= 2013-09-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130910083112/http://www.jaxa.jp/projects/sat/sprint_a/index_e.html |url-status= live }} * {{Cite web |url= http://www.jaxa.jp/pr/brochure/pdf/04/sat35.pdf |title= Брошюра "Spectroscopic Planet Observatory for Recognition of Interaction of Atmosphere (SPRINT-A)" |publisher= Japan Aerospace Exploration Agency |lang= en |url-status= live |archive-url= https://web.archive.org/web/20130922034600/http://www.jaxa.jp/pr/brochure/pdf/04/sat35.pdf |archive-date= 2013-09-22 }} * {{Cite web |url= http://www.jaxa.jp/projects/rockets/epsilon/index_e.html |title= Страница проекта Epsilon Launch Vehicle |publisher= Japan Aerospace Exploration Agency |lang= en |access-date= 2013-09-14 |archive-date= 2012-12-28 |archive-url= https://www.webcitation.org/6DFpb9qbY?url=http://www.jaxa.jp/projects/rockets/epsilon/index_e.html |url-status= live }} * {{Cite web|url= http://www.jaxa.jp/pr/brochure/pdf/01/rocket07.pdf|title= Брошюра "Epsilon Launch Vehicle"|publisher= Japan Aerospace Exploration Agency |lang= en|ref= JAXA|archive-url= https://web.archive.org/web/20130921053726/http://www.jaxa.jp/pr/brochure/pdf/01/rocket07.pdf|archive-date= 2013-09-21}} * {{Cite web|url= http://ria.ru/science/20130827/958758910.html|title= Япония запустит ракету нового типа «Эпсилон» со спутником на борту|author= Ксения Нака|date=2013-08-27|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|ref= Ria-27-08-00}} * {{Cite web|url= http://ria.ru/science/20130827/958808149.html|title= Запуск японской ракеты-носителя нового типа «Эпсилон» не состоялся|author= Ксения Нака|date=2013-08-27|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|ref= Ria-27-08-09}} * {{Cite web|url= http://ria.ru/science/20130827/958886614.html|title= Запуск ракеты «Эпсилон» был отменен из-за сбоя в передаче данных|author= Ксения Нака|date=2013-08-27|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|ref= Ria-27-08-11}} * {{Cite web|url= http://ria.ru/science/20130828/959102389.html|title= Запуск японской ракеты-носителя «Эпсилон» состоится не раньше сентября|author= Ксения Нака|date=2013-08-28|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|ref= Ria-28-08}} * {{Cite web|url= http://ria.ru/science/20130830/959589606.html|title= Запуск японской ракеты «Эпсилон» был отменён из-за компьютерного сбоя|author= Ксения Нака|date=2013-08-30|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|ref= Ria-30-08-13}} * {{Cite web|url= http://novosti-kosmonavtiki.ru/news/12807/|title= Следующая попытка запуска ракеты «Эпсилон» будет предпринята 14 сентября|date=2013-09-09|publisher= Новости космонавтики|lang=ru|ref= Новости космонавтики}} * {{Cite web|url= http://m.gazeta.ru/2006/07/21/oa_208912.shtml|title= «Semi-Made-To-Order» Satellites: Faster, Cheaper, More Advanced|author= Shujiro Sawai|publisher= JAXA|access-date= 2013-05-03|ref= JAXA news|lang= en|archive-date= 4 сакавіка 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160304192101/http://m.gazeta.ru/2006/07/21/oa_208912.shtml|url-status= dead}} * {{Cite web|url= http://space.skyrocket.de/doc_sdat/sprint-a.htm|title= SPRINT A (EXCEED)|author= Gunter Dirk Krebs|publisher=Gunter's space page|access-date=2013-05-03|ref= Gunter's space page|lang=en}} * {{Cite web|url= http://www.nasaspaceflight.com/2013/08/japans-epsilon-launch-sprint-a/|title= Japan’s Epsilon launch with SPRINT-A scrubbed|author= William Graham|date= 2011-04-26|publisher= NASA Spaceflight|access-date= 2013-05-03|ref= NASA Spaceflight|lang= en|url-status= live|archive-url= https://web.archive.org/web/20130830085103/http://www.nasaspaceflight.com/2013/08/japans-epsilon-launch-sprint-a/|archive-date= 2013-08-30}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Касмічныя тэлескопы}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-01-18}} [[Катэгорыя:Навукова-даследчыя спадарожнікі]] [[Катэгорыя:Касмічныя тэлескопы]] [[Катэгорыя:2013 год у касманаўтыцы]] 48p7o99ilwedgkv38u2rxo99ujeqte3 Размовы з удзельнікам:Mickie-Mickie 3 780918 5161393 5159389 2026-07-06T01:35:47Z MediaWiki message delivery 38732 /* Wikipedia translation of the week: 2026-28 */ новы падраздзел 5161393 wikitext text/x-wiki == Wikipedia translation of the week: 2025-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Nagorno-Karabakh clashes]]'''<br /> <small>''([[:it:Scontri del Nagorno Karabakh del 2010]])&#32;([[:tr:2010 Dağlık Karabağ çatışmaları]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''2010 Nahorno karabakh war''' were a series of exchanges of gunfire that took place on February 18 on the line of contact dividing Azerbaijani and the Karabakh Armenian military forces. Azerbaijan accused the Armenian forces of firing on the Azerbaijani positions near Tap Qaraqoyunlu, Qızıloba, Qapanlı, Yusifcanlı and Cavahirli villages, as well as in uplands of Agdam Rayon with small arms fire including snipers. As a result, three Azerbaijani soldiers were killed and one wounded. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 20 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28099770 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Jinnah's birthday]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Yorkstatue.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Jinnah's Birthday''', officially Quaid-e-Azam Day and sometimes known as Quaid Day, is a public holiday in Pakistan observed annually on 25 December to celebrate the birthday of the founder of Pakistan, Muhammad Ali Jinnah, known as Quaid-i-Azam ("Great Leader"). A major holiday, commemorations for Jinnah began during his lifetime in 1942, and have continued ever since. The event is primarily observed by the government and the citizens of the country where the national flag is hoisted at major architectural structures such as private and public buildings, particularly at the top of Quaid-e-Azam House in Karachi. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:30, 27 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28156501 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:French conquest of Corsica]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Bataille de Ponte Novu.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''French conquest of Corsica''' was a successful expedition by French forces of the Kingdom of France under Comte de Vaux, against Corsican forces under Pasquale Paoli of the Corsican Republic. The expedition was launched in May 1768, in the aftermath of the Seven Years' War. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:20, 3 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Assassination of Spencer Perceval]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:PercevalShooting.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 11 May 1812, at about 5:15 pm, Spencer Perceval, the prime minister of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, was shot dead in the lobby of the House of Commons by John Bellingham, a Liverpool merchant with a grievance against the government. Bellingham was detained; four days after the murder, he was tried, convicted and sentenced to death. He was hanged at Newgate Prison on 18 May, one week after the assassination and one month before the start of the War of 1812. Perceval remains the sole British prime minister to have been assassinated. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 10 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Malagasy constitutional referendum]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A constitutional referendum was held in Madagascar on 17 November 2010, in which voters approved a proposal for the state's fourth Constitution. The Malagasy people were asked to answer "Yes" or "No" to the proposed new constitution, which was considered to help consolidate Andry Rajoelina's grip on power. At the time of the referendum, Rajoelina headed the governing Highest Transitional Authority (HAT), an interim junta established following the military-backed coup d'état against then President Marc Ravalomanana in March 2009. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 17 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28245290 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cooler Heads Coalition]]'''<br /> <small>''([[:de:Cooler Heads Coalition]])&#32;([[:fr:Cooler Heads Coalition]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Cooler Heads Coalition''' is a politically conservative "informal and ad-hoc group" in the United States, financed and operated by the Competitive Enterprise Institute. The group, which rejects the scientific consensus on climate change, made efforts to stop the government from addressing climate change. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 24 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28300238 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:pt:Transmissor de Ondas]]'''<br /> <small>''([[:en:Wave Transmitter]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Esq eletr transm ondas color.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Transmissor de Ondas''' é um equipamento precursor do rádio, desenvolvido por Roberto Landell de Moura na década de 1890, capaz de transmitir áudio via ondas eletromagnéticas, com sua primeira demonstração pública documentada tendo ocorrido no dia 16 de julho de 1899. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:49, 3 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Smoky (mascotte olimpica)]]'''<br /> <small>''([[:en:Smoky (Olympic mascot)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Smoky 1932 Olympic Village Mascot.webp|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Smoky''' (Los Angeles, 1931 o 1932 - Los Angeles, aprile 1934), occasionalmente scritto Smokey, è stato un cane che divenne la mascotte del villaggio olimpico estivo del 1932 e, successivamente, dell'evento generale. Pur non essendo oggi riconosciuto dal CIO, è stato, seppur non in modo ufficiale, la prima mascotte olimpica dei Giochi, oltre che a essere attualmente l'unica a essere stata un animale vero. Le successive edizioni non ebbero mascotte, dovendo aspettare i X Giochi olimpici invernali di Grenoble nel 1968 per ritrovarne una ufficialmente riconosciuta, lo sciatore stilizzato Schuss, allora non considerato ufficiale ma successivamente riconosciuto come tale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:50, 10 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Amazonas, o maior rio do mundo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Amazonas, o maior rio do mundo]])&#32;([[:es:Amazonas, o maior rio do mundo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frame A from Amazonas, o maior rio do mundo.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Amazonas, o maior rio do mundo''''' (lit. 'Amazon: The Greatest River in the World') is a 1922 Brazilian silent documentary film produced in 1918 by Silvino Santos. It is a black-and-white film that portrays life in the Amazon rainforest. Completed in 1920, it is considered one of the oldest cinematic records of the Amazon. It was presumed lost in 1931 and only rediscovered in 2023 at the Czech Film Archive. Silvino Santos produced the work over three years using sophisticated cinematic techniques, which led it to be deemed of "immense artistic value" by Le Monde. It has also been described as the "Holy Grail of Brazilian silent cinema" by The Guardian. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:57, 17 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28392163 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ali of the Eretnids]]'''<br /> <small>''([[:tr:Alaaddin Ali Bey]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Ala al-Din Ali''' (January 1353 – August 1380) was the third Sultan of the Eretnids ruling from 1366 until his death. He inherited the throne at a very early age and was removed from administrative matters. He was characterized as particularly keen on personal pleasures, which later discredited his authority. During his rule, emirs under the Eretnids enjoyed considerable autonomy, and the state continued to shrink as neighboring powers captured several towns. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 24 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28433698 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chilembwe uprising]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Chilembwe supporters being led to be executed (cropped).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Chilembwe uprising''' was a rebellion against British colonial rule in Nyasaland (modern-day Malawi) which took place in January 1915. It was led by John Chilembwe, an American-educated Baptist minister. Based around his church in the village of Mbombwe in the south-east of the colony, the leaders of the revolt were mainly from an emerging black middle class. They were motivated by grievances against the British colonial system, which included forced labour, racial discrimination and new demands imposed on the African population following the outbreak of World War I. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:52, 31 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:1930 Bago earthquake]]'''<br /> <small>''([[:my:၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Thiao Mueang Phama (1955, p. 165).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> An earthquake affected Myanmar on 5 May 1930 with a moment magnitude (Mw ) 7.4. The shock occurred 35 km (22 mi) beneath the surface with a maximum Rossi–Forel intensity of IX (Devastating tremor). The earthquake was the result of rupture along a 131 km (81 mi) segment of the Sagaing Fault—a major strike-slip fault that runs through the country. Extensive damage was reported in the southern part of the country, particularly in Bago and Yangon, where buildings collapsed and fires erupted. At least 550, and possibly up to 7,000 people were killed. A moderate tsunami struck the Burmese coast which caused minor damage to ships and a port. It was felt for over 570,000 km2 (220,000 sq mi) and as far as Shan State and Thailand. The mainshock was followed by many aftershocks; several were damaging. The December earthquake was similarly sized which also occurred along the Sagaing Fault. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 7 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Museum of Zoology of the University of São Paulo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Museu de Zoologia da USP 02.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Museum of Zoology of the University of São Paulo''' (Portuguese: Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo, abbreviated MZUSP) is a public natural history museum located in the historic Ipiranga district of São Paulo, Brazil. The MZUSP is an educational and research institution that is part of the University of São Paulo. The museum began at the end of the 19th century as part of the Museu Paulista; in 1941, it moved into a dedicated building. In 1969 the museum became a part of the University of São Paulo, receiving its current name. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:27, 14 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fear of crime]]'''<br /> <small>''([[:ar:الخوف من الجريمة]])&#32;([[:it:Criminofobia]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fear of crime''' refers to the fear of being a victim of crime, which is not necessarily reflective of the actual probability of being such a victim. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 21 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28559524 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Heritage preservation in South Korea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Korean.Dance-03.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The heritage preservation system of South Korea is a multi-level program aiming to preserve and cultivate Korean cultural heritage. The program is administered by the Cultural Heritage Administration (CHA), and the legal framework is provided by the Cultural Heritage Protection Act of 1962, last updated in 2012. The program started in 1962 and has gradually been extended and upgraded since then. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 28 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lhamana]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:We-Wa, a Zuni berdache, weaving - NARA - 523796 (cropped).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lhamana''', in traditional Zuni culture, are biologically male people who take on the social and ceremonial roles usually performed by women in their culture, at least some of the time. They wear a mixture of women's and men's clothing and much of their work is in the areas usually occupied by Zuni women. Some contemporary lhamana participate in the pan-Indian two-spirit community. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:28, 5 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Gruppo del Sileno]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Parco3.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Sileno ed Egle con Mnasilo e Cromi''', meglio noto come Gruppo del Sileno, è un monumento in marmo di Carrara, realizzato da Jean-Baptiste Boudard nel 1765 per il Giardino Ducale di Parma; sostituito nel 1991 con una copia in polvere di marmo e resina, l'originale si trova provvisoriamente nel chiostro della Fontana del monastero di San Paolo, in attesa della definitiva collocazione prevista all'interno del palazzetto Eucherio Sanvitale nel parco Ducale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 12 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28709947 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lorrin A. Thurston]]'''<br /> <small>''([[:fi:Lorrin Thurston]])&#32;([[:ko:로린 A. 서스턴]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lorrinandrewsthurston1892.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lorrin Andrews Thurston''' (July 31, 1858 – May 11, 1931) was a Hawaiian citizen lawyer, politician, and businessman. Thurston played a prominent role in the revolution that overthrew the Hawaiian Kingdom to replace Queen Liliʻuokalani with the Republic of Hawaii, with discreet US support for which Congress much later apologized. He published the Pacific Commercial Advertiser (a forerunner of the present-day Honolulu Star-Advertiser), and owned other enterprises. From 1906 to 1916, he and his network lobbied with national politicians to create a national park to preserve the Hawaiian volcanoes. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 19 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28731710 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Lamiera bugnata]]'''<br /> <small>''([[:en:Tread plate]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Diamond Plate.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Una '''lamiera bugnata''' o mandorlata è una lamiera di metallo ottenuta dalla laminazione di una bramma attraverso rulli che, tramite punzonatura o goffratura, imprimono sulla lamina rilievi a forma di rombo o ellisse, detti bugne. Nel caso questi rilievi siano alternati singolarmente nei due assi, si parla di lamiera diamantata, mentre se le forme sono predisposte in maniera parallela per formare piccoli quadranti tra di loro tangenti, questo pattern viene identificato con il nome di mandorlato. We tend to ignore the fact that this type of plate is the only reason we don't slip when we walk on steel and wet or frozen surfaces. The Italian article it's short but quite complete, and has just the right amount of citations, unlike other poor languages' versions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 09:03, 26 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28751788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Angelo azzurro (cocktail)]]'''<br /> <small>''([[:es:Ángel azul (cóctel)]])&#32;([[:fr:Ange bleu (cocktail)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Angelo Azzurro Cocktail.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''angelo azzurro''' è un cocktail alcolico italiano. È considerato uno dei cocktail più popolari in Italia negli anni novanta, insieme al B-52 e all'Invisibile. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 08:39, 2 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fi:Kotiryssä]]'''<br /> <small>''([[:en:Kotiryssä]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''kotiryssä''' (jocular Finnish: one’s home Russky or home Russian) was a Soviet or Russian contact person of a Finnish politician, bureaucrat, businessman or other important person. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 9 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Future self]]'''<br /> <small>''([[:pl:Przyszła jaźń]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In the psychology of self, the '''future self''' concerns the processes and consequences associated with thinking about oneself in the future. People think about their future selves similarly to how they think about other people. The extent to which people feel psychologically connected (e.g., similarity, closeness) to their future self influences how well they treat their future self. When people feel connected to their future self, they are more likely to save for retirement, make healthy decisions, and avoid ethical transgressions. Interventions that increase feelings of connectedness with future selves can improve future-oriented decision making across these domains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 16 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pictorial map]]'''<br /> <small>''([[:fa:نقشه تصویری]])&#32;([[:ja:絵地図]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Blake Britain Spearhead of Attack.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pictorial maps''' (also known as illustrated maps, panoramic maps, perspective maps, bird's-eye view maps, and geopictorial maps) depict a given territory with a more artistic rather than technical style. It is a type of map in contrast to road map, atlas, or topographic map. The cartography can be a sophisticated 3-D perspective landscape or a simple map graphic enlivened with illustrations of buildings, people and animals. They can feature all sorts of varied topics like historical events, legendary figures or local agricultural products and cover anything from an entire continent to a college campus. Drawn by specialized artists and illustrators, pictorial maps are a rich, centuries-old tradition and a diverse art form that ranges from cartoon maps on restaurant placemats to treasured art prints in museums. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:18, 23 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Queen Elizabeth University Hospital]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:QEUH.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Queen Elizabeth University Hospital''' (QEUH) is a 1,677-bed acute hospital located in Govan, in the south-west of Glasgow, Scotland. The hospital is built on the site of the former Southern General Hospital and opened at the end of April 2015. The hospital comprises a 1,109-bed adult hospital, a 256-bed children's hospital and two major Emergency Departments; one for adults and one for children. There is also an Immediate Assessment Unit for local GPs and out-of-hours services, to send patients directly, without having to be processed through the Emergency Department. The retained buildings from the former Southern General Hospital include the Maternity Unit, the Institute of Neurological Sciences, the Langlands Unit for medicine of the elderly and the laboratory. The whole facility is operated by NHS Greater Glasgow and Clyde, and is one of the largest acute hospital campuses in Europe. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 30 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Non-constituency Member of Parliament]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''Non-constituency Member of Parliament''' (NCMP) is a member of an opposition political party in Singapore who, as stipulated in Article 39 of the Constitution and the Parliamentary Elections Act, is declared to have been elected a Member of Parliament (MP) without constituency representation, despite having lost in a general election, by virtue of having been one of the opposition candidates with the highest vote shares among the unelected. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:10, 7 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immunolabeling]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Immunolabeling process image.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Immunolabeling''' is a biochemical process that enables the detection and localization of an antigen to a particular site within a cell, tissue, or organ. Antigens are organic molecules, usually proteins, capable of binding to an antibody. These antigens can be visualized using a combination of antigen-specific antibody as well as a means of detection, called a tag, that is covalently linked to the antibody <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> ---[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 14 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28945528 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Vespa analis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Plumpy hornet on the ground - 1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Vespa analis''''', the yellow-vented hornet, is a species of common hornet found in Southeast Asia <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:28, 21 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28984647 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fernando de Noronha Marine National Park]]'''<br /> <small>''([[:pt:Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Baía dos Porcos - Fernando de Noronha (32811749914).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fernando de Noronha Marine National Park''' (Portuguese: Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha) is a national park in the state of Pernambuco, Brazil. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:40, 28 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29047614 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Xie Zhiliu]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Xie Zhiliu''' (Chinese: 谢稚柳; 1910–1997) was a leading traditional painter, calligrapher, and art connoisseur of modern China. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 4 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29077280 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-33 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lethocerus patruelis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lethocerus patruelis.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lethocerus patruelis''''' is a giant water bug in the family Belostomatidae. It is native to southeastern Europe, through Southwest Asia, to Pakistan, India and Burma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 11 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29085671 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-34 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ikiza]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:CIA map of Burundi and surrounding countries during 1972 killings.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Ikiza''' (variously translated from Kirundi as the Catastrophe, the Great Calamity, and the Scourge), or the Ubwicanyi (Killings), was a series of mass killings—often characterised as a genocide—which were committed in Burundi in 1972 by the Tutsi-dominated army and government, primarily against educated and elite Hutus who lived in the country. Conservative estimates place the death toll of the event between 100,000 and 150,000 killed, while some estimates of the death toll go as high as 300,000. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 18 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-35 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Corallite]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Recent azooxanthellate Scleractinia (Cnidaria, Anthozoa) - ZooKeys-227-001-g004.jpeg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''corallite''' is the skeletal cup, formed by an individual stony coral polyp, in which the polyp sits and into which it can retract. The cup is composed of aragonite, a crystalline form of calcium carbonate, and is secreted by the polyp. Corallites vary in size, but in most colonial corals they are less than 3 mm (0.12 in) in diameter. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 25 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-36 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Diksam Plateau]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Dixam plateau (6407168437).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Diksam Plateau''' or Dixam Plateau (Arabic: دكسم) is a limestone plateau in Socotra, Yemen. The Firmihin forest, located east of the Dirhur canyon within the plateau, has the highest concentration of Dragon's Blood Trees on the entire island. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:40, 1 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-37 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Ttongsul]]'''<br /> <small>''([[:ja:トンスル]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Ttongsul (imitation).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''ttongsul''' (똥술), o vino di feci, è una tradizionale preparazione medicinale coreana con gradazione alcolica al 9% a base di feci, solitamente umane e preferibilmente di bambino. Nato probabilmente traendo spunto dalla medicina tradizionale cinese, nelle credenze popolari il vino di feci avrebbe proprietà benefiche per molti tipi di malesseri: sarebbe un rimedio per dolori muscolari, ustioni, infiammazioni, epilessia e fratture ossee. Sebbene alcuni media occidentali abbiano in passato riportato che questa bevanda sia diffusa tra la popolazione coreana, al giorno d'oggi un numero molto limitato di persone ne fa uso, dopo aver subito un declino di popolarità nei secoli scorsi, tanto che la maggioranza dei giovani coreani non ne ha mai sentito parlare. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 8 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-38 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pak Kum-chol]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pak Kum-chol in 1961 (cropped).jpg|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pak Kum-chol''' was a North Korean politician. Having been a guerrilla during the anti-Japanese struggle, he became a high-ranking politician after the liberation of Korea. Pak aligned himself with his former guerrilla brothers in arms from the Kapsan Operation Committee to form a faction within the ruling Workers' Party of Korea (WPK) called the "Kapsan faction". This faction sought to replace Kim Il Sung with Pak. Kim retaliated by purging the faction in 1967 in what is known as the Kapsan faction incident. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 15 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29249252 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-39 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Federation of Central America (1921–1922)]]'''<br /> <small>''([[:es:Federación de Centro América (1921-1922)]])&#32;([[:ar:اتحاد أمريكا الوسطى (1921-1922)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Central America's Northern Triangle (orthographic projection).png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Federation of Central America''' (Spanish: Federación de Centro América)[1] was a short-lived federal republic that existed in Central America between 1921 and 1922. The federation consisted of the Central American nations of El Salvador, Guatemala, and Honduras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:45, 22 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29311347 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-40 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Palazzo delle Poste (Latina)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Postelittoria2.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Palazzo delle Poste''', fino al 1945 Ricevitoria Postelegrafonica di Littoria, è un edificio postale di Latina, situato in piazzale dei Bonificatori. Costruito nel 1932 in stile razionalista con influenze futuriste, riscontrabili nell'utilizzo di ampie superfici vetrate e di volumi verticali, oltre che per la presenza di l’utilizzo di materiali e scelte di design molto in voga all'epoca come, come i mattoni a vista, il travertino di Tivoli e l'Anticorodal (una lega di alluminio), ospita l'ufficio postale Latina Centro. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:58, 29 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-41 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Majed Abu Maraheel]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Majed Abu Maraheel''' was a Palestinian long-distance runner, football player, security officer, and athletics coach, who was the first Palestinian to compete at the Olympic Games. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-42 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Abortion in Eritrea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In Eritrea, abortion is banned except on the grounds of pregnancy from rape or incest, pregnancy of a minor, or risk to physical or mental health. Legal abortions require medical or judicial approval. Prior to Eritrea's independence, it applied Ethiopia's abortion law of the 1950s, which banned abortion unless life-saving. After independence, the 1991 penal code adapted this law to lift punishments on abortions on the grounds of rape, incest, or risk to life or health, but legal abortions did not exist in effect. The penal codes of 2001 and 2015 required physicians to prove health grounds for abortion. Unsafe abortion is common and contributes to maternal mortality in Eritrea. Post-abortion care is unavailable in some regions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:06, 13 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-43 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Liberation of Auschwitz concentration camp]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Auschwitz Liberated January 1945.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 27 January 1945, Auschwitz—a Nazi concentration camp and extermination camp in occupied Poland where more than a million people were murdered as part of the Nazis' "Final Solution" to the Jewish question—was liberated by the Soviet Red Army during the Vistula–Oder Offensive. Although most of the prisoners had been forced onto a death march, about 7,000 had been left behind. The Soviet soldiers attempted to help the survivors and were shocked at the scale of Nazi crimes. The date is recognized as International Holocaust Remembrance Day. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 20 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29452019 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-44 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Black Diaries]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Black Diaries''' are diaries purported to have been written by the Irish revolutionary Roger Casement, which contained accounts of homosexual liaisons with young men. They cover the years 1903, 1910 and 1911 (two) and were handed in to Scotland Yard after his capture in April 1916. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:51, 27 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29487357 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-45 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Consolations (Liszt)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Franz Liszt - Consolation No. 3, Lento placido.ogg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Consolations''', S. 171a/172 (German: Tröstungen) are a set of six solo piano works by Franz Liszt. The compositions take the musical style of nocturnes with each having its own distinctive style. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 3 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29558323 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-46 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Marine coastal ecosystem]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Vegetation and fauna processes controlling benthic biogeochemical fluxes.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''marine coastal ecosystem''' is a marine ecosystem which occurs where the land meets the ocean. Worldwide there is about 620,000 kilometres (390,000 mi) of coastline. Coastal habitats extend to the margins of the continental shelves, occupying about 7 percent of the ocean surface area. Marine coastal ecosystems include many very different types of marine habitats, each with their own characteristics and species composition. They are characterized by high levels of biodiversity and productivity. For example, estuaries are areas where freshwater rivers meet the saltwater of the ocean, creating an environment that is home to a wide variety of species, including fish, shellfish, and birds. Salt marshes are coastal wetlands which thrive on low-energy shorelines in temperate and high-latitude areas, populated with salt-tolerant plants such as cordgrass and marsh elder that provide important nursery areas for many species of fish and shellfish. Mangrove forests survive in the intertidal zones of tropical or subtropical coasts, populated by salt-tolerant trees that protect habitat for many marine species, including crabs, shrimp, and fish. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:53, 10 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29584005 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-47 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Elephant communication]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Three elephant's curly kisses.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Elephants communicate''' via touching, visual displays, vocalisations, seismic vibrations, and semiochemicals. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 17 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-48 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Animal-made art]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Painting Queen 1024x768.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Animal-made art''' consists of works by non-human animals, that have been considered by humans to be artistic, including visual works, music, photography, and videography. Some of these are created naturally by animals, often as courtship displays, while others are created with human involvement. There have been debates about the copyright status of these works, with the United States Copyright Office stating in 2014 that works that lack human authorship cannot have their copyright registered at the US Copyright Office. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:13, 24 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-49 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Halachic state]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The term "'''halachic state'''" (Hebrew: מְדִינַת הֲלָכָה‎ Medīnat Hălāḵā) refers to a sovereign state that endorses Judaism in an official capacity and governs by Jewish religious law. It has been a subject of discussion among Orthodox Jews, particularly with regard to modern Israel, which, although a Jewish state, is not classified as a theocracy. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 11:01, 1 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-50 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:ru:Сто лошадей]]'''<br /> <small>''([[:en:One Hundred Horses]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:A_Hundred_Steeds.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''One Hundred Horses''''' (Chinese: 百駿圖) is a Qing dynasty silk and ink painting by Giuseppe Castiglione. It was painted in 1728 for the Yongzheng emperor. The painting depicts a hundred horses in a variety of poses and activities, combining Western realism with traditional Chinese composition and brushwork. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:29, 8 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-51 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:First Universal Races Congress]]'''<br /> <small>''([[:fr:Premier Congrès universel des races]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Universal Races Congress seated outside the entrance to the Imperial Institute, London, 1911.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''First Universal Races Congress''' met in 1911 for four days at the University of London as an early effort at anti-racism. Speakers from a number of countries discussed race relations and how to improve them. The congress, with 2,100 attendees, was organised by prominent humanists of that era. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:56, 15 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29779168 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-52 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pin Malakul]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pin Malakul, January 1922.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pin Malakul''' (24 October 1903 – 5 October 1995) was a Thai professor, educator and writer. His contributions to education in Thailand include the establishment of various institutions of higher education, the introduction of fixed class schedules, and the implementation of teacher-training programmes. In his career he served as Director-General of the Department of General Education, later becoming Permanent Secretary, and Minister, of Education. He was also a member of the executive board of UNESCO. His writings earned him the title of National Artist in 1987, and the 100th anniversary of his birth was celebrated by the UNESCO in 2003 as recognition of his contribution to the advancement of education in Thailand and Southeast Asia. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:25, 22 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-01 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:The Morning of the Magicians]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Le Matin des magiciens, couverture.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''The Morning of the Magicians: Introduction to Fantastic Realism''''' (French: Le Matin des magiciens: Introduction au réalisme fantastique) is a 1960 book by the journalists Louis Pauwels and Jacques Bergier. It covers topics like cryptohistory, ufology, occultism in Nazism, alchemy, spiritual philosophy. The second half of the book is entirely dedicated to the Nazi-Occult connections; the book is widely credited with the proliferation of numerous myths related to occultism in Nazism. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 29 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-02 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Somaliland War of Independence]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Somaliland, fighters of the Somali National Movement (SNM), 1980s.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Somaliland War of Independence''' was a rebellion waged by the Somali National Movement (SNM) against the ruling military junta in Somalia led by General Siad Barre lasting from its founding on 6 April 1981 and ended on 18 May 1991 when the SNM declared what was then northern Somalia independent as the Republic of Somaliland. The conflict served as the main theater of the larger Somali Rebellion that started in 1978. The conflict was in response to the harsh policies enacted by the Barre regime against the main clan family in Somaliland, the Isaaq, including a declaration of economic warfare on the clan-family. These harsh policies were put into effect shortly after the conclusion of the disastrous Ogaden War in 1978. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:00, 5 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29871911 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-03 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Pietro Lauro]]'''<br /> <small>''([[:en:Pietro Lauro]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Master I.A.V.F., Pietro Lauro, born 1508, Modenese Poet and Scholar (obverse), 1555, NGA 45072.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pietro Lauro''', conosciuto anche come Pietro Lauro Modonese o Pietro Lauro da Modona (Modena o dintorni, 1510 circa – Venezia, 1568 circa) è stato un traduttore, scrittore e divulgatore scientifico italiano. Nonostante non si conosca gran parte della sua biografia, fu uno dei poligrafi italiani più conosciuti del Cinquecento. La sua produzione raccoglie traduzioni dal latino, dal greco e dallo spagnolo e riguardano opere di autori classici, stranieri e protestanti. Lauro si dimostrò abile nel trattare testi con temi molto diversi, come la filosofia, l'architettura, la medicina, il giardinaggio, l'agronomia, le scienze biologiche, la storia, la teologia e l'astronomia. Si cimentò anche nella scrittura di un poema cavalleresco sullo stile di quelli spagnoli, il Polendo, sua magnum opus in questo senso. Aderente alla Riforma protestante, sebbene le sue trasposizioni siano state oggetto di critiche già degli autori a lui contemporanei, che le giudicarono troppo letterali, rozze e imparziali, a Lauro si deve il merito di aver ultimato la traduzione in lingua volgare di numerosi testi sia classici, sia scientifici, sia epistolari. I suoi lavori ebbero una notevole diffusione, non solo tra i letterati veneziani della sua epoca, ma in tutta Italia, tanto che alcune sue traduzioni vengono ancora oggi ristampate in nuove edizioni. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:45, 12 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29894468 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Volto di Palazzo Vecchio]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Piazza della signoria angolo via della ninna, palazzo vecchio, cantonata con testa scolpita 02.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''volto di Palazzo Vecchio''' (conosciuto anche come L'importuno o L'inopportuno) è un incisione su pietraforte attibuita a Michelangelo Buonarroti, scolpita in una delle pietre di Palazzo Vecchio a Firenze. Secondo le varie leggende, il profilo sarebbe stato realizzato come graffito dall'artista toscano, con soggetto un suo importunatore, un debitore, un condannato a morte o se stesso. Nel 2020, gli studiosi hanno ipotizzato possa invece trattarsi di un ritratto di Francesco Granacci, pittore amico di Michelangelo. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:14, 19 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Raffaello Kobayashi]]'''<br /> <small>''([[:en:Raffaello Kobayashi]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Raffaello Kobayashi''', nato Raffaele Sanzio (Bari, 14 gennaio 1917 – Yokohama, 1 aprile 2011), è stato un militare italiano naturalizzato giapponese. Sommergibilista durante la Seconda guerra mondiale, prestò servizio per tutte e tre le principali Potenze dell'Asse: Regno d'Italia, Germania nazista e Impero giapponese. Alla fine della guerra si nascose in Giappone per evitare di subire l'internamento in un campo di prigionia, divenendo poi cittadino nipponico e cambiando il proprio nome. Prese parte all'affondamento della HMS Calypso nel 1940, primo successo italiano in campo navale nel corso del conflitto mondiale. Con l'abbattimento di un bombardiere statunitense il 22 agosto 1945, otto giorni dopo il discorso di resa del Giappone alle potenze alleate della seconda guerra mondiale, a bordo del Comandante Cappellini, sarebbe stata l'ultima persona in assoluto a mettere fuori combattimento un velivolo degli Alleati nella stessa guerra. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 26 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Censorship in the Czech Republic]]'''<br /> <small>''([[:cs:Cenzura v Česku]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Censorship in the Czech Republic''' had been highly active until 17 November 1989 and the fall of Communism in the former Czechoslovakia. Czech Republic was ranked as the 13th most free country in the World Press Freedom Index in 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 2 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Jacquemart de Hesdin 002.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry''' is an illuminated book of hours commissioned by John, Duke of Berry between 1375 and 1385–90. It is known for its ornate miniature leaves and border decorations. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:59, 9 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lysmata grabhami]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lysmata grabhami1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lysmata grabhami''''' is a species of saltwater shrimp in the family Hippolytidae. It was first described by Gordon in 1935. It occurs in the tropical and subtropical Atlantic Ocean and is a cleaner shrimp, operating a cleaning station to which fish come to have parasites removed. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:45, 16 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Elefante di Cremona]]'''<br /> <small>''([[:de:Elefant von Cremona]])&#32;([[:eo:Elefanto de Cremona]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Matthew Paris Elephant from Parker MS 16 fol 151v.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''elefante di Cremona''' (Asia, prima del 1228 - Parma, gennaio 1248) fu un esemplare di elefante donato nel 1228 a Federico II di Svevia da parte del sultano ayyubide al-Malik al-Kamil durante gli incontri che porteranno alla Pace di Giaffa. Usato principalmente per le manifestazioni trionfali del sovrano, l'elefante è citato da numerosi cronachisti e testimoni dell'epoca ed è noto per aver trainato il Carroccio dopo la grande vittoria delle armate di Federico II nella battaglia di Cortenuova del 1237. Rimasto a lungo nell'immaginario popolare collettivo, l'animale venne ucciso durante alcuni scontri occorsi nelle settimane immediatamente precedenti alla battaglia di Parma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:43, 23 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Treaty of the Danish West Indies]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:The Virgin islands of the United States of America; historical and descriptive, commercial and industrial facts, figures, and resources (1918) (14596880870).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Treaty of the Danish West Indies''' (Danish: Vestindiens traktat), officially the Convention between the United States and Denmark for cession of the Danish West Indies (Danish: Konventionen mellem USA og Danmark), was a 1916 treaty transferring sovereignty of the Danish West Indies from Denmark to the United States in exchange for a sum of US$25,000,000 in gold ($722 million in 2024) and a declaration from the United States that it would "not object to the Danish Government extending their political and economic interests to the whole of Greenland". It is one of the most recent permanent expansions of United States territory. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 2 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Steens Mountain]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Steens Mountain near Andrews, Oregon.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Steens Mountain''' is a large fault-block mountain in the northwest United States, located in Harney County, Oregon. Stretching some fifty miles (80 km) north to south, on its east side it rises from the Alvord Desert at an elevation of about 4,200 feet (1,280 m) to 9,738 feet (2,968 m) at the summit. Steens Mountain is not part of a mountain range but is properly a single mountain, the largest of Oregon's fault-block mountains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:30, 9 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Casque (anatomy)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Great hornbill (Buceros bicornis) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''casque''' is an anatomical feature found in some species of birds, reptiles, and amphibians. In birds, it is an enlargement of the bones of the upper mandible or the skull, either on the front of the face, the top of the head, or both. The casque has been hypothesized to serve as a visual cue to a bird's sex, state of maturity, or social status; as reinforcement to the beak's structure; or as a resonance chamber, enhancing calls. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 16 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Etruscan sculpture]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frontone A del grande tempio di luni con concilio degli dei, 175-150 ac. ca. 01.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Etruscan sculpture''' was one of the most important artistic expressions of the Etruscan people, who inhabited the regions of Northern Italy and Central Italy between about the 9th century BC and the 1st century BC. Etruscan art was largely a derivation of Greek art, although developed with many characteristics of its own. Given the almost total lack of Etruscan written documents, a problem compounded by the paucity of information on their language—still largely undeciphered—it is in their art that the keys to the reconstruction of their history are to be found, although Greek and Roman chronicles are also of great help. Like its culture in general, Etruscan sculpture has many obscure aspects for scholars, being the subject of controversy and forcing them to propose their interpretations always tentatively, but the consensus is that it was part of the most important and original legacy of Italian art and even contributed significantly to the initial formation of the artistic traditions of ancient Rome. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:07, 23 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pulse (nightclub)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Orlando FL Pulse Nightclub01.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pulse''' was a gay bar, dance club, and nightclub in Orlando, Florida, founded in 2004 by Barbara Poma and Ron Legler. On June 12, 2016, the club was the scene of the second-deadliest mass shooting by a single gunman in U.S. history, and the second-deadliest terrorist attack on U.S. soil since the September 11 attacks. Forty-nine people were killed and 58 other people were injured. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:37, 30 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:27, 6 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:56, 13 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chromodoris willani]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:34, 20 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30430366 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Platypus venom]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Platypus spur.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 27 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30449041 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:16, 4 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:53, 11 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 07:05, 21 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 25 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Umuganda]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Umuganda"Rwandan community work".jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine. The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:55, 1 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Juryeonggu]]'''<br /> <small>''([[:kr:주령구]])&#32;([[:ja:酒令具]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:주령구의 발굴 당시 사진.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Juryeonggu''' (주령구?, 酒令具?, JuryeongguLR, ChuryŏngguMR) è un dado a 14 facce, risalente al periodo del Silla unificato (668-935 d.C.), ritrovato nel 1975 dopo alcuni scavi occorsi presso il Donggung e lo stagno Wolji di Gyeongju, in Corea del Sud. Le facce del dado mostravano inscrizioni recanti varie penalità o sfide, legate ad un gioco di bevute, dimostrando l'importanza dell'alcool e la raffinatezza con cui la sua assunzione veniva celebrata. L'artefatto originale è andato perduto, incendiato in un maldestro tentativo di preservazione: oggi ne esistono delle repliche, disponibili anche commercialmente. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 8 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30622359 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cape Fiolent]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Cape Fiolent''' (Crimean Tatar: Felenk Burun; Ukrainian: Фіолент; Russian: Фиолент; Latin: Parthenium), also historically called Cape Fiolente, is a cape and nature reserve (zakaznik) located in southern Sevastopol, a city within Crimea that is internationally recognised as part of Ukraine but currently occupied by Russia since 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 15 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30662919 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Renovating Action Party]]'''<br /> <small>''([[:es:Partido de Acción Renovadora]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Flag of the Renovating Action Party.svg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Renovating Action Party''' was a left-wing Salvadoran political party that existed from 1944 to 1967. The party had three distinct phases of its existence under the leaderships of Colonel José Asencio Menéndez (1944–1950), the old line (1950–1964), and the new line (1964–1967). <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 22 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Facial age estimation]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Facial age estimation''' is the use of artificial intelligence to estimate the age of a person based on their facial features. Computer vision techniques are used to analyse the facial features in the images of millions of people whose age is known and then deep learning is used to create an algorithm that tries to predict the age of an unknown person. The key use of the technology is to prevent access to age-restricted goods and services. Examples include restricting children from accessing internet pornography, checking that they meet a mandatory minimum age when registering for an account on social media, or preventing adults from accessing websites, online chat or games designed only for use by children. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div>--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:44, 29 чэрвеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Paulo César Vinha State Park]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Capim dourado.jpg|300px|center|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Paulo César Vinha State Park''' (Portuguese: Parque Estadual Paulo César Vinha) is a state park in the state of Espírito Santo, Brazil. It protects an area of dunes, lagoons and marshes along the Atlantic shore. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:35, 6 ліпеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30717601 --> 4i3sgm8m9nnld0rmepgh52wi30ct863 Лаварышкі 0 782097 5161309 5124389 2026-07-05T17:48:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161309 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Лаварышкі | арыгінальная назва = Lavoriškės | падначаленне = | краіна = | герб = Lavoriskes COA.jpg | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Lavoriškės5.JPG | подпіс = Касцёл Святога Яна Хрысціцеля | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 42 | lat_sec = 41 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 38 | lon_sec = 18 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Лаварышкаўская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = 1443 | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Ławaryszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 522 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = LT-15032, LT-15232 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Category:Lavoriškės | сайт = | мова сайта = }} '''Лава́рышкі'''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 218.</ref>, таксама '''Лаво́рышкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Lavoriškės}}, {{lang-pl|Ławaryszki}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лаварышкаўская сянюнія|Лаварышкаўскай сянюніі]] і сянюнайціі. Размешчана на рацэ [[Вільня (рака)|Вільні]], за 24 км на ўсход ад горада [[Вільня|Вільні]]. Каля вёскі праходзіць аўтамабільная дарога {{Таблічка-lt|KK|103}}, за 8 км на ўсход ад вёскі знаходзіцца аўтамабільны пункт пропуску праз [[Беларуска-літоўская граніца|беларуска-літоўскую граніцу]] [[Лаварышкі (пункт пропуску)|Лаварышкі]] — [[Катлоўка (пункт пропуску)|Катлоўка]]. == Назва == У гэтым рэгіёне фіксавалася [[Гальшаны|гальшанскае]] прозвішча Лавар<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BF-53W6-X?i=34&cat=2325442</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Гісторыя паселішча на гэтай тэрыторыі сягае III—IV стагоддзяў, калі на ўзгорку каля так званага Полацкага тракту на [[Кіеўская Русь|Кіеўскую Русь]], на паўночным беразе ракі Вільні, узнік невялікі драўляны абарончы град. Недалёка ад яго знаходзілася паселішча з будынкамі [[Слупавая канструкцыя|слупавой канструкцыі]]. Яго жыхары займаліся выплаўленнем жалеза з балотнай руды ([[Ліманіт|ліманіту]]). Першы пісьмовы ўспамін пра Лаварышкі датуецца 1443 годам: у [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскай метрыцы]] зазначаецца, што вёску перадалі [[Ваяводы віленскія|ваяводу віленскаму]] [[Ян Даўгірд|Яну Даўгірду]]. Пазней з вакольных вёсак склалася каралеўскае Лаварышкаўскае староства, якое аддавалі ў карыстанне асобам, набліжаным да каралеўскага двара. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1567 года Лаварышкі ўваходзілі ў склад [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="atlas12">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 218.</ref>. У 1523 годзе згадваецца Лаварышкаўская воласць. У XVI—XVII стагоддзях тут дзякуючы энергіі водаў Вільні плавілі жалеза. Праз вёску праходзіў [[тракт Стэфана Баторыя]]. У пачатку XVII стагоддзя Лаварышкі атрымалі статус мястэчка, у гэты час тут працавала папяровая фабрыка. У 1642 годзе быў пабудаваны першы драўляны касцёл. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] у 1655 годзе Лаварышкі былі спалены. У 1775 годзе дзякуючы віленскаму біскупу касцёл быў адбудаваны. У XVII стагоддзі Лаварышкі былі ва ўладанні [[Пацы|Пацаў]], пазней дзяржаўцам лаварышкаўскім быў [[Даніэль Выгоўскі]]. З сярэдзіны XVIII стагоддзя мястэчкам валодалі [[Зыбергі]], а пасля іх — [[Ваяводы брацлаўскія|ваявода брацлаўскі]] [[Міхал Касакоўскі]]. Напрыканцы XVIII стагоддзя ў мястэчку дзейнічала пачатковая школа. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1795]] годзе Лаварышкі апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Расійскі імператар [[Павел I (імператар расійскі)|Павел I]] надаў староства з 93 гаспадарак і насельніцтвам больш за 800 асоб кобрынскаму {{Не перакладзена|Мастаўнічы|мастаўнічаму|pl|Mostowniczy (urząd ziemski)}} [[Адам Бельскі|Адаму Бельскаму]]. Да 1842 года дзяржаўцам быў тытулярны саветнік Падгурскі, пазней паводле царскага ўказа ўсе маёнткі і былыя каралеўшчыны перайшлі ў дзяржаўнае кіраванне, і Лаварышкамі пачаў кіраваць дзяржаўны адміністратар. [[Файл:Łavaryški,_Śviatoha_Jana._Лаварышкі,_Сьвятога_Яна_(1900).jpg|злева|міні|Стары касцёл, каля 1900 г.]] Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|вызваленчага паўстання 1863—1864 гадоў]], 28 жніўня 1863 года, каля Лаварышак адбылася сутычка паўстанцкіх атрадаў пад камандаваннем [[Густаў Чаховіч|Густава Чаховіча]] і плутонавага [[Караль Ясевіч|Караля Ясевіча]] з расійскімі войскамі (Ясевіч і яшчэ двое паўстанцаў загінулі ў баі). На 1866 год у мястэчку было 17 будынкаў, у 1899—1906 гадах быў пабудаваны мураваны касцёл. З 1905 года пачала дзейнічаць народная школа. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] каля мястэчка адбыліся сутычкі расійскіх войскаў з надыходзячымі немцамі, загінулых у якіх пахавалі каля касцёла<ref name="wil">{{cite web | url = http://archiwum2000.tripod.com/480/gajews.html | title = Gajewski M. Nasze podwileńskie ojczyzny. Wileńskie Wydawnictwo "Czas". ISBN 9955-9423-1-2. | work = archiwum2000.tripod.com | accessdate = 2016-11-28 | archive-date = 29 жніўня 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240829063035/https://archiwum2000.tripod.com/480/gajews.html | url-status = dead }}</ref>. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Лаварышкі абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары ваколіц мястэчка атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята БНР]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка заняты польскімі войскамі. У 1919 годзе ў Лаварышках пачала працаваць польская чатырохгадовая школа. З 1920 года паселішча апынулася ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], а ў 1922 годзе — у складзе [[Гміна Міцкуны|гміны Міцкуны]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. На 1931 год у мястэчку было 39 будынкаў<ref>{{кніга|загаловак = Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom I. Województwo wileńskie | выдавецтва = Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej | месца = Warszawa | год = 1938 | старонкі = 67}}</ref>, працавалі пошта, паліцэйскі пастарунак, пажарная станцыя і агульная школа. У 1937 годзе ў гонар Юзафа Пілсудскага ў Віленскім раёне было пабудавана 100 новых школ, адной з якіх стала школа ў Лаварышках. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года заняты савецкімі войскамі. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагаворам аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Лаварышкі разам з часткай Віленскага краю былі перададзены [[Літва|Літве]]. У 1941—1944 гадах мястэчка было пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]], тут дзейнічалі партызанскія аддзелы [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]<ref name="wil" />. У 1950—1995 гадах Лаварышкі з'яўляліся цэнтрам сельсавета і цэнтральнай сядзібай калгаса. У 1959 годзе Лаварышкі страцілі статус мястэчка і сталі вёскай. 27 студзеня 1991 года байцы савецкага АМАПа напалі і знішчылі літоўскі памежны пост у Лаварышках. З 1990 года вёска знаходзіцца ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. У 2018 годзе быў зацверджаны афіцыйны герб Лаварышак. == Інфраструктура == У вёсцы працуе Гімназія імя Стэфана Баторыя з польскай мовай навучання (заснавана ў 1980 годзе, у 2023/2024 навучальным годзе ў ёй навучаўся 191 вучань), а таксама Лаварышкаўская асноўная школа. Спартыўнае жыццё прадстаўлена футбольным клубам ФК «Легіёнас Лаворышкес». == Насельніцтва == === Дэмаграфія === * '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 81 чал., з іх 67 каталікоў, 11 праваслаўных і 3 іўдзеі<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5к}} S.[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/610 610].</ref>. * '''XX—XXI стагоддзі''': дынаміка колькасці насельніцтва: {{dem|1897|176|1905|48|1931|202|1959|213|1970|272|1978|363|1979|388|1985|445|1989|545|2001|585|2006|571|2011|621|2021|522|kolon=9|till=700|inc=100|incmin=50|r1905=<ref>{{1905sur}}</ref>|r1931=<ref name="spis">Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom I. Województwo wileńskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1938, 67 psl.</ref>|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|2|305||Lavoriškės}}</ref>|r1970=<ref>{{1959-70sur}}</ref>|r1978=<ref name="LTE">{{LTE|6|393||Lavoriškės}}</ref>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1985=<ref name="TLE">{{TLE|2|494||Lavoriškės}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. У 1966 годзе Лаварышкі разам з іншымі паселішчамі паўднёва-ўсходняй Літвы сталі адным з пунктаў маштабнай дыялекталагічнай экспедыцыі, матэрыялы якой увайшлі ў пяцітомны «[[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]]»{{sfn|Jankowiak|2025|с=84}}. Беларускі этнолаг [[Юрый Внуковіч]], які праводзіў у 2007—2011 гадах палявыя этнаграфічныя даследаванні ў Лаварышках, адзначаў, што мясцовыя жыхары-каталікі, якія гістарычна лічылі сябе палякамі, у паўсядзённым жыцці часта карысталіся мясцовай беларускай гаворкай (так званай [[простая мова|«простай мовай»]]). Адзін з інфармантаў 1925 года нараджэння ўспамінаў: «''А тутай... А ту ўсе па-просту!''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=69, 76}}. У той жа час даследчык зафіксаваў, што змены дзяржаўных межаў неслі і змены ў нацыянальнай ідэнтыфікацыі жыхароў: «''У нас так: да вайны было – мы палякі лічыліся, после вайны – сталі беларусы...''» (са слоў інфарманткі з Лаварышак 1917 г.н.){{sfn|Внуковіч|2023|с=74}}. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]] (2008—2025 гг.), сёння мясцовая беларуская гаворка паступова выцясняецца і саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам, захоўваючыся пераважна толькі сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. == Славутасці == * [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Лаварышкі)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]] (1899—1906) * Лаварышкаўскае гарадзішча == Галерэя == <gallery> Church of Lavorishkes.JPG|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля Lavoriškės.JPG|Агульны выгляд касцёла Lavoriškės4.JPG|Вежа касцёла Church of Lavoriskes 2.JPG|Архітэктурныя дэталі касцёла Lavoriškių_sen.,_Lithuania_-_panoramio_(7).jpg|Від на ваколіцы Лаварышак з поўдня </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]] |загаловак=Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку XXI ст.) |выданне=Studia Białorutenistyczne |тып=часопіс |год=2023 |том=17 |старонкі=65-87 |doi=10.17951/sb.2023.17.65-87 |ref=Внуковіч}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lavoriškės}} * {{radzima2|lavaryshki|Лаварышкі}} {{Лаварышкаўская сянюнія}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лаварышкаўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] 9rfwkdlbbyrpzmdiid7dkd8f4phkixb Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік 2 783742 5161272 5150199 2026-07-05T14:49:38Z MocnyDuham 99818 +1 5161272 wikitext text/x-wiki {{Заданні для адміністратараў}} {{Заданні для ўдзельнікаў}} '''Старонка для чарнавікоў''' * [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/Джэймс Дэвід Вэнс]] * [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/Беларускія добраахвотнікі пасля расійска-ўкраінскай вайны]] * [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/bot-test]] * [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/КР]] * [[Удзельнік:MocnyDuham/Чарнавік/Дзмітрый Францавіч Гурневіч]] Тэматычнае: # [[Data breach]] # [[Anonymous]] # [[SQL injection]] # [[Information security]] # [[Cult of the Dead Cow]] # [[Chaos Computer Club]] # [[RedHack]] # [[LulzSec]] # [[BlueLeaks]] Дапрацаваць: # [[Шаблон:Аб’ект Сусветнай спадчыны]] Кнігі: * {{Кніга|ref=Лойка A. I.|спасылка=https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/138847/%D0%A4%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D1%84%D1%96%D1%8F_%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%8F%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%96.pdf?sequence=1&isAllowed=y|аўтар={{nobr|Лойка A. I.}}|загаловак=Філасофія і метадалогія кібербяспекі|год=2024|месца=Мінск|выдавецтва=БНТУ|старонак=258}} mhofg2336h2i1yterath7sdsu28wygy Леанарда Спінацола 0 787062 5161373 4996165 2026-07-05T22:36:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161373 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Леана́рда Спінацо́ла''' ({{lang-it|Leonardo Spinazzola}}; нар. {{ДН|25|3|1993}}) — [[Італія|італьянскі]] футбаліст, паўабаронца клуба «[[Напалі Неапаль|Напалі]]» і [[Зборная Італіі па футболе|нацыянальнай зборнай Італіі]]. == Кар’ера == === Клубная === Спінацола пачаў сваю кар’еру ў моладзевай акадэміі «[[ФК Сіена|Сіены]]»<ref>[https://web.archive.org/web/20081113014704/http://www.acsiena.it/giovanili/allievi_nazionali.php «Allievi Nazionali»]. A.C. Siena.</ref>. У 2010 годзе далучыўся да «[[Ювентус Турын|Ювентусу]]» згодна з часовай угодай, і быў далучаны да складу турынскай прымаверы. У чэрвені 2012 года «Ювентус» аформіў палову правоў на рэгістрацыю іграка за 400 тысяч еўра. 5 ліпеня 2012 года Спінацола і [[Філіпа Баніперці]] былі перададзены ў арэнду клуба [[Серыя Б|Серыі Б]] «[[ФК Эмпалі|Эмпалі]]» на адзін сезон<ref>[https://web.archive.org/web/20141110222144/http://www.spaziojuve.it/2012/maxi-scambio-tra-juventus-ed-empoli/ «Maxi scambio tra Juventus ed Empoli»]. Spazio Juve.</ref>. 1 верасня спартсмен правёў свой першы матч у якасці прафесіянальнага іграка, выйшаўшы на замену ў другім тайме ў гасцявым матчы супраць «[[ФК Навара|Навары]]», які скончыўшы ўнічыю 2:2<ref>[https://www.novaratoday.it/sport/Novara-Empoli-2-2-tabellino-cronaca-commenti-1-setembre-2012.html «Novara Empoli 2–2: E' mancata la vittoria, bisogna formare il gruppo»]. Novara Today.</ref>. Свой першы гол Спінацола забіў 15 верасня, але клуб трымаў паражэнне з лікам 2:4 у сустрэчы супраць «[[ФК Ліворна|Ліворна]]»<ref>[http://iltirreno.gelocal.it/livorno/cronaca/2012/09/15/news/irresistibile-livorno-4-2-contro-l-empoli-1.5700642 «Irresistibile Livorno, 4-2 contro l'Empoli»]. Il Tirreno.</ref>. З'явіўшыся толькі ў сямі матчах, яго арэнда была скончана, і футбаліст перайшоў у «[[Віртус Лянчана|Віртус]]» таксама згодна з часовым пагадненнем у студзені 2013 года<ref>[http://www.tuttomercatoweb.com/serie-b/tmw-virtus-lanciano-piace-spinazzola-dell-empoli-412932 «Virtus Lanciano, piace Spinazzola dell'Empoli»]. Tutto Mercato Web.</ref>. У новым клубе Спінацола з'явіўся на полі толькі ў трох матчах, і ўсё з іх з лавы запасных. 10 жніўня 2013 года ігрок зноў быў аддадзены ў арэнду, на гэты раз свайму першаму клуба «Сіене»<ref>[http://www.seriebnews.com/calcio-mercato/2013/08/10/calciomercato-siena-ufficiale-giacomazzi-e-spinazzola-bianconeri-due-operazioni-anche-in-uscita/ «Calciomercato Siena, Giacomazzi e Spinazzola bianconeri»]. Serie B News.</ref>, за якую ён правёў 24 матчы, адзначыўшыся адзіным выніковым стрэлам па браме. У чэрвені 2014 года пагадненне аб сумеснай уласнасці паміж «Сіенай» і «Ювентусам» было зноў адноўленае. Аднак пасля банкруцтва «Сіены» ў ліпені «Ювентус» набыў астатнія 50% рэгістрацыйных правоў задарма. 11 жніўня 2014 года Спінацола далучыўся да складу клуба [[Серыя A|Серыі А]] «[[Аталанта Бергама|Аталанты]]»<ref>[http://www.tuttomercatoweb.com/juventus/?action=read&idnet=dHV0dG9qdXZlLmNvbS0yMDA4MjI «Ufficiale — Spinazzola all'Atalanta in prestito»]. Tutto Mercato Web.</ref>. 23 жніўня ігрок дэбютаваў у клубе, забіўшы апошні гол у матчы [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]] супраць «[[ФК Піза|Пізы]]», які скончыўся хатняй перамогай з лікам 2:0<ref name="atalanta">[https://web.archive.org/web/20160828140436/https://www.atalanta.it/site/paginalive/prima-squadra/Stagione-2016-2017/2016-07/07-07-Leonardo-Spinazzola-all-Atalanta.html «Leonardo Spinazzola all'Atalanta»]. Atalanta.</ref>. У найвышэйшым дывізіёне краіны Спінацола дэбютаваў 31 жніўня, замяніўшы [[Марсела Эстыгарыбія|Марсела Эстыгарыбію]] на 82-й хвіліне ў нічыйным матчы 0:0 супраць «[[Элас Верона|Вероны]]»<ref>[http://www.football-italia.net/SerieA/match/52772 «Atalanta 0–0 Verona»]. Football Italia.</ref>. Пасля шэрагу арэндавых адлучкаў у «[[ФК Вічэнца|Вічэнцу]]» і «[[ФК Перуджа|Перуджу]]» Спінацола вярнуўся ў «Аталанту» ў ліпені 2016 года<ref name="atalanta"/>. Правёўшы два сезоны ў арэндзе ў «Аталанце», Спінацола вярнуўся ў «Ювентус» улетку 2018 года<ref>[http://kwese.espn.com/football/juventus/story/3570267/juventus-season-tickets-sell-out-after-cristiano-ronaldo-arrival «Juventus season tickets sell out after Cristiano Ronaldo arrival»]. ESPN.</ref>. Пасля траўмы, якая пазбавіла іграка першай паловы [[Чэмпіянат Італіі па футболе 2018—2019 гадоў|сезона 2018—2019 гадоў]], Спінацола дэбютаваў у «Ювентусе» 12 студзеня 2019 года ў гасцявым пераможным матчы супраць «[[ФК Балоння|Балонні]]» на Кубак Італіі з лікам 2:0<ref>[https://web.archive.org/web/20190415233810/https://www.goal.com/en-gb/news/allegri-salutes-spinazzola-for-excellent-juventus-debut/u6xlqiijwl0x1wrm6yjff3x2r «Allegri salutes Spinazzola for 'excellent' Juventus debut»]. Goal.com.</ref>. Дэбют у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лізе чэмпіёнаў]] адбыўся 12 сакавіка, і прыпаў на хатнюю перамогу над мадрыдскім «[[Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]» з лікам 3:0, у рамках 1/8 фіналу спаборніцтва<ref>[https://www.football-italia.net/135719/line-ups-juventus-v-atletico-madrid «Line-ups: Juventus v Atletico Madrid»]. Football Italia.</ref>. 1 ліпеня 2019 года Спінацола далучыўся да «[[Рома Рым|Ромы]]», падпісаўшы чатырохгадовы кантракт з клубам. Гэтая дамова каштавала «Ювентусу» 29,5 млн еўра. Поруч з гэтым у адваротным кірунку рушыў [[Лука Пелегрыні]]<ref>[https://www.asroma.com/en/news/2019/6/roma-complete-signing-of-spinazzola «Roma complete signing of Spinazzola»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210607083802/https://www.asroma.com/en/news/2019/6/roma-complete-signing-of-spinazzola |date=7 чэрвеня 2021 }}. A.S. Roma.</ref>. У студзені 2020 года Спінацола быў блізкі да пераходу ў міланскі «[[Інтэрнацыянале Мілан|Інтэрнацыянале]]» ў абмен на [[Матэа Палітана]], аднак угода не была складзена ў апошнюю хвіліну, бо «Інтэр» не быў цалкам задаволены фізічным станам Спінацолы<ref>[https://www.gazzetta.it/Calciomercato/17-01-2020/politano-spinazzola-colpo-farsa-mercato-360182975263_preview.shtml «Politano-Spinazzola, un colpo di farsa mercato»]. La Gazzetta dello Sport.</ref>. === Міжнародная === 28 сакавіка 2017 года Спінацола дэбютаваў у складзе нацыянальнай [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]] разам з чатырма іншымі ігракамі, выйшаўшы на замену ў матчы супраць [[Зборная Нідэрландаў па футболе|зборнай Нідэрландаў]], які яго каманда выгуляла з лікам 2:1<ref>[http://www.gazzetta.it/Calcio/Nazionale/28-03-2017/olanda-italia-1-2-eder-bonucci-ribaltano-autogol-romagnoli-190356321961.shtml «Olanda-Italia 1-2, Eder e Bonucci ribaltano l'autogol di Romagnoli»]. La Gazzetta dello Sport.</ref>. == Дасягненні == '''«Ювентус»''': * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: 2019 * Уладальнік [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]]: 2018 '''«Рома»''': * Пераможца [[Ліга канферэнцый УЕФА|Лігі канферэнцый]]: 2022 '''Італія''': * [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіён Еўропы]]: 2020 == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Спасылкі == * [https://int.soccerway.com/players/leonardo-spinazzola/180984/ Старонка] на Soccerway.{{ref-en}} * [https://www.transfermarkt.com/leonardo-spinazzola/profil/spieler/118689 Старонка] на Transfermarkt.{{ref-en}} {{Склад зборнай Італіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2020}} {{DEFAULTSORT:Спінацола Леанарда}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:футбалісты Італіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Эмпалі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Віртус Ланчана]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Сіена]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Аталанта]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вічэнца]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Перуджа]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рома]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Напалі]] gdwzncbdlbx26izkxkw9ox3gqm0498s Deep Rock Galactic 0 788553 5161368 5150123 2026-07-05T22:26:07Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Даніі]]; +[[Катэгорыя:Відэагульні з працэдурнай генерацыяй]]; +[[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 5]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161368 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|мовы інтэрфейсу=[[Image:English language.svg|20px|border|ЗША-Вялікабрытанія]] [[Англійская]]<br/>[[Image:Flag of the League of Arab States.svg|20px|border|Ліга арабскіх дзяржаў]] [[Арабская]]<br/>{{Сцяг|Венгрыя|памер=20px}} [[Венгерская]]<br/>{{Сцяг|Данія|памер=20px}} [[Дацкая мова|Дацкая]]<br/>{{Сцяг|Іспанія|памер=20px}} [[Іспанская]] (Іспанія)<br/>{{Сцяг|Мексіка|памер=20px}} [[Іспанская]] (Лацінская Амерыка)<br/>{{Сцяг|Італія|памер=20px}} [[Італьянская]]<br/>{{Сцяг|Паўднёвая Карэя|памер=20px}} [[Карэйская]]<br/>{{Сцяг|КНР|памер=20px}} [[Кітайская|Кітайская (Спрошчаная)]]<br/>{{Сцяг|Тайвань|памер=20px}} [[Традыцыйныя кітайскія іерогліфы|Кітайская (Традыцыйная)]]<br/>{{Сцяг|Нідэрланды|памер=20px}} [[Нідэрландская]]<br/>{{Сцяг|Германія|памер=20px}} [[Нямецкая]]<br/>{{Сцяг|Польшча|памер=20px}} [[Польская]]<br/>{{Сцяг|Бразілія|памер=20px}} [[Бразільскі варыянт партугальскай мовы|Бразільская партугальская]]<br/>{{Сцяг|Расія|памер=20px}} [[Руская]]<br/>{{Сцяг|Румынія|памер=20px}} [[Румынская]]<br/>{{Сцяг|Славакія|памер=20px}} [[Славацкая]]<br/>{{Сцяг|Славенія|памер=20px}} [[Славенская]]<br/>{{Сцяг|Турцыя|памер=20px}} [[Турэцкая]]<br/>{{Сцяг|Украіна|памер=20px}} [[Украінская]]<br/>{{Сцяг|Фінляндыя|памер=20px}} [[Фінская]]<br/>{{Сцяг|Францыя|памер=20px}} [[Французская]]<br/>{{Сцяг|Харватыя|памер=20px}} [[Харвацкая]]<br/>{{Сцяг|Чэхія|памер=20px}} [[Чэшская]]<br/>{{Сцяг|Швецыя|памер=20px}} [[Шведская]]<br/>{{Сцяг|Японія|памер=20px}} [[Японская]]|сайт=https://www.deeprockgalactic.com/|распрацоўшчык={{Сцяг|Данія|памер=20px}} [[Ghost Ship Games]]|выява=Deep Rock Glactic cover.jpg|загаловак=Deep Rock Galactic|выдавец={{Сцяг|Швецыя|памер=20px}} [[Coffee Stain Publishing]]|дата выпуску={{ubl|'''Windows, Xbox One'''|13 мая 2020|'''PS4, PS5'''|4 студзеня 2022|'''Xbox Series X/S'''|9 верасня 2022}}|жанр=[[Шутар#Шутар_ад_першай_асобы|Шутар ад першай асобы]]|платформы=[[Microsoft Windows|Windows]], [[Xbox One]], [[PlayStation 4]], [[PlayStation 5]], [[Xbox Series X and Series S|Xbox Series X/S]]|рухавік=[[Unreal Engine 4]]|рэжымы=[[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкая гульня]], [[Шматкарыстальніцкая відэагульня|шматкарыстальніцкая гульня]], [[Кааператыўная гульня|кааператыўная гульня]]}}'''«Deep Rock Galactic»''' — [[Кааператыўная гульня|кааператыўны]] [[Шутар#Шутар ад першай асобы|шутар ад першай асобы]], распрацаваны [[Данія|дацкай]] студыяй «[[Ghost Ship Games]]» і выдадзены [[Швецыя|шведскай]] «[[Coffee Stain Publishing]]». «Deep Rock Galactic» была цалкам выпушчана 13 мая 2020 года для «[[Microsoft Windows]]» і «[[Xbox One]]» пасля выхаду ў [[ранні доступ]]<ref>{{cite web|url=https://www.gematsu.com/2020/04/deep-rock-galactic-launches-may-13|title=Deep Rock Galactic launches May 13|first=Sal|last=Romano|website=Gematsu|date=April 29, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909190854/https://www.gematsu.com/2020/04/deep-rock-galactic-launches-may-13|archive-date=September 9, 2022|access-date=September 9, 2022|url-status=live}}</ref> 28 лютага 2018 года. Пазней, у студзені 2022 года, гульня выйшла таксама для «[[PlayStation 4]]» і «[[PlayStation 5]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/deep-rock-galactic-is-coming-to-playstation-consoles-next-year/1100-6498476/|title=Deep Rock Galactic Is Coming To PlayStation Consoles Next Year|author=Kratky|first=Otta|date=December 1, 2021|publisher=Gamespot|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003223328/https://www.gamespot.com/articles/deep-rock-galactic-is-coming-to-playstation-consoles-next-year/1100-6498476/|archive-date=October 3, 2022|access-date=December 22, 2021|url-status=live}}</ref>, а ў верасні 2022 года — для «[[Xbox Series X and Series S|Xbox Series X/S]]»<ref>{{Cite web|url=https://news.xbox.com/en-us/2022/09/09/deep-rock-galactic-is-now-optimized-for-xbox-series-xs/|title=Deep Rock Galactic Is Now Optimized for Xbox Series X{{!}}S|author=Alexandar Max Skronski|website=[[Xbox Wire]]|date=September 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909180202/https://news.xbox.com/en-us/2022/09/09/deep-rock-galactic-is-now-optimized-for-xbox-series-xs/|archive-date=September 9, 2022|access-date=September 9, 2022|url-status=live}}</ref>. Дзеянне гульні «Deep Rock Galactic» адбываецца на планеце Хоксэс IV, пячоры якой багатыя мінераламі, але запоўненыя варожай мясцовай жыўнасцю і небяспечным асяроддзем. Гулец кіруе [[Гном|дворфам]]-[[Шахцёр|шахцёрам]], які працуе на Deep Rock Galactic, міжгалактычную шахцёрскую карпарацыю, якая адпраўляе супрацоўнікаў у пячоры Хоксэса IV для здабычы рэсурсаў. Гульцы могуць аб'яднацца з трыма іншымі дворфамі ў місіях на планеце, дзе ім трэба будзе перамяшчацца [[Працэдурная генерацыя|па працэдурна згенераваных]] пячорах і дасягаць пастаўленых мэт, змагаючыся з раямі чужынцаў. Чужынцы ўяўляюць сабой вялізарных насякомых, якія ў гульне падраздзяляюцца на некалькі сямействаў — паўзучых «гліфідаў», лятаючых «мактэр», расштурхваючых усіх на сваём шляху «к'ронараў» і шмат іншых. Гульня атрымала станоўчыя водгукі ад крытыкаў, якія высока ацанілі яе заснаваны на класах [[геймплэй]] і атмасферу. Па стане на студзень 2024 года было прададзена больш за восем мільёнаў адзінак гульні, а з лістапада 2020 года яна з'яўляецца часткай падпіскі «[[Xbox Game Pass]]». Яна таксама была даступная падпісчыкам «[[PlayStation Plus]]» на працягу месяца пасля яе выпуску<ref>{{Cite web|url=https://blog.playstation.com/2021/12/29/playstation-plus-games-for-january-persona-5-strikers-dirt-5-deep-rock-galactic/|title=PlayStation Plus games for January: Persona 5 Strikers, Dirt 5, Deep Rock Galactic|author=Michel|first=Adam|date=December 29, 2021|publisher=PlayStation|archive-url=https://web.archive.org/web/20220104001658/https://blog.playstation.com/2021/12/29/playstation-plus-games-for-january-persona-5-strikers-dirt-5-deep-rock-galactic/|archive-date=January 4, 2022|access-date=January 4, 2022|url-status=live}}</ref>. == Гульнявы працэс == «Deep Rock Galactic» з'яўляецца [[Кааператыўная гульня|кааператыўным]] [[Шутар#Шутар ад першай асобы|шутарам ад першай асобы]]. Геймплэй у асноўным сканцэнтраваны на місіях, якія адбываюцца ў [[Працэдурная генерацыя|працэдурна згенераваных]] пячорных сістэмах з поўнай разбуральнасцю асяроддзя; кожная з іх мае розную генерацыю мясцовасці, мэты, небяспекі і ворагаў у залежнасці ад абранага біёму і тыпу місіі<ref name="RPS">{{Cite web|url=https://www.rockpapershotgun.com/2018/03/19/how-deep-rock-galactic-mines-fun-from-absolute-darkess/|title=How Deep Rock Galactic mines fun from absolute darkness|author=Alex Wiltshire|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=March 19, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208004336/https://www.rockpapershotgun.com/2018/03/19/how-deep-rock-galactic-mines-fun-from-absolute-darkess/|archive-date=December 8, 2020|access-date=June 23, 2018|url-status=live}}</ref>. Гульцы прызямляюцца ў пячоры з дапамогай арбітальнай дэсантнай капсулы, дзе ім будзе патрэбна дасягнуць мэты місіі, якая можа заключацца ў здабычы рэсурсаў, павяртанні згубленага абсталявання, суправаджэнні самаходнай свідравой устаноўкі, крадзяжы чужынскіх яек, знішчэнні асабліва небяспечных ворагаў і шмат іншым. Робячы гэта, яны павінны змагацца з варожымі чужынцамі, кіраваць абмежаваным боезапасам і перамяшчацца па пячоры. Пасля выканання мэты гульцы могуць пачаць працэс эвакуацыі, дзе ім трэба вярнуцца праз пячору да выратавальнай капсулы, каб бяспечна выйсці разам з усімі сабранымі рэсурсамі<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.pcgamer.com/deep-rock-galactics-left-4-dead-like-mining-adventures-make-it-the-ideal-early-access-game/|title=Deep Rock Galactic's Left 4 Dead-like mining adventures make it the ideal Early Access game|author=James Davenport|website=PC Gamer|date=14 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722154348/https://www.pcgamer.com/deep-rock-galactics-left-4-dead-like-mining-adventures-make-it-the-ideal-early-access-game/|archive-date=22 July 2021|access-date=June 23, 2018|url-status=live}}</ref>. Таксама даступныя другарадныя мэты<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.vg247.com/2018/03/09/deep-rock-galactic-early-access-review/|title=Deep Rock Galactic is a fresh take on co-op shooters with tangible depth and a lot of character|author=Sherif Sae|date=9 March 2018|publisher=VG247|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722154350/https://www.vg247.com/2018/03/09/deep-rock-galactic-early-access-review/|archive-date=22 July 2021|access-date=June 23, 2018|url-status=live}}</ref> (напрыклад, збор пэўнай колькасці пэўных аб'ектаў, здабыча дастатковай колькасці ўнікальнага мінералу або вынішчэнне шкадлівай для аперацый карпарацыі Deep Rock Galactic жыўнасці), якія даюць гульцам дадатковыя крэдыты, якія можна выдаткаваць на паляпшэнне зброі і навыкаў, і пункты досведу, што павялічваюць узровень гульца і прасоўваюць яго ў атрыманні доступу да новай зброі, навыкаў і ўпрыгожанняў. === Класы === Перад пачаткам кожнай місіі гульцы выбіраюць адзін з чатырох гульнявых класаў: разведчык, інжынер, кулямётчык і буравік. Кожны клас мае ўнікальны набор зброі і прылад, што дае ім разнастайныя магчымасці ў баі і навігацыі<ref name=":1" />. Працуючы разам, каб скарыстацца ўзаемадзеяннем гэтых розных магчымасцей, каманды могуць больш эфектыўна перамяшчацца па пячоры, дасягаць мэты і змагацца з ворагамі. Такім чынам, цяжка ўзброены '''кулямётчык''' можа з дапамогай тросастрэла звязаць два пункта, размешчаныя на розных вышынях, і забяспечыць хуткае перасоўванне паміж імі. '''Інжынер''' можа ўсталёўваць аўтаматычныя турэлі і размяшчаць на сценах пячор пляцоўкі, па якіх дворфы могуць хадзіць — гэта дазваляе пераадольваць вялікія падземныя пустэчы. '''Разведчык''' можа хутка перасоўвацца і залазіць на сцены з дапамогай гака-зачэпа, а '''буравік''' — прабураць тунэлі ў сценах і абараняцца ў блізкім бою з дапамогай агнямёта<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gameinformer.com/review/deep-rock-galactic/deep-rock-galactic-review-off-to-work-we-go|title=Deep Rock Galactic Review – Off To Work We Go|author=Matt Miller|website=Game Informer|archive-url=https://web.archive.org/web/20210722154349/https://www.gameinformer.com/review/deep-rock-galactic/deep-rock-galactic-review-off-to-work-we-go|archive-date=2021-07-22|access-date=2021-03-11|url-status=live}}</ref>. Усе персанажы з'яўляюцца найперш шахцёрамі, і ўсе яны займаюцца здабычай мінералаў<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.unrealengine.com/en-US/blog/guns-gold-and-glory-in-the-caverns-of-deep-rock-galactic/|title=Guns, Gold, and Glory in the Caverns of Deep Rock Galactic|author=Shawn Petraschuk|publisher=Unreal Engine|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727212429/https://www.unrealengine.com/en-US/developer-interviews/guns-gold-and-glory-in-the-caverns-of-deep-rock-galactic|archive-date=2021-07-27|access-date=2025-06-04|url-status=dead}}</ref>. Хоць гульня мяркуе праходжанне групай з чатырох гульцоў, у яе можна гуляць і ў адзіночку — у гэтым выпадку гульцу дапамагае кіруемы камп’ютарны робат Боска, якому гулец можа аддаваць розныя каманды. === Рэжымы гульні === У «Deep Rock Galactic» ёсць 10 гульнявых рэжымаў: * '''Шахцёрская экспедыцыя''': першы даступны тып місіі, у якім гульцам даручана здабыць пэўную колькасць маркіту. * '''Паляванне за яйкамі''': у пячорах раскіданы згусткі арганічнага матэрыялу, змяшчаючыя ў сабе чужынскія яйкі, якія гульцы павінны сабраць і згрузіць у самаходнае сховішча — М.У.Л.а. Выманне яйка пры гэтым можа выклікаць хвалю ворагаў. * '''Мясцовая перапрацоўка''': свідравіны вадкага маркіту павінны быць падключаны трубаправодамі да цэнтральнай ачышчальні і перапампоўвацца, пакуль ачышчальня не будзе поўнасцю запоўнена. Тым часам гульцы павінны рамантаваць трубаправоды ў моманты іх паломак ад нападаў узбуджаных чужынцаў. * '''Ратавальная аперацыя''': дзеянне адбываецца ў раней даследаванай пячоры, дзе гульцы павінны паправіць міні-М.У.Л.аў і дэсантную капсулу, пакінутую ад папярэдняй шахцёрскай каманды, каб выратаваць каштоўнае абсталяванне карпарацыі. * '''Пункт здабычы''': у пячору, дзе з'яўляюцца гульцы, апускаецца вялікая платформа (якая замяшчае звычайнага М.У.Л.а), дзе патрэбна сабраць, аднесці і згрузіць вялікія ярка-блакітныя каштоўныя камяні, замураваныя ў сценах пячоры. * '''Суправаджэнне''': сарцавіна Амарана знаходзіцца ў канцы пячорнай сістэмы, дзе вялікі аўтаномны робат са свідрам — свідрактар — павінен быць абаронены ад ворагаў па дарозе да сарцавіны. У працэсе суправаджэння ў свідрактара будзе заканчвацца паліва, для папаўнення якога неабходна будзе выняць паліўныя каністры і здабыць імі гаручы сланец. Па прыбыцці да Амарана трэба абараняць свідрактар ад вялікай хвалі ворагаў, пакуль ён здабывае саму сарцавіну Амарана. * '''Ліквідацыя''': гульцы павінны знайсці і ліквідаваць гліфід-дрэдноўтаў, якія з'яўляюцца босамі распаўсюджанага варожага гліфіда. * '''Прамысловы сабатаж''': у гэтай місіі гульцы адключаюць сілавое поле вялікага ахоўнага робата, вядомага як Наглядчык, шляхам узлому яго генератараў энергіі. Гэта прыводзіць да шматэтапнай барацьбы з Наглядчыкам. Пасля яго знішчэння стойка даных, якую ён абараняў (належыць карпаратыўнаму канкурэнту), становіцца даступнай для згрузкі ў самаходнае сховішча<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/deep-rock-galactic-season-1-update-battle-pass/|title=Deep Rock Galactic Season 1 Update's Battle Pass Is Completely Free|author=Moos|first=Ryan|website=Screen Rant|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030031820/https://screenrant.com/deep-rock-galactic-season-1-update-battle-pass/|archive-date=30 October 2021|access-date=15 September 2023|url-status=live}}</ref>. * '''Глыбіннае сканаванне''': гульцы павінны знайсці і здабыць каштоўныя зерні маркіту, якія знаходзяцца ў жэодах глыбока пад зямлёй. Каб вызначыць іх месцазнаходжанне, гулец павінен знайсці рэзанансныя крышталі і пабудаваць на іх сканеры. Далей ідзе этап суправаджэння, дзе гульцы павінны абараняць бур'ёмнік — вертыкальны бур — ад варожых формаў жыцця, пакуль ён прабіваецца ў жэоду. Па збору ўсіх зерняў жэоды, гульцы падымуцца з глыбіні з дапамогай спецыяльных рэактыўных чаравікаў. * '''Буйная здабыча''': гульцы павінны знайсці некалькі камякоў смаляніту, раскапаць вакол іх, прымацаваць да іх пад'ёмныя ракеты і затым націснуць на кнопку, каб адправіць смаляніт на касмічную станцыю. Кожны тып місіі можна праходзіць на шасці розных узроўнях складанасці, якія называюцца ўзроўнямі небяспекі. Кожны ўзровень павялічвае здароўе і шкоду ворага, а таксама колькасць і частату яго з'яўлення. Місіі таксама могуць мець адну з трох працягласцяў місій і мадыфікатараў складанасці пячоры. Гэта запатрабуе большых затрат часу, а пячора будзе згенеравана болей і складаней. Таксама існуюць выпадковыя мадыфікатары, якіх у місіі можа быць да двух. Гэтыя мадыфікатары падзяляюцца на дзве катэгорыі: анамаліі і трывогі, прычым анамаліі звычайна маюць добрыя або нейтральныя эфекты, а трывогі маюць адмоўныя эфекты, але даюць больш вопыту ў якасці кампенсацыі. У дадатак да стандартных місій, ёсць два спецыяльныя тыпы місій, якія называюцца «Глыбокі спуск» і «Элітны глыбокі спуск». У іх ствараецца выпадкова згенераваная серыя з трох місій на ўзрастаючай складанасці, прычым біём, тып місіі, мадыфікатары і планіроўкі амаль цалкам выпадковыя. Усе тры місіі павінны быць выкананы паслядоўна, але рэсурсы пераносяцца паміж кожнай з трох місій. Акрамя ўзнагарод у выглядзе крэдытаў і досведу, гульцы атрымліваюць спецыяльныя прадметы, якія завуцца матрычнымі ядрамі, што выкарыстоўваюцца для разблакавання мадыфікацый зброі і касметычных прадметаў. Аднак іх можна сабраць толькі адзін раз за місію кожны тыдзень, што азначае, што можна здабыць да шасці ядраў, калі будуць завершаны і «Глыбокі спуск», і «Элітны глыбокі спуск». == Распрацоўка == Студыя «Ghost Ship Games» была створана групай з шасці сяброў — пяцёра з іх раней працавалі ў індустрыі камп’ютарных гульняў. Калі яны прыкладна ў адзін і той жа час засталіся без працы, у іх узнікла думка аб стварэнні ўласнай студыі. «Deep Rock Galactic» стала дэбютным праектам студыі — па словах кіраўніка «Ghost Ship Games» Сорэна Лундгарда, студыя сфармавалася менавіта вакол ідэі гэтай гульні. Канцэпцыя гульні адпавядала планам заснавальнікаў аб адкрытай распрацоўцы і хуткім выхадзе ў [[ранні доступ]], а канцэпцыю кааператыўнай гульні з касмічнымі дворфамі-шахцёрамі было лёгка прасоўваць перад выдаўцамі, інвестарамі і гульцамі. У якасці рухавіка быў абраны «[[Unreal Engine 4]]». Па словах арт-дырэктара студыі Роберта Фрыса, важнымі крыніцамі натхнення для распрацоўшчыкаў былі сусвет «[[Warhammer 40,000]]», фільмы «[[Чужыя (фільм, 1986)|Чужыя]]» і «[[Бездань (фільм, 1989)|Бездань]]». Характэрны нізкапаліганальны стыль графікі гульні ўзнік дзякуючы тэхнічным абмежаванням у сістэме, якую распрацоўшчыкі выкарыстоўвалі для працэдурнай генерацыі пячор — яна не магла ствараць гладка выгнутыя паверхні. Распрацоўшчыкі эксперыментавалі і з больш дасканалымі мадэлямі з выкарыстаннем карт нармаляў, але, улічваючы малы памер каманды і вялікая колькасць кантэнту ў гульні, вырашылі спыніцца на стылізаваным варыянце — з ім было прасцей працаваць<ref name=":2" />. Гульня знаходзілася ў стане закрытай альфа-версіі са снежня 2016 года і была выпушчана ў ранні доступ 28 лютага 2018 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/live-out-your-dwarf-bothering-fantasies-well-most-of-them-with-deep-rock-galactic-at-the-pc-gamer-weekender/|title=Live out your dwarf-bothering fantasies (well, most of them) with Deep Rock Galactic at the PC Gamer Weekender|author=GamesRadar Staff|website=GamesRadar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810074828/https://www.gamesradar.com/live-out-your-dwarf-bothering-fantasies-well-most-of-them-with-deep-rock-galactic-at-the-pc-gamer-weekender/|archive-date=2020-08-10|access-date=2018-06-23|url-status=live}}</ref>. Поўная версія гульні была выпушчана 13 мая 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/deep-rock-galactic-is-digging-its-way-out-of-early-access-on-may-13/|title=Deep Rock Galactic is digging its way out of Early Access on May 13|author=Fraser Brown|website=[[PC Gamer]]|date=2020-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715225827/https://www.pcgamer.com/deep-rock-galactic-is-digging-its-way-out-of-early-access-on-may-13/|archive-date=2020-07-15|access-date=2021-03-20|url-status=live}}</ref>. == Спін-офы == На пачатку 2022 года быў паспяхова прафінансаваны праект «[[Kickstarter]]» для настольнай гульні «[[Deep Rock Galactic: The Board Game]]»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://screenrant.com/deep-rock-galactic-board-game-kickstarter-18-minutes/|title=Deep Rock Galactic Board Game Gets Funded On Kickstarter In 18 Minutes|author=Brianna Ward|website=Screen Rant|date=2022-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230721005752/https://screenrant.com/deep-rock-galactic-board-game-kickstarter-18-minutes/|archive-date=2023-07-21|access-date=2026-06-03|url-status=live}}</ref>. Пасля станоўчага водгуку былі паспяхова прафінансаваны яшчэ дзве кампаніі «Kickstarter»: першая з дапаўненнямі «Space Rig» і «Biome» ў 2023 годзе<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.brettspiel-news.de/index.php/magazin-ueber-brettspiele/12643-deep-rock-galactic-und-neue-erweiterungen-dieses-spiel-nicht-verpassen|title=Deep Rock Galactic und neue Erweiterungen - dieses Spiel nicht verpassen!|author=Daniel Krause|website=Brettspeil News|date=2024-09-25|access-date=2026-06-03|url-status=live}}</ref>, а другая з дапаўненнямі «Horrors of Hoxxes» і «Rival Incursion» у 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/games/board-games/deep-rock-galactic-board-game-kickstarter-pulls-in-nearly-usd1-million-in-1-day-for-a-trio-of-new-expansions/|title=Deep Rock Galactic board game Kickstarter pulls in nearly $1 million in 1 day for a trio of new expansions|author=Justin Wagner|website=PC Gamer|date=2025-07-04|access-date=03-06-2026|url-status=live}}</ref>. У сакавіку 2023 года быў анансаваны спін-оф відэагульні «[[Deep Rock Galactic: Survivor]]». У адрозненне ад арыгінала, гэта шутэр зверху ў стылі «[[Vampire Survivors]]», распрацаваны «[[Funday Games]]». Гульня выйшла ў раннім доступе ў 2023 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/ghost-ship-publishing-announce-their-first-three-games-including-a-deep-rock-galactic-spin-off|title=Ghost Ship Publishing announce their first three games, including a Deep Rock Galactic spin-off|author=Kaan Serin|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2023-03-01|publisher=[[Gamer Network]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230301164910/https://www.rockpapershotgun.com/ghost-ship-publishing-announce-their-first-three-games-including-a-deep-rock-galactic-spin-off|archive-date=2023-03-01|access-date=2026-03-06|url-status=live}}</ref>. Яшчэ адзін спін-оф, «[[Deep Rock Galactic: Rogue Core]]», быў анансаваны ў кастрычніку 2023 года. Падобна арыгіналу, гэта будзе кааператыўны працэдурна-генераваны шутэр ад першай асобы, але з элементамі [[Roguelike|rogue-lite]] замест стандартнай прагрэсіі, які сканцэнтраваны на атрадзе з чатырох дворфаў, прызначаным для расследавання прыпынення горназдабыўной дзейнасці ў асноўных сектарах Хоксэса<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://arstechnica.com/gaming/2023/10/deep-rock-galactic-is-getting-a-roguelite-spin-off-but-core-game-remains/|title=Deep Rock Galactic: Rogue Core looks like a tougher, action-minded co-op dig|author=Kevin Purdy|website=Ars Technica|date=2023-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240618052932/https://arstechnica.com/gaming/2023/10/deep-rock-galactic-is-getting-a-roguelite-spin-off-but-core-game-remains/|archive-date=2024-06-18|access-date=2026-06-03|url-status=live}}</ref>. Гульня перайшла ў закрытую альфа-версію ў маі 2025 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/2605790/view/534349110430402436|title=The Closed Alpha has officially launched|website=Steam|date=2025-05-05|access-date=2026-06-03|url-status=live}}</ref>, а 20 мая 2026 года выйшла ў ранні доступ<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/2605790/view/699891276559941780|title=Rogue Core is OUT NOW in Early Access!|website=Steam|date=2026-05-20|access-date=2026-06-03|url-status=live}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|www.deeprockgalactic.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=так}} * {{Афіцыйны сайт|deeprockgalactic.wiki.gg|lang=en|схаваць=так|link_text=Афіцыйная вікі}} [[Катэгорыя:Гульні для Xbox One]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]] [[Катэгорыя:Кааператыўныя камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2020 года]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Даніі]] [[Катэгорыя:Відэагульні з працэдурнай генерацыяй]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 5]] som1tepk0hslv1i312nvc8h1w0rzh1t Даніэль Бялінскі 0 794572 5161517 5055199 2026-07-06T11:32:38Z M.L.Bot 261 афармленне 5161517 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бялінскі}} {{асоба}} '''Даніэль Бялінскі''' ({{lang-pl|Daniel Bieliński}}; {{ВДП}}) — дзеяч [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|рэфармацыйнага руху]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Паходзіў з сілезскіх мяшчан або шляхты{{sfn|Галенчанка|1995|с=59}}. 3 1554 года вучыўся ў [[Кракаўскі універсітэт|Кракаўскім універ­сітэце]]{{sfn|Галенчанка|1995|с=59}}. Служыў казнадзеем (прапаведнікам) пры касцёле св. Барбары ў Кракаве. У канцы 1550-х гадоў адкрыта перайшоў у [[Рэфармацыя|Рэфармацыю]]. Быў прапаведнікам і святаром («міністрам») пры рэфармацыйных зборах у Бжэзінах, Кракаве, з 1563 года ў [[Шыдловец|Шыдлоўцы]], маёнтку [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалая Радзівіла Чорнага]], з 1570 года ў [[Олтуш]]ы. У 2-й палове 1570-х гадоў вярнуўся ў Кракаў. У канцы жыцця пераехаў у Вільню, дзе памёр у 1591 годзе.{{sfn|Галенчанка|1995|с=60}} Рэфармацыйную дзейнасць пачаў пад уплывам [[Гжэгаж Павел|Гжэгажа Паўла]]. Сярод [[Антытрынітарызм|антытрынітарыяў]] Кароны і Княства вылучаўся найбольш радыкальнымі поглядамі: ад трыдэізму эвалюцыяніраваў да дытэізму, унітарызму і анабаптызму. За свой твор, у якім паказаў шматлікія супярэчнасці [[Новы Запавет|Новага Запавету]] ў параўнанні са [[Стары Запавет|Старым]], часова адлучаны ад кальвінісцкага руху.{{sfn|Галенчанка|1995|с=60}} Кнігі Даніэля Бялінскага не захаваліся і вядомы толькі са звестках іншых аўтараў, апанентаў і палемістаў. У прыватнасці [[Сымон Будны]] рэзка крытыкаваў творы Бялінскага ў сваёй кнізе «Пра найважнейшыя артыкулы хрысціянскай веры». 3 канца 1570-х гадоў Бялінскі трымаўся даволі памяркоўных кальвінісцкіх поглядаў.{{sfn|Галенчанка|1995|с=60}} У 1603 годзе творы Бялінскага ўключаны ў Індэкс забароненых кніг Рэчы Паспалітай.{{sfn|Галенчанка|1995|с=60}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Галенчанка|1995| {{Крыніцы/Мысліцелі і асветнікі Беларусі|Бялінскі (Bieliński) Даніэль|[[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Галенчанка Г. Я.]]}} — С. 59-60. }} ** ''Парэцкі Я. І.'' Сымон Будны. — Мн., 1975; ** ''Подокшин С. А.'' Рефор­мация и общественная мысль Белоруссии и Литвы (вторая половина XVI — нач. XVII в.). — Мн., 1970; ** ''Merczyng Н.'' Polscy deiści i wolnomyśliciele za Jagiellonów // Przegląd Historyczny. 1911. T. 12, 3. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-09}} {{DEFAULTSORT:Бялінскі Даніэль}} [[Катэгорыя:Польскія браты]] mrtbad0cl9c3jobdx5rnburi9okwioh Лэбм ун вісншафт 0 796117 5161456 5066546 2026-07-06T08:36:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161456 wikitext text/x-wiki {{Часопіс}}'''לעבען און וויסענשאפט'''<ref>Арыгінальнае напісанне было з дыякрытыкай</ref>, што значыць «Жыццё і навука», — грамадска-літаратурны і навукова-папулярны часопіс на [[Ідыш|яўрэйскай мове]], які выдаваў Шмуіл Гурвіч ([[Алеф Літвін|А. Літвін]]) у [[Вільня|Вільні]], выходзіў ад [[Май|мая]] [[1909]] года да канца [[1912]] года раз на месяц. Галоўная мэта часопіса — асвятляць найважнейшыя надзённыя пытанні яўрэйскага і чужога жыцця, абуджаць моладзь да актыўнай працы для асабістага прагрэсу і дабрабыту народа. Часопіс публікаваў, акрамя іншага, артыкулы пра гісторыю, даследаванні фальклору, літаратуразнаўчыя артыкулы пра вядомых пісьменнікаў, сярод якіх [[Айзік-Меер Дзік|Дзік]], [[Іцхак Бэр Левінзон|Левінзон]], [[Шомер]], [[Іцхак Ёіл Лінецкі|Лінецкі]], [[Мапу]], [[Чарлз Дзікенс|Дзікенс]], [[Леў Талстой|Талстой]], [[М. Някрасаў|Някрасаў]], змяшчаў пераклады з [[Бялік]]а, [[Байран]]а, [[Персі Біш Шэлі|Шэлі]], [[Генры Лангфела|Лангфела]] і інш. У часопісе друкавалі свае творы [[Давід Эйнхорн|Эйнхорн]], [[Шмуэль Нігер|Нігер]], [[Лейб Найдус|Найдус]], [[Прылуцкі]], [[Алмі]], [[Мойша Авігал]], [[Шлойма Бастомскі]], [[Біньёмен Беластоцкі]], [[Гірш Блаштэйн]], [[Яфім Блюмштэйн]], [[Мордка Вейнгер]], [[Шыман Добін]], [[Цодзік Даўгапольскі]], [[Элі-Янкаў Голдшміт]], [[Шмар'я Гарэлік]], [[Габрыель Графштэйн]], [[Ёйсіф Хэфтман]], [[Фальк Гальперын]], [[Юдл Ёфэ]], [[Ёйсіф Камянецкі]], [[Шлойма Лямперт]], [[Мордка Орлін]], [[Лейба Яхновіч]], [[Людвік Заменгоф]], [[Малка Хаймсон]] і іншыя Выйшлі зборнікі выбранага «Штралэн» (1909), «Лэбм ун вісншафт» (1911). == Заўвагі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.nli.org.il/he/newspapers/lebenunvisenshaft Часопіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221212024014/https://www.nli.org.il/he/newspapers/lebenunvisenshaft |date=12 снежня 2022 }} у нацыянальнай бібліятэцы Ізраіля * [https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_BIBL_A_011476788/ Нумары часопіса] ў расійскай бібліятэцы НЭБ [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 1909 годзе]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, закрытыя ў 1912 годзе]] [[Катэгорыя:Часопісы Вільні]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на ідышы]] iizkjun1iw9vibs4p2dpo0exijavkjd Дэлсі Радрыгеc 0 797812 5161448 5082547 2026-07-06T08:09:58Z Culamar 102133 /* Выконваючая абавязкі прэзідэнта Венесуэлы */ 5161448 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Радрыгес}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Дэлсі Элаіна Радрыгес Гомес''' ({{Lang-es|Delcy Eloína Rodríguez Gómez}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Венесуэла|венесуэльскі]] дзяржаўны і [[Палітык|палітычны дзеяч]]. Віцэ-прэзідэнт Венесуэлы з 14 чэрвеня 2018 года, а таксама выконваючая абавязкі прэзідэнта Венесуэлы з 3 студзеня 2026 года. З 2013 па 2014 год займала пасаду міністра народнай улады па пытаннях камунікацыі і інфармацыі Венесуэлы, з 2014 па 2017 год была міністрам замежных спраў, а затым з 4 жніўня 2017 па 14 чэрвеня 2018 года працавала старшынёй Нацыянальнай канстытуцыйнай асамблеі Венесуэлы. У дачыненні да Дэлсі Радрыгес уведзены шэраг міжнародна-прававых санкцый<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2017/09/venezuela_sanctions.html|title=Venezuela sanctions|website=[[Government of Canada]]|date=2017-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116095333/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2017/09/venezuela_sanctions.html|archive-date=2018-11-16|access-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html|title=The World Factbook-Central Intelligence Agency|author=CIA World Factbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124081728/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html|archive-date=2015-11-24|access-date=2018-06-25|url-status=live}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 18 мая 1969 года ў [[Каракас]]е ў сям’і Хорхе Антоніа Радрыгеса, заснавальніка Сацыялістычнай лігі Венесуэлы, і Дэлсі Гомес. Яе бацька 25 ліпеня 1976 года быў выкрадзены і пасля працяглых катаванняў забіты супрацоўнікамі венесуэльскіх спецслужбаў ([[DISIP]]). Родны брат Дэлсі, Хорхе Хесус Радрыгес быў віцэ-прэзідэнтам краіны, а затым амаль дзесяцігоддзе займаў пасаду мэра Каракаса. Скончыла [[Цэнтральны ўніверсітэт Венесуэлы]] па спецыяльнасці права ў 1993 годзе. Падчас вучобы там была актывісткай і кіраўніцай студэнцкага руху. Спецыялізавалася на працоўным праве ў Парыжы, але не скончыла тамтэйшы ўніверсітэт. У сваёй прафесійнай дзейнасці Радрыгес выкладала ў сваёй альма-матэр, Цэнтральным універсітэце Венесуэлы. Яна ўзначальвала [[Прафесійны саюз|прафсаюз]] у складзе Венесуэльскай асацыяцыі юрыстаў па працоўным праве. == Палітычная кар’ера == У гады кіравання прэзідэнта [[Уга Чавес]]а займала некалькі пастоў: у 2003 годзе была дырэктарам па міжнародных справах міністэрства энергетыкі і шахт; у 2005 годзе віцэ-міністрам па еўрапейскіх справах; з лютага па жнівень 2006 года была міністрам па справах прэзідэнта, а ў 2007 годзе — генеральным каардынатарам віцэ-прэзідэнта Венесуэлы, калі яе брат займаў пасаду віцэ-прэзідэнта краіны. Згодна з артыкулам, апублікаваным у штодзённай газеце Tal Cual, Дэлсі Радрыгес вывучала працоўнае заканадаўства ў [[Парыж]]ы, выкладала ў [[Цэнтральны ўніверсітэт Венесуэлы|Цэнтральным універсітэце Венесуэлы]] і была членам Венесуэльскай асацыяцыі юрыстаў па працоўным праве<ref>{{Cite web|url=http://www.poderopedia.org/ve/personas/Delcy_Rodriguez|title=Delcy Rodríguez|last=Poderopedia|first=Equipo|website=poderopedia.org|access-date=2016-09-06|archive-date=2018-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421213137/http://www.poderopedia.org/ve/personas/Delcy_Rodriguez|url-status=live}}</ref>. 3 жніўня 2013 года прэзідэнт Нікалас Мадура прызначыў яе міністрам народнай улады Венесуэлы па пытаннях сувязі і інфармацыі. Гэтую пасаду займала да 13 кастрычніка 2014 года, а ў самым канцы года была пераведзена ўзначальваць МЗС краіны. У гэтай якасці ёй прыйшлося сутыкнуцца з міжнароднай ізаляцыяй і санкцыямі супраць урада Мадура. [[Файл:Secretary_Kerry_Shakes_Hands_With_Venezuelan_Foreign_Minister_Rodriguez_Before_Their_Meeting_in_Santo_Domingo_(27571633682).jpg|злева|міні|Дзяржсакратар ЗША [[Джон Керы|Джон Кэры]] і Дэлсі Радрыгес на палях генеральнай асамблеі [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў|ААД]] 14 чэрвеня 2016 года.]] У 2016 годзе выказалася супраць ідэі генеральнага сакратара [[Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў|Арганізацыі амерыканскіх дзяржаў]] Луіса Альмагра прыпыніць членства Венесуэлы ў арганізацыі за парушэнне Дэмакратычнай хартыі ААД. Калі Венесуэла была адхілена ад удзелу ў [[Меркасур|МЕРКАСУР]] галасамі большасці ўрадаў-членаў, 14 снежня 2016 года Радрыгес паспрабавала прыняць удзел у саміце арганізацыі ў аргенцінскай сталіцы Буэнас-Айрэсе разам з міністрам замежных спраў Балівіі Давідам Чокеуанкай. Аднак калі яна паспрабавала без запрашэння ўвайсці ў палац Сан-Марцін, дзе размяшчаецца МЗС Аргенціны, аргенцінскія паліцыянты перашкодзілі гэтаму, а калі яны ўсё ж такі праніклі, астатнія міністры замежных спраў МЕРКАСУР вырашылі сустрэцца ў іншым месцы. 21 чэрвеня 2017 года прыняла рашэнне балатавацца ў Нацыянальную канстытуцыйную асамблею і прэзідэнт Венесуэлы [[Нікалас Мадура]] прыняў яе адстаўку з міністэрства замежных спраў. Міністрам замежных спраў стаў Самуэль Манкада. У пачатку 2018 года, пакінуўшы асноўную партыю ўлады ([[Адзіная сацыялістычная партыя Венесуэлы|Адзіную сацыялістычную партыю Венесуэлы]]), стала генеральным сакратаром адноўленага па дазволе прэзідэнта Нікаласа Мадура Руху «Мы — Венесуэла» (''Movimiento Somos Venezuela'') — раней адна з левых партый, якая падтрымлівала Чавеса. === Віцэ-прэзідэнт Венесуэлы === 14 чэрвеня 2018 года прэзідэнт Нікалас Мадура прызначыў Дэлсі Радрыгес віцэ-прэзідэнтам Венесуэлы. Яна таксама стала галоўнай службовай асобай [[СЕБІН|Баліварыянскай службы нацыянальнай разведкі SEBIN]] (разведвальнага агенцтва Венесуэлы). На выбарах прэзідэнта Венесуэлы яе партыя «Мы, Венесуэла» атрымала 3 % галасоў. У канцы 2018 года Дэлсі вярнулася ў «Адзіную сацыялістычную партыю Венесуэлы». З 10 верасня 2020 года Радрыгес таксама займае пасаду міністра эканомікі і фінансаў Венесуэлы, адказваючы за пераадоленне зацяжнога эканамічнага крызісу ў краіне. Нараўне з гэтым, са жніўня 2024 года была прызначана Мадура на чале міністэрства нафты. [[Файл:17.07.2023_-_Reunião_com_o_Presidente_da_França,_Argentina,_Colômbia_e_da_Vice-Presidente_da_Venezuela_(53053529025).jpg|злева|міні|Радрыгес з прэзідэнтамі Францыі і Бразіліі ([[Эманюэль Макрон|Эманюэлем Макронам]] і [[Луіс Інасіу Лула да Сілва|Лулай да Сілвай]]) 17 ліпеня 2023 года.]] === Выконваючая абавязкі прэзідэнта Венесуэлы === 3 студзеня 2026 года [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] падчас [[Уварванне ЗША ў Венесуэлу (2026)|ваеннай аперацыі]] захапілі прэзідэнта краіны [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/695913339a79475c4d8e5e74|title=ABC узнал подробности операции по захвату Мадуро в Венесуэле|lang=ru|website=РБК|date=2026-01-03|access-date=2026-01-03}}</ref>. Згодна з 234 артыкулам Канстытуцыі Венесуэлы, на перыяд часовай адсутнасці прэзідэнта рэспублікі яго замяшчае віцэ-прэзідэнт выканаўчай галіны ўлады на тэрмін да 90 дзён, які можа быць працягнуты па рашэнню Нацыянальнай асамблеі адпаведна. Пазней у гэты ж дзень [[прэзідэнт ЗША]] [[Дональд Трамп]] заявіў, што [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратар]] [[Марка Рубіа]] звязаўся з Радрыгес, якая, паводле яго слоў, «прынесла прысягу» у якасці прэзідэнта і сказала Рубіа, што зробіць «усё, што папросяць ЗША» . У супрацьвагу гэтаму сцвярджэнню сама Радрыгес, выступаючы неўзабаве на венесуэльскім дзяржаўным тэлебачанні, назвала Мадура «адзіным прэзідэнтам» Венесуэлы. Яна таксама заклікала да спакою і адзінства, каб абараніць краіну падчас таго, што яна назвала «выкраданнем» Мадура, дадаўшы, што Венесуэла ніколі не стане калоніяй якой-небудзь краіны<ref>{{Cite web |date=2026-01-03 |title=Live: Maduro is Venezuela's 'only president', says VP Delcy Rodriguez in TV address |url=https://www.france24.com/en/americas/20260103-live-venezuela-declares-state-of-emergency-after-reported-us-military-aggression |access-date=2026-01-03 |website=France 24 |language=en}}</ref>. 4 студзеня 2026 года Канстытуцыйная палата Вярхоўнага суда Венесуэлы пастанавіла, што віцэ-прэзідэнт Дэлсі Радрыгес зойме «пасаду прэзідэнта Баліварыянскай Рэспублікі Венесуэла, каб гарантаваць адміністрацыйную пераемнасць і ўсебаковую абарону краіны»<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html|title=The World Factbook-Central Intelligence Agency|author=CIA World Factbook|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124081728/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ve.html|archive-date=2015-11-24|access-date=2018-06-25|url-status=live}}</ref>. 5 студзеня 2026 года Радрыгес у звароце да Трампа заявіла, што венесуэльцы «заслугоўваюць міру, а не войны». Паводле яе слоў, прыярытэтнай мэтай Венесуэлы з’яўляецца «пабудова збалансаваных і паважлівых адносін» з ЗША<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/05/01/2026/695b1bc79a794763365541ca?ysclid=mk0xj7kdnq768467518|title=И. о. президента Венесуэлы обратилась к Трампу со словами о мире|lang=ru|website=РБК|date=2026-01-05}}</ref>. == Санкцыі == === Канада === 22 верасня 2017 года [[Канада]] ўвяла санкцыі супраць Дэлсі Радрыгес з-за парушэння канстытуцыйнага ладу Венесуэлы<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2017/09/venezuela_sanctions.html|title=Venezuela sanctions|website=[[Government of Canada]]|date=2017-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116095333/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2017/09/venezuela_sanctions.html|archive-date=2018-11-16|access-date=2017-09-22|url-status=live}}</ref>. === Еўрапейскі саюз === Неўзабаве пасля прызначэння віцэ-прэзідэнтам Венесуэлы Дэлсі Радрыгес стала адной з адзінаццаці службовых асоб гэтай краіны, у дачыненні да якіх [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзам]] 25 чэрвеня 2018 года ўведзеныя санкцыі: яе банкаўскія рахункі былі замарожаныя і забаронены ўезд на тэрыторыю краін ЕС з прычыны «парушэння дэмакратыі» . === Швейцарыя === 10 ліпеня 2018 года [[Швейцарыя]] ўвяла санкцыі ў дачыненні да Дэлсі Радрыгес, замарозіўшы яе банкаўскія рахункі і наклаўшы забарону на паездкі, спаслаўшыся на тыя ж прычыны, што і Еўрапейскі саюз. === ЗША === 25 верасня 2018 года [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] наклалі санкцыі ў дачыненні да Дэлсі Радрыгес за яе ўдзел ва ўмацаванні ўлады прэзідэнта Нікаласа Мадура ў Венесуэле. == Асабістае жыццё == Дэлсі Радрыгес была ў адносінах з сузаснавальнікам кампаніі Smartmatic Альфрэда Хасэ Ансолай, які загінуў у авіякатастрофе ў красавіку 2008 года. Да 2007 года яе партнёрам быў акцёр Фернанда Карыльё. == Узнагароды == * [[Ордэн Дружбы (Расія)|Ордэн Дружбы]] (22 ліпеня 2024, [[Расія]]) — ''за вялікі ўклад ва ўмацаванне расійска-венесуэльскага гандлёва-эканамічнага і фінансавага супрацоўніцтва''<ref>{{Cite web |url=http://publication.pravo.gov.ru/document/0001202407220046?pageSize=1&index=9 |title=Указ Президента Российской Федерации от 22 июля 2024 года № 615 «О награждении государственными наградами Российской Федерации» |access-date=2024-07-22 |archive-date=2024-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722200614/http://publication.pravo.gov.ru/document/0001202407220046?pageSize=1&index=9 |url-status=live }}</ref>. * Ваенны ордэн нацыянальнай абароны (ступень камандора) (2016, Венесуэла). * Ордэн вызваліцеляў Венесуэлы (першы клас) (2016, Венесуэла). == Крыніцы == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-05}} {{DEFAULTSORT:Радрыгеc Дэлсі}} [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Палітыкі Венесуэлы]] [[Катэгорыя:Палітыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Юрысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Юрысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Юрысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 7zn5m6n7uunwgppwjs2yqsh49u4ol0h Pro Christo 0 798367 5161429 5154733 2026-07-06T06:06:21Z M.L.Bot 261 афармленне 5161429 wikitext text/x-wiki {{Выдавецтва | назва = Pro Christo | лагатып = Pro_Hristo.png | шырыня = | дэвіз = | краіна = | заснавана = | дырэктар = | адрас = [[Мінск]], [[Плошча Свабоды (Мінск)|пл. Свабоды]], 9 | галоўрэд = | код СССР = | isbn = | вэб-сайт = }} '''Pro Christo''' (з лац.: «За Хрыста») — [[выдавецтва]] [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Рымска-каталіцкі касцёл|Рыма-каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. == Гісторыя == Выдавецтва заснавана дэкрэтам кардынала [[Казімір Свёнтак|Казіміра Свёнтка]], Мітрапаліта Мінска-Магілёўскага, ад 13 студзеня 2000 года<ref name="about">{{cite web|url=https://pro-christo.catholic.by/by/index.htm|title=Выдавецтва|website=pro-christo.catholic.by|accessdate=2026-01-08}}</ref>. 2 чэрвеня 2000 года выдавецтва атрымала ліцэнзію [[Дзяржаўны камітэт Рэспублікі Беларусь па друку|Дзяржаўнага камітэта Рэспублікі Беларусь па друку]] на выданне рэлігійнай, літаратурна-мастацкай і даведачнай літаратуры. У 2004 годзе атрымана новая ліцэнзія, якая пашырыла дзейнасць на выданне [[Навуковая літаратура|навуковай]], [[Навукова-папулярная літаратура|навукова-папулярнай]], [[Вучэбная літаратура|вучэбнай літаратуры]] і літаратуры для вольнага часу на еўрапейскіх мовах<ref name="about" />. == Дзейнасць == Асноўныя віды дзейнасці — выдавецкая справа і аказанне паліграфічных паслуг. «Pro Christo» спецыялізуецца на рэдакцыйна-тэхнічнай падрыхтоўцы выданняў, уключаючы рэдагаванне, набор, вёрстку, карэктуру і мастацкае афармленне. Выдавецтва выпускае [[кніга|кнігі]], [[брашура|брашуры]], [[буклет]]ы, абразкі, [[плакат]]ы, [[каляндар|календары]], [[паштоўка|паштоўкі]] і іншую друкаваную прадукцыю<ref name="about" />. == Узнагароды == Выдавецтва з’яўляецца лаўрэатам шэрагу ўзнагарод Нацыянальнага конкурсу «[[Мастацтва кнігі]]»<ref name="rewards">{{cite web|url=https://pro-christo.catholic.by/by/rewards.htm|title=Узнагароды|website=pro-christo.catholic.by|accessdate=2026-01-08}}</ref>. ; 2004 * Дыплом першай ступені ў намінацыі «Мастацтвазнаўства» за выданне кнігі ''«Каталіцкія святыні. Мінска-Магілёўская архідыяцэзія. Частка І»''. * Дыплом трэцяй ступені за выданне кнігі [[Караль Вайтыла|Караля Вайтылы]] ''«Паэзія. Выбранае»'' і [[Ян Павел II|Яна Паўла II]] ''«Рымскі трыпціх»''. * Спецыяльны дыплом у намінацыі «Выдавецкі дэбют». ; 2005 * Дыплом першай ступені за выданне кнігі ''«[[Рымскі Імшал]] для дыяцэзій на Беларусі»''. * Дыпломы другой ступені за выданне альбома ''«Fidei Testis. Сведка веры»'', каталога ''«Адкрыты мастацкі пленэр „Будслаў — 2004“»'' і календара ''«Скарбы, якія можна ўратаваць»''. * Дыплом трэцяй ступені за выданне кнігі Андрэа Сафі Януш ''«Лёк»''. ; 2009 * Дыплом другой ступені ў намінацыі «Лепшае духоўна-асветніцкае выданне» за кнігу ксяндза Яна Гурскага ''«Сустрэча з рэлігіямі»''. ; 2010 * Дыплом першай ступені ў намінацыі «Лепшы фотаальбом» за выданне ''«SOLI DEO. 10-годдзю Віцебскай дыяцэзіі прысвячаецца»''. * Дыплом трэцяй ступені ў намінацыі «Лепшае даведачнае выданне» за кнігу Марыны Новікавай ''«Рождество»''. ; 2012 * Дыплом другой ступені ў намінацыі «За ўклад у захаванне духоўнай спадчыны» за фотаальбом ''«IN NOMINE DOMINI. Мінскі архікатэдральны касцёл Імя Найсвяцейшай Панны Марыі»''. * Дыплом другой ступені ў намінацыі «Духоўнасць» за фотаальбом ''«Падрыхтуйце дарогу Пану»''. ; 2013 * Дыплом другой ступені ў тэматычнай намінацыі «Падручнік новага стагоддзя» («Залаты фаліянт») за выданне дапаможніка па катэхезе с. Нунэ Цітаян ''«Гісторыя збаўлення»''. Выдавецтва таксама неаднаразова ўзнагароджвалася дыпломамі за актыўны ўдзел у [[Мінская міжнародная кніжная выстаўка-кірмаш|Мінскай міжнароднай кніжнай выстаўцы-кірмашы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінска-Магілёўская архідыяцэзія]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:2000 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Кампаніі Мінска]] [[Катэгорыя:Плошча Свабоды (Мінск)]] 3yxul5j0zjlklhsq3iej6327dy3dzfh 5161430 5161429 2026-07-06T06:06:54Z M.L.Bot 261 5161430 wikitext text/x-wiki {{Выдавецтва | назва = Pro Christo | лагатып = Pro_Hristo.png | шырыня = | дэвіз = | краіна = | заснавана = | дырэктар = | адрас = [[Мінск]], [[Плошча Свабоды (Мінск)|пл. Свабоды]], 9 | галоўрэд = | код СССР = | isbn = | вэб-сайт = }} '''Pro Christo''' (з лац.: «За Хрыста») — [[выдавецтва]] [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] [[Рымска-каталіцкі касцёл|Рыма-каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. == Гісторыя == Выдавецтва заснавана дэкрэтам кардынала [[Казімір Свёнтак|Казіміра Свёнтка]], Мітрапаліта Мінска-Магілёўскага, ад 13 студзеня 2000 года<ref name="about">{{cite web|url=https://pro-christo.catholic.by/by/index.htm|title=Выдавецтва|website=pro-christo.catholic.by|accessdate=2026-01-08}}</ref>. 2 чэрвеня 2000 года выдавецтва атрымала ліцэнзію [[Дзяржаўны камітэт Рэспублікі Беларусь па друку|Дзяржаўнага камітэта Рэспублікі Беларусь па друку]] на выданне рэлігійнай, літаратурна-мастацкай і даведачнай літаратуры. У 2004 годзе атрымана новая ліцэнзія, якая пашырыла дзейнасць на выданне [[Навуковая літаратура|навуковай]], [[Навукова-папулярная літаратура|навукова-папулярнай]], [[Вучэбная літаратура|вучэбнай літаратуры]] і літаратуры для вольнага часу на еўрапейскіх мовах<ref name="about" />. == Дзейнасць == Асноўныя віды дзейнасці — выдавецкая справа і аказанне паліграфічных паслуг. «Pro Christo» спецыялізуецца на рэдакцыйна-тэхнічнай падрыхтоўцы выданняў, уключаючы рэдагаванне, набор, вёрстку, карэктуру і мастацкае афармленне. Выдавецтва выпускае [[кніга|кнігі]], [[брашура|брашуры]], [[буклет]]ы, абразкі, [[плакат]]ы, [[каляндар|календары]], [[паштоўка|паштоўкі]] і іншую друкаваную прадукцыю<ref name="about" />. == Узнагароды == Выдавецтва з’яўляецца лаўрэатам шэрагу ўзнагарод Нацыянальнага конкурсу «[[Мастацтва кнігі]]»<ref name="rewards">{{cite web|url=https://pro-christo.catholic.by/by/rewards.htm|title=Узнагароды|website=pro-christo.catholic.by|accessdate=2026-01-08}}</ref>. ; 2004 * Дыплом першай ступені ў намінацыі «Мастацтвазнаўства» за выданне кнігі ''«Каталіцкія святыні. Мінска-Магілёўская архідыяцэзія. Частка І»''. * Дыплом трэцяй ступені за выданне кнігі [[Караль Вайтыла|Караля Вайтылы]] ''«Паэзія. Выбранае»'' і [[Ян Павел II|Яна Паўла II]] ''«Рымскі трыпціх»''. * Спецыяльны дыплом у намінацыі «Выдавецкі дэбют». ; 2005 * Дыплом першай ступені за выданне кнігі ''«[[Рымскі Імшал]] для дыяцэзій на Беларусі»''. * Дыпломы другой ступені за выданне альбома ''«Fidei Testis. Сведка веры»'', каталога ''«Адкрыты мастацкі пленэр „Будслаў — 2004“»'' і календара ''«Скарбы, якія можна ўратаваць»''. * Дыплом трэцяй ступені за выданне кнігі Андрэа Сафі Януш ''«Лёк»''. ; 2009 * Дыплом другой ступені ў намінацыі «Лепшае духоўна-асветніцкае выданне» за кнігу ксяндза Яна Гурскага ''«Сустрэча з рэлігіямі»''. ; 2010 * Дыплом першай ступені ў намінацыі «Лепшы фотаальбом» за выданне ''«SOLI DEO. 10-годдзю Віцебскай дыяцэзіі прысвячаецца»''. * Дыплом трэцяй ступені ў намінацыі «Лепшае даведачнае выданне» за кнігу Марыны Новікавай ''«Рождество»''. ; 2012 * Дыплом другой ступені ў намінацыі «За ўклад у захаванне духоўнай спадчыны» за фотаальбом ''«IN NOMINE DOMINI. Мінскі архікатэдральны касцёл Імя Найсвяцейшай Панны Марыі»''. * Дыплом другой ступені ў намінацыі «Духоўнасць» за фотаальбом ''«Падрыхтуйце дарогу Пану»''. ; 2013 * Дыплом другой ступені ў тэматычнай намінацыі «Падручнік новага стагоддзя» («Залаты фаліянт») за выданне дапаможніка па катэхезе с. Нунэ Цітаян ''«Гісторыя збаўлення»''. Выдавецтва таксама неаднаразова ўзнагароджвалі дыпломамі за актыўны ўдзел у [[Мінская міжнародная кніжная выстаўка-кірмаш|Мінскай міжнароднай кніжнай выстаўцы-кірмашы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінска-Магілёўская архідыяцэзія]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:2000 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Кампаніі Мінска]] [[Катэгорыя:Плошча Свабоды (Мінск)]] a00sawbzufpndedisi4fiefl74yv09c Любанскі раённы выканаўчы камітэт 0 798650 5161462 5081767 2026-07-06T08:58:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161462 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Любанскі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Мінскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 223812, [[Мінская вобласць]], г. [[Любань]], [[Першамайская вуліца (Любань)|вул. Першамайская]], 24а<ref name="contacts">{{cite web|url=https://www.lyuban.gov.by/vlast/rajonnyj-ispolnitelnyj-komitet/strukturnye-podrazdeleniya|title=Структурные подразделения|publisher=Любанский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-14|lang=ru|archive-date=24 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251224155609/https://lyuban.gov.by/vlast/rajonnyj-ispolnitelnyj-komitet/strukturnye-podrazdeleniya|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Віталь Віктаравіч Платун]] |пасада главы1 = [[Старшыня Любанскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://www.lyuban.gov.by/ lyuban.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Любанскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Любанскі раён|Любанскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Мінскі аблвыканкам|Мінскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Любанскі раённы Савет дэпутатаў|Любанскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Любань|Любані]], на [[Першамайская вуліца (Любань)|вуліцы Першамайскай]], 24а<ref name="contacts"/>. == Структура == У структуру Любанскага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="contacts"/>: * Упраўленне справамі; * Упраўленне па сельскай гаспадарцы і харчаванні; * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне (размяшчаецца па [[Першамайская вуліца (Любань)|вуліцы Першамайскай]], 35); * Упраўленне па адукацыі, спорце і турызме; * Упраўленне жыллёва-камунальнай гаспадаркі, архітэктуры і будаўніцтва; * [[Любанскі раённы аддзел унутраных спраў|Аддзел унутраных спраў]] (размяшчаецца па [[Сацыялістычная вуліца (Любань)|вуліцы Сацыялістычнай]], 27); * Фінансавы аддзел (размяшчаецца па [[Першамайская вуліца (Любань)|вуліцы Першамайскай]], 35); * Аддзел эканомікі; * Аддзел землеўпарадкавання; * Аддзел ідэалагічнай работы, культуры і па справах моладзі (размяшчаецца па [[Першамайская вуліца (Любань)|вуліцы Першамайскай]], 33); * Аддзел арганізацыйна-кадравай работы; * Сектар па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС) (размяшчаецца па [[Першамайская вуліца (Любань)|вуліцы Першамайскай]], 35); * Юрыдычны сектар; * Падрадзяленне па абароне дзяржаўных сакрэтаў і арганізацыі мабілізацыйнай работы; * Камісія па справах непаўналетніх. == Старшыні == * з 12 жніўня 2024 — [[Віталь Віктаравіч Платун]]<ref name="mlyn">{{cite web|url=https://mlyn.by/12082024/v-lyubani-novyj-glava-regiona/|title=В Любани новый глава региона|publisher=Мінская праўда|date=2024-08-12|accessdate=2026-01-14|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.lyuban.gov.by/|Любанскага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Любані]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Любанскі раён]] pc88384d5x3wnhxfy4znjrctlmmi7fv Лельчыцкі раённы выканаўчы камітэт 0 798745 5161390 5082540 2026-07-06T01:31:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161390 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Лельчыцкі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 247841, [[Гомельская вобласць]], г.п. [[Лельчыцы]], [[Савецкая вуліца (Лельчыцы)|вул. Савецкая]], 42<ref name="structure">{{cite web|url=https://lelchitsy.gov.by/ru/sluzhby/|title=Управления, отделы и службы райисполкома|publisher=Лельчицкий районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-16|lang=ru|archive-date=18 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718051200/https://lelchitsy.gov.by/ru/sluzhby/|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Сяргей Віктаравіч Дылюк]] |пасада главы1 = [[Старшыня Лельчыцкага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://lelchitsy.gov.by/ lelchitsy.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Лельчыцкі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Лельчыцкі раённы Савет дэпутатаў|Лельчыцкаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Лельчыцы|Лельчыцаў]], на [[Савецкая вуліца (Лельчыцы)|вуліцы Савецкай]], 42<ref name="structure"/>. == Структура == У структуру Лельчыцкага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="structure"/>: * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне; * Упраўленне сельскай гаспадаркі і харчавання; * Аддзел землеўпарадкавання; * Аддзел эканомікі; * Аддзел адукацыі; * Аддзел ідэалагічнай работы і па справах моладзі; * Аддзел архітэктуры, будаўніцтва і жыллёва-камунальнай гаспадаркі; * Аддзел арганізацыйна-кадравай работы; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС); * Фінансавы аддзел; * Юрыдычны сектар; * Сектар культуры; * Сектар па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; * Сектар спорту і турызму; * Камісія па справах непаўналетніх. == Старшыні == * з 3 кастрычніка 2022 — [[Сяргей Віктаравіч Дылюк]]<ref name="pres2022">{{cite web|url=https://president.gov.by/ru/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1664789649|title=Рассмотрение кадровых вопросов|publisher=Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|date=2022-10-03|accessdate=2026-01-16|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://lelchitsy.gov.by|Лельчыцкага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Лельчыцаў]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Лельчыцкі раён]] ec1kkzn4dz22m5z7ocuatjxd2ykcgf6 Любча (Вілейскі раён) 0 799118 5161484 5083470 2026-07-06T09:57:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161484 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Любча |краіна = Беларусь |скасаваны = так |вобласць = Мінская |раён = Вілейскі |выява = |подпіс = |lat_dir =N|lat_deg =54.4069468 |lon_dir =E|lon_deg =27.4227561 |дата заснавання = }} '''Лю́бча''' — вёска на тэрыторыі [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]], знішчаная разам з жыхарамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1955—1978 гады створаны мемарыяльны комплекс «Месца спаленай вёскі Любча». == Гісторыя == Вёска размяшчалася за 2 км на ўсход ад в. [[Малявічы (Вілейскі раён)|Малявічы]], пры грунтавой дарозе, якая звязвала вёскі Малявічы, Любча, Боркі. У ёй налічвалася 23 двары, перад вайной у вёсцы жылі 95 чалавек. Раніцай 5 мая 1943 г. у вёску прыехалі карнікі, якія пад выглядам праверкі правільнасці аплаты падаткаў, спачатку сабралі ўсіх мужчын у доме Станкевіча. А затым сталі іх выводзіць у гумно. Тых, хто спрабаваў збегчы, расстрэльвалі. Загнаўшы мужчын у будынак, карнікі зачынілі дзверы, абклалі будынак саломай і падпалілі. Тром мужчынам удалося ўратавацца. Жанчын з дзецьмі карнікі сабралі ў другім гумне на ўскраіне вёскі і зажыва спалілі. Ніхто не ўратаваўся. Усяго ў агні загінулі 93 чалавекі. Пасля вайны вёска не адрадзілася. == Ушанаванне памяці == У 1955 г. на брацкай магіле астанкаў спаленых жыхароў вёскі была пастаўлена стэла. 1978 г. на месцы спаленай вёскі ўзведзены мемарыял. З боку в. Малявічы пры дарозе стаіць паказальнік «Любча». Адразу за ім з паўднёвага боку ад дарогі вузкая дарожка вядзе да месца, дзе спалілі жанчын і дзяцей. На месцы гаспадарчага будынка пастаўлены памятны знак. Далей па грунтавой дарозе, праз колькі дзесяткаў метраў, таксама з паўднёвага боку знаходзіцца брацкая магіла, у якой пахаваны астанкі любчан, і помнік на ёй. На мемарыяльнай дошцы пералічаны ўсе 23 сям’і, што жылі ў вёсцы і былі загублены карнікамі. На месцы кожнага дома ўстаноўлена мемарыяльная пліта, з прозвішчам загінуўшай сям’і. Дзве пліты знаходзяцца паблізу брацкай магілы, з паўднёвага боку ад дарогі. Уздоўж галоўнай вуліцы ўстаноўлены 20 пліт на месцы хат. Яшчэ адна хата знаходзілася асобна на паўночна-ўсходняй ўскраіне вёскі, паблізу гумна, у якім было спалена мужчынскае насельніцтва Любчы. На месцы будынка, у якім спалілі мужчын, пастаўлены памятны знак. Вёска ўвекавечана ў мемарыяльным комплексе «[[Хатынь]]». == Спасылкі == {{ГККРБ|613Д000128}} * {{belarusenc|slovnik/1993/|ЛЮБЧА}} * [https://heritage.gov.by/catalog/memaryialny-kompleks-mestca-spalenai-veski-liubcha-000128 heritage.gov.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260317091353/https://heritage.gov.by/catalog/memaryialny-kompleks-mestca-spalenai-veski-liubcha-000128 |date=17 сакавіка 2026 }} [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] jx2jjct54g4pflkwtz85zcryukgaufj Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны 0 799272 5161315 5088749 2026-07-05T18:04:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161315 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Сістэма пасляваенных лагераў для перамешчаных асоб (DP) у Еўропе, 1945—1950-я гады}} [[Файл:DP class at Schauenstein camp.jpg|міні|справа|Навучанне дзяцей у лагеры перамешчаных асоб (Шаўэнштайн, Германія), пасля 1945 года.]] '''Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны''' (часта '''DP-лагеры''', '''лагеры DP''' ад {{lang-en|displaced persons camps}} / {{lang-de|DP-Lager}}) — сетка часовых устаноў і паселішчаў у пасляваеннай Еўропе (перш за ўсё ў [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Італія|Італіі]]), створаных [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнымі акупацыйнымі ўладамі]] і міжнароднымі арганізацыямі для ўтрымання, уліку, медыцынскай дапамогі, рэпатрыяцыі або перасялення [[перамешчаная асоба|перамешчаных асоб]] пасля 1945 года.<ref name="USHMM-DP">{{cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/displaced-persons|title=Displaced Persons|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|access-date=2026-01-19}}</ref><ref name="IWM-DP">{{cite web|url=https://www.iwm.org.uk/history/what-happened-to-the-people-displaced-by-the-second-world-war|title=What happened to the people displaced by the Second World War?|publisher=Imperial War Museums|access-date=2026-01-19|url-status=dead}}</ref> Паводле распаўсюджаных ацэнак, у канцы вайны ў Еўропе былі перамешчаныя дзясяткі мільёнаў людзей; значная частка апынулася ў зонах саюзнай акупацыі ў Германіі. Далёка не ўсе пагаджаліся на хуткую рэпатрыяцыю: некаторыя групы (у тым ліку выхадцы з Усходняй Еўропы) баяліся пераследу ў краінах паходжання або не прызнавалі пасляваенныя палітычныя рэаліі.<ref name="USHMM-DP" /><ref name="IWM-DP" /> == Тэрміналогія == Саюзныя ўлады выкарыстоўвалі катэгорыю {{lang-en|displaced persons}} (DP) як адміністрацыйны тэрмін для людзей, што апынуліся па-за месцам пастаяннага жыхарства ў выніку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]: вызваленыя вязні нацысцкіх лагераў, прымусовыя рабочыя, былыя ваеннапалонныя, уцекачы і іншыя групы.<ref name="USHMM-DP" /> '''DP-лагеры''' былі адным з інструментаў масавай пасляваеннай гуманітарнай і міграцыйнай палітыкі: у іх ажыццяўляліся рэгістрацыя, праверка дакументаў, размеркаванне харчавання, медыцынская дапамога, пошук сваякоў, падрыхтоўка да вяртання або да эміграцыі ў трэція краіны.<ref name="Arolsen-Foehrenwald">{{cite web|url=https://arolsen-archives.org/en/news/the-displaced-persons-camp-foehrenwald/|title=The Displaced Persons Camp Föhrenwald|publisher=Arolsen Archives|access-date=2026-01-19|url-status=dead}}</ref> == Перадумовы == У канцы вайны саюзныя войскі сутыкнуліся з гуманітарным крызісам: вялікая колькасць людзей знаходзілася па-за межамі сваіх дзяржаў або без магчымасці вяртання. Першапачатковая стратэгія саюзнікаў і міжнародных арганізацый у 1945 годзе заключалася ў максімальна хуткай рэпатрыяцыі, аднак палітычныя, бяспековыя і юрыдычныя фактары зрабілі частку перамешчаных асоб непадлягальнымі рэпатрыяцыі ({{lang-en|non-repatriable}}).<ref name="IWM-DP" /> == Стварэнне і кіраванне сістэмай лагераў == Кіраванне DP-лагерамі адбывалася ў супрацоўніцтве саюзных вайсковых адміністрацый і міжнародных структур. Важную ролю ў першай фазе адыгрывала [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый]] ({{lang-en|United Nations Relief and Rehabilitation Administration}} (UNRRA)), пазней — [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] ({{lang-en|International Refugee Organization}} (IRO)).<ref name="IWM-DP" /><ref name="HLB-DP">{{cite web|url=https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/Displaced_Persons|title=Displaced Persons|publisher=Historisches Lexikon Bayerns|access-date=2026-01-19|url-status=dead}}</ref> Лагеры размяшчалі ў разнастайных месцах: * былыя [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйныя лагеры]] і лагерныя комплексы, перапрафіляваныя пад патрэбы лагераў DP; * казармы, школы, гасцініцы, будынкі адміністрацыі; * часовыя барачныя паселішчы; * асобныя «DP-паселішчы», дзе лагер фактычна займаў значную частку населенага пункта або быў уключаны ў яго інфраструктуру.<ref name="HLB-DP" /> Рэжымы існавання маглі быць больш «закрытымі» (напрыклад, каменданцкая гадзіна, кантроль перамяшчэння) або больш «адкрытымі», у залежнасці ад зоны акупацыі, складу насельніцтва і мясцовых умоў.<ref name="IWM-DP" /> == Склад насельніцтва == У DP-лагерах пасля 1945 года апынуліся прадстаўнікі многіх народаў і груп. Значную долю складалі выхадцы з [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] (у тым ліку [[палякі|палякі]], [[украінцы|украінцы]], [[беларусы|беларусы]] і іншыя), а таксама [[яўрэі]] — у тым ліку былыя вязні нацысцкіх лагераў і людзі, што не маглі або не хацелі вяртацца ў краіны паходжання.<ref name="USHMM-DP" /><ref name="Wyman-LastMillion">{{cite book|last=Wyman|first=Mark|title=The Last Million: Eastern European Displaced Persons in Postwar Germany|publisher=University of Chicago Press|year=1998}}</ref> Адной з прычын адмовы ад рэпатрыяцыі для часткі ўсходнееўрапейскіх DP былі страх перад магчымым пераследам і прымусовымі рэпрэсіямі пасля вяртання, а таксама нежаданне жыць у новых палітычных умовах пасляваеннай Еўропы.<ref name="IWM-DP" /><ref name="Wyman-LastMillion" /> == Геаграфія лагераў == Найбольшая канцэнтрацыя DP-лагераў у цэлым прыйшлася на тэрыторыю пасляваеннай Германіі і Аўстрыі; лагеры існавалі таксама ў Італіі і іншых частках Еўропы. Некаторыя лагеры сталі сімвалічнымі цэнтрамі пасляваеннай DP-гісторыі. [[Файл:Map of Fohrenwald.gif|міні|справа|Схема (план) DP-лагера [[Фёрэнвальд]] (Баварыя).]] === Вядомыя лагеры і DP-паселішчы === {| class="wikitable" ! Назва / месца !! Краіна (пасляваенны кантэкст) !! Заўвага |- | [[Фёрэнвальд]] || Германія (Баварыя) || адзін з найбольш вядомых лагераў; дзейнічаў да канца 1950-х гадоў.<ref name="Arolsen-Foehrenwald" /> |- | [[Берген-Бельсен]] (пасляваенны лагер DP) || Германія (Брытанская зона) || тэрыторыя былога канцэнтрацыйнага комплексу; пасля 1945 года выкарыстоўвалася для DP.<ref name="USHMM-DP" /> |- | [[Haren (Ems)|Гарэн (Эмс)]] / «Maczków» || Германія || прыклад DP-паселішча з выразным польскім кампанентам у пасляваенны час.<ref name="HLB-DP" /> |- | [[Вельс]] (DP-лагер) || Аўстрыя || адзін з лагераў, што існаваў да канца 1950-х гадоў.<ref name="IWM-DP" /> |} == Беларускія лагеры для перамешчаных асоб == {{Асноўны артыкул|Беларускія лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны}} '''Беларускія лагеры для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі''' існавалі з 1945 года да пачатку 1950-х гадоў. Пасля Другой сусветнай вайны саюзныя акупацыйныя ўлады стварылі лагеры для часовага ўтрымання грамадзян іншых дзяржаў, якія па розных прычынах апынуліся ў Германіі і атрымалі статус перамешчаных асоб.<ref name="BE-BelDP" /> Беларусы ўваходзілі ў шырэйшую групу ўсходнееўрапейскіх перамешчаных асоб і звычайна знаходзіліся ў лагерах побач з украінцамі, рускімі, палякамі і іншымі. У частцы лагераў у Германіі і Аўстрыі развіваліся адукацыйныя і культурныя ініцыятывы, грамадскія арганізацыі і друк, што спрыяла фармаванню арганізаванай [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]].<ref name="BE-BelDP">{{cite book|last=Папоўская|first=Т. А.|chapter=Беларускія лагеры для перамешчаных асоб у Германіі і Аўстрыі|title=Беларуская энцыклапедыя|volume=2|location=Мінск|publisher=Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|page=465|language=be}}</ref><ref name="Hardzijenka-2006">{{cite journal|last=Hardzijenka|first=Natallia|title=Belarusian Displaced Persons in the United Kingdom|journal=Belarusian Historical Review|year=2006}}</ref> === Размяшчэнне і колькасць === У 1945 годзе былі створаны тры беларускія лагеры: * [[Рэгенсбург]] (амерыканская зона акупацыі); * [[Ватэнштэт]] (брытанская зона акупацыі); * [[Гослар]] (брытанская зона акупацыі).<ref name="BE-BelDP" /> Пазней дзейнічала яшчэ каля дваццаці беларускіх лагераў у [[Заходняя Германія|Заходняй Германіі]] і некалькі ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Агулам у беларускіх лагерах налічвалася каля дзвюх тысяч беларусаў.<ref name="BE-BelDP" /> === Адміністрацыя і прававы статус === Беларускія лагеры мелі ўласную адміністрацыю; на іх не распаўсюджвалася юрысдыкцыя нямецкіх улад. Кіраванне і ўнутранае жыццё лагераў у значнай ступені каардынавалася праз нацыянальныя камітэты перамешчаных асоб.<ref name="BE-BelDP" /> === Адукацыя і культурнае жыццё === Пад кіраўніцтвам нацыянальных камітэтаў была створана адукацыйна-асветная сістэма, якая ўключала: * дашкольныя ўстановы; * пачатковыя школы; * гімназіі; * школы для дарослых; * прафесійныя курсы. Беларускія школы мелі выразны нацыянальны характар.<ref name="BE-BelDP" /> З беларускім лагерным асяроддзем звязваюць, у прыватнасці, дзейнасць [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускай гімназіі імя Янкі Купалы]] ў Заходняй Германіі і яе выпускнікоў у розных краінах у эміграцыі.<ref name="Maksimiuk-1994">{{cite book|last=Максімюк|first=Ян|title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне 1945—1950|location=Нью-Ёрк; Беласток|year=1994|language=be}}</ref> === Арганізацыі === Пры лагерах існавалі беларускія нацыянальныя арганізацыі, у тым ліку: * [[Ліга беларускіх палітычных вязняў у Нямеччыне]]; * [[Задзіночанне беларускіх ветэранаў]]; * [[Беларускае студэнцкае згуртаванне]]; * [[Аб’яднанне беларускіх лекараў на чужыне]].<ref name="BE-BelDP" /> === Друк і выданні === У лагерным асяроддзі быў наладжаны выпуск перыядычнага друку: на пачатак 1947 года выходзіла амаль дваццаць газет і часопісаў, у тым ліку: * [[Бацькаўшчына (газета, 1947)|«Бацькаўшчына»]]; * [[Шляхам жыцця|«Шляхам жыцця»]]; * [[Шыпшына (літаратурнае аб’яднанне)|«Шыпшына»]]; * [[Зважай (часопіс, 1946)|«Зважай»]]; * [[Крывіцкі светач|«Крывіцкі светач»]]; * [[Беларуская думка|«Беларуская думка»]].<ref name="BE-BelDP" /> == Рэпатрыяцыя і перасяленне == Рэпатрыяцыя была ключавой мэтай перамешчаных асоб з многіх народаў, але ў большасці выпадкаў для беларускіх перамешчаных асоб гэта было непажадана, таму ўжо ў другой палове 1940-х гадоў значэнне набыло перасяленне ў трэція краіны ({{lang-en|resettlement}}): [[ЗША]], [[Канада]], [[Аўстралія]], [[Вялікабрытанія]], [[Францыя]] і іншыя.<ref name="Wyman-LastMillion" /><ref name="USHMM-DP" /> Перасяленне адбывалася праз квоты, працоўныя праграмы і спецыяльныя заканадаўчыя механізмы (напрыклад, у ЗША — {{lang-en|Displaced Persons Act of 1948}}).<ref name="USHMM-DP" /> == Закрыццё сістэмы лагераў == Сетка DP-лагераў паступова звужалася па меры рэпатрыяцыі, эміграцыі і інтэграцыі часткі людзей у краінах знаходжання. Некаторыя лагеры існавалі да сярэдзіны і канца 1950-х гадоў (у залежнасці ад краіны і лакальных умоў).<ref name="Arolsen-Foehrenwald" /><ref name="IWM-DP" /> У сувязі з дазволам перамешчаным асобам выбіраць месца сталага пражывання і з ад’ездам у розныя краіны свету беларускія лагеры таксама былі паступова ліквідаваны ў пачатку 1950-х гадоў.<ref name="BE-BelDP" /> == Спадчына і дакументы == Вялікі аб’ём дакументаў па DP-лагерах, пошуку людзей і перасяленні захоўваецца ў архіўных калекцыях, у тым ліку ў {{lang-en|Arolsen Archives}} (гістарычна звязаных з {{lang-de|Internationaler Suchdienst}}).<ref name="Arolsen-Foehrenwald" /> Гэтыя матэрыялы маюць значэнне для гісторыі пасляваеннай Еўропы, даследаванняў [[Халакост]]у, гісторыі міграцыі і дыяспараў. == Глядзі таксама == * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] * [[Перамешчаная асоба]] * [[Бежанцы]] * [[Беларуская эміграцыя]] * [[Беларуская дыяспара]] == Заўвагі == <references /> == Літаратура == * {{cite book|last=Вініцкі|first=А.|title=Матар’ялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939—1951 гадах|location=Лос-Анджэлес; Мінск|year=1994|language=be}} * {{cite book|last=Максімюк|first=Ян|title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне 1945—1950|location=Нью-Ёрк; Беласток|year=1994|language=be}} * Wyman, Mark. ''The Last Million: Eastern European Displaced Persons in Postwar Germany''. University of Chicago Press, 1998. == Знешнія спасылкі == * {{cite web|url=https://arolsen-archives.org/en/news/the-displaced-persons-camp-foehrenwald/|title=The Displaced Persons Camp Föhrenwald|publisher=Arolsen Archives|access-date=2026-01-19|url-status=dead}} * {{cite web|url=https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/Displaced_Persons|title=Displaced Persons|publisher=Historisches Lexikon Bayerns|access-date=2026-01-19|url-status=dead}} {{DEFAULTSORT:Лагеры перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны}} [[Катэгорыя:Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Германіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Італіі]] [[Катэгорыя:Бежанцы]] [[Катэгорыя:Беларуская эміграцыя]] [[Катэгорыя:Беларуская дыяспара]] [[Катэгорыя:Лагеры для перамешчаных асоб]] tend5p0j5dntcmlgq3eic884p11stmr Любоў Сівурава 0 799973 5161473 5140077 2026-07-06T09:48:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161473 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Імя=Любоў Пятроўна Сівурава|Імя пры нараджэнні=Любоў Пятроўна Зінкевіч|Дата нараджэння=[[9 лютага]] [[1966]]|Месца нараджэння=в. [[Старое Сяло]], [[Брэсцкая вобласць]], [[БССР]]|Дата смерці=[[20 студзеня]] [[2025]]|Месца смерці=[[Мінск]], [[Рэспубліка Беларусь]]}}'''Любоў Пятроўна Сівурава''' (у дзявоцтве Зінкевіч) ([[9 лютага]] [[1966]], [[Старое Сяло (Жабінкаўскі раён)|Старое Сяло]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] — [[20 студзеня]] [[2025]], [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларуская [[Фалькларыстыка|фалькларыстка]], выкладчыца, аніматарка, паэтка. == Біяграфія == Нарадзілася ў вёсцы [[Старое Сяло (Жабінкаўскі раён)|Старое Сяло]] [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Дацэнтка [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў]], даследчыца фестывальнага руху на Беларусі, аўтарка вучэбнага курса «Фестывальны менеджмент», сузаснавальніца спеўнага гурта [[Guda]]. Вяла майстар-класы па народных танцах, распрацоўвала і вяла анімацыйныя праграмы па беларускім фальклоры, традыцыйных жаночых рамёствах Беларусі. Даследавала традыцыі беларускай жаночай вопраткі і сама актыўна рэканструявала ўзоры [[Народны касцюм|народнага касцюма]]. Падрыхтавала грунтоўную кандыдацкую дысертацыю па традыцыях жывёлагадоўлі ў Беларусі як культурнага феномена, якую не рэкамендавалі да абароны. Аўтарка шматлікіх публікацый па беларускім фальклоры ў перыядычных выданнях. У 2001 выдала зборнік вершаў «Нябесны вадаспад». У 2024 годзе выйшла кніга Любові Сівуравай для дзяцей «Робіць Янка выцінанку», аздобленая [[Выцінанка-выразанка|выцінанкавымі]] ілюстрацыямі Наталлі Сухой. == Выбраныя публікацыі == * Сівурава, Л. П. Прынцыпы сучаснага асваення аўтэнтычнага фальклору / Л. П. Сівурава // Аматарская творчасць XXI стагоддзя. Творчая спадчына Г. І. Цітовіча: рэспубліканская навукова-практычная канферэнцыя: [матэрыялы канферэнцыі] / Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў. - Мінск, 2010. - С. 39-43. - Бібліягр.: с. 43. * Сівурава, Л. П. Абрад куплі-продажу свойскай жывёлы: змест і структура / Л. П. Сівурава // Аўтэнтычны фальклор: праблемы захавання, вывучэння, успрымання : зборнік навуковых прац удзельнікаў VI Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 27-29 красавіка 2012 г.) / Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў. - Мінск, 2012. - С. 56-58. - (Трансфармацыя відаў і жанраў аўтэнтычнага фальклору). - Бібліягр.: с. 58 (8 назв.). * Сивурова, Л. П. Белорусская женщина: мировоззрение и образ / Л. П. Сивурова // Культура. Наука. Творчество : сборник научных статей / Белорусский государственный университет культуры и искусств [и др.]. - Минск, 2014. - [Вып. 8]. - С. 385-389. * Сівурава, Л. П. Пастухоўскія гульні як сродак сацыялізацыі беларусаў / Любоў Сівурава // Аўтэнтычны фальклор: праблемы захавання, вывучэння, успрымання : зборнік навуковых прац удзельнікаў VIII Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Мінск, 25-27 красавіка 2014 г.) / Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў. - Мінск, 2014. - С. 146-148. * Сівурава, Л. П. Конь у сямейнай абраднасці беларусаў / Любоў Сівурава // Аўтэнтычны фальклор: праблемы захавання, вывучэння, успрымання : зборнік навуковых прац удзельнікаў VIII Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Мінск, 25-27 красавіка 2014 г.) / Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў. - Мінск, 2014. - С. 89-91. - Бібліягр.: с. 90-91 (11 назв.). == Спасылкі == * [https://www.veselka.by/?p=6704 Любоў Сівурава — вершы з кніжкі «Драпата]{{Недаступная спасылка}}» [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2025 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 9 лютага]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 студзеня]] 1nreqs90asly7ft5ov2gdhg7sxqc6xm Леанід Рыгоравіч Пятроўскі 0 800062 5161385 5152537 2026-07-06T00:25:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5161385 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пятроўскі}} {{Вайсковец}} '''Леанід Рыгоравіч Пятроўскі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант (1941), удзельнік баёў на Беларусі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. == Біяграфія == Сын [[Рыгор Іванавіч Пятроўскі|Р. І. Пятроўскага]]. З 1917 у Чырвонай гвардыі, з 1918 года ў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]]. Скончыў Акадэмію РСЧА (1922). У маі—снежні 1937 года камандзір корпуса ў БВА. У 1938—40 гады быў звольнены з Чырвонай Арміі, выключаны з [[ВКП(б)]]. У Вялікую Айчынную вайну 63-і стралковы корпус на чале з Л. Пятроўскім правёў [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя (1941)|Рагачоўска-Жлобінскую аперацыю]] (1941). Пры прарыве з акружэння смяротна паранены. Пахаваны ў в. [[Старая Рудня (Жлобінскі раён)|Старая Рудня]] ([[Жлобінскі раён]]) на магіле пастаўлены помнік. == Воінскія званні == * [[Камдыў]] (26.11.1935)<ref>Постановление СНК СССР № 2484 от 26.11.1935</ref>; * [[Камкор]] (28.11.1937)<ref>Постановление СНК СССР № 01158 от 28.11.1937</ref>; * [[Генерал-лейтэнант]] (31.07.1941)<ref>Постановление СНК СССР № 1914 от 31.07.1941</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (22.02.1938<ref>Указ Президиума Верховного Совета СССР от 22 февраля 1938 года.</ref>). * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (28.12.1936). * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (6.05.1965, пасмяротна)<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_kartoteka1420639940/?backurl=%2Fheroes%2F%3Fadv_search%3Dy%26last_name%3D%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%26first_name%3D%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%B4%26middle_name%3D%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%26date_birth_from%3D%26static_hash%3D4178e8a7db03ab7c3c1b42b693e2fde1v3%26data_vibitiya_period%3Don%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Anagrady_nagrad_doc%3Anagrady_uchet_kartoteka%3Anagrady_ubilein_kartoteka%3Apdv_kart_in%3Apdv_kart_in_inostranec%3Apamyat_voenkomat%3Apotery_vpp%3Apamyat_zsp_parts%3Akld_ran%3Akld_bolezn%3Akld_polit%3Akld_upk%3Akld_vmf%3Apotery_doneseniya_o_poteryah%3Apotery_gospitali%3Apotery_utochenie_poter%3Apotery_spiski_zahoroneniy%3Apotery_voennoplen%3Apotery_iskluchenie_iz_spiskov%3Apotery_kartoteki%3Apotery_rvk_extra%3Apotery_isp_extra%3Asame_doroga%26page%3D1%26grouppersons%3D1&search_view_id=pamyatcommander923 Информация о награждении в ОБД «Память народа»].</ref>. * [[Юбілейны медаль «XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі»]] (22.02.1938). * Званне «Ганаровы грамадзянін горада [[Жлобін]]» (прысвоена красавік 1999 года)<ref>{{Cite web|url=https://gisp.gov.by/region/pochetnye-grazhdane-zhlobinskogo-rayona|title=Почётные граждане Жлобинского района|archive-url=https://web.archive.org/web/20220308174627/http://gisp.gov.by/ru/rajon/153-pochetnye-grazhdane-zhlobinskogo-rajona|archive-date=8 сакавіка 2022|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Памяць == * Адна з вуліц [[Жлобін]]а названая ў гонар Л. Г. Пятроўскага<ref>{{Cite web|url=http://www.gomeljust.by/ulitsy_zhlobina__zhivye_svideteli.html|title=Сайт Главного управления юстиции Гомельского областного исполнительного комитета|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. * На месцы гібелі Л. Г. Пятроўскага ўсталяваны памятны знак<ref>{{Cite web|url=https://ndsmi.by/obshchestvo/42701-v-pirevichskom-selsovete-pochtili-pamyat-legendarnogo-general-lejtenanta-leonida-petrovskogo|title=В Пиревичском сельсовете почтили память легендарного генерал-лейтенанта Леонида Петровского|website=Новы дзень|archive-url=https://web.archive.org/web/20250513172856/https://ndsmi.by/obshchestvo/42701-v-pirevichskom-selsovete-pochtili-pamyat-legendarnogo-general-lejtenanta-leonida-petrovskogo|archive-date=13 мая 2025|access-date=|url-status=dead}}</ref>. * Брацкая магіла, у якой у тым ліку пахаваны Пятроўскі Л. Г., і пастамент з бюстам Пятроўскаму Л. Г. у вёсцы [[Старая Рудня (Жлобінскі раён)|Старая Рудня]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. * Імя Л. Г. Пятроўскага прысвоена вуліцы ў вёсцы [[Старая Рудня (Жлобінскі раён)|Старая Рудня]] [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. * У ліпені 2023 года ў [[Жлобін]]е адкрыты [[Манументальны жывапіс|мурал]] генералу Л. Г. Пятроўскаму<ref>{{Cite web|url=https://tvrgomel.by/news/mural-s-izobrazheniem-generala-petrovskogo-sozdali-v-zhlobine|title=Мурал с изображением генерала Петровского создали в Жлобине|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == У кіно == У фільме 1985 года «Бітва за Маскву» (фільм 1 («Агрэсія»), 2 серыя) вобраз военачальніка ўвасобіў народны артыст СССР [[Юрый Васілевіч Якаўлеў|Ю. В. Якаўлеў]]. Гэтыя ж кадры ў перамантаваным выглядзе ўвайшлі ў тэлесерыял «Трагедыя стагоддзя» (1993). Таксама паказаны ў міні-серыяле «Апошні бронецягнік» (2006). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|Пятроўскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://gp.by/novosti/obshchestvo/news317575.html 85 лет контрудару 63-го стрелкового корпуса на Днепре: подвиг генерала Леонида Петровского]. ''[[Гомельская праўда]]''. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятроўскі Леанід Рыгоравіч}} qj3jztgy1yx5d0cplxu2qnfhjq1vqix Наступ (фракцыя) 0 808156 5161263 5161114 2026-07-05T14:30:59Z 5161263 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наступ}} {{Партыя |назва партыі = Наступ |лагатып = |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар = |прэзідэнт = |старшыня = |заснавальнік = |дата заснавання = 2023 |дата роспуску = |аб’яднанне = [[Каардынацыйная рада (Беларусь)]] |штаб-кватэра = |ідэалогія = [[Дэмакратыя]]<br>[[Правы чалавека]]<br>[[Моладзевая палітыка]] |персаналіі = Члены фракцыі Наступ |афіцыйны сайт = [https://rada.vision/faction/nastup rada.vision/faction/nastup] }} '''«Наступ»''' — фракцыя [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады Беларусі]]. Першапачаткова дзейнічаў як фракцыя '''«Моладзевы наступ»''' у Каардынацыйнай радзе другога складу, у 2024 годзе ўдзельнічаў у [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбарах у Каардынацыйную раду III склікання]], а ў 2026 годзе быў зарэгістраваны і ўдзельнічаў у выбарах у КР IV склікання пад назвай «Наступ». == Гісторыя == === Каардынацыйная рада другога складу === У 2023—2024 гадах «Моладзевы наступ» дзейнічаў як фракцыя ў Каардынацыйнай радзе другога складу. Фракцыя ўдзельнічала ў працы камісіі па справах студэнтаў, юрыдычнай і міжнароднай камісій, у падрыхтоўцы слуханняў па пытаннях палітычных зняволеных і слуханняў з прадстаўнікамі [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]], а таксама ў распрацоўцы канцэпцыі выбараў у наступны склад Каардынацыйнай рады<ref name="kr2-report">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2024/05/Spravazdacha_ab_dzejnasci_Kaardynacyjnaj_rady_drugoga_skladu_.pdf Справаздача аб дзейнасці Каардынацыйнай рады другога складу за перыяд з 9 лютага 2023 года па 9 лютага 2024 года] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Сярод іншых кірункаў дзейнасці фракцыі былі ўдзел у [[Стратэгічны дыялог з ЗША|Стратэгічным дыялогу з ЗША]], сустрэчы кантактнай групы [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], беларуска-ўкраінскім экспертным [[Форум імя Астрожскіх|форуме імя Астрожскіх]], рабочай групе па стыпендыі SALT, кампаніі падтрымкі палітычных зняволеных праз [[Dissidentby]], а таксама падрыхтоўка заявы ў падтрымку [[ЛГБТ|ЛГБТК+]]<ref name="kr2-report" />. Да 2024 года фракцыя выкарыстоўвала назву «Моладзевая фракцыя». Яна займалася зборам інфармацыі і адвакатаваннем праблем беларускай моладзі ў Беларусі і ў эміграцыі. У фракцыю ўваходзілі ўдзельнікі розных грамадскіх рухаў і кампаній, у тым ліку «[[Моладзевы блок|Моладзевага блока]]», [[Задзіночанне беларускіх студэнтаў|Задзіночання беларускіх студэнтаў]] і [[Legalize Belarus]]<ref name="euroradio-2024">[https://euroradio.fm/khto-mozha-trapic-u-kaardynacyynuyu-radu-ad-volgi-karach-da-zyanona-paznyaka Хто можа трапіць у Каардынацыйную раду? Ад Вольгі Карач да Зянона Пазняка] // Еўрарадыё. — 2024. — 15 красавіка.</ref>. === Каардынацыйная рада III склікання === На выбарах у Каардынацыйную раду III склікання ў 2024 годзе «Моладзевы наступ» выступаў як адзін з выбарчых спісаў. Сярод прадстаўнікоў, якіх фракцыя планавала вылучыць на выбары, былі [[Маргарыта Паўлаўна Ворыхава|Маргарыта Ворыхава]], [[Яўген Караулаў]], [[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] і [[Аляксандр Аўтушка-Сікорскі]]<ref name="euroradio-2024" />. Выбары прайшлі 25—27 мая 2024 года ў анлайн-фармаце. У галасаванні ўдзельнічалі 6723 выбаршчыкі<ref name="osw-2024">[https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/analyses/2024-05-29/belarus-elections-to-opposition-parliament Belarus: elections to the opposition parliament] // Centre for Eastern Studies. — 2024. — 29 May.</ref>. Спіс атрымаў 598 галасоў (8,89 %), што дало яму 8 месцаў у КР<ref name="kas-2024">[https://www.kas.de/en/country-reports/detail/-/content/political-system-in-belarus Political system in Belarus: One nation — two new representative bodies?] // Konrad-Adenauer-Stiftung. — 2024. — 4 June.</ref>. Лізавета Пракопчык займала пазіцыю віцэ-спікеркі КР, а іншыя прадстаўнікі фракцыі ўваходзілі ў рабочыя камісіі<ref name="members-3">[https://rada.vision/members-3 Сябры Каардынацыйнай Рады III складу] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. Яўгеній Караулаў быў намеснікам кіраўніка камісіі па бюджэце і кіраўніком камісіі па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах, [[Аляксандра Дойніч]] — намесніцай кіраўніка камісіі па этыцы. Аляксандр Лапко і Маргарыта Ворыхава ўваходзілі ў міжнародную камісію, Лізавета Пракопчык — у праўную камісію<ref name="budget-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-biudzetu Камісія па бюджэту Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="statute-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-pytannyah-statuta Камісія па пытаннях Статута і іншых унутраных дакументах Каардынацыйнай Рады] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="ethics-commission">[https://rada.vision/commission/kamisija-pa-etycy Камісія па этыцы] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="international-commission">[https://rada.vision/commission/mizhnarodnaya-kamisiya Міжнародная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref><ref name="legal-commission">[https://rada.vision/commission/pra-naya-kamisiya Праўная камісія] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. === Каардынацыйная рада IV склікання === У 2026 годзе спіс быў зарэгістраваны пад назвай «Наступ». Выбарчая камісія дапусціла фракцыю да выбараў 3 красавіка 2026 года<ref name="nastup-reg-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Rashenne-N-reg.pdf Рашэнне аб рэгістрацыі выбарчага суб’екта «Наступ» № 04/03-5/ВС] // Выбарчая камісія выбараў у Каардынацыйную раду. — 2026. — 3 красавіка.</ref>. У спіс кандыдатаў увайшлі 13 чалавек<ref name="nastup-reg-2026" />. Галасаванне на завяршылася 19 траўня 2026 года. У выбарах узялі ўдзел 2113 чалавекі<ref name="belsat-2026">[https://belsat.eu/93333984/vyniki-vybarau-kr-u-liczbach Пірава перамога Латушкі. Хто прайшоў у КР і што паказалі выбары — у лічбах] // Белсат. — 2026. — 19 траўня.</ref>. Паводле папярэдніх вынікаў, «Наступ» атрымаў 204 галасы (9,65 %) і 8 мандатаў, захаваўшы такую ж колькасць месцаў, як і пасля выбараў 2024 года<ref name="belsat-2026" />. У КР IV склікання ад спіса прайшлі Лізавета Пракопчык, Маргарыта Ворыхава, Яўгеній Караулаў, [[Аляксандр Лапко]], [[Іван Яўгенавіч Краўцоў|Іван Краўцоў]], [[Яўген Андрэйчык]], [[Станіслава Цярэнцьева]] і Аляксандра Дойніч<ref name="belsat-2026" />. 3 ліпеня 2026 года Яўген Андрэйчык абраны другiм віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады IV склікання<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/399173|title=Другім віцэ-спікерам Каардынацыйнай рады абралі Яўгена Андрэйчыка|website=Наша Ніва|date=2026-07-04|access-date=2026-07-04}}</ref>. == Праграма і пазіцыі == У 2024 годзе фракцыя вызначала сваёй місіяй прадстаўніцтва, абарону і прасоўванне інтарэсаў беларускай моладзі на розных узроўнях прыняцця палітычных рашэнняў. Праграма ўключала пашырэнне ўдзелу моладзі ў палітычных працэсах, працу з праблемамі студэнтаў і беларускай дыяспары, барацьбу з дыскрымінацыяй па пашпарце, развіццё міжнародных сувязяў і праект «Мільён віз для Беларусі»<ref name="nastup-faction">[https://rada.vision/faction/nastup «Наступ»] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. У праграме 2026 года асноўны акцэнт быў зроблены на пераглядзе стратэгіі дэмакратычных сіл, вяртанні беларусам права бяспечна жыць у Беларусі, вызваленні палітычных зняволеных, абароне інтарэсаў дыяспары і ўзмацненні ролі Каардынацыйнай рады ў выпрацоўцы стратэгічных рашэнняў<ref name="nastup-program-2026">[https://rada.vision/wp-content/uploads/2026/04/Nastup.pdf Выбарчая праграма спісу «Наступ» на выбарах у Каардынацыйную Раду IV склікання, 2026—2028 гг.] // Каардынацыйная рада Беларусі.</ref>. == Электаральная гісторыя == {| class=wikitable ! colspan="6" |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]] |- ! Выбары ! Лідар ! Галасоў ! % ! Колькасць мандатаў ! Статус |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|2024]] | rowspan="2" |[[Лізавета Сяргеяўна Пракопчык|Лізавета Пракопчык]] | 598 | 8,89 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |- ! [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026]] | 204 | 9,65 | {{Партыя/Месцы|8|80|#8401ff}} | {{yes2|Прадстаўніцтва ў КР}} |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фракцыі Каардынацыйнай рады]] mo3yuslcqgzfjterx620yl79dxcd6v7 Расійскі міратворчы кантынгент у Нагорным Карабаху 0 808622 5161310 5147583 2026-07-05T17:55:09Z DBatura 73587 5161310 wikitext text/x-wiki '''Расійскі міратворчы кантынгент у Нагорным Карабаху''' — былы ваенны кантынгент [[Расія|Расіі]] ў [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабаху]], які размяшчаўся ў рэгіёне на падставе [[Пагадненне аб спыненні агню ў Нагорным Карабаху (2020)|пагаднення аб спыненні агню]], падпісанага лідарамі [[Азербайджан]]а, [[Арменія|Арменіі]] і Расіі па выніках [[Другая Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайны]]. Тэрмін знаходжання міратворчага кантынгенту складаў 5 гадоў з моманту падпісання пагаднення (9 лістапада 2020 года), з аўтаматычным прадаўжэннем на чарговы 5-гадовы перыяд, калі ні адзін з бакоў пагаднення не заявіць за 6 месяцаў да заканчэння тэрміну аб намеры спыніць прымяненне дадзенага палажэння. Аднак у красавіку 2024 года пачаўся датэрміновы вывад міратворцаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/04/17/nachalsya-vyvod-rossiyskih-mirotvortsev-iz-nagornogo-karabaha|title=Начался вывод российских миротворцев из Нагорного Карабаха|lang=ru|website=Meduza|access-date=2024-04-25|archive-date=2024-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425134607/https://meduza.io/news/2024/04/17/nachalsya-vyvod-rossiyskih-mirotvortsev-iz-nagornogo-karabaha|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://ru.oxu.az/politics/861130|title=Опубликованы новые кадры Российского миротворческого контингента, покидающего Азербайджан - ОБНОВЛЕНО + ВИДЕО|lang=ru|website=Oxu.Az|date=2024-04-17|access-date=2024-04-25|archive-date=2024-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425135903/https://ru.oxu.az/politics/861130|url-status=live}}</ref>, які афіцыйна завяршыўся 12 чэрвеня 2024 года<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/12/06/2024/666981889a79475d0e613c16|title=Российские миротворцы покинули Нагорный Карабах|lang=ru|website=РБК|date=2024-06-12|access-date=2024-11-16|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612123209/https://www.rbc.ru/politics/12/06/2024/666981889a79475d0e613c16|url-status=live}}</ref>. Расійскі міратворчы кантынгент размяшчаўся ўздоўж [[лінія судакранання Нагорнага Карабаха|былой лініі судакранання ў Нагорным Карабаху]] і ўздоўж [[Лачынскі калідор|Лачынскага калідора]]. [[Штаб]] камандавання міратворчымі сіламі размяшчаўся ў раёне [[хаджалінскі аэрапорт|аэрапорта Хаджалы]]. == Гісторыя == Пасля падпісання пагаднення бакі сталі выконваць рэжым спынення агню па ўсёй лініі судакранання ў Карабаху<ref name="МС" />. [[Файл:Марш российского миротворческого контингента в сторону Лачинского коридора.jpg|thumb|300px|Марш расійскага міратворчага кантынгенту ў бок [[Лачынскі калідор|Лачынскага калідора]].]] 10 лістапада першыя [[Іл-76]] з міратворчым кантынгентам, якія складаўся з падраздзяленняў [[15-я асобная мотастралковая брыгада|15-й асобнай мотастралковай брыгады]], вылецелі з аэрадрома [[Ульянаўск-Усходні]] з асабовым складам, аўтамабільнай тэхнікай, [[БТР]]амі і матэрыяльнымі сродкамі<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20201110/karabakh-1583860155.html |title=Российские миротворцы вылетели в Карабах |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111072129/https://ria.ru/20201110/karabakh-1583860155.html |url-status=live }}</ref>. 11 лістапада падраздзяленні міратворчага кантынгенту ўзялі пад кантроль Лачынскі калідор і ўчастак дарогі [[Лачын]] — саўгас «Лысагорскі» (пад вёскай [[Туршсу (Шушынскі раён)|Туршсу]]) з выстаўленнем часовых наглядальных пастоў. Падраздзяленні 1-га міратворчага [[батальён]]а [[брыгада|брыгады]] пасля разгрузкі на аэрадроме [[Эрэбуні (аэрадром)|Эрэбуні]] здзейснілі 300-кіламетровы марш, засяродзіўшыся ў раёне [[Гарыс]]а<ref>{{Cite web |url=https://russian.rt.com/ussr/news/801922-mirotvorcy-lachinskii-koridor |title=Российские миротворцы взяли под контроль Лачинский коридор |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116073956/https://russian.rt.com/ussr/news/801922-mirotvorcy-lachinskii-koridor |url-status=live }}</ref>. 12 лістапада [[Уладзімір Пуцін]] падпісаў указ аб парадку працы міратворцаў у Нагорным Карабаху<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/12/11/2020/5fad0fe59a7947fb1141cc59 |title=Путин подписал указ о порядке работы миротворцев в Карабахе |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112200506/https://www.rbc.ru/politics/12/11/2020/5fad0fe59a7947fb1141cc59 |url-status=live }}</ref>. У гэты ж дзень міратворчы батальён 15-й асобнай мотастралковай брыгады ўвайшоў у горад [[Сцепанакерт]]<ref name="МС">{{Cite web |url=https://ria.ru/20201112/mirotvortsy-1584371737.html |title=Российские миротворцы вошли в Степанакерт / РИА «Новости» |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113060045/https://ria.ru/20201112/mirotvortsy-1584371737.html |url-status=live }}</ref> — сталіцу непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]], дзе першапачаткова і размясціўся штаб камандавання міратворчымі сіламі<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mesta-dislokacii-mirotvorcev-iz-rf-v-nagornom-karabahe-infografika/a-55659819|title=Где в Карабахе находятся миротворцы из РФ (инфографика)|author=Роман Гончаренко|website=Deutsche Welle|date=2020-11-19|access-date=2023-01-04|archive-date=2023-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104045620/https://www.dw.com/ru/mesta-dislokacii-mirotvorcev-iz-rf-v-nagornom-karabahe-infografika/a-55659819|url-status=live}}</ref>. Да 13 лістапада ў раёне Сцепанакерта і [[Шуша|Шушы]] былі выстаўлены чатыры назіральныя пасады. У цэлым, за трое сутак быў здзейснены 73 самалёты-рэйсы, перавезена 1103 вайскоўцы і 168 адзінак тэхнікі<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/9998811 |title=Шойгу доложил Путину о нарастании проблем гуманитарного характера в Нагорном Карабахе / ТАСС |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113152204/https://tass.ru/armiya-i-opk/9998811 |url-status=live }}</ref>. [[Файл:Российский сапёр за работой по разминированию. Нагорный Карабах. Июнь 2021 года.png|thumb|Расійскі сапёр за працай па размініраванні. Нагорны Карабах. Чэрвень 2021 года]] З 14 лістапада ў складзе міратворчага кантынгенту фармаваўся, а з 20 лістапада прыступіў да працы «Міжведамасны цэнтр гуманітарнага рэагавання», у задачы якога ўваходзіць забеспячэнне бяспекі пры вяртанні бежанцаў у Нагорны Карабах. У склад цэнтра, акрамя спецыялістаў [[Міністрэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Мінабароны Расіі]], увайшлі аператыўная група [[Міністэрства надзвычайных сітуацый Расійскай Федэрацыі|МНС Расіі]], прадстаўнікі [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэраыі|МЗС Расіі]], сілы і сродкі [[Пагранічная служба ФСБ Расіі|пагранічнай службы ФСБ Расіі]] і прадстаўнікі іншых федэральных органаў выканаўчай улады Расіі. Начальнікам цэнтра прызначаны [[генерал-маёр]] Андрэй Волкаў<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12324763@egNews |title=Минобороны России приступило к формированию в Степанакерте Межведомственного центра гуманитарного реагирования / mil.ru |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115124512/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12324763@egNews |url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/64408 |title=Указ о Межведомственном центре гуманитарного реагирования / kremlin.ru |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115180904/http://kremlin.ru/events/president/news/64408 |url-status=live }}</ref>. Да 15 лістапада расейскія міратворчыя сілы выставілі сем часовых наглядальных пастоў у Лачынскім калідоры (уздоўж дарогі [[Забух]] — Лысагорскі — [[Зарыслы]]) і 18 наглядальных пастоў у Нагорным Карабаху. Кіраванне расійскімі міратворчымі сіламі ажыццяўляецца з каманднага пункта, разгорнутага ў Сцепанакерце<ref>{{Cite web |url=http://mil.ru/russian_peacekeeping_forces/news/more.htm?id=12324770@egNews |title=Информационный бюллетень Министерства обороны Российской Федерации по развертыванию российского воинского контингента миротворческих сил в зоне нагорно-карабахского конфликта (на 15 ноября 2020 г.) |access-date=2022-10-20 |archive-date=2021-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303095518/http://mil.ru/russian_peacekeeping_forces/news/more.htm?id=12324770@egNews |url-status=dead }}</ref>. 23 лістапада 2020 года да размініравання раёнаў Нагорнага Карабаха прыступілі спецыялісты расійскага [[міжнародны супрацьмінны цэнтр|Міжнароднага супрацьміннага цэнтра]]<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20201124/sapery-1586034994.html |title=Разминирование территорий в Нагорном Карабахе / РИА «Новости», 23 ноября 2020 |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215194404/https://ria.ru/20201124/sapery-1586034994.html |url-status=live }}</ref>. Быў адбудаваны расійскі ваенны гарадок (на тэрыторыі пабудаваны праваслаўны храм і мячэць<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2021/03/31/korrespondent-rg-pobyval-v-novom-voennom-gorodke-v-nagornom-karabahe.html|title=Служу России и Господу. Репортаж "РГ" из нового военного городка в Нагорном Карабахе|lang=ru|website=Российская газета|date=2021-03-31|access-date=2025-03-14|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903143632/https://rg.ru/2021/03/31/korrespondent-rg-pobyval-v-novom-voennom-gorodke-v-nagornom-karabahe.html|url-status=live}}</ref>). Са снежня 2022 года Лачынскі калідор [[Блакада Нагорнага Карабаха|быў заблакаваны]] азербайджанскім бокам. Прадстаўнікі Арменіі неаднаразова абвінавачвалі расійскіх міратворцаў у тым, што яны не выконваюць свае абавязацельствы па забеспячэнні працы калідора<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/bezdejstvie-rossii-udrucaet-v-nagornom-karabahe-rastet-nedovolstvo-mirotvorcami/a-66561511 |title=Нагорный Карабах: «Бездействие России удручает» |access-date=2023-09-03 |archive-date=2023-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903112608/https://www.dw.com/ru/bezdejstvie-rossii-udrucaet-v-nagornom-karabahe-rastet-nedovolstvo-mirotvorcami/a-66561511 |url-status=live }}</ref>. 16 красавіка 2024 года ў азербайджанскіх СМІ з’явілася інфармацыя, што расійскі кантынгент пакідае Азербайджан, а ўжо 17 красавіка прэс-сакратар прэзідэнта Расіі [[Дзмітрый Сяргеевіч Пяскоў|Дзмітрый Пяскоў]] таксама пацвердзіў гэтую інфармацыю<ref name=":0" /><ref name=":1" />. 12 чэрвеня завяршыўся працэс вываду міратворчага кантынгенту Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/06/12/23231713.shtml|title=Пашинян заявил, что мирный договор с Азербайджаном практически заключен|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-06-12|access-date=2024-06-12|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612121917/https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/06/12/23231713.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://profile.ru/news/politics/v-azerbajdzhane-zayavili-o-polnom-vyvode-mirotvorcev-rf-iz-nagornogo-karabaha-1529341/|title=В Азербайджане заявили о полном выводе миротворцев РФ из Нагорного Карабаха|lang=ru-RU|first=Татьяна|last=Сидорова|website=Профиль|access-date=2024-06-12|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612115133/https://profile.ru/news/politics/v-azerbajdzhane-zayavili-o-polnom-vyvode-mirotvorcev-rf-iz-nagornogo-karabaha-1529341/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mod.gov.az/ru/news/soobshenie-ministerstva-oborony-video-52058.html|title=Сообщение Министерства обороны - ВИДЕО|lang=ru|website=МИНИСТЕРСТВО ОБОРОНЫ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ|access-date=2024-06-12|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612115114/https://mod.gov.az/ru/news/soobshenie-ministerstva-oborony-video-52058.html|url-status=live}}</ref>. == Колькасць і структура == Колькасць расійскага міратворчага кантынгенту складала 1960 вайскоўцаў, 90 бронетранспарцёраў, 380 адзінак аўтамабільнай і спецыяльнай тэхнікі, па 4 верталёты [[Мі-8]] і [[Мі-24]] [[Ваенная авіяцыя Расійскай Федэрацыі|армейскай авіяцыі]], 7 [[БПЛА]]<ref>''Тонкошкуров В. П., Шигин А. В.'' Нагорный Карабах: Российская миротворческая операция. // [[Военная мысль]]. — 2022. — № 4. — С.44—50.</ref>. Аснову складаюць вайскоўцы 15-й асобнай мотастралковай брыгады (міратворчай) [[Цэнтральная ваенная акруга (Расія)|Цэнтральнай ваеннай акругі]]. У складзе міратворчага кантынгенту стаў дзейнічаць Міжведамасны цэнтр гуманітарнага рэагавання<ref name="автоссылка1" /><ref name="автоссылка2" />, які ўключаў пяць цэнтраў: цэнтр гуманітарнага размініравання; цэнтр прымірэння варагуючых бакоў (у тым ліку аддзел псіхалагічнай працы, тэле- і радыёвяшчальныя станцыі, рэдакцыя газеты «Вестник миротворца»); цэнтр транспартнага забеспячэння; цэнтр медыцынскага забеспячэння; цэнтр гандлёва-бытавога забеспячэння<ref>{{Cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12325619@egNews |title=В составе Межведомственного центра гуманитарного реагирования в Нагорном Карабахе дополнительно сформированы пять центров / mil.ru |access-date=2022-10-20 |archive-date=2021-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303095632/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12325619@egNews |url-status=live }}</ref>. == Камандуючыя == * 11 лістапада 2020 — 9 верасня 2021 генерал-лейтэнант [[Рустам Усманавіч Мурадаў|Рустам Мурадаў]] * 9 верасня 2021 — 25 верасня 2021 генерал-маёр [[Міхаіл Яўгенавіч Касабокаў|Міхаіл Касабокаў]] * 25 верасня 2021 — 11 студзеня 2022 генерал-лейтэнант [[Генадзь Уладзіміравіч Анашкін|Генадзь Анашкін]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5006060|title=Российскими миротворцами в Карабахе будет командовать генерал-лейтенант Анашкин|website=www.kommersant.ru|date=2021-09-25|access-date=2021-09-26|archive-date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925120708/https://www.kommersant.ru/doc/5006060|url-status=live}}</ref> * 11 студзеня 2022 — 25 красавіка 2023 генерал-маёр Андрэй Волкаў * 25 красавіка — 3 верасня 2023 генерал-палкоўнік [[Аляксандр Іванавіч Лянцоў|Аляксандр Лянцоў]] * 3 верасня 2023 — 12 чэрвеня 2024 генерал-маёр [[Кірыл Дзянісавіч Кулакоў|Кірыл Кулакоў]] == Страты == * 17 снежня 2020 года пры размініраванні ўчастка дарогі загінуў афіцэр расійскага міратворчага кантынгенту<ref>{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/army/2020/12/18/13406624.shtml |title=Взрыв мины: российский миротворец погиб в Карабахе |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020214527/https://www.gazeta.ru/army/2020/12/18/13406624.shtml |url-status=live }}</ref>. * 20 верасня 2023 пад абстрэл са стралковай зброі трапіў аўтамабіль УАЗ з расійскімі міратворцамі паблізу населенага пункта [[Джанятаг]], пяцёра міратворцаў загінулі. Генпракуратура Азербайджана заявіла аб [[Гібель расійскіх міратворцаў у Нагорным Карабаху|гібелі шасці расійскіх міратворцаў]]: пецярых расстралялі азербайджанскія вайскоўцы, прыняўшы іх аўтамабіль УАЗ за армянскіх фарміраванняў, яшчэ адзін міратворац загінуў і адзін быў паранены ў выніку абстрэлу «Камаза», за гэтую гібель адказнасць Азербайджан усклаў на праціўніка<ref name="автоссылка1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/496972-azerbajdzan-zaavil-o-gibeli-sesti-rossijskih-mirotvorcev-v-nagornom-karabahe|title=Азербайджан заявил о гибели шести российских миротворцев в Нагорном Карабахе|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922102439/https://www.forbes.ru/society/496972-azerbajdzan-zaavil-o-gibeli-sesti-rossijskih-mirotvorcev-v-nagornom-karabahe|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2023/09/21/genprokuratura-azerbaydzhana-pri-obstrele-v-karabahe-pogibli-pyat-rossiyskih-mirotvortsev-ih-prinyali-za-armyanskih-voennyh|title=Генпрокуратура Азербайджана: при обстреле в Карабахе погибли пять российских миротворцев — их приняли за армянских военных|lang=ru|website=Meduza|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921234648/https://meduza.io/news/2023/09/21/genprokuratura-azerbaydzhana-pri-obstrele-v-karabahe-pogibli-pyat-rossiyskih-mirotvortsev-ih-prinyali-za-armyanskih-voennyh|url-status=live}}</ref>. Пры абстрэле расійскіх вайскоўцаў загінуў намеснік камандуючага падводнымі сіламі Паўночнага флоту Іван Коўган, які быў намеснікам камандзіра міратворчага кантынгенту<ref>{{Cite news|title=В Карабахе погиб замкомандующего подводными силами Северного флота|url=https://www.svoboda.org/a/pri-obstrele-v-karabahe-pogib-zamkomanduyuschego-podvodnymi-silami-severnogo-flota/32602699.html|website=Радио Свобода|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|lang=ru|archive-date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921103207/https://www.svoboda.org/a/pri-obstrele-v-karabahe-pogib-zamkomanduyuschego-podvodnymi-silami-severnogo-flota/32602699.html}}</ref>. 21 верасня прэзідэнт Азербайджана [[Ільхам Аліеў]] прынёс свае прабачэнні за гібель расійскіх міратворцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6225595|title=Алиев извинился перед Путиным за гибель российских миротворцев|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010013824/https://www.kommersant.ru/doc/6225595|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2023/09/21/72730670/|title=Кремль: Президент Азербайджана принес Путину извинения за гибель российских миротворцев|lang=ru|website=fontanka.ru - новости Санкт-Петербурга|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921095156/https://www.fontanka.ru/2023/09/21/72730670/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/baku-izvinilsa-za-gibel-rossijskih-mirotvorcev-v-karabahe/a-66883174|title=Баку извинился за гибель российских миротворцев в Карабахе|lang=ru|website=DW|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923093211/https://www.dw.com/ru/baku-izvinilsa-za-gibel-rossijskih-mirotvorcev-v-karabahe/a-66883174|url-status=live}}</ref>. * 11 снежня 2023 года ў дарожна-транспартным здарэнні з бронетранспарцёрам [[БТР-82]] загінуў 1 і былі траўмаваныя 2 міратворцы.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2023/12/12/rossiyskiy-mirotvorets-pogib-v-nagornom-karabahe/ |title=Российский миротворец погиб в Нагорном Карабахе |access-date=2023-12-15 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215181421/https://lenta.ru/news/2023/12/12/rossiyskiy-mirotvorets-pogib-v-nagornom-karabahe/ |url-status=live }}</ref> == Крытыка == Як адзначаў Аляксандр Атасунцаў, міратворцы сталі намінальнай, але не рэальнай абаронай армянскага насельніцтва рэгіёну<ref>{{cite web|url=https://carnegieendowment.org/politika/87988|title=Двое проигравших. Как завершение карабахского конфликта меняет Южный Кавказ|publisher=Сarnegie|work=|date=2022-09-18|author=Александр Атасунцев|access-date=2022-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923164502/https://carnegieendowment.org/politika/87988|archive-date=2022-09-23|url-status=live}}</ref>. За час знаходжання міратворцаў у Карабаху дзеянні кантынгенту былі ахарактарызаваны як вельмі неэфектыўныя. Міратворцы не змаглі разблакаваць Лачынскі калідор — адзіную дарогу з Арменіі ў Карабах, закрытую Азербайджанам у парушэнне трохбаковых дамоўленасцяў. У выніку гэта прывяло да блакады Нагорнага Карабаха і гуманітарнай катастрофы (недахоп харчавання, адсутнасць электрычнасці, водазабеспячэння, газу, медыкаментаў і прадуктаў першай неабходнасці). Акрамя гэтага міратворчы кантынгент, абмежаваўшыся функцыяй назіральнікаў, не змог перашкодзіць нападу на НКР. У выніку пасля амаль года знаходжання ў блакадзе і якая рушыла за гэтым вераснёўскай [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|ваеннай аперацыі Азербайджана]], разам з запалохваннем армян з боку Баку, адбыўся [[Выхад армян з Нагорнага Карабаха|выхад мясцовага армянскага насельніцтва з Карабаха]]<ref>{{cite web|url=https://www.cfr.org/article/ethnic-cleansing-happening-nagorno-karabakh-how-can-world-respond|title=Ethnic Cleansing Is Happening in Nagorno-Karabakh. How Can the World Respond?|author=David J. Scheffer|work=|date=2023-10-04|publisher=Совет по международным отношениям (Council on Foreign Relations)|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005160756/https://www.cfr.org/article/ethnic-cleansing-happening-nagorno-karabakh-how-can-world-respond|archive-date=2023-10-05|access-date=2023-12-16|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]] f65cuzou4qiy00w3eav6epkhewly2zg 5161313 5161310 2026-07-05T18:02:53Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5161313 wikitext text/x-wiki '''Расійскі міратворчы кантынгент у Нагорным Карабаху''' — былы ваенны кантынгент [[Расія|Расіі]] ў [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабаху]], які размяшчаўся ў рэгіёне на падставе [[Пагадненне аб спыненні агню ў Нагорным Карабаху (2020)|пагаднення аб спыненні агню]], падпісанага лідарамі [[Азербайджан]]а, [[Арменія|Арменіі]] і Расіі па выніках [[Другая Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайны]]. Тэрмін знаходжання міратворчага кантынгенту складаў 5 гадоў з моманту падпісання пагаднення (9 лістапада 2020 года), з аўтаматычным прадаўжэннем на чарговы 5-гадовы перыяд, калі ні адзін з бакоў пагаднення не заявіць за 6 месяцаў да заканчэння тэрміну аб намеры спыніць прымяненне дадзенага палажэння. Аднак у красавіку 2024 года пачаўся датэрміновы вывад міратворцаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/04/17/nachalsya-vyvod-rossiyskih-mirotvortsev-iz-nagornogo-karabaha|title=Начался вывод российских миротворцев из Нагорного Карабаха|lang=ru|website=Meduza|access-date=2024-04-25|archive-date=2024-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425134607/https://meduza.io/news/2024/04/17/nachalsya-vyvod-rossiyskih-mirotvortsev-iz-nagornogo-karabaha|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://ru.oxu.az/politics/861130|title=Опубликованы новые кадры Российского миротворческого контингента, покидающего Азербайджан - ОБНОВЛЕНО + ВИДЕО|lang=ru|website=Oxu.Az|date=2024-04-17|access-date=2024-04-25|archive-date=2024-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425135903/https://ru.oxu.az/politics/861130|url-status=live}}</ref>, які афіцыйна завяршыўся 12 чэрвеня 2024 года<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/12/06/2024/666981889a79475d0e613c16|title=Российские миротворцы покинули Нагорный Карабах|lang=ru|website=РБК|date=2024-06-12|access-date=2024-11-16|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612123209/https://www.rbc.ru/politics/12/06/2024/666981889a79475d0e613c16|url-status=live}}</ref>. Расійскі міратворчы кантынгент размяшчаўся ўздоўж [[лінія судакранання Нагорнага Карабаха|былой лініі судакранання ў Нагорным Карабаху]] і ўздоўж [[Лачынскі калідор|Лачынскага калідора]]. [[Штаб]] камандавання міратворчымі сіламі размяшчаўся ў раёне [[хаджалінскі аэрапорт|аэрапорта Хаджалы]]. == Гісторыя == Пасля падпісання пагаднення бакі сталі выконваць рэжым спынення агню па ўсёй лініі судакранання ў Карабаху<ref name="МС" />. [[Файл:Марш российского миротворческого контингента в сторону Лачинского коридора.jpg|thumb|300px|Марш расійскага міратворчага кантынгенту ў бок [[Лачынскі калідор|Лачынскага калідора]].]] 10 лістапада першыя [[Іл-76]] з міратворчым кантынгентам, якія складаўся з падраздзяленняў [[15-я асобная мотастралковая брыгада|15-й асобнай мотастралковай брыгады]], вылецелі з аэрадрома [[Ульянаўск-Усходні]] з асабовым складам, аўтамабільнай тэхнікай, [[БТР]]амі і матэрыяльнымі сродкамі<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20201110/karabakh-1583860155.html |title=Российские миротворцы вылетели в Карабах |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111072129/https://ria.ru/20201110/karabakh-1583860155.html |url-status=live }}</ref>. 11 лістапада падраздзяленні міратворчага кантынгенту ўзялі пад кантроль Лачынскі калідор і ўчастак дарогі [[Лачын]] — саўгас «Лысагорскі» (пад вёскай [[Туршсу (Шушынскі раён)|Туршсу]]) з выстаўленнем часовых наглядальных пастоў. Падраздзяленні 1-га міратворчага [[батальён]]а [[брыгада|брыгады]] пасля разгрузкі на аэрадроме [[Эрэбуні (аэрадром)|Эрэбуні]] здзейснілі 300-кіламетровы марш, засяродзіўшыся ў раёне [[Гарыс]]а<ref>{{Cite web |url=https://russian.rt.com/ussr/news/801922-mirotvorcy-lachinskii-koridor |title=Российские миротворцы взяли под контроль Лачинский коридор |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116073956/https://russian.rt.com/ussr/news/801922-mirotvorcy-lachinskii-koridor |url-status=live }}</ref>. 12 лістапада [[Уладзімір Пуцін]] падпісаў указ аб парадку працы міратворцаў у Нагорным Карабаху<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/12/11/2020/5fad0fe59a7947fb1141cc59 |title=Путин подписал указ о порядке работы миротворцев в Карабахе |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112200506/https://www.rbc.ru/politics/12/11/2020/5fad0fe59a7947fb1141cc59 |url-status=live }}</ref>. У гэты ж дзень міратворчы батальён 15-й асобнай мотастралковай брыгады ўвайшоў у горад [[Сцепанакерт]]<ref name="МС">{{Cite web |url=https://ria.ru/20201112/mirotvortsy-1584371737.html |title=Российские миротворцы вошли в Степанакерт / РИА «Новости» |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113060045/https://ria.ru/20201112/mirotvortsy-1584371737.html |url-status=live }}</ref> — сталіцу непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]], дзе першапачаткова і размясціўся штаб камандавання міратворчымі сіламі<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mesta-dislokacii-mirotvorcev-iz-rf-v-nagornom-karabahe-infografika/a-55659819|title=Где в Карабахе находятся миротворцы из РФ (инфографика)|author=Роман Гончаренко|website=Deutsche Welle|date=2020-11-19|access-date=2023-01-04|archive-date=2023-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104045620/https://www.dw.com/ru/mesta-dislokacii-mirotvorcev-iz-rf-v-nagornom-karabahe-infografika/a-55659819|url-status=live}}</ref>. Да 13 лістапада ў раёне Сцепанакерта і [[Шуша|Шушы]] былі выстаўлены чатыры назіральныя пасады. У цэлым, за трое сутак быў здзейснены 73 самалёты-рэйсы, перавезена 1103 вайскоўцы і 168 адзінак тэхнікі<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/9998811 |title=Шойгу доложил Путину о нарастании проблем гуманитарного характера в Нагорном Карабахе / ТАСС |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113152204/https://tass.ru/armiya-i-opk/9998811 |url-status=live }}</ref>. [[Файл:Российский сапёр за работой по разминированию. Нагорный Карабах. Июнь 2021 года.png|thumb|Расійскі сапёр за працай па размініраванні. Нагорны Карабах. Чэрвень 2021 года]] З 14 лістапада ў складзе міратворчага кантынгенту фармаваўся, а з 20 лістапада прыступіў да працы «Міжведамасны цэнтр гуманітарнага рэагавання», у задачы якога ўваходзіць забеспячэнне бяспекі пры вяртанні бежанцаў у Нагорны Карабах. У склад цэнтра, акрамя спецыялістаў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Мінабароны Расіі]], увайшлі аператыўная група [[Міністэрства надзвычайных сітуацый Расійскай Федэрацыі|МНС Расіі]], прадстаўнікі [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэраыі|МЗС Расіі]], сілы і сродкі [[Пагранічная служба ФСБ Расіі|пагранічнай службы ФСБ Расіі]] і прадстаўнікі іншых федэральных органаў выканаўчай улады Расіі. Начальнікам цэнтра прызначаны [[генерал-маёр]] Андрэй Волкаў<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12324763@egNews |title=Минобороны России приступило к формированию в Степанакерте Межведомственного центра гуманитарного реагирования / mil.ru |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115124512/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12324763@egNews |url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/64408 |title=Указ о Межведомственном центре гуманитарного реагирования / kremlin.ru |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115180904/http://kremlin.ru/events/president/news/64408 |url-status=live }}</ref>. Да 15 лістапада расейскія міратворчыя сілы выставілі сем часовых наглядальных пастоў у Лачынскім калідоры (уздоўж дарогі [[Забух]] — Лысагорскі — [[Зарыслы]]) і 18 наглядальных пастоў у Нагорным Карабаху. Кіраванне расійскімі міратворчымі сіламі ажыццяўляецца з каманднага пункта, разгорнутага ў Сцепанакерце<ref>{{Cite web |url=http://mil.ru/russian_peacekeeping_forces/news/more.htm?id=12324770@egNews |title=Информационный бюллетень Министерства обороны Российской Федерации по развертыванию российского воинского контингента миротворческих сил в зоне нагорно-карабахского конфликта (на 15 ноября 2020 г.) |access-date=2022-10-20 |archive-date=2021-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303095518/http://mil.ru/russian_peacekeeping_forces/news/more.htm?id=12324770@egNews |url-status=dead }}</ref>. 23 лістапада 2020 года да размініравання раёнаў Нагорнага Карабаха прыступілі спецыялісты расійскага [[міжнародны супрацьмінны цэнтр|Міжнароднага супрацьміннага цэнтра]]<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20201124/sapery-1586034994.html |title=Разминирование территорий в Нагорном Карабахе / РИА «Новости», 23 ноября 2020 |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215194404/https://ria.ru/20201124/sapery-1586034994.html |url-status=live }}</ref>. Быў адбудаваны расійскі ваенны гарадок (на тэрыторыі пабудаваны праваслаўны храм і мячэць<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2021/03/31/korrespondent-rg-pobyval-v-novom-voennom-gorodke-v-nagornom-karabahe.html|title=Служу России и Господу. Репортаж "РГ" из нового военного городка в Нагорном Карабахе|lang=ru|website=Российская газета|date=2021-03-31|access-date=2025-03-14|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903143632/https://rg.ru/2021/03/31/korrespondent-rg-pobyval-v-novom-voennom-gorodke-v-nagornom-karabahe.html|url-status=live}}</ref>). Са снежня 2022 года Лачынскі калідор [[Блакада Нагорнага Карабаха|быў заблакаваны]] азербайджанскім бокам. Прадстаўнікі Арменіі неаднаразова абвінавачвалі расійскіх міратворцаў у тым, што яны не выконваюць свае абавязацельствы па забеспячэнні працы калідора<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/bezdejstvie-rossii-udrucaet-v-nagornom-karabahe-rastet-nedovolstvo-mirotvorcami/a-66561511 |title=Нагорный Карабах: «Бездействие России удручает» |access-date=2023-09-03 |archive-date=2023-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903112608/https://www.dw.com/ru/bezdejstvie-rossii-udrucaet-v-nagornom-karabahe-rastet-nedovolstvo-mirotvorcami/a-66561511 |url-status=live }}</ref>. 16 красавіка 2024 года ў азербайджанскіх СМІ з’явілася інфармацыя, што расійскі кантынгент пакідае Азербайджан, а ўжо 17 красавіка прэс-сакратар прэзідэнта Расіі [[Дзмітрый Сяргеевіч Пяскоў|Дзмітрый Пяскоў]] таксама пацвердзіў гэтую інфармацыю<ref name=":0" /><ref name=":1" />. 12 чэрвеня завяршыўся працэс вываду міратворчага кантынгенту Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/06/12/23231713.shtml|title=Пашинян заявил, что мирный договор с Азербайджаном практически заключен|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-06-12|access-date=2024-06-12|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612121917/https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/06/12/23231713.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://profile.ru/news/politics/v-azerbajdzhane-zayavili-o-polnom-vyvode-mirotvorcev-rf-iz-nagornogo-karabaha-1529341/|title=В Азербайджане заявили о полном выводе миротворцев РФ из Нагорного Карабаха|lang=ru-RU|first=Татьяна|last=Сидорова|website=Профиль|access-date=2024-06-12|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612115133/https://profile.ru/news/politics/v-azerbajdzhane-zayavili-o-polnom-vyvode-mirotvorcev-rf-iz-nagornogo-karabaha-1529341/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mod.gov.az/ru/news/soobshenie-ministerstva-oborony-video-52058.html|title=Сообщение Министерства обороны - ВИДЕО|lang=ru|website=МИНИСТЕРСТВО ОБОРОНЫ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ|access-date=2024-06-12|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612115114/https://mod.gov.az/ru/news/soobshenie-ministerstva-oborony-video-52058.html|url-status=live}}</ref>. == Колькасць і структура == Колькасць расійскага міратворчага кантынгенту складала 1960 вайскоўцаў, 90 бронетранспарцёраў, 380 адзінак аўтамабільнай і спецыяльнай тэхнікі, па 4 верталёты [[Мі-8]] і [[Мі-24]] [[Ваенная авіяцыя Расійскай Федэрацыі|армейскай авіяцыі]], 7 [[БПЛА]]<ref>''Тонкошкуров В. П., Шигин А. В.'' Нагорный Карабах: Российская миротворческая операция. // [[Военная мысль]]. — 2022. — № 4. — С.44—50.</ref>. Аснову складаюць вайскоўцы 15-й асобнай мотастралковай брыгады (міратворчай) [[Цэнтральная ваенная акруга (Расія)|Цэнтральнай ваеннай акругі]]. У складзе міратворчага кантынгенту стаў дзейнічаць Міжведамасны цэнтр гуманітарнага рэагавання<ref name="автоссылка1" /><ref name="автоссылка2" />, які ўключаў пяць цэнтраў: цэнтр гуманітарнага размініравання; цэнтр прымірэння варагуючых бакоў (у тым ліку аддзел псіхалагічнай працы, тэле- і радыёвяшчальныя станцыі, рэдакцыя газеты «Вестник миротворца»); цэнтр транспартнага забеспячэння; цэнтр медыцынскага забеспячэння; цэнтр гандлёва-бытавога забеспячэння<ref>{{Cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12325619@egNews |title=В составе Межведомственного центра гуманитарного реагирования в Нагорном Карабахе дополнительно сформированы пять центров / mil.ru |access-date=2022-10-20 |archive-date=2021-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303095632/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12325619@egNews |url-status=live }}</ref>. == Камандуючыя == * 11 лістапада 2020 — 9 верасня 2021 генерал-лейтэнант [[Рустам Усманавіч Мурадаў|Рустам Мурадаў]] * 9 верасня 2021 — 25 верасня 2021 генерал-маёр [[Міхаіл Яўгенавіч Касабокаў|Міхаіл Касабокаў]] * 25 верасня 2021 — 11 студзеня 2022 генерал-лейтэнант [[Генадзь Уладзіміравіч Анашкін|Генадзь Анашкін]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5006060|title=Российскими миротворцами в Карабахе будет командовать генерал-лейтенант Анашкин|website=www.kommersant.ru|date=2021-09-25|access-date=2021-09-26|archive-date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925120708/https://www.kommersant.ru/doc/5006060|url-status=live}}</ref> * 11 студзеня 2022 — 25 красавіка 2023 генерал-маёр Андрэй Волкаў * 25 красавіка — 3 верасня 2023 генерал-палкоўнік [[Аляксандр Іванавіч Лянцоў|Аляксандр Лянцоў]] * 3 верасня 2023 — 12 чэрвеня 2024 генерал-маёр [[Кірыл Дзянісавіч Кулакоў|Кірыл Кулакоў]] == Страты == * 17 снежня 2020 года пры размініраванні ўчастка дарогі загінуў афіцэр расійскага міратворчага кантынгенту<ref>{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/army/2020/12/18/13406624.shtml |title=Взрыв мины: российский миротворец погиб в Карабахе |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020214527/https://www.gazeta.ru/army/2020/12/18/13406624.shtml |url-status=live }}</ref>. * 20 верасня 2023 пад абстрэл са стралковай зброі трапіў аўтамабіль УАЗ з расійскімі міратворцамі паблізу населенага пункта [[Джанятаг]], пяцёра міратворцаў загінулі. Генпракуратура Азербайджана заявіла аб [[Гібель расійскіх міратворцаў у Нагорным Карабаху|гібелі шасці расійскіх міратворцаў]]: пецярых расстралялі азербайджанскія вайскоўцы, прыняўшы іх аўтамабіль УАЗ за армянскіх фарміраванняў, яшчэ адзін міратворац загінуў і адзін быў паранены ў выніку абстрэлу «Камаза», за гэтую гібель адказнасць Азербайджан усклаў на праціўніка<ref name="автоссылка1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/496972-azerbajdzan-zaavil-o-gibeli-sesti-rossijskih-mirotvorcev-v-nagornom-karabahe|title=Азербайджан заявил о гибели шести российских миротворцев в Нагорном Карабахе|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922102439/https://www.forbes.ru/society/496972-azerbajdzan-zaavil-o-gibeli-sesti-rossijskih-mirotvorcev-v-nagornom-karabahe|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2023/09/21/genprokuratura-azerbaydzhana-pri-obstrele-v-karabahe-pogibli-pyat-rossiyskih-mirotvortsev-ih-prinyali-za-armyanskih-voennyh|title=Генпрокуратура Азербайджана: при обстреле в Карабахе погибли пять российских миротворцев — их приняли за армянских военных|lang=ru|website=Meduza|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921234648/https://meduza.io/news/2023/09/21/genprokuratura-azerbaydzhana-pri-obstrele-v-karabahe-pogibli-pyat-rossiyskih-mirotvortsev-ih-prinyali-za-armyanskih-voennyh|url-status=live}}</ref>. Пры абстрэле расійскіх вайскоўцаў загінуў намеснік камандуючага падводнымі сіламі Паўночнага флоту Іван Коўган, які быў намеснікам камандзіра міратворчага кантынгенту<ref>{{Cite news|title=В Карабахе погиб замкомандующего подводными силами Северного флота|url=https://www.svoboda.org/a/pri-obstrele-v-karabahe-pogib-zamkomanduyuschego-podvodnymi-silami-severnogo-flota/32602699.html|website=Радио Свобода|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|lang=ru|archive-date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921103207/https://www.svoboda.org/a/pri-obstrele-v-karabahe-pogib-zamkomanduyuschego-podvodnymi-silami-severnogo-flota/32602699.html}}</ref>. 21 верасня прэзідэнт Азербайджана [[Ільхам Аліеў]] прынёс свае прабачэнні за гібель расійскіх міратворцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6225595|title=Алиев извинился перед Путиным за гибель российских миротворцев|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010013824/https://www.kommersant.ru/doc/6225595|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2023/09/21/72730670/|title=Кремль: Президент Азербайджана принес Путину извинения за гибель российских миротворцев|lang=ru|website=fontanka.ru - новости Санкт-Петербурга|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921095156/https://www.fontanka.ru/2023/09/21/72730670/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/baku-izvinilsa-za-gibel-rossijskih-mirotvorcev-v-karabahe/a-66883174|title=Баку извинился за гибель российских миротворцев в Карабахе|lang=ru|website=DW|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923093211/https://www.dw.com/ru/baku-izvinilsa-za-gibel-rossijskih-mirotvorcev-v-karabahe/a-66883174|url-status=live}}</ref>. * 11 снежня 2023 года ў дарожна-транспартным здарэнні з бронетранспарцёрам [[БТР-82]] загінуў 1 і былі траўмаваныя 2 міратворцы.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2023/12/12/rossiyskiy-mirotvorets-pogib-v-nagornom-karabahe/ |title=Российский миротворец погиб в Нагорном Карабахе |access-date=2023-12-15 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215181421/https://lenta.ru/news/2023/12/12/rossiyskiy-mirotvorets-pogib-v-nagornom-karabahe/ |url-status=live }}</ref> == Крытыка == Як адзначаў Аляксандр Атасунцаў, міратворцы сталі намінальнай, але не рэальнай абаронай армянскага насельніцтва рэгіёну<ref>{{cite web|url=https://carnegieendowment.org/politika/87988|title=Двое проигравших. Как завершение карабахского конфликта меняет Южный Кавказ|publisher=Сarnegie|work=|date=2022-09-18|author=Александр Атасунцев|access-date=2022-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923164502/https://carnegieendowment.org/politika/87988|archive-date=2022-09-23|url-status=live}}</ref>. За час знаходжання міратворцаў у Карабаху дзеянні кантынгенту былі ахарактарызаваны як вельмі неэфектыўныя. Міратворцы не змаглі разблакаваць Лачынскі калідор — адзіную дарогу з Арменіі ў Карабах, закрытую Азербайджанам у парушэнне трохбаковых дамоўленасцяў. У выніку гэта прывяло да блакады Нагорнага Карабаха і гуманітарнай катастрофы (недахоп харчавання, адсутнасць электрычнасці, водазабеспячэння, газу, медыкаментаў і прадуктаў першай неабходнасці). Акрамя гэтага міратворчы кантынгент, абмежаваўшыся функцыяй назіральнікаў, не змог перашкодзіць нападу на НКР. У выніку пасля амаль года знаходжання ў блакадзе і якая рушыла за гэтым вераснёўскай [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|ваеннай аперацыі Азербайджана]], разам з запалохваннем армян з боку Баку, адбыўся [[Выхад армян з Нагорнага Карабаха|выхад мясцовага армянскага насельніцтва з Карабаха]]<ref>{{cite web|url=https://www.cfr.org/article/ethnic-cleansing-happening-nagorno-karabakh-how-can-world-respond|title=Ethnic Cleansing Is Happening in Nagorno-Karabakh. How Can the World Respond?|author=David J. Scheffer|work=|date=2023-10-04|publisher=Совет по международным отношениям (Council on Foreign Relations)|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005160756/https://www.cfr.org/article/ethnic-cleansing-happening-nagorno-karabakh-how-can-world-respond|archive-date=2023-10-05|access-date=2023-12-16|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]] nv3diuz0707hnktpyotea4odu5084g5 5161314 5161313 2026-07-05T18:03:31Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5161314 wikitext text/x-wiki '''Расійскі міратворчы кантынгент у Нагорным Карабаху''' — былы ваенны кантынгент [[Расія|Расіі]] ў [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабаху]], які размяшчаўся ў рэгіёне на падставе [[Пагадненне аб спыненні агню ў Нагорным Карабаху (2020)|пагаднення аб спыненні агню]], падпісанага лідарамі [[Азербайджан]]а, [[Арменія|Арменіі]] і Расіі па выніках [[Другая Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайны]]. Тэрмін знаходжання міратворчага кантынгенту складаў 5 гадоў з моманту падпісання пагаднення (9 лістапада 2020 года), з аўтаматычным прадаўжэннем на чарговы 5-гадовы перыяд, калі ні адзін з бакоў пагаднення не заявіць за 6 месяцаў да заканчэння тэрміну аб намеры спыніць прымяненне дадзенага палажэння. Аднак у красавіку 2024 года пачаўся датэрміновы вывад міратворцаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/04/17/nachalsya-vyvod-rossiyskih-mirotvortsev-iz-nagornogo-karabaha|title=Начался вывод российских миротворцев из Нагорного Карабаха|lang=ru|website=Meduza|access-date=2024-04-25|archive-date=2024-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425134607/https://meduza.io/news/2024/04/17/nachalsya-vyvod-rossiyskih-mirotvortsev-iz-nagornogo-karabaha|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://ru.oxu.az/politics/861130|title=Опубликованы новые кадры Российского миротворческого контингента, покидающего Азербайджан - ОБНОВЛЕНО + ВИДЕО|lang=ru|website=Oxu.Az|date=2024-04-17|access-date=2024-04-25|archive-date=2024-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425135903/https://ru.oxu.az/politics/861130|url-status=live}}</ref>, які афіцыйна завяршыўся 12 чэрвеня 2024 года<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/12/06/2024/666981889a79475d0e613c16|title=Российские миротворцы покинули Нагорный Карабах|lang=ru|website=РБК|date=2024-06-12|access-date=2024-11-16|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612123209/https://www.rbc.ru/politics/12/06/2024/666981889a79475d0e613c16|url-status=live}}</ref>. Расійскі міратворчы кантынгент размяшчаўся ўздоўж [[лінія судакранання Нагорнага Карабаха|былой лініі судакранання ў Нагорным Карабаху]] і ўздоўж [[Лачынскі калідор|Лачынскага калідора]]. [[Штаб]] камандавання міратворчымі сіламі размяшчаўся ў раёне [[хаджалінскі аэрапорт|аэрапорта Хаджалы]]. == Гісторыя == Пасля падпісання пагаднення бакі сталі выконваць рэжым спынення агню па ўсёй лініі судакранання ў Карабаху<ref name="МС" />. [[Файл:Марш российского миротворческого контингента в сторону Лачинского коридора.jpg|thumb|300px|Марш расійскага міратворчага кантынгенту ў бок [[Лачынскі калідор|Лачынскага калідора]].]] 10 лістапада першыя [[Іл-76]] з міратворчым кантынгентам, якія складаўся з падраздзяленняў [[15-я асобная мотастралковая брыгада|15-й асобнай мотастралковай брыгады]], вылецелі з аэрадрома [[Ульянаўск-Усходні]] з асабовым складам, аўтамабільнай тэхнікай, [[БТР]]амі і матэрыяльнымі сродкамі<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20201110/karabakh-1583860155.html |title=Российские миротворцы вылетели в Карабах |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111072129/https://ria.ru/20201110/karabakh-1583860155.html |url-status=live }}</ref>. 11 лістапада падраздзяленні міратворчага кантынгенту ўзялі пад кантроль Лачынскі калідор і ўчастак дарогі [[Лачын]] — саўгас «Лысагорскі» (пад вёскай [[Туршсу (Шушынскі раён)|Туршсу]]) з выстаўленнем часовых наглядальных пастоў. Падраздзяленні 1-га міратворчага [[батальён]]а [[брыгада|брыгады]] пасля разгрузкі на аэрадроме [[Эрэбуні (аэрадром)|Эрэбуні]] здзейснілі 300-кіламетровы марш, засяродзіўшыся ў раёне [[Гарыс]]а<ref>{{Cite web |url=https://russian.rt.com/ussr/news/801922-mirotvorcy-lachinskii-koridor |title=Российские миротворцы взяли под контроль Лачинский коридор |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116073956/https://russian.rt.com/ussr/news/801922-mirotvorcy-lachinskii-koridor |url-status=live }}</ref>. 12 лістапада [[Уладзімір Пуцін]] падпісаў указ аб парадку працы міратворцаў у Нагорным Карабаху<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/12/11/2020/5fad0fe59a7947fb1141cc59 |title=Путин подписал указ о порядке работы миротворцев в Карабахе |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112200506/https://www.rbc.ru/politics/12/11/2020/5fad0fe59a7947fb1141cc59 |url-status=live }}</ref>. У гэты ж дзень міратворчы батальён 15-й асобнай мотастралковай брыгады ўвайшоў у горад [[Сцепанакерт]]<ref name="МС">{{Cite web |url=https://ria.ru/20201112/mirotvortsy-1584371737.html |title=Российские миротворцы вошли в Степанакерт / РИА «Новости» |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113060045/https://ria.ru/20201112/mirotvortsy-1584371737.html |url-status=live }}</ref> — сталіцу непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]], дзе першапачаткова і размясціўся штаб камандавання міратворчымі сіламі<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mesta-dislokacii-mirotvorcev-iz-rf-v-nagornom-karabahe-infografika/a-55659819|title=Где в Карабахе находятся миротворцы из РФ (инфографика)|author=Роман Гончаренко|website=Deutsche Welle|date=2020-11-19|access-date=2023-01-04|archive-date=2023-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104045620/https://www.dw.com/ru/mesta-dislokacii-mirotvorcev-iz-rf-v-nagornom-karabahe-infografika/a-55659819|url-status=live}}</ref>. Да 13 лістапада ў раёне Сцепанакерта і [[Шуша|Шушы]] былі выстаўлены чатыры назіральныя пасады. У цэлым, за трое сутак быў здзейснены 73 самалёты-рэйсы, перавезена 1103 вайскоўцы і 168 адзінак тэхнікі<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/9998811 |title=Шойгу доложил Путину о нарастании проблем гуманитарного характера в Нагорном Карабахе / ТАСС |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113152204/https://tass.ru/armiya-i-opk/9998811 |url-status=live }}</ref>. [[Файл:Российский сапёр за работой по разминированию. Нагорный Карабах. Июнь 2021 года.png|thumb|Расійскі сапёр за працай па размініраванні. Нагорны Карабах. Чэрвень 2021 года]] З 14 лістапада ў складзе міратворчага кантынгенту фармаваўся, а з 20 лістапада прыступіў да працы «Міжведамасны цэнтр гуманітарнага рэагавання», у задачы якога ўваходзіць забеспячэнне бяспекі пры вяртанні бежанцаў у Нагорны Карабах. У склад цэнтра, акрамя спецыялістаў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Мінабароны Расіі]], увайшлі аператыўная група [[Міністэрства надзвычайных сітуацый Расійскай Федэрацыі|МНС Расіі]], прадстаўнікі [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС Расіі]], сілы і сродкі [[Пагранічная служба ФСБ Расіі|пагранічнай службы ФСБ Расіі]] і прадстаўнікі іншых федэральных органаў выканаўчай улады Расіі. Начальнікам цэнтра прызначаны [[генерал-маёр]] Андрэй Волкаў<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12324763@egNews |title=Минобороны России приступило к формированию в Степанакерте Межведомственного центра гуманитарного реагирования / mil.ru |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115124512/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12324763@egNews |url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/64408 |title=Указ о Межведомственном центре гуманитарного реагирования / kremlin.ru |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115180904/http://kremlin.ru/events/president/news/64408 |url-status=live }}</ref>. Да 15 лістапада расейскія міратворчыя сілы выставілі сем часовых наглядальных пастоў у Лачынскім калідоры (уздоўж дарогі [[Забух]] — Лысагорскі — [[Зарыслы]]) і 18 наглядальных пастоў у Нагорным Карабаху. Кіраванне расійскімі міратворчымі сіламі ажыццяўляецца з каманднага пункта, разгорнутага ў Сцепанакерце<ref>{{Cite web |url=http://mil.ru/russian_peacekeeping_forces/news/more.htm?id=12324770@egNews |title=Информационный бюллетень Министерства обороны Российской Федерации по развертыванию российского воинского контингента миротворческих сил в зоне нагорно-карабахского конфликта (на 15 ноября 2020 г.) |access-date=2022-10-20 |archive-date=2021-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303095518/http://mil.ru/russian_peacekeeping_forces/news/more.htm?id=12324770@egNews |url-status=dead }}</ref>. 23 лістапада 2020 года да размініравання раёнаў Нагорнага Карабаха прыступілі спецыялісты расійскага [[міжнародны супрацьмінны цэнтр|Міжнароднага супрацьміннага цэнтра]]<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20201124/sapery-1586034994.html |title=Разминирование территорий в Нагорном Карабахе / РИА «Новости», 23 ноября 2020 |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215194404/https://ria.ru/20201124/sapery-1586034994.html |url-status=live }}</ref>. Быў адбудаваны расійскі ваенны гарадок (на тэрыторыі пабудаваны праваслаўны храм і мячэць<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2021/03/31/korrespondent-rg-pobyval-v-novom-voennom-gorodke-v-nagornom-karabahe.html|title=Служу России и Господу. Репортаж "РГ" из нового военного городка в Нагорном Карабахе|lang=ru|website=Российская газета|date=2021-03-31|access-date=2025-03-14|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903143632/https://rg.ru/2021/03/31/korrespondent-rg-pobyval-v-novom-voennom-gorodke-v-nagornom-karabahe.html|url-status=live}}</ref>). Са снежня 2022 года Лачынскі калідор [[Блакада Нагорнага Карабаха|быў заблакаваны]] азербайджанскім бокам. Прадстаўнікі Арменіі неаднаразова абвінавачвалі расійскіх міратворцаў у тым, што яны не выконваюць свае абавязацельствы па забеспячэнні працы калідора<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/bezdejstvie-rossii-udrucaet-v-nagornom-karabahe-rastet-nedovolstvo-mirotvorcami/a-66561511 |title=Нагорный Карабах: «Бездействие России удручает» |access-date=2023-09-03 |archive-date=2023-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903112608/https://www.dw.com/ru/bezdejstvie-rossii-udrucaet-v-nagornom-karabahe-rastet-nedovolstvo-mirotvorcami/a-66561511 |url-status=live }}</ref>. 16 красавіка 2024 года ў азербайджанскіх СМІ з’явілася інфармацыя, што расійскі кантынгент пакідае Азербайджан, а ўжо 17 красавіка прэс-сакратар прэзідэнта Расіі [[Дзмітрый Сяргеевіч Пяскоў|Дзмітрый Пяскоў]] таксама пацвердзіў гэтую інфармацыю<ref name=":0" /><ref name=":1" />. 12 чэрвеня завяршыўся працэс вываду міратворчага кантынгенту Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/06/12/23231713.shtml|title=Пашинян заявил, что мирный договор с Азербайджаном практически заключен|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-06-12|access-date=2024-06-12|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612121917/https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/06/12/23231713.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://profile.ru/news/politics/v-azerbajdzhane-zayavili-o-polnom-vyvode-mirotvorcev-rf-iz-nagornogo-karabaha-1529341/|title=В Азербайджане заявили о полном выводе миротворцев РФ из Нагорного Карабаха|lang=ru-RU|first=Татьяна|last=Сидорова|website=Профиль|access-date=2024-06-12|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612115133/https://profile.ru/news/politics/v-azerbajdzhane-zayavili-o-polnom-vyvode-mirotvorcev-rf-iz-nagornogo-karabaha-1529341/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mod.gov.az/ru/news/soobshenie-ministerstva-oborony-video-52058.html|title=Сообщение Министерства обороны - ВИДЕО|lang=ru|website=МИНИСТЕРСТВО ОБОРОНЫ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ|access-date=2024-06-12|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612115114/https://mod.gov.az/ru/news/soobshenie-ministerstva-oborony-video-52058.html|url-status=live}}</ref>. == Колькасць і структура == Колькасць расійскага міратворчага кантынгенту складала 1960 вайскоўцаў, 90 бронетранспарцёраў, 380 адзінак аўтамабільнай і спецыяльнай тэхнікі, па 4 верталёты [[Мі-8]] і [[Мі-24]] [[Ваенная авіяцыя Расійскай Федэрацыі|армейскай авіяцыі]], 7 [[БПЛА]]<ref>''Тонкошкуров В. П., Шигин А. В.'' Нагорный Карабах: Российская миротворческая операция. // [[Военная мысль]]. — 2022. — № 4. — С.44—50.</ref>. Аснову складаюць вайскоўцы 15-й асобнай мотастралковай брыгады (міратворчай) [[Цэнтральная ваенная акруга (Расія)|Цэнтральнай ваеннай акругі]]. У складзе міратворчага кантынгенту стаў дзейнічаць Міжведамасны цэнтр гуманітарнага рэагавання<ref name="автоссылка1" /><ref name="автоссылка2" />, які ўключаў пяць цэнтраў: цэнтр гуманітарнага размініравання; цэнтр прымірэння варагуючых бакоў (у тым ліку аддзел псіхалагічнай працы, тэле- і радыёвяшчальныя станцыі, рэдакцыя газеты «Вестник миротворца»); цэнтр транспартнага забеспячэння; цэнтр медыцынскага забеспячэння; цэнтр гандлёва-бытавога забеспячэння<ref>{{Cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12325619@egNews |title=В составе Межведомственного центра гуманитарного реагирования в Нагорном Карабахе дополнительно сформированы пять центров / mil.ru |access-date=2022-10-20 |archive-date=2021-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303095632/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12325619@egNews |url-status=live }}</ref>. == Камандуючыя == * 11 лістапада 2020 — 9 верасня 2021 генерал-лейтэнант [[Рустам Усманавіч Мурадаў|Рустам Мурадаў]] * 9 верасня 2021 — 25 верасня 2021 генерал-маёр [[Міхаіл Яўгенавіч Касабокаў|Міхаіл Касабокаў]] * 25 верасня 2021 — 11 студзеня 2022 генерал-лейтэнант [[Генадзь Уладзіміравіч Анашкін|Генадзь Анашкін]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5006060|title=Российскими миротворцами в Карабахе будет командовать генерал-лейтенант Анашкин|website=www.kommersant.ru|date=2021-09-25|access-date=2021-09-26|archive-date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925120708/https://www.kommersant.ru/doc/5006060|url-status=live}}</ref> * 11 студзеня 2022 — 25 красавіка 2023 генерал-маёр Андрэй Волкаў * 25 красавіка — 3 верасня 2023 генерал-палкоўнік [[Аляксандр Іванавіч Лянцоў|Аляксандр Лянцоў]] * 3 верасня 2023 — 12 чэрвеня 2024 генерал-маёр [[Кірыл Дзянісавіч Кулакоў|Кірыл Кулакоў]] == Страты == * 17 снежня 2020 года пры размініраванні ўчастка дарогі загінуў афіцэр расійскага міратворчага кантынгенту<ref>{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/army/2020/12/18/13406624.shtml |title=Взрыв мины: российский миротворец погиб в Карабахе |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020214527/https://www.gazeta.ru/army/2020/12/18/13406624.shtml |url-status=live }}</ref>. * 20 верасня 2023 пад абстрэл са стралковай зброі трапіў аўтамабіль УАЗ з расійскімі міратворцамі паблізу населенага пункта [[Джанятаг]], пяцёра міратворцаў загінулі. Генпракуратура Азербайджана заявіла аб [[Гібель расійскіх міратворцаў у Нагорным Карабаху|гібелі шасці расійскіх міратворцаў]]: пецярых расстралялі азербайджанскія вайскоўцы, прыняўшы іх аўтамабіль УАЗ за армянскіх фарміраванняў, яшчэ адзін міратворац загінуў і адзін быў паранены ў выніку абстрэлу «Камаза», за гэтую гібель адказнасць Азербайджан усклаў на праціўніка<ref name="автоссылка1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/496972-azerbajdzan-zaavil-o-gibeli-sesti-rossijskih-mirotvorcev-v-nagornom-karabahe|title=Азербайджан заявил о гибели шести российских миротворцев в Нагорном Карабахе|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922102439/https://www.forbes.ru/society/496972-azerbajdzan-zaavil-o-gibeli-sesti-rossijskih-mirotvorcev-v-nagornom-karabahe|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2023/09/21/genprokuratura-azerbaydzhana-pri-obstrele-v-karabahe-pogibli-pyat-rossiyskih-mirotvortsev-ih-prinyali-za-armyanskih-voennyh|title=Генпрокуратура Азербайджана: при обстреле в Карабахе погибли пять российских миротворцев — их приняли за армянских военных|lang=ru|website=Meduza|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921234648/https://meduza.io/news/2023/09/21/genprokuratura-azerbaydzhana-pri-obstrele-v-karabahe-pogibli-pyat-rossiyskih-mirotvortsev-ih-prinyali-za-armyanskih-voennyh|url-status=live}}</ref>. Пры абстрэле расійскіх вайскоўцаў загінуў намеснік камандуючага падводнымі сіламі Паўночнага флоту Іван Коўган, які быў намеснікам камандзіра міратворчага кантынгенту<ref>{{Cite news|title=В Карабахе погиб замкомандующего подводными силами Северного флота|url=https://www.svoboda.org/a/pri-obstrele-v-karabahe-pogib-zamkomanduyuschego-podvodnymi-silami-severnogo-flota/32602699.html|website=Радио Свобода|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|lang=ru|archive-date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921103207/https://www.svoboda.org/a/pri-obstrele-v-karabahe-pogib-zamkomanduyuschego-podvodnymi-silami-severnogo-flota/32602699.html}}</ref>. 21 верасня прэзідэнт Азербайджана [[Ільхам Аліеў]] прынёс свае прабачэнні за гібель расійскіх міратворцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6225595|title=Алиев извинился перед Путиным за гибель российских миротворцев|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010013824/https://www.kommersant.ru/doc/6225595|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2023/09/21/72730670/|title=Кремль: Президент Азербайджана принес Путину извинения за гибель российских миротворцев|lang=ru|website=fontanka.ru - новости Санкт-Петербурга|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921095156/https://www.fontanka.ru/2023/09/21/72730670/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/baku-izvinilsa-za-gibel-rossijskih-mirotvorcev-v-karabahe/a-66883174|title=Баку извинился за гибель российских миротворцев в Карабахе|lang=ru|website=DW|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923093211/https://www.dw.com/ru/baku-izvinilsa-za-gibel-rossijskih-mirotvorcev-v-karabahe/a-66883174|url-status=live}}</ref>. * 11 снежня 2023 года ў дарожна-транспартным здарэнні з бронетранспарцёрам [[БТР-82]] загінуў 1 і былі траўмаваныя 2 міратворцы.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2023/12/12/rossiyskiy-mirotvorets-pogib-v-nagornom-karabahe/ |title=Российский миротворец погиб в Нагорном Карабахе |access-date=2023-12-15 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215181421/https://lenta.ru/news/2023/12/12/rossiyskiy-mirotvorets-pogib-v-nagornom-karabahe/ |url-status=live }}</ref> == Крытыка == Як адзначаў Аляксандр Атасунцаў, міратворцы сталі намінальнай, але не рэальнай абаронай армянскага насельніцтва рэгіёну<ref>{{cite web|url=https://carnegieendowment.org/politika/87988|title=Двое проигравших. Как завершение карабахского конфликта меняет Южный Кавказ|publisher=Сarnegie|work=|date=2022-09-18|author=Александр Атасунцев|access-date=2022-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923164502/https://carnegieendowment.org/politika/87988|archive-date=2022-09-23|url-status=live}}</ref>. За час знаходжання міратворцаў у Карабаху дзеянні кантынгенту былі ахарактарызаваны як вельмі неэфектыўныя. Міратворцы не змаглі разблакаваць Лачынскі калідор — адзіную дарогу з Арменіі ў Карабах, закрытую Азербайджанам у парушэнне трохбаковых дамоўленасцяў. У выніку гэта прывяло да блакады Нагорнага Карабаха і гуманітарнай катастрофы (недахоп харчавання, адсутнасць электрычнасці, водазабеспячэння, газу, медыкаментаў і прадуктаў першай неабходнасці). Акрамя гэтага міратворчы кантынгент, абмежаваўшыся функцыяй назіральнікаў, не змог перашкодзіць нападу на НКР. У выніку пасля амаль года знаходжання ў блакадзе і якая рушыла за гэтым вераснёўскай [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|ваеннай аперацыі Азербайджана]], разам з запалохваннем армян з боку Баку, адбыўся [[Выхад армян з Нагорнага Карабаха|выхад мясцовага армянскага насельніцтва з Карабаха]]<ref>{{cite web|url=https://www.cfr.org/article/ethnic-cleansing-happening-nagorno-karabakh-how-can-world-respond|title=Ethnic Cleansing Is Happening in Nagorno-Karabakh. How Can the World Respond?|author=David J. Scheffer|work=|date=2023-10-04|publisher=Совет по международным отношениям (Council on Foreign Relations)|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005160756/https://www.cfr.org/article/ethnic-cleansing-happening-nagorno-karabakh-how-can-world-respond|archive-date=2023-10-05|access-date=2023-12-16|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]] p5ch8btf30wfur3tlg9o7i8h3n8jf3r 5161316 5161314 2026-07-05T18:04:37Z DBatura 73587 /* Колькасць і структура */ 5161316 wikitext text/x-wiki '''Расійскі міратворчы кантынгент у Нагорным Карабаху''' — былы ваенны кантынгент [[Расія|Расіі]] ў [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабаху]], які размяшчаўся ў рэгіёне на падставе [[Пагадненне аб спыненні агню ў Нагорным Карабаху (2020)|пагаднення аб спыненні агню]], падпісанага лідарамі [[Азербайджан]]а, [[Арменія|Арменіі]] і Расіі па выніках [[Другая Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайны]]. Тэрмін знаходжання міратворчага кантынгенту складаў 5 гадоў з моманту падпісання пагаднення (9 лістапада 2020 года), з аўтаматычным прадаўжэннем на чарговы 5-гадовы перыяд, калі ні адзін з бакоў пагаднення не заявіць за 6 месяцаў да заканчэння тэрміну аб намеры спыніць прымяненне дадзенага палажэння. Аднак у красавіку 2024 года пачаўся датэрміновы вывад міратворцаў<ref name=":0">{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2024/04/17/nachalsya-vyvod-rossiyskih-mirotvortsev-iz-nagornogo-karabaha|title=Начался вывод российских миротворцев из Нагорного Карабаха|lang=ru|website=Meduza|access-date=2024-04-25|archive-date=2024-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425134607/https://meduza.io/news/2024/04/17/nachalsya-vyvod-rossiyskih-mirotvortsev-iz-nagornogo-karabaha|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://ru.oxu.az/politics/861130|title=Опубликованы новые кадры Российского миротворческого контингента, покидающего Азербайджан - ОБНОВЛЕНО + ВИДЕО|lang=ru|website=Oxu.Az|date=2024-04-17|access-date=2024-04-25|archive-date=2024-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425135903/https://ru.oxu.az/politics/861130|url-status=live}}</ref>, які афіцыйна завяршыўся 12 чэрвеня 2024 года<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/12/06/2024/666981889a79475d0e613c16|title=Российские миротворцы покинули Нагорный Карабах|lang=ru|website=РБК|date=2024-06-12|access-date=2024-11-16|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612123209/https://www.rbc.ru/politics/12/06/2024/666981889a79475d0e613c16|url-status=live}}</ref>. Расійскі міратворчы кантынгент размяшчаўся ўздоўж [[лінія судакранання Нагорнага Карабаха|былой лініі судакранання ў Нагорным Карабаху]] і ўздоўж [[Лачынскі калідор|Лачынскага калідора]]. [[Штаб]] камандавання міратворчымі сіламі размяшчаўся ў раёне [[хаджалінскі аэрапорт|аэрапорта Хаджалы]]. == Гісторыя == Пасля падпісання пагаднення бакі сталі выконваць рэжым спынення агню па ўсёй лініі судакранання ў Карабаху<ref name="МС" />. [[Файл:Марш российского миротворческого контингента в сторону Лачинского коридора.jpg|thumb|300px|Марш расійскага міратворчага кантынгенту ў бок [[Лачынскі калідор|Лачынскага калідора]].]] 10 лістапада першыя [[Іл-76]] з міратворчым кантынгентам, якія складаўся з падраздзяленняў [[15-я асобная мотастралковая брыгада|15-й асобнай мотастралковай брыгады]], вылецелі з аэрадрома [[Ульянаўск-Усходні]] з асабовым складам, аўтамабільнай тэхнікай, [[БТР]]амі і матэрыяльнымі сродкамі<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20201110/karabakh-1583860155.html |title=Российские миротворцы вылетели в Карабах |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111072129/https://ria.ru/20201110/karabakh-1583860155.html |url-status=live }}</ref>. 11 лістапада падраздзяленні міратворчага кантынгенту ўзялі пад кантроль Лачынскі калідор і ўчастак дарогі [[Лачын]] — саўгас «Лысагорскі» (пад вёскай [[Туршсу (Шушынскі раён)|Туршсу]]) з выстаўленнем часовых наглядальных пастоў. Падраздзяленні 1-га міратворчага [[батальён]]а [[брыгада|брыгады]] пасля разгрузкі на аэрадроме [[Эрэбуні (аэрадром)|Эрэбуні]] здзейснілі 300-кіламетровы марш, засяродзіўшыся ў раёне [[Гарыс]]а<ref>{{Cite web |url=https://russian.rt.com/ussr/news/801922-mirotvorcy-lachinskii-koridor |title=Российские миротворцы взяли под контроль Лачинский коридор |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201116073956/https://russian.rt.com/ussr/news/801922-mirotvorcy-lachinskii-koridor |url-status=live }}</ref>. 12 лістапада [[Уладзімір Пуцін]] падпісаў указ аб парадку працы міратворцаў у Нагорным Карабаху<ref>{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/12/11/2020/5fad0fe59a7947fb1141cc59 |title=Путин подписал указ о порядке работы миротворцев в Карабахе |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201112200506/https://www.rbc.ru/politics/12/11/2020/5fad0fe59a7947fb1141cc59 |url-status=live }}</ref>. У гэты ж дзень міратворчы батальён 15-й асобнай мотастралковай брыгады ўвайшоў у горад [[Сцепанакерт]]<ref name="МС">{{Cite web |url=https://ria.ru/20201112/mirotvortsy-1584371737.html |title=Российские миротворцы вошли в Степанакерт / РИА «Новости» |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113060045/https://ria.ru/20201112/mirotvortsy-1584371737.html |url-status=live }}</ref> — сталіцу непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]], дзе першапачаткова і размясціўся штаб камандавання міратворчымі сіламі<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/mesta-dislokacii-mirotvorcev-iz-rf-v-nagornom-karabahe-infografika/a-55659819|title=Где в Карабахе находятся миротворцы из РФ (инфографика)|author=Роман Гончаренко|website=Deutsche Welle|date=2020-11-19|access-date=2023-01-04|archive-date=2023-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104045620/https://www.dw.com/ru/mesta-dislokacii-mirotvorcev-iz-rf-v-nagornom-karabahe-infografika/a-55659819|url-status=live}}</ref>. Да 13 лістапада ў раёне Сцепанакерта і [[Шуша|Шушы]] былі выстаўлены чатыры назіральныя пасады. У цэлым, за трое сутак быў здзейснены 73 самалёты-рэйсы, перавезена 1103 вайскоўцы і 168 адзінак тэхнікі<ref>{{Cite web |url=https://tass.ru/armiya-i-opk/9998811 |title=Шойгу доложил Путину о нарастании проблем гуманитарного характера в Нагорном Карабахе / ТАСС |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201113152204/https://tass.ru/armiya-i-opk/9998811 |url-status=live }}</ref>. [[Файл:Российский сапёр за работой по разминированию. Нагорный Карабах. Июнь 2021 года.png|thumb|Расійскі сапёр за працай па размініраванні. Нагорны Карабах. Чэрвень 2021 года]] З 14 лістапада ў складзе міратворчага кантынгенту фармаваўся, а з 20 лістапада прыступіў да працы «Міжведамасны цэнтр гуманітарнага рэагавання», у задачы якога ўваходзіць забеспячэнне бяспекі пры вяртанні бежанцаў у Нагорны Карабах. У склад цэнтра, акрамя спецыялістаў [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Мінабароны Расіі]], увайшлі аператыўная група [[Міністэрства надзвычайных сітуацый Расійскай Федэрацыі|МНС Расіі]], прадстаўнікі [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС Расіі]], сілы і сродкі [[Пагранічная служба ФСБ Расіі|пагранічнай службы ФСБ Расіі]] і прадстаўнікі іншых федэральных органаў выканаўчай улады Расіі. Начальнікам цэнтра прызначаны [[генерал-маёр]] Андрэй Волкаў<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12324763@egNews |title=Минобороны России приступило к формированию в Степанакерте Межведомственного центра гуманитарного реагирования / mil.ru |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115124512/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12324763@egNews |url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/64408 |title=Указ о Межведомственном центре гуманитарного реагирования / kremlin.ru |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201115180904/http://kremlin.ru/events/president/news/64408 |url-status=live }}</ref>. Да 15 лістапада расейскія міратворчыя сілы выставілі сем часовых наглядальных пастоў у Лачынскім калідоры (уздоўж дарогі [[Забух]] — Лысагорскі — [[Зарыслы]]) і 18 наглядальных пастоў у Нагорным Карабаху. Кіраванне расійскімі міратворчымі сіламі ажыццяўляецца з каманднага пункта, разгорнутага ў Сцепанакерце<ref>{{Cite web |url=http://mil.ru/russian_peacekeeping_forces/news/more.htm?id=12324770@egNews |title=Информационный бюллетень Министерства обороны Российской Федерации по развертыванию российского воинского контингента миротворческих сил в зоне нагорно-карабахского конфликта (на 15 ноября 2020 г.) |access-date=2022-10-20 |archive-date=2021-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303095518/http://mil.ru/russian_peacekeeping_forces/news/more.htm?id=12324770@egNews |url-status=dead }}</ref>. 23 лістапада 2020 года да размініравання раёнаў Нагорнага Карабаха прыступілі спецыялісты расійскага [[міжнародны супрацьмінны цэнтр|Міжнароднага супрацьміннага цэнтра]]<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20201124/sapery-1586034994.html |title=Разминирование территорий в Нагорном Карабахе / РИА «Новости», 23 ноября 2020 |access-date=2022-10-20 |archive-date=2020-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201215194404/https://ria.ru/20201124/sapery-1586034994.html |url-status=live }}</ref>. Быў адбудаваны расійскі ваенны гарадок (на тэрыторыі пабудаваны праваслаўны храм і мячэць<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2021/03/31/korrespondent-rg-pobyval-v-novom-voennom-gorodke-v-nagornom-karabahe.html|title=Служу России и Господу. Репортаж "РГ" из нового военного городка в Нагорном Карабахе|lang=ru|website=Российская газета|date=2021-03-31|access-date=2025-03-14|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903143632/https://rg.ru/2021/03/31/korrespondent-rg-pobyval-v-novom-voennom-gorodke-v-nagornom-karabahe.html|url-status=live}}</ref>). Са снежня 2022 года Лачынскі калідор [[Блакада Нагорнага Карабаха|быў заблакаваны]] азербайджанскім бокам. Прадстаўнікі Арменіі неаднаразова абвінавачвалі расійскіх міратворцаў у тым, што яны не выконваюць свае абавязацельствы па забеспячэнні працы калідора<ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/bezdejstvie-rossii-udrucaet-v-nagornom-karabahe-rastet-nedovolstvo-mirotvorcami/a-66561511 |title=Нагорный Карабах: «Бездействие России удручает» |access-date=2023-09-03 |archive-date=2023-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903112608/https://www.dw.com/ru/bezdejstvie-rossii-udrucaet-v-nagornom-karabahe-rastet-nedovolstvo-mirotvorcami/a-66561511 |url-status=live }}</ref>. 16 красавіка 2024 года ў азербайджанскіх СМІ з’явілася інфармацыя, што расійскі кантынгент пакідае Азербайджан, а ўжо 17 красавіка прэс-сакратар прэзідэнта Расіі [[Дзмітрый Сяргеевіч Пяскоў|Дзмітрый Пяскоў]] таксама пацвердзіў гэтую інфармацыю<ref name=":0" /><ref name=":1" />. 12 чэрвеня завяршыўся працэс вываду міратворчага кантынгенту Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/06/12/23231713.shtml|title=Пашинян заявил, что мирный договор с Азербайджаном практически заключен|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-06-12|access-date=2024-06-12|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612121917/https://www.gazeta.ru/politics/news/2024/06/12/23231713.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://profile.ru/news/politics/v-azerbajdzhane-zayavili-o-polnom-vyvode-mirotvorcev-rf-iz-nagornogo-karabaha-1529341/|title=В Азербайджане заявили о полном выводе миротворцев РФ из Нагорного Карабаха|lang=ru-RU|first=Татьяна|last=Сидорова|website=Профиль|access-date=2024-06-12|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612115133/https://profile.ru/news/politics/v-azerbajdzhane-zayavili-o-polnom-vyvode-mirotvorcev-rf-iz-nagornogo-karabaha-1529341/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mod.gov.az/ru/news/soobshenie-ministerstva-oborony-video-52058.html|title=Сообщение Министерства обороны - ВИДЕО|lang=ru|website=МИНИСТЕРСТВО ОБОРОНЫ АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ|access-date=2024-06-12|archive-date=2024-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240612115114/https://mod.gov.az/ru/news/soobshenie-ministerstva-oborony-video-52058.html|url-status=live}}</ref>. == Колькасць і структура == Колькасць расійскага міратворчага кантынгенту складала 1960 вайскоўцаў, 90 бронетранспарцёраў, 380 адзінак аўтамабільнай і спецыяльнай тэхнікі, па 4 верталёты [[Мі-8]] і [[Мі-24]] [[Ваенная авіяцыя Расійскай Федэрацыі|армейскай авіяцыі]], 7 [[БПЛА]]<ref>''Тонкошкуров В. П., Шигин А. В.'' Нагорный Карабах: Российская миротворческая операция. // [[Военная мысль]]. — 2022. — № 4. — С.44—50.</ref>. Аснову склалі вайскоўцы 15-й асобнай мотастралковай брыгады (міратворчай) [[Цэнтральная ваенная акруга (Расія)|Цэнтральнай ваеннай акругі]]. У складзе міратворчага кантынгенту стаў дзейнічаць Міжведамасны цэнтр гуманітарнага рэагавання<ref name="автоссылка1" /><ref name="автоссылка2" />, які ўключаў пяць цэнтраў: цэнтр гуманітарнага размініравання; цэнтр прымірэння варагуючых бакоў (у тым ліку аддзел псіхалагічнай працы, тэле- і радыёвяшчальныя станцыі, рэдакцыя газеты «Вестник миротворца»); цэнтр транспартнага забеспячэння; цэнтр медыцынскага забеспячэння; цэнтр гандлёва-бытавога забеспячэння<ref>{{Cite web |url=https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12325619@egNews |title=В составе Межведомственного центра гуманитарного реагирования в Нагорном Карабахе дополнительно сформированы пять центров / mil.ru |access-date=2022-10-20 |archive-date=2021-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303095632/https://function.mil.ru/news_page/country/more.htm?id=12325619@egNews |url-status=live }}</ref>. == Камандуючыя == * 11 лістапада 2020 — 9 верасня 2021 генерал-лейтэнант [[Рустам Усманавіч Мурадаў|Рустам Мурадаў]] * 9 верасня 2021 — 25 верасня 2021 генерал-маёр [[Міхаіл Яўгенавіч Касабокаў|Міхаіл Касабокаў]] * 25 верасня 2021 — 11 студзеня 2022 генерал-лейтэнант [[Генадзь Уладзіміравіч Анашкін|Генадзь Анашкін]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5006060|title=Российскими миротворцами в Карабахе будет командовать генерал-лейтенант Анашкин|website=www.kommersant.ru|date=2021-09-25|access-date=2021-09-26|archive-date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925120708/https://www.kommersant.ru/doc/5006060|url-status=live}}</ref> * 11 студзеня 2022 — 25 красавіка 2023 генерал-маёр Андрэй Волкаў * 25 красавіка — 3 верасня 2023 генерал-палкоўнік [[Аляксандр Іванавіч Лянцоў|Аляксандр Лянцоў]] * 3 верасня 2023 — 12 чэрвеня 2024 генерал-маёр [[Кірыл Дзянісавіч Кулакоў|Кірыл Кулакоў]] == Страты == * 17 снежня 2020 года пры размініраванні ўчастка дарогі загінуў афіцэр расійскага міратворчага кантынгенту<ref>{{Cite web |url=https://www.gazeta.ru/army/2020/12/18/13406624.shtml |title=Взрыв мины: российский миротворец погиб в Карабахе |access-date=2022-10-20 |archive-date=2022-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221020214527/https://www.gazeta.ru/army/2020/12/18/13406624.shtml |url-status=live }}</ref>. * 20 верасня 2023 пад абстрэл са стралковай зброі трапіў аўтамабіль УАЗ з расійскімі міратворцамі паблізу населенага пункта [[Джанятаг]], пяцёра міратворцаў загінулі. Генпракуратура Азербайджана заявіла аб [[Гібель расійскіх міратворцаў у Нагорным Карабаху|гібелі шасці расійскіх міратворцаў]]: пецярых расстралялі азербайджанскія вайскоўцы, прыняўшы іх аўтамабіль УАЗ за армянскіх фарміраванняў, яшчэ адзін міратворац загінуў і адзін быў паранены ў выніку абстрэлу «Камаза», за гэтую гібель адказнасць Азербайджан усклаў на праціўніка<ref name="автоссылка1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/society/496972-azerbajdzan-zaavil-o-gibeli-sesti-rossijskih-mirotvorcev-v-nagornom-karabahe|title=Азербайджан заявил о гибели шести российских миротворцев в Нагорном Карабахе|lang=ru|website=Forbes.ru|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922102439/https://www.forbes.ru/society/496972-azerbajdzan-zaavil-o-gibeli-sesti-rossijskih-mirotvorcev-v-nagornom-karabahe|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2023/09/21/genprokuratura-azerbaydzhana-pri-obstrele-v-karabahe-pogibli-pyat-rossiyskih-mirotvortsev-ih-prinyali-za-armyanskih-voennyh|title=Генпрокуратура Азербайджана: при обстреле в Карабахе погибли пять российских миротворцев — их приняли за армянских военных|lang=ru|website=Meduza|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921234648/https://meduza.io/news/2023/09/21/genprokuratura-azerbaydzhana-pri-obstrele-v-karabahe-pogibli-pyat-rossiyskih-mirotvortsev-ih-prinyali-za-armyanskih-voennyh|url-status=live}}</ref>. Пры абстрэле расійскіх вайскоўцаў загінуў намеснік камандуючага падводнымі сіламі Паўночнага флоту Іван Коўган, які быў намеснікам камандзіра міратворчага кантынгенту<ref>{{Cite news|title=В Карабахе погиб замкомандующего подводными силами Северного флота|url=https://www.svoboda.org/a/pri-obstrele-v-karabahe-pogib-zamkomanduyuschego-podvodnymi-silami-severnogo-flota/32602699.html|website=Радио Свобода|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|lang=ru|archive-date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921103207/https://www.svoboda.org/a/pri-obstrele-v-karabahe-pogib-zamkomanduyuschego-podvodnymi-silami-severnogo-flota/32602699.html}}</ref>. 21 верасня прэзідэнт Азербайджана [[Ільхам Аліеў]] прынёс свае прабачэнні за гібель расійскіх міратворцаў<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6225595|title=Алиев извинился перед Путиным за гибель российских миротворцев|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010013824/https://www.kommersant.ru/doc/6225595|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2023/09/21/72730670/|title=Кремль: Президент Азербайджана принес Путину извинения за гибель российских миротворцев|lang=ru|website=fontanka.ru - новости Санкт-Петербурга|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921095156/https://www.fontanka.ru/2023/09/21/72730670/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/baku-izvinilsa-za-gibel-rossijskih-mirotvorcev-v-karabahe/a-66883174|title=Баку извинился за гибель российских миротворцев в Карабахе|lang=ru|website=DW|date=2023-09-21|access-date=2023-09-21|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923093211/https://www.dw.com/ru/baku-izvinilsa-za-gibel-rossijskih-mirotvorcev-v-karabahe/a-66883174|url-status=live}}</ref>. * 11 снежня 2023 года ў дарожна-транспартным здарэнні з бронетранспарцёрам [[БТР-82]] загінуў 1 і былі траўмаваныя 2 міратворцы.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2023/12/12/rossiyskiy-mirotvorets-pogib-v-nagornom-karabahe/ |title=Российский миротворец погиб в Нагорном Карабахе |access-date=2023-12-15 |archive-date=2023-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215181421/https://lenta.ru/news/2023/12/12/rossiyskiy-mirotvorets-pogib-v-nagornom-karabahe/ |url-status=live }}</ref> == Крытыка == Як адзначаў Аляксандр Атасунцаў, міратворцы сталі намінальнай, але не рэальнай абаронай армянскага насельніцтва рэгіёну<ref>{{cite web|url=https://carnegieendowment.org/politika/87988|title=Двое проигравших. Как завершение карабахского конфликта меняет Южный Кавказ|publisher=Сarnegie|work=|date=2022-09-18|author=Александр Атасунцев|access-date=2022-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923164502/https://carnegieendowment.org/politika/87988|archive-date=2022-09-23|url-status=live}}</ref>. За час знаходжання міратворцаў у Карабаху дзеянні кантынгенту былі ахарактарызаваны як вельмі неэфектыўныя. Міратворцы не змаглі разблакаваць Лачынскі калідор — адзіную дарогу з Арменіі ў Карабах, закрытую Азербайджанам у парушэнне трохбаковых дамоўленасцяў. У выніку гэта прывяло да блакады Нагорнага Карабаха і гуманітарнай катастрофы (недахоп харчавання, адсутнасць электрычнасці, водазабеспячэння, газу, медыкаментаў і прадуктаў першай неабходнасці). Акрамя гэтага міратворчы кантынгент, абмежаваўшыся функцыяй назіральнікаў, не змог перашкодзіць нападу на НКР. У выніку пасля амаль года знаходжання ў блакадзе і якая рушыла за гэтым вераснёўскай [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|ваеннай аперацыі Азербайджана]], разам з запалохваннем армян з боку Баку, адбыўся [[Выхад армян з Нагорнага Карабаха|выхад мясцовага армянскага насельніцтва з Карабаха]]<ref>{{cite web|url=https://www.cfr.org/article/ethnic-cleansing-happening-nagorno-karabakh-how-can-world-respond|title=Ethnic Cleansing Is Happening in Nagorno-Karabakh. How Can the World Respond?|author=David J. Scheffer|work=|date=2023-10-04|publisher=Совет по международным отношениям (Council on Foreign Relations)|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005160756/https://www.cfr.org/article/ethnic-cleansing-happening-nagorno-karabakh-how-can-world-respond|archive-date=2023-10-05|access-date=2023-12-16|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{УС РФ за мяжой}} [[Катэгорыя:Расійская ваенная прысутнасць за мяжой]][[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]] n3pgdzbuh7cfyud5uh847tbuipcevjp The Pretty Reckless 0 809773 5161367 5156397 2026-07-05T22:20:44Z DzBar 156353 5161367 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 2009—цяпер }} '''The Pretty Reckless''' — амерыканскі [[Рок-музыка|рок-]]<nowiki/>гурт з [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрка]], заснаваны ў 2009 годзе. == Музычны стыль і ўплывы == Гурт The Pretty Reckless апісваецца як [[хард-рок]]<ref name="AMG Bio">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/the-pretty-reckless-mn0001630569#biography|title=The Pretty Reckless Biography|author=Leahey|first=Andrew|website=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712053303/https://www.allmusic.com/artist/the-pretty-reckless-mn0001630569#biography|archive-date=July 12, 2023|access-date=January 1, 2024|url-status=live}}</ref><ref name="Ashley Zlatopolsky">{{cite magazine|first=Ashley|last=Zlatopolsky|url=https://www.billboard.com/music/features/pretty-reckless-taylor-momsen-rock-election-7550076/|title=The Pretty Reckless' Taylor Momsen on Why Rock Isn't Dead — Just In a 'Transitory State'|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=October 24, 2016|access-date=December 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227032841/https://www.billboard.com/music/features/pretty-reckless-taylor-momsen-rock-election-7550076/|archive-date=December 27, 2023|url-status=live}}</ref><ref name="Vicky Greer">{{Cite web|url=https://www.loudersound.com/features/essential-guide-to-every-the-pretty-reckless-album|title=Your essential guide to every The Pretty Reckless album|author=Greer|first=Vicky|website=Louder Sound|date=June 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227032841/https://www.loudersound.com/features/essential-guide-to-every-the-pretty-reckless-album|archive-date=December 27, 2023|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|first=Ilana|last=Kaplan|url=https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem20|title=The Pretty Reckless' New Video Celebrates New York's Glamour and Grit|magazine=[[Paper (magazine)|Paper]]|date=December 18, 2020|access-date=December 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912055122/https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem15|archive-date=September 12, 2023|url-status=live}}</ref><ref name="UG genres">{{Cite web|url=https://www.ultimate-guitar.com/reviews/compact_discs/the_pretty_reckless/who_you_selling_for/44963/|title=Who You Selling For review by The Pretty Reckless|website=[[Ultimate Guitar]]|date=October 31, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829080045/https://www.ultimate-guitar.com/reviews/compact_discs/the_pretty_reckless/who_you_selling_for/44963/|archive-date=August 29, 2017|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref>, [[альтэрнатыўны рок]]<ref>{{cite magazine|first=Ilana|last=Kaplan|url=https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem20|title=The Pretty Reckless' New Video Celebrates New York's Glamour and Grit|magazine=[[Paper (magazine)|Paper]]|date=December 18, 2020|access-date=December 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230912055122/https://www.papermag.com/the-pretty-reckless-25-music-video-premiere#rebelltitem15|archive-date=September 12, 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sonymusic.ca/press_release/the-pretty-reckless-sign-to-century-media-records|title=The Pretty Reckless sign to Century Media Records|website=Sony Music Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327035045/https://www.sonymusic.ca/press_release/the-pretty-reckless-sign-to-century-media-records|archive-date=March 27, 2023|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/album/light-me-up-mw0002032905|title=The Pretty Reckless - Light Me Up|author=Eremenko|first=Alexey|website=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150813032732/http://www.allmusic.com/album/light-me-up-mw0002032905|archive-date=August 13, 2015|access-date=July 1, 2015|url-status=live}}</ref>, пост-гранж<ref name="AMG Bio" /><ref>{{cite magazine|first=Ashley|last=Oken|url=https://www.elle.com/culture/music/a42124304/taylor-momsen-interview/|title=Reinvigorated, Taylor Momsen Is Ready for Her Next Chapter|magazine=[[Elle (magazine)|Elle]]|date=December 2, 2022|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323124349/https://www.elle.com/culture/music/a42124304/taylor-momsen-interview/|archive-date=March 23, 2023|url-status=live}}</ref>, [[блюз-рок]]<ref name="UG genres" /> і [[Грандж|гранж]]<ref name="The Guardian2">{{cite news|first=Paul|last=Lester|url=https://www.theguardian.com/music/2010/apr/19/pretty-reckless-taylor-momsen|title=Pretty Reckless (No 768)|newspaper=[[The Guardian]]|date=April 19, 2010|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205040421/https://www.theguardian.com/music/2010/apr/19/pretty-reckless-taylor-momsen|archive-date=December 5, 2013|url-status=live}}</ref>. Паводле ''Louder Sound'', «[гурт змешвае] вытанчаныя элементы [[Метал (музыка)|металу]] з гранжам і [[Блюз|блюзам]]. Жорсткія рыфы Бэна Філіпса далі Момсен платформу, каб сінглы Miss Nothing і Make Me Wanna Die былі напоўнены энтузіязмам, у той час як больш мяккія моманты, такія як Just Tonight, зрабілі вакалістку... вакальнай сілай, з якой трэба лічыцца».<ref name="Vicky Greer" /> [[BBC]] апісала гурт як «гранж-[[Поп-музыка|поп]]»<ref name="BBC July 10">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/music/festivals/tinthepark/2011/artists/prettyreckless/|title=T in the Park - 2011 - The Pretty Reckless|date=2011|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110914232518/https://www.bbc.co.uk/music/festivals/tinthepark/2011/artists/prettyreckless/|archive-date=September 14, 2011|access-date=July 10, 2025|url-status=live}}</ref>. Вэбсайт ''Ultimate Guitar'' адзначыў элементы [[Псіхадэлічная музыка|псіхадэліі]], блюзу, [[Сучасная фолк-музыка|фолку]] і паўднёвага року на іх трэцім альбоме ''Who You Selling For''.<ref name="UG genres" /> Чацвёрты альбом гурта, ''Death by Rock and Roll'', утрымліваў ноткі [[Кантры-рок|кантры-року]], [[Фолк-рок|фолк-року]] і амерыкана ў трэках «Rock and Roll Heaven» і «Harley Darling»<ref>{{Cite web|url=https://www.noizze.co.uk/single-post/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-album-review|title=The Pretty Reckless - Death By Rock And Roll Album Review|author=Osborne|first=Bennie|website=Noizze|date=February 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307014445/https://www.noizze.co.uk/single-post/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-album-review|archive-date=March 7, 2021|access-date=January 1, 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.blabbermouth.net/cdreviews/death-by-rock-and-roll/|title=The Pretty Reckless "Death By Rock And Roll"|author=Lawson|first=Dom|website=[[Blabbermouth.net]]|date=February 10, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213021603/https://www.blabbermouth.net/cdreviews/death-by-rock-and-roll/|archive-date=February 13, 2021|access-date=January 1, 2024|url-status=live}}</ref> разам з іх тыповым хард-рокавым гучаннем.<ref>{{cite magazine|first=Sophie|last=Williams|url=https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|title=The Pretty Reckless – 'Death By Rock And Roll' review: Devil horn moments aplenty|magazine=[[NME]]|date=February 11, 2021|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410151118/https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|archive-date=April 10, 2023|url-status=live}}</ref> У інтэрв'ю Момсен адзначала, што на гурт паўплывалі Крыс Карнэл,<ref>{{Cite web|url=https://blabbermouth.net/reviews/other-worlds|title=The Pretty Reckless Other Worlds|author=Erickson|first=Anne|website=[[Blabbermouth.net]]|date=November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325212911/https://blabbermouth.net/reviews/other-worlds|archive-date=March 25, 2023|access-date=December 26, 2023|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{cite magazine|first=Sophie|last=Williams|url=https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|title=The Pretty Reckless – 'Death By Rock And Roll' review: Devil horn moments aplenty|magazine=[[NME]]|date=February 11, 2021|access-date=January 1, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410151118/https://www.nme.com/en_asia/reviews/the-pretty-reckless-death-by-rock-and-roll-review-2878540|archive-date=April 10, 2023|url-status=live}}</ref> [[Soundgarden]],<ref name="mtv influences">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1611811/20090520/story.jhtml|title='Gossip Girl' Star Taylor Momsen Says Rock And Roll 'Feeds My Soul'|author=Vena|first=Jocelyn|website=[[MTV]]|date=May 20, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120629090155/http://www.mtv.com/news/articles/1611811/taylor-momsen-rock-roll-feeds-my-soul.jhtml|archive-date=June 29, 2012|access-date=April 12, 2010|url-status=dead}}</ref> [[Audioslave]],<ref name="mtv influences" /> Hole,<ref name="mtv influences" /> [[The Beatles]],<ref name=":0" /> [[The Doors]], <ref name="Ashley Zlatopolsky" /> [[Led Zeppelin]],<ref name=":0" /> [[Боб Дылан]],<ref name=":0" /> [[Дэвід Боўі]],<ref name=":0" /> [[Курт Кабейн|Курт Кабэйн]],<ref name=":0" /> Аланіс Марысэт,<ref name=":0" /> [[Pink Floyd]],<ref name="Ashley Zlatopolsky" /><ref name=":0" /> The White Stripes,<ref name="Ashley Zlatopolsky" /><ref name=":0" /> [[The Who]],<ref name=":0" /> [[Oasis]],<ref name=":0" /> [[Роберт Плант]],<ref name=":0" /> Джоан Джэт,<ref name=":0" /><ref name="mtv influences" /> [[Nirvana]],<ref name=":0" /><ref name="mtv influences" /> і Ніл Янг.<ref name=":0" /> == Удзельнікі == <gallery perrow="5" widths="180" heights="180" caption="Канцэрт The Pretty Reckless на фестывалі Rock im Park у 2014 годзе"> Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8966.jpg|alt=Taylor Momsen| Тэйлар Момсен Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8887.jpg|alt=Ben Phillips| Бэн Філіпс Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8868.jpg|alt=Mark Damon| Марк Дэйман Файл:The_Pretty_Reckless-Rock_im_Park_2014_by_2eight_3SC8755.jpg|alt=Jamie Perkins| Джэймі Перкінс </gallery>'''Дзеючыя''' * [[Тэйлар Момсен]] — вакал, рытм-гітара (2009–цяпер) * Бэн Філіпс — сола-гітара, бэк-вакал (2010–цяпер) * Марк Дэйман — бас-гітара (2010–цяпер) * Джэймі Перкінс — ударныя (2010–цяпер) == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Light Me Up'' (2010) * ''Going to Hell'' (2014) * ''Who You Selling For'' (2016) * ''Death by Rock and Roll'' (2021) * ''Dear God'' (2026) == Узнагароды і намінацыі == {| class="wikitable" |- " ! Год ! Цырымонія ! Намінацыя ! Намінант ! Вынік ! Крыніца |- |rowspan=2| 2010 | rowspan=2| [[Virgin Media]] Music Award | Best Group |rowspan=2 {{Н/д}} | {{Намінацыя}} |align="center"rowspan=2| <ref name="prnewswire">{{cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/the-pretty-reckless-hit-the-road-with-evanescence-for-fall-north-american-and-european-tour-dates-130964248.html|title=The Pretty Reckless Hit the Road With Evanescence for Fall North American and European Tour Dates|website=Interscope Records|date=October 3, 2011|access-date=February 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104215729/https://www.prnewswire.com/news-releases/the-pretty-reckless-hit-the-road-with-evanescence-for-fall-north-american-and-european-tour-dates-130964248.html|archive-date=January 4, 2012|url-status=live}}</ref> |- | Best Newcomer | {{Намінацыя}} |- | rowspan=3| 2014 | [[AIM Independent Music Awards|Independent Music Awards]] | Best 'Difficult' Second Album | ''[[Going to Hell]]'' | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite magazine|first=Lara|last=Baker|url=https://www.billboard.com/music/music-news/arctic-monkeys-domino-london-grammar-winners-aim-independent-music-awards-6236637/|title=Arctic Monkeys, Domino Records Take Home High Honors at AIM Independent Music Awards|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=September 2, 2014|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203015402/https://www.billboard.com/music/music-news/arctic-monkeys-domino-london-grammar-winners-aim-independent-music-awards-6236637/|archive-date=February 3, 2023|url-status=live}}</ref> |- | ''[[Kerrang]]'' Awards | Hottest Female | [[Тэйлар Момсен]] | {{Перамога}} | align="center"|<ref>{{cite news|first=Anthony|last=AnthonyBarnes|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kerrang-awards-2014-winners-list-full-9533994.html|title=Nominees Revealed for 2014 AIM Independent Music Awards|newspaper=[[The Independent]]|date=June 13, 2014|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730155512/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/kerrang-awards-2014-winners-list-full-9533994.html|archive-date=July 30, 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/newsbeat-27830717|title=Kerrang! awards winners list 2014|work=[[BBC]]|date=June 13, 2014|access-date=December 28, 2023|archive-date=December 29, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231229031128/https://www.bbc.com/news/newsbeat-27830717|url-status=live}}</ref> |- | [[RadioContraband]] Awards | New Artist of the Year | rowspan=4 {{Н/д}} | {{Перамога}} | align="center"|<ref>{{cite web|url=http://radiocontraband.com/?page_id=11853|title=2014 Rock Radio Award Votes|date=December 1, 2014|access-date=February 16, 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141203220236/http://radiocontraband.com/?page_id=11853|archivedate=December 3, 2014|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan=4| 2017 | rowspan=2| [[Alternative Press Music Awards|''Alternative Press'' Music Awards]] |Best Hard Rock Band |{{Перамога}} |align="center"rowspan=2|<ref name="AP Awards">{{cite magazine|first=Kristine|last=Cannon|url=http://www.altpress.com/features/entry/2017_apmas_winners_list|title=And the winners of the 2017 APMAs are... -|magazine=[[Alternative Press (magazine)|Alternative Press]]|date=July 17, 2017|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720221503/http://www.altpress.com/features/entry/2017_apmas_winners_list|archive-date=July 20, 2017|url-status=dead}}</ref> |- |Artist of the Year |{{Намінацыя}} |- | [[Loudwire Music Awards]] | Hard Rock Artist of the Year | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite web|first=Chad|last=Childers|url=https://loudwire.com/2017-loudwire-music-awards-nominees/|title=2017 Loudwire Music Awards Nominees Revealed|date=August 15, 2017|work=[[Loudwire]]|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203024253/https://loudwire.com/2017-loudwire-music-awards-nominees/|archive-date=February 3, 2023|url-status=live}}</ref> |- | [[iHeartRadio Music Awards]] | Rock Song of the Year | "Take Me Down" | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite magazine|first=Mariah|last=Haas|url=https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2017-nominees-bruno-mars-to-perform/|title=iHeartRadio Music Awards 2017: Find Out All of the Top Nominees (and the Show's First Performer)|magazine=[[People (magazine)|People]]|date=March 5, 2017|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306113425/https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2017-nominees-bruno-mars-to-perform/|archive-date=March 6, 2017|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan=3| 2021 | rowspan=2| [[2021 iHeartRadio Music Awards|iHeartRadio Music Awards]] | Rock Artist of the Year | {{Н/д}} | {{Перамога}} |align="center"rowspan=2|<ref name="iheart21">{{cite magazine|first=Katie|last=Atkinson|url=https://www.billboard.com/music/awards/2021-iheartradio-music-awards-winners-list-9579320/|title=Here Are All the 2021 iHeartRadio Music Awards Winners|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=May 27, 2021|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117103030/https://www.billboard.com/music/awards/2021-iheartradio-music-awards-winners-list-9579320/|archive-date=November 17, 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|first=Tomás|last=Mier|url=https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2021-winners-list/|title= See the Complete iHeartRadio Music Awards 2021 Winners List|magazine=[[People (magazine)|People]]|date=May 27, 2021|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702033446/https://people.com/music/iheartradio-music-awards-2021-winners-list/|archive-date=July 2, 2021|url-status=live}}</ref> |- | Rock Song of the Year | "Death by Rock And Roll" | {{Намінацыя}} |- | ''[[Teraz Rock]]'' Awards | Best Foreign Album of the Year | ''[[Death by Rock and Roll]]'' | {{Намінацыя}} | align="center"|<ref>{{cite web|url=https://www.terazmuzyka.pl/najlepsze-plyty-2021-roku-wedlug-teraz-rocka-zagranica/|title=Najlepsze płyty 2021 roku według "Teraz Rocka" [Zagranica]|work=[[Teraz Rock]]|date=December 24, 2021|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225122908/https://www.terazmuzyka.pl/najlepsze-plyty-2021-roku-wedlug-teraz-rocka-zagranica/|archive-date=December 25, 2021|url-status=live}}</ref> |- | rowspan=2| 2022 | rowspan=2| [[iHeartRadio Music Awards]] | Rock Artist of the Year | {{Н/д}} | {{Намінацыя}} |align="center"rowspan=2|<ref name="iheart22">{{cite web|first=Taylor|last=Fields|url=https://news.iheart.com/featured/iheartradio-music-awards/content/2022-01-26-2022-iheartradio-music-awards-see-the-full-list-of-nominees/|title=2022 iHeartRadio Music Awards: See The Full List of Nominees|work=[[iHeartRadio]]|date=January 27, 2022|access-date=December 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20220307094540/https://news.iheart.com/featured/iheartradio-music-awards/content/2022-01-26-2022-iheartradio-music-awards-see-the-full-list-of-nominees/|archive-date=March 7, 2022|url-status=live}}</ref> |- | Rock Song of the Year | "And So It Went" | {{Намінацыя}} |- {{End box}} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{Афіцыйны сайт|схаваць=а|link_text=Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Interscope Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Century Media Records]] [[Катэгорыя:Хард-рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Пост-гранж-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Fearless Records]] [[Катэгорыя:Квартэты]] 5srhvolqczi9nnwa58sotrwkyrc9ro6 Падшыпнікавы праезд (Мінск) 0 810246 5161267 5160370 2026-07-05T14:37:25Z Андрэй 2403 Б 152769 5161267 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Падшыпнікавы праезд |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 70, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|Партызанская]] |індэкс = 220026<ref>[https://myindex.by/myindex.php?obl=5&reg=68&city=7701&typestreet=21&street=9014 Минская область - Минский район - Минск - Проезд Подшипниковый - Почтовый индекс]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 0,116 км з поўдня на поўнач і 0,147 км з захада на ўсход<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/padsypnikavy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325720/?ll=27.627785%2C53.864966&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Падшыпнікавы праезд''' — [[праезд]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Можа быць названы ў гонар [[Мінскі падшыпнікавы завод|аднаго з суседніх заводаў]]. Уяўляе сабой [[трохвугольнік]] вакол адзінага дома (№ 9) на гэтым праездзе унутры сектара ў межах вуліц [[Вуліца Грэкава (Мінск)|Грэкава]], [[Вуліца Васняцова (Мінск)|Васняцова]], [[Вуліца Куляшова (Мінск)|Куляшова]] і [[Вуліца Сурыкава (Мінск)|Сурыкава]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325720/?ll=27.627785%2C53.864966&z=18 Картам Яндэкс]</ref>. Мае скрыжаванні з [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|1-м]] і [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|3-м Дзіцячым завулкам]]<ref name="geodzen"/>. == Цікавыя факты == * Тровугольная форма праезду робіць яго ўнікальным дарожным элементам горада. * Адзіны дом праезду, д. 9 быў узведзены ў 1970 г. архітэктарам А.С. Раманоўскай як будынак пад яслі-сад № 290, з 2000-х гг. будынак перапланаваны ў офісны<ref> Паводле [https://photobuildings.com/list.php?uid=48829 дадзеных архітэктурнай базы Рhotobuildings]</ref>, цяпер там знаходзіцца ветэрынарная клініка "Доктар Вет<ref>[https://veterinar.by/veterinarnye-kliniki/doktor-vet-na-podshipnikovom Ветеринарная клиника Доктор Вет на Подшипниковом в Минске]</ref>". * [[Севярын Аляксандравіч Квяткоўскі|Севярын Квяткоўскі]] у сваім творы "Каларадская пушча" мае адсылкі да Падшыпнікавага праезду: "<blockquote>Дзяржы. Ідзі на дасмотр. Стой! Які-які адрас? Падшыпнікавы праезд? Там ужо ніхто не жыве, заліла яго даўно. Ідзі, знойдзеш Марыну Іванаўну на свадзьбе. У нас іх альбо ў «Турысьце» гуляюць, альбо ў «ДК МАЗ»... Мікалаіч, дзяржы, хай правераць, што за Марына Іванаўна Петрушкевіч з былога Падшыпнікавага праезда 3</blockquote><ref>[https://www.rulit.me/books/kalaradskaya-pushcha-read-598644-1.html СЕВЯРЫН КВЯТКОЎСКІ. КАЛАРАДСКАЯ ПУШЧА, ЧАСТКА І. Порт «Чыжоўка», раздзел 1]</ref>". == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/802 Падшыпнікавы праезд на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/padsypnikavy Падшыпнікавы праезд ў базе Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=48829 Падшыпнікавы праезд ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://ulitsy-belarusi.openalfa.com/%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86%D1%8B/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D1%88%D0%B8%D0%BF%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B5%D0%B7%D0%B4-%D0%97%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD Падшыпнікавы праезд на Оpenalfa.com] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 5vbvk673xhw0di1nyqqyzegbidr8ifm Аўгуст Фрыдрых Пот 0 810254 5161524 5160481 2026-07-06T11:52:19Z Цімур 27525 5161524 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''А́ўгуст Фры́дрых Пот''' ({{lang-de|August Friedrich Pott}}; [[14 лістапада]] [[1802]], [[Нетэльрэдэ]], [[Ніжняя Саксонія]] — [[5 ліпеня]] [[1887]], [[Гале (Саксонія-Ангальт)|Гале]], [[Прусія]]) — нямецкі мовазнавец. Доктар філасофскіх навук (1827)<ref>Потт Август Фридрих // Большая советская энциклопедия. — М., 1955. — Т. 34. — C. 298</ref>, замежны [[член-карэспандэнт]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1855)<ref>Потт Август Фридрих // Большой энциклопедический словарь. — СПб., 1993. — С. 1050</ref>. == Біяграфія == У 1821—1825 гадах вучыўся ў [[Гётынгенскі ўніверсітэт|Гётынгенскім універсітэце]], з 1838 — прафесар [[агульнае мовазнаўства|агульнага мовазнаўства]] ў Гале<ref>Потт Август Фридрих // Большая советская энциклопедия. — М., 1955. — Т. 34. — C. 298</ref>. == Навуковая дзейнасць == Адзін з заснавальнікаў сучаснага [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскага]] і агульнага мовазнаўства; устанавіў шэраг строгіх гукавых адпаведнасцей паміж індаеўрапейскімі мовамі. Займаўся таксама пытаннямі агульнага мовазнаўства, [[анамастыка]]й, даследаваннем [[цыганская мова|цыганскай]] і іншых моў, індаеўрапейскай міфалогіі і культуры<ref>Потт Август Фридрих // Большая советская энциклопедия. — М., 1955. — Т. 34. — C. 298</ref>. == Выбраныя працы == * 1833—1836 — «Этымалагічныя даследаванні ў галіне індаеўрапейскіх моў» ({{lang-de|Etymologische Forschungen auf dem Gebiete der indo-germanischen Sprachen}}) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пот Аўгуст Фрыдрых}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]] 93jck1u0ewzxkxs5bw7s2pad0rcq5ho 5161525 5161524 2026-07-06T11:54:40Z Цімур 27525 5161525 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''А́ўгуст Фры́дрых Пот''' ({{lang-de|August Friedrich Pott}}; [[14 лістапада]] [[1802]], [[Нетэльрэдэ]], [[Ніжняя Саксонія]] — [[5 ліпеня]] [[1887]], [[Гале (Саксонія-Ангальт)|Гале]], [[Прусія]]) — нямецкі мовазнавец. Доктар філасофскіх навук (1827)<ref>Потт Август Фридрих // Большая советская энциклопедия. — М., 1955. — Т. 34. — C. 298</ref>, замежны [[член-карэспандэнт]] [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (1855)<ref>Потт Август Фридрих // Большой энциклопедический словарь. — СПб., 1993. — С. 1050</ref>. == Біяграфія == У 1821—1825 гадах вучыўся ў [[Гётынгенскі ўніверсітэт|Гётынгенскім універсітэце]], з 1838 — прафесар [[агульнае мовазнаўства|агульнага мовазнаўства]] ў Гале<ref>Потт Август Фридрих // Большая советская энциклопедия. — М., 1955. — Т. 34. — C. 298</ref>. == Навуковая дзейнасць == Адзін з заснавальнікаў сучаснага [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскага]] і агульнага мовазнаўства; устанавіў шэраг строгіх гукавых адпаведнасцей паміж індаеўрапейскімі мовамі. Займаўся таксама пытаннямі агульнага мовазнаўства, [[анамастыка]]й, даследаваннем [[цыганская мова|цыганскай]] і іншых моў, [[праіндаеўрапейская рэлігія|індаеўрапейскай міфалогіі]] і культуры<ref>Потт Август Фридрих // Большая советская энциклопедия. — М., 1955. — Т. 34. — C. 298</ref>. == Выбраныя працы == * 1833—1836 — «Этымалагічныя даследаванні ў галіне індаеўрапейскіх моў» ({{lang-de|Etymologische Forschungen auf dem Gebiete der indo-germanischen Sprachen}}) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пот Аўгуст Фрыдрых}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]] 9kwlxxxstzz0mpqm3ls5v5xxejb955r Дар'я Сяргееўна Вярэніч 0 810268 5161306 5161174 2026-07-05T17:31:00Z Siliyiw 169172 5161306 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вярэніч}}{{Спартсмен|імя=Дар'я Сяргееўна Вярэніч|арыгінал імя=|спецыялізацыя=[[мастацкая гімнастыка]]|грамадзянства={{сцягафікацыя|Беларусь}}}} '''Дар'я Сяргееўна Вярэніч''' ({{Lang-ru|Дарья Сергеевна Веренич}}; нар. [[18 верасня]] [[2006]], [[Гомель]], [[Беларусь]]) — [[Беларусы|беларуская]] [[Мастацкая гімнастыка|гімнастка]]. Спартсмен–інструктар Рэспубліканскага цэнтра алімпійскай падрыхтоўкі па гімнастыцы мастацкай, член нацыянальнай зборнай Рэспублікі Беларусь. == Біяграфія == Нарадзілася 18 верасня 2006 года ў горадзе [[Гомель]] ([[Беларусь]])<ref name=":0">{{Cite web|url=https://people.onliner.by/2025/09/17/gimnastka-darya-verenich|title=«Хочу выступить под Rammstein!» Знакомьтесь: наша восходящая звезда гимнастики|website=onliner.by}}</ref>. Студэнтка [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта фізічнай культуры]]. У 8 гадоў пачала займацца мастацкай гімнастыкай. Трэніравалася пад кіраўніцтвам трэнера Вікторыі Віктараўны Унучкінай у [[Гомель|Гомелі]]. У 2020 годзе пераехала ў [[Мінск]], каб трэніравацца ў Рэспубліканскай дзяржаўнай школе алімпійскага рэзерву пад кіраўніцтвам трэнераў Ірыны Юр'еўны Ляпарскай і Юліі Алегаўны Бічун-Камаровай. Праз год стала чэмпіёнкай краіны па мнагабор'і сярод юніёраў<ref name=":0" />. У 2024 годзе Дар'я заваявала залатыя медалі ў практыкаваннях з мячом, булавамі і стужкай на Кубку Басфора ў [[Стамбул|Стамбуле]] ([[Турцыя]]). Пазней, у чэрвені, яна заваявала бронзавы медаль у камандных спаборніцтвах на Гульнях БРІКС 2024 у [[Казань|Казані]] ([[Расія]]). З'яўляецца сярэбраным прызёрам Кубка Беларусі і чэмпіёнкай краіны сярод юніёраў (2021). Удзельніца міжнародных спаборніцтваў. У 2025 годзе Дар'я дэбютавала на Кубку свету ў [[Ташкент|Ташкенце]] ([[Узбекістан]]). У 2025 годзе дэбютавала ў чэмпіянаце [[Італія|Італіі]] і разам з камандай на адным з этапаў заняла другое месца. У 2026 годзе заваявала залаты медаль у мнагабор'і на турніры Gymnastik International у Фельбах-Шмідэн ([[Германія]]). Яна ўдзельнічала ў Кубку свету ў [[Сафія|Сафіі]] ([[Балгарыя]]). З 10 па 12 красавіка ўдзельнічала ў Кубку свету ў [[Ташкент|Ташкенце]]. У маі выступіла на Кубку Еўропы ў [[Баку]] і заваявала сярэбраны медаль у практыкаваннях з булавамі і бронзавы — у практыкаваннях з абручом<ref>{{Cite web|url=https://times.by/news/belorusskaya-gimnastka-vyigrala-bronzu-na-kubke-evropy|title=Белорусская гимнастка выиграла бронзу на Кубке Европы|website=times.by}}</ref>. 5 ліпеня 2026 года — Дар'я Вярэніч і [[Аліна Аляксандраўна Гарнасько|Аліна Гарнасько]] сталі прызёрамі клубнага чэмпіянату Іспаніі па мастацкай гімнастыцы<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/sport/view/gimnastki-gornosko-i-verenich-stali-prizerami-klubnogo-chempionata-ispanii-789758-2026/|title=Гимнастки Горносько и Веренич стали призерами клубного чемпионата Испании|website=[[БелТА]]}}</ref>. == Спартыўная кар'ера == * Сярэбраны прызёр міжнароднага турніру на прызы алімпійскай чэмпіёнкі [[Марына Вікенцьеўна Лобач|Марыны Лобач]] (2020) у камандным заліку<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://skygrace.ru/tag/verenich-darya|title=Дарья Веренич}}</ref>. * Чэмпіёнка Беларусі (2021) сярод юніёрак у мнагабор'і, у практыкаванні са стужкай. * Бронзавы прызёр адкрытага Кубка Беларусі (2023). * Бронзавы прызёр Гульняў БРІКС (2024) у камандным заліку. * Сярэбраны прызёр «Гран-пры» «Нябесная грацыя» — 2024. * Сярэбраны прызёр Кубка Беларусі (2024). * Прызёр фінальнага этапу Кубка наймацнейшых спартсменаў па мастацкай гімнастыцы ў [[Масква|Маскве]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/sport/view/gimnastka-verenich-zavoevala-bronzu-finala-kubka-silnejshih-v-mnogoborje-744113-2025/|title=Гимнастка Веренич завоевала бронзу финала Кубка сильнейших в многоборье|website=[[БелТА]]}}</ref>. == Дасягненьне == * Ганаровае званне «Чалавек года» ў намінацыі «Адкрыццё» ([[2026]], [[Гомель]])<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news320320.html|title=В День Независимости в Гомеле чествовали жителей региона, удостоенных почетного звания «Человек года»|website=[[Гомельская праўда]]}}</ref>. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://t.me/s/DaryaVerenichOfficialGroup Официальный Телеграм-канал Дарьи Веренич]. * [https://newsgomel.by/archive_news/sport/gomelchanka-v-chisle-zvyezd-belorusskoy-khudozhestvennoy-gimnastiki_220156.html Гомельчанка — в числе звёзд белорусской художественной гимнастики]. ''Гомельские ведомости''. [[Катэгорыя:Гімнасткі (мастацкая гімнастыка) Беларусі]] * [https://www.sportedu.by/studentka-bgufk-darya-verenich-zavoevala-medali-na-kubke-evropy-po-hudozhestvennoj-gimnastike/ Студентка БГУФК Дарья Веренич завоевала медали на Кубке Европы по художественной гимнастике]. * [https://minsknews.by/belorusskaya-gimnastka-darya-verenich-zavoevala-chetyre-zolota-na-turnire-v-baku/ Белорусская гимнастка Дарья Веренич завоевала четыре золота на турнире в Баку]. * [https://belta.by/sport/view/gimnastka-verenich-zavoevala-bronzu-finala-kubka-silnejshih-v-mnogoborje-744113-2025/ Гимнастка Веренич завоевала бронзу финала Кубка сильнейших в многоборье]. ''[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]''. 29u7zzmy4ycjgf01y5096o97xzi33vu Кубак Амерыкі па футболе 2015 0 810327 5161278 5160970 2026-07-05T15:36:27Z StachLysy 62453 5161278 wikitext text/x-wiki {{Спаборніцтва футбольных зборных |месца = {{Сцягафікацыя|Чылі}} |лога = 2015 Copa América Chile.svg |час = [[11 чэрвеня]] — [[4 ліпеня]] [[2015]] |чэмпіён = {{Футбол|Чылі}} |2 месца = {{Футбол|Аргенціна}} |3 месца = {{Футбол|Перу}} |4 месца = {{Футбол|Парагвай}} |гульняў = 26 |гледачоў = |папярэдні чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|2011]] |наступны чэмпіянат = [[Кубак Амерыкі па футболе 2016|2016]] }} '''Кубак Амерыкі па футболе 2015''' — 44 [[Кубак Амерыкі па футболе]], які праходзіў з [[11 чэрвеня]] па [[4 ліпеня]] ў [[Чылі]]. Першапачаткова планавалася, што турнір правядзецца ў [[Бразілія|Бразіліі]], але потым [[Чылі]] і [[Бразілія]] памяняліся месцамі ў турнірах 2015 і [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] гадоў<ref>{{cite web |url=http://oglobo.globo.com/esportes/mat/2009/11/02/chile-aguarda-confirmacao-sobre-copa-america-2015-914571621.asp |title=Chile aguarda confirmação sobre a Copa América-2015 |date=2009-11-02 |publisher=O Globo |access-date=2011-07-28 |lang=pt |archive-url=https://www.webcitation.org/69ugvAsjm?url=http://oglobo.globo.com/esportes/chile-aguarda-confirmacao-sobre-copa-america-2015-3168215 |archive-date=2012-08-14 |url-status=live }}</ref>. == Турнір == === Групавы этап === ==== Група A ==== {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Чылі}}|2|1|0|10|3|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Балівія}}|1|1|1|3|7|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Эквадор}}|1|0|2|4|6|цвет=pink}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Мексіка}}|0|2|1|4|5|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} ==== Група B ==== {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Аргенціна}}|2|1|0|4|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Парагвай}}|1|2|0|4|3|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Уругвай}}|1|1|1|2|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Ямайка}}|0|0|3|0|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} ==== Група C ==== {{ФутболТабліца}} {{ФТ-каманда|1|{{футбол|Бразілія}}|2|0|1|4|3|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|2|{{футбол|Перу}}|1|1|1|2|2|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|3|{{футбол|Калумбія}}|1|1|1|1|1|цвет=lightgreen}} {{ФТ-каманда|4|{{футбол|Венесуэла}}|1|0|2|2|3|цвет=pink}} {{ФутболТабліцаКанец}} == Плэй-оф == === Сетка === {{Турнір8 <!-- 1/4 фіналу --> |[[24 чэрвеня]] — [[Сант'яга]] ([[Нацыянальны стадыён (Сант'яга)|Нацыянальны]])|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''1'''|{{футбол|Уругвай}}|0 |[[25 чэрвеня]] — [[Тэмука]]|{{футбол|Балівія}}|1|'''{{футбол|Перу}}'''|'''3''' |[[26 чэрвеня]] — [[Вінья-дэль-Мар]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''0 (5)'''|{{футбол|Калумбія}}|0 (4) |[[27 чэрвеня]] — [[Кансепсьён]]|{{футбол|Бразілія}}|1 (3)|'''{{футбол|Парагвай}}'''|'''1 (4)''' <!-- паўфіналы --> |[[29 чэрвеня]] — [[Сант'яга]] ([[Нацыянальны стадыён (Сант'яга)|Нацыянальны]])|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''2'''|{{футбол|Перу}}|1 |[[30 чэрвеня]] — [[Кансепсьён]]|'''{{футбол|Аргенціна}}'''|'''6'''|{{футбол|Парагвай}}|1 <!-- фінал --> |[[4 ліпеня]] — [[Сант'яга]] ([[Нацыянальны стадыён (Сант'яга)|Нацыянальны]])|'''{{футбол|Чылі}}'''|'''0 (4)'''|{{футбол|Аргенціна}}|0 (1) <!-- матч за 3-е месца --> |[[3 ліпеня]] — [[Кансепсьён]]|'''{{футбол|Перу}}'''|'''2'''|{{футбол|Парагвай}}|0 }} {{Зноскі}} {{Кубак Амерыкі па футболе}} [[Катэгорыя:Кубак Амерыкі па футболе]] [[Катэгорыя:2015 год у футболе]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2015 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2015 года]] 7b9gc7hus9pbbeosrwz9waky3f4mhmo Лінія Кармана 0 810351 5161281 5161212 2026-07-05T15:48:58Z JerzyKundrat 174 5161281 wikitext text/x-wiki '''Лінія Кармана''' — гэта ўмоўная мяжа паміж [[Атмасфера Зямлі|атмасферай Зямлі]] і [[Касмічная прастора|касмічнай прасторай]]. Міжнародная авіяцыйная федэрацыя (FAI) зафіксавала яе на вышыні 100 кіламетраў над узроўнем мора. Гэты пункт прызнаны афіцыйным пачаткам космасу для большасці краін свету. Галоўная асаблівасць гэтай вышыні — экстрэмальна рэдкае паветра. Тут шчыльнасць атмасферы становіцца настолькі нізкай, што звычайны самалёт больш не можа ляцець за кошт арыентацыі крылаў (аэрадынамічнай пад'ёмнай сілы). Каб утрымацца на гэтай вышыні, апарат мусіць развіць першую касмічную хуткасць і ляцець як касмічны спадарожнік. Лінія названа ў гонар амерыканскага інжынера венгерскага паходжання Тэадора фон Кармана. Менавіта ён у сярэдзіне XX стагоддзя першым вылічыў, што на вышыні каля 84 км авіяцыя страчвае сэнс і пачынаецца касманаўтыка. Пазней міжнародныя арганізацыі круглілі гэтую лічбу да 100 км для прастаты і зручнасці. Гэтая мяжа падзяляе паветраную прастору і космас, што вельмі важна для міжнароднага права. Нацыянальны суверэнітэт краін распаўсюджваецца толькі на паветраную прастору ніжэй за лінію Кармана. Космас, які знаходзіцца вышэй за яе, лічыцца адкрытым і бясплатным для даследаванняў усімі дзяржавамі. Адзінага сусветнага стандарту няма, таму [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] і [[НАСА|NASA]] выкарыстоўваюць сваю мяжу каля 80 кіламетраў. У [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]] лічыцца, што менавіта там заканчваецца ўплыў атмасферы. З гэтай прычыны кожны пілот або пасажыр, які падняўся вышэй за 80 км, афіцыйна атрымлівае званне астранаўта. {{НК}} {{Атмасфера Зямлі}} [[Катэгорыя:Атмасфера Зямлі]] pyxaxuk6omyi9x658yybbdq957n94ml Нясвіжская партрэтная галерэя 0 810352 5161220 2026-07-05T12:13:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Нясві́жская партрэ́тная галерэ́я''' — адзін з найбуйнейшых збораў жывапісу ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], які належаў княжацкаму роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] і размяшчаўся ў [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]]. На сённяшні дзень галерэя як адзі...» 5161220 wikitext text/x-wiki '''Нясві́жская партрэ́тная галерэ́я''' — адзін з найбуйнейшых збораў жывапісу ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], які належаў княжацкаму роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] і размяшчаўся ў [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]]. На сённяшні дзень галерэя як адзіная гістарычная і мастацкая з'ява не існуе, а яе захаваныя фрагменты раскіданы па розных музейных установах свету{{sfn|Сініла|2020|с=7—8}}. == Гісторыя фарміравання і склад збору == Князі Радзівілы валодалі адным з самых вялікіх збораў карцін, асноўная частка якога гістарычна знаходзілася ў Нясвіжскім замку. У гады свайго найвышэйшага росквіту гэтая мастацкая калекцыя налічвала да тысячы твораў жывапісу. Найперш экспазіцыю складалі партрэты саміх прадстаўнікоў роду Радзівілаў і асоб, паяднаных з імі роднаснымі сувязямі. Разам з тым, у галерэі шырока прысутнічалі выявы манархаў, іх жонак, выдатных рэлігійных і дзяржаўных дзеячоў{{sfn|Сініла|2020|с=7—8}}. Збор меў выразную структуру, і гаспадарамі ствараліся асобныя тэматычныя комплексы для афармлення цэлых залаў замка. Напрыклад, існавалі спецыяльныя калекцыі з выявамі князёў [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]] або парадныя партрэты [[гетман]]аў. Акрамя партрэтнага жывапісу, у замку знаходзілася велізарнае мноства карцін гістарычнага жанру. Нягледзячы на перыядычныя рабаванні і часы запусцення, галерэя клапатліва аднаўлялася ўладальнікамі і пастаянна дапаўнялася новымі мастацкімі выявамі{{sfn|Сініла|2020|с=7}}. Сярод аўтараў, чые творы ўпрыгожвалі сцены палаца, гісторыкамі мастацтва ідэнтыфікаваны як невядомыя прыдворныя майстры, так і знакамітыя еўрапейскія жывапісцы. На аснове архіўных даследаванняў даказана прысутнасць у Нясвіжы работ ці копій з твораў такіх мастакоў, як [[Даніэль Шульц]], [[Луі дэ Сільвестр|Луі дэ Сільвестр Малодшы]], [[Сільвестр Аўгусцін Мірыс]], [[Ян Крыштаф Дамель]], [[Франц Кругер]] і [[Ханс Макарт]]{{sfn|Сініла|2020|с=15—33}}. == Размяшчэнне ў інтэр'ерах замка == Размяшчэнне жывапісных твораў у інтэр'ерах палаца не было статычным, уладальнікі часта перавешвалі карціны з аднаго пакоя ў іншы. Тым не менш, дзякуючы захаваным архіўным фотаздымкам і інвентарам, ўдалося рэканструяваць прыблізны выгляд асобных памяшканняў. У Вялікай сталовай зале, якая раней называлася Гетманскай, і ў паўднёвай галерэі знаходзілася шмат партрэтаў, пераважна з вядомай серыі ў лаўровым вянку, а таксама выявы ў поўны рост. Замкавая бібліятэка раней выконвала ролю залы князёў Вішнявецкіх, дзе таксама размяшчаліся партрэты ў лаўровым вянку. Багатыя мастацкія зборы ўпрыгожвалі Салон княгіні, Спальню, Рыцарскую залу і Пакой з більярдным сталом. У Паляўнічай зале карцін практычна не было, паколькі яе сцены займалі шматлікія трафеі, здабытыя падчас паляванняў{{sfn|Сініла|2020|с=24—51}}. == Лёс галерэі ў XX стагоддзі == Трагічны лёс напаткаў Нясвіжскую партрэтную галерэю ў сярэдзіне XX стагоддзя. У 1939 годзе, пасля нацыяналізацыі замка савецкімі ўладамі, усе карціны, якія там знаходзіліся, былі перавезены ў [[Мінск]]. З гэтага моманту ўнікальны збор як цэласная гістарычная з'ява перастаў існаваць. У перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1944 годзе большасць нясвіжскіх твораў была вывезена нацысцкімі акупантамі ў [[Нацысцкая Германія|Германію]]. Магчыма, нейкая частка палотнаў магла быць знішчана або разрабавана мясцовымі жыхарамі непасрэдна ў Мінску{{sfn|Сініла|2020|с=8}}. Пасля заканчэння вайны пачаўся працэс частковай [[Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі|рэстытуцыі]]. У 1947 годзе карціны былі вернуты ў Мінск з [[Берлін]]а. Аднак ужо ў 1950 годзе савецкае кіраўніцтва [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] перадала вялікую колькасць твораў (у тым ліку 89 арыгінальных партрэтаў) у [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчу]]. Акрамя таго, некалькі вывезеных нацыстамі нясвіжскіх партрэтаў трапілі ў Польшчу непасрэдна з [[Мюнхен]]скага зборнага пункта. Сёння гэтыя палотны захоўваюцца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі ў Варшаве]], [[Інстытут мастацтва Польскай акадэміі навук|Інстытуце мастацтва Польскай акадэміі навук]], замку-музеі ў [[Ланьцут|Ланцуце]] і іншых польскіх зборах. Некаторыя палотны з перадваеннага збору знаходзяцца ў музеях [[Літва|Літвы]] і [[Расія|Расіі]]. Вялікая колькасць жывапісных твораў дагэтуль лічыцца зніклай, і іх месцазнаходжанне невядомае{{sfn|Сініла|2020|с=8—23}}. Частка выратаванай калекцыі Радзівілаў засталася ў Беларусі і цяпер захоўваецца ў фондах [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]]. Пры гэтым у самім [[Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж»|Нацыянальным гісторыка-культурным музеі-запаведніку «Нясвіж»]] на сённяшні дзень не засталося ніводнай арыгінальнай карціны з былой гістарычнай галерэі{{sfn|Сініла|2020|с=7—8}}. == Даследаванні і іканаграфія == Вялікую ролю ў вывучэнні страчанай галерэі адыгрываюць гістарычныя інвентары замка і архіўныя фотаздымкі, зробленыя ў апошняй чвэрці XIX стагоддзя і ў 1920-я гады. Гэтыя матэрыялы дазваляюць даследчыкам ідэнтыфікаваць асобныя творы і іх размяшчэнне ў інтэр'ерах палаца. Значную колькасць фотаздымкаў з жывапіснымі творамі са збораў князёў Радзівілаў апублікаваў у 1937 годзе выдатны даследчык [[Баляслаў Таўрагінскі]]. Дзякуючы сучасным даследаванням, такім як працы мастацтвазнаўца [[Анатоль Сініла|А.&nbsp;Сінілы]], удалося суаднесці старыя фатаграфіі з захаванымі інвентарамі і вызначыць аўтарства і прыналежнасць многіх зніклых палотнаў{{sfn|Сініла|2020|с=8—9}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Анатоль Сініла|Сініла А.]] |загаловак=Жывапісныя творы з Нясвіжскай галерэі на архіўных фотаздымках |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=7—60 |ref=Сініла}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Нясвіжскі замак]] [[Катэгорыя:Карцінныя галерэі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў Беларусі]] ml8wf50x8sj3dagp3x2b1h05rqb5ts4 Іван Сяргеевіч Мігулін 0 810353 5161230 2026-07-05T12:54:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Навуковец | Імя = Іван Сяргеевіч Мігулін | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|||1902}} | Месца нараджэння = [[Клімавічы]], [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкі павет]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|||1994}} | Ме...» 5161230 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Іван Сяргеевіч Мігулін | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|||1902}} | Месца нараджэння = [[Клімавічы]], [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкі павет]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|||1994}} | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Род дзейнасці = [[гісторык]], [[музеязнавец]] | Месца працы = [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]] | Навуковая ступень = | Навуковае званне = | Альма-матэр = [[Камуністычная вышэйшая навучальная ўстанова|Магілёўскі камвуз]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} '''Іва́н Сярге́евіч Мігу́лін''' ({{ДН|||1902}}, [[Клімавічы]] — {{ДС|||1994}}) — беларускі [[Гісторыя|гісторык]], [[музеязнаўства|музеязнавец]]. Дырэктар [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1902 годзе ў горадзе [[Клімавічы]]. У 1925 годзе падчас службы ў шэрагах [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] пазбавіўся правай рукі{{sfn|Савосина|2011|с=61}}. У 1935 годзе скончыў [[Магілёўскі камвуз]] (камуністычную вышэйшую навучальную ўстанову)<ref name="nlb">{{cite web |url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_200&a001=BY-SEK-219904&strq=l_siz=20 |title=Мігулін, Іван Сяргеевіч (музеязнавец ; 1902—1994) |publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі |accessdate=5 ліпеня 2026 |lang=be}}</ref>. З 1931 па 1941 год працаваў дырэктарам [[Магілёўскі дзяржаўны гістарычны музей|Магілёўскага дзяржаўнага гістарычнага музея]]. На гэтай пасадзе прыклаў значныя намаганні для захавання помнікаў гісторыі. Калі ў 1925 годзе [[Іосіфаўскі сабор (Магілёў)|Іосіфаўскі сабор]] у Магілёве ператварылі ў [[збожжасховішча]], І.&nbsp;С.&nbsp;Мігулін дамогся таго, каб з 1934 па 1938 год храм дзейнічаў як філіял гістарычнага музея. Супрацоўнікі стварылі ў будынку сабора [[Музей гісторыі рэлігіі і атэізму (Магілёў)|музей гісторыі рэлігіі і атэізму]], дзе нават быў усталяваны [[Маятнік Фуко|маятнік Фуко]]. У перадваенныя гады, калі [[Перанос сталіцы Беларусі ў Магілёў|Магілёў планавалі зрабіць сталіцай БССР]], сабор вырашылі ўзарваць. І.&nbsp;С.&nbsp;Мігулін усяляк перашкаджаў гэтаму працэсу, затрымліваючы вываз экспанатаў і накіроўваючы звароты ў [[Масква|Маскву]] асабіста [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаславу Молатаву]]. Папера з забаронай на знішчэнне гістарычнага храма прыйшла праз дзень пасля таго, як сабор ужо быў узарваны{{sfn|Ржеуцкая|2017|с=103}}. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941 годзе І.&nbsp;С.&nbsp;Мігулін уступіў у атрад [[Народнае апалчэнне|народнага апалчэння]], аднак неўзабаве быў адкліканы з-за адсутнасці рукі. У ліпені 1941 года яго разам з сям'ёй эвакуіравалі ў [[Горкаўская вобласць|Горкаўскую вобласць]]. Пасля вызвалення [[Крычаў|Крычава]] ў 1943 годзе яго выклікалі з [[Паволжа]], і ён працаваў лектарам на вызваленай ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў тэрыторыі{{sfn|Савосина|2011|с=61}}. Пасля вызвалення [[Магілёў|Магілёва]] ў 1944 годзе вярнуўся ў горад. Менавіта ён даведаўся пра тое, што падчас акупацыі бясследна зніклі каштоўнасці з браніраванага пакоя-сейфа ў будынку абкама партыі, сярод якіх быў і [[крыж Ефрасінні Полацкай]]. У верасні 1947 года па памяці ён склаў падрабязны спіс зніклых каштоўнасцей, які ўключаў 369 прадметаў, запакаваных у чатыры скрыні{{sfn|Савосина|2011|с=61}}. У пасляваенны перыяд працаваў дырэктарам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея]]<ref name="plohotnyuk">{{cite web |url=https://stalinogorsk.ru/plokhotnjuk_kapitan_abramov |title=Капитан Абрамов: [о капитане Георгии Тимофеевиче Давыдове] |author=Плохотнюк Г. В. |website=Сталиногорск 1941 |date=8 мая 2020 |lang=ru |accessdate=5 ліпеня 2026}}</ref><ref name="nlb" />. Адразу пасля вызвалення горада ў 1944 годзе І.&nbsp;С.&nbsp;Мігулін пачаў актыўна займацца зборам калекцыі і гістарычных матэрыялаў, прысвечаных гераічнай [[Абарона Магілёва (1941)|абароне Магілёва]]. Ён вёў актыўную перапіску з былымі абаронцамі горада і збіраў іх успаміны. У прыватнасці, увесну 1950 года ён атрымаў першыя ўспаміны аб падзеях ліпеня 1941 года ад былога начальніка аператыўнага аддзялення штаба [[172-я стралковая дывізія|172-й стралковай дывізіі]] [[Васіль Аляксандравіч Кацюшын|В.&nbsp;А.&nbsp;Кацюшына]]<ref name="plohotnyuk" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Ржеуцкая Т. |загаловак=История Соборной площади |выданне=Россияне в истории Могилевского края: сборник материалов международной конференции, приуроченной к 750-летию Могилева |тып=зборнік |месца=Магілёў |выдавецтва=МДУХ |год=2017 |старонкі=99—105 |isbn=978-985-6985-94-5 |ref=Ржеуцкая}} * {{артыкул |аўтар=Савосина И. |загаловак=В Могилев пришла война (Из воспоминаний могилевчан) |выданне=Могилевский поисковый вестник |тып=часопіс |месца=Магілёў |год=2011 |выпуск=6 |старонкі=58—61 |ref=Савосина}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мігулін Іван Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клімавічах]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Музеязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дырэктары Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея]] a0gzi588p0bdr6p2plgowdy3828wyz7 5161231 5161230 2026-07-05T12:54:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161231 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Імя = Іван Сяргеевіч Мігулін | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|||1902}} | Месца нараджэння = [[Клімавічы]], [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкі павет]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|||1994}} | Месца смерці = | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Род дзейнасці = [[гісторык]], [[музеязнавец]] | Месца працы = [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]] | Навуковая ступень = | Навуковае званне = | Альма-матэр = [[Камуністычная вышэйшая навучальная ўстанова|Магілёўскі камвуз]] | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Мігулін}} '''Іва́н Сярге́евіч Мігу́лін''' ({{ДН|||1902}}, [[Клімавічы]] — {{ДС|||1994}}) — беларускі [[Гісторыя|гісторык]], [[музеязнаўства|музеязнавец]]. Дырэктар [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1902 годзе ў горадзе [[Клімавічы]]. У 1925 годзе падчас службы ў шэрагах [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] пазбавіўся правай рукі{{sfn|Савосина|2011|с=61}}. У 1935 годзе скончыў [[Магілёўскі камвуз]] (камуністычную вышэйшую навучальную ўстанову)<ref name="nlb">{{cite web |url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_200&a001=BY-SEK-219904&strq=l_siz=20 |title=Мігулін, Іван Сяргеевіч (музеязнавец ; 1902—1994) |publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі |accessdate=5 ліпеня 2026 |lang=be}}</ref>. З 1931 па 1941 год працаваў дырэктарам [[Магілёўскі дзяржаўны гістарычны музей|Магілёўскага дзяржаўнага гістарычнага музея]]. На гэтай пасадзе прыклаў значныя намаганні для захавання помнікаў гісторыі. Калі ў 1925 годзе [[Іосіфаўскі сабор (Магілёў)|Іосіфаўскі сабор]] у Магілёве ператварылі ў [[збожжасховішча]], І.&nbsp;С.&nbsp;Мігулін дамогся таго, каб з 1934 па 1938 год храм дзейнічаў як філіял гістарычнага музея. Супрацоўнікі стварылі ў будынку сабора [[Музей гісторыі рэлігіі і атэізму (Магілёў)|музей гісторыі рэлігіі і атэізму]], дзе нават быў усталяваны [[Маятнік Фуко|маятнік Фуко]]. У перадваенныя гады, калі [[Перанос сталіцы Беларусі ў Магілёў|Магілёў планавалі зрабіць сталіцай БССР]], сабор вырашылі ўзарваць. І.&nbsp;С.&nbsp;Мігулін усяляк перашкаджаў гэтаму працэсу, затрымліваючы вываз экспанатаў і накіроўваючы звароты ў [[Масква|Маскву]] асабіста [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаславу Молатаву]]. Папера з забаронай на знішчэнне гістарычнага храма прыйшла праз дзень пасля таго, як сабор ужо быў узарваны{{sfn|Ржеуцкая|2017|с=103}}. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941 годзе І.&nbsp;С.&nbsp;Мігулін уступіў у атрад [[Народнае апалчэнне|народнага апалчэння]], аднак неўзабаве быў адкліканы з-за адсутнасці рукі. У ліпені 1941 года яго разам з сям'ёй эвакуіравалі ў [[Горкаўская вобласць|Горкаўскую вобласць]]. Пасля вызвалення [[Крычаў|Крычава]] ў 1943 годзе яго выклікалі з [[Паволжа]], і ён працаваў лектарам на вызваленай ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў тэрыторыі{{sfn|Савосина|2011|с=61}}. Пасля вызвалення [[Магілёў|Магілёва]] ў 1944 годзе вярнуўся ў горад. Менавіта ён даведаўся пра тое, што падчас акупацыі бясследна зніклі каштоўнасці з браніраванага пакоя-сейфа ў будынку абкама партыі, сярод якіх быў і [[крыж Ефрасінні Полацкай]]. У верасні 1947 года па памяці ён склаў падрабязны спіс зніклых каштоўнасцей, які ўключаў 369 прадметаў, запакаваных у чатыры скрыні{{sfn|Савосина|2011|с=61}}. У пасляваенны перыяд працаваў дырэктарам [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей|Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея]]<ref name="plohotnyuk">{{cite web |url=https://stalinogorsk.ru/plokhotnjuk_kapitan_abramov |title=Капитан Абрамов: [о капитане Георгии Тимофеевиче Давыдове] |author=Плохотнюк Г. В. |website=Сталиногорск 1941 |date=8 мая 2020 |lang=ru |accessdate=5 ліпеня 2026}}</ref><ref name="nlb" />. Адразу пасля вызвалення горада ў 1944 годзе І.&nbsp;С.&nbsp;Мігулін пачаў актыўна займацца зборам калекцыі і гістарычных матэрыялаў, прысвечаных гераічнай [[Абарона Магілёва (1941)|абароне Магілёва]]. Ён вёў актыўную перапіску з былымі абаронцамі горада і збіраў іх успаміны. У прыватнасці, увесну 1950 года ён атрымаў першыя ўспаміны аб падзеях ліпеня 1941 года ад былога начальніка аператыўнага аддзялення штаба [[172-я стралковая дывізія|172-й стралковай дывізіі]] [[Васіль Аляксандравіч Кацюшын|В.&nbsp;А.&nbsp;Кацюшына]]<ref name="plohotnyuk" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Ржеуцкая Т. |загаловак=История Соборной площади |выданне=Россияне в истории Могилевского края: сборник материалов международной конференции, приуроченной к 750-летию Могилева |тып=зборнік |месца=Магілёў |выдавецтва=МДУХ |год=2017 |старонкі=99—105 |isbn=978-985-6985-94-5 |ref=Ржеуцкая}} * {{артыкул |аўтар=Савосина И. |загаловак=В Могилев пришла война (Из воспоминаний могилевчан) |выданне=Могилевский поисковый вестник |тып=часопіс |месца=Магілёў |год=2011 |выпуск=6 |старонкі=58—61 |ref=Савосина}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мігулін Іван Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Клімавічах]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Музеязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дырэктары Магілёўскага абласнога краязнаўчага музея]] njcoyk67rcw08w3xndb78ra5fix69zg І. С. Мігулін 0 810354 5161233 2026-07-05T13:00:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Сяргеевіч Мігулін]] 5161233 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Сяргеевіч Мігулін]] n4t04p60k9y8qsd2tzi3dnn9s2q12ji І. Мігулін 0 810355 5161234 2026-07-05T13:00:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Сяргеевіч Мігулін]] 5161234 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Сяргеевіч Мігулін]] n4t04p60k9y8qsd2tzi3dnn9s2q12ji Валерый Сямёнавіч Бяляўскі 0 810356 5161237 2026-07-05T13:04:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Бяляўскі}} {{Асоба | Імя = Валерый Сямёнавіч Бяляўскі | Арыгінал імя = {{lang-ru|Валерий Семенович Белявский}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|1|8|1926}} | Месца нараджэння = [[Керч]], [[Крымская АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]] | Дата смерці = {{ДС|5|11|1986}} | М...» 5161237 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бяляўскі}} {{Асоба | Імя = Валерый Сямёнавіч Бяляўскі | Арыгінал імя = {{lang-ru|Валерий Семенович Белявский}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|1|8|1926}} | Месца нараджэння = [[Керч]], [[Крымская АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]] | Дата смерці = {{ДС|5|11|1986}} | Месца смерці = [[Тосна]], [[Тосненскі раён]], [[Ленінградская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} | Род дзейнасці = арганізатар вытворчасці, інжынер | Месца працы = [[Магілёўхімвалакно|Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна]] | Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургскі горны ўніверсітэт|Ленінградскі горны інстытут]]<br>[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт харчовых і хімічных тэхналогій|Магілёўскі тэхналагічны інстытут]] | Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны}} {{!}}} }} '''Вале́рый Сямё́навіч Бяля́ўскі''' ({{lang-ru|Валерий Семенович Белявский}}; {{ДН|1|8|1926}}, [[Керч]] — {{ДС|5|11|1986}}, [[Тосна]]) — савецкі арганізатар вытворчасці. Першы дырэктар [[Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна|Магілёўскага камбіната сінтэтычнага валакна]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 жніўня 1926 года ў горадзе [[Керч]] [[Крымская вобласць|Крымскай вобласці]] ў сям’і служачага. У 1943 годзе, пасля заканчэння дзесяцігодкі, пайшоў на фронт. Удзельнічаў у вызваленні [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], баявы шлях скончыў у [[Германія|Германіі]]{{sfn|Синякина|2017|с=303}}. У пасляваенны час вучыўся ў [[Севераданецкі горны тэхнікум|Севераданецкім горным тэхнікуме]], пасля заканчэння якога быў накіраваны ў [[Ленінград]]. У 1954 годзе скончыў [[Ленінградскі горны інстытут]] па спецыяльнасці «горнаэлектрамеханік»{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. Атрымаў накіраванне на будаўніцтва [[Каспійскі камбінат|Каспійскага камбіната]] ў [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]]. Да 1964 года працаваў дырэктарам камбіната, які будаваўся ў [[Тува|Туве]]. У 1964 годзе быў запрошаны на пасаду дырэктара камбіната сінтэтычнага валакна, што планаваўся ў [[Краснаярск]]у, аднак пасля пераносу будаўнічай пляцоўкі ў [[Магілёў]] 26 чэрвеня 1965 года прызначаны першым дырэктарам [[Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна|Магілёўскага камбіната сінтэтычнага валакна]] (сучаснае ААТ «[[Магілёўхімвалакно]]»). На гэтай пасадзе ён прапрацаваў да 1974 года. Будучы будаўніком па спецыяльнасці, В.&nbsp;С.&nbsp;Бяляўскі выдатна разбіраўся ў тэхналогіі будаўніцтва і ў арганізацыйных пытаннях новага прадпрыемства. У 1973 годзе ў ліку першых выпускнікоў ён без адрыву ад вытворчасці скончыў [[Магілёўскі тэхналагічны інстытут]] па спецыяльнасці «інжынер-тэхнолаг хімічных валокнаў»{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. У 1974 годзе з’ехаў з Магілёва. Працаваў у [[Тула|Туле]] і [[Цвер|Калініне]]. У апошнія гады жыцця займаў пасаду намесніка дырэктара завода сінтэтычных мыйных сродкаў у горадзе [[Тосна]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. Памёр 5 лістапада 1986 года{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны]] (1945){{sfn|Синякина|2017|с=303}}. * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1971){{sfn|Синякина|2017|с=304}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Синякина О. |загаловак=Химический гигант на Днепре |выданне=Россияне в истории Могилевского края: сборник материалов международной конференции, приуроченной к 750-летию Могилева |тып=зборнік |месца=Магілёў |выдавецтва=МДУХ |год=2017 |старонкі=302—310 |isbn=978-985-6985-94-5 |ref=Синякина}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бяляўскі Валерый Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Керчы]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Тосне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага горнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУХТ]] ryocyl2e64wa5okw9d90lh28d70clxe 5161238 5161237 2026-07-05T13:05:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161238 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бяляўскі}} {{Навуковец | Імя = Валерый Сямёнавіч Бяляўскі | Арыгінал імя = {{lang-ru|Валерий Семенович Белявский}} | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|1|8|1926}} | Месца нараджэння = [[Керч]], [[Крымская АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]] | Дата смерці = {{ДС|5|11|1986}} | Месца смерці = [[Тосна]], [[Тосненскі раён]], [[Ленінградская вобласць]], [[РСФСР]], [[СССР]] | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}} | Род дзейнасці = арганізатар вытворчасці, інжынер | Месца працы = [[Магілёўхімвалакно|Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна]] | Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургскі горны ўніверсітэт|Ленінградскі горны інстытут]]<br>[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт харчовых і хімічных тэхналогій|Магілёўскі тэхналагічны інстытут]] | Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны}} {{!}}} }} '''Вале́рый Сямё́навіч Бяля́ўскі''' ({{lang-ru|Валерий Семенович Белявский}}; {{ДН|1|8|1926}}, [[Керч]] — {{ДС|5|11|1986}}, [[Тосна]]) — савецкі арганізатар вытворчасці. Першы дырэктар [[Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна|Магілёўскага камбіната сінтэтычнага валакна]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 жніўня 1926 года ў горадзе [[Керч]] [[Крымская вобласць|Крымскай вобласці]] ў сям’і служачага. У 1943 годзе, пасля заканчэння дзесяцігодкі, пайшоў на фронт. Удзельнічаў у вызваленні [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], баявы шлях скончыў у [[Германія|Германіі]]{{sfn|Синякина|2017|с=303}}. У пасляваенны час вучыўся ў [[Севераданецкі горны тэхнікум|Севераданецкім горным тэхнікуме]], пасля заканчэння якога быў накіраваны ў [[Ленінград]]. У 1954 годзе скончыў [[Ленінградскі горны інстытут]] па спецыяльнасці «горнаэлектрамеханік»{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. Атрымаў накіраванне на будаўніцтва [[Каспійскі камбінат|Каспійскага камбіната]] ў [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]]. Да 1964 года працаваў дырэктарам камбіната, які будаваўся ў [[Тува|Туве]]. У 1964 годзе быў запрошаны на пасаду дырэктара камбіната сінтэтычнага валакна, што планаваўся ў [[Краснаярск]]у, аднак пасля пераносу будаўнічай пляцоўкі ў [[Магілёў]] 26 чэрвеня 1965 года прызначаны першым дырэктарам [[Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна|Магілёўскага камбіната сінтэтычнага валакна]] (сучаснае ААТ «[[Магілёўхімвалакно]]»). На гэтай пасадзе ён прапрацаваў да 1974 года. Будучы будаўніком па спецыяльнасці, В.&nbsp;С.&nbsp;Бяляўскі выдатна разбіраўся ў тэхналогіі будаўніцтва і ў арганізацыйных пытаннях новага прадпрыемства. У 1973 годзе ў ліку першых выпускнікоў ён без адрыву ад вытворчасці скончыў [[Магілёўскі тэхналагічны інстытут]] па спецыяльнасці «інжынер-тэхнолаг хімічных валокнаў»{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. У 1974 годзе з’ехаў з Магілёва. Працаваў у [[Тула|Туле]] і [[Цвер|Калініне]]. У апошнія гады жыцця займаў пасаду намесніка дырэктара завода сінтэтычных мыйных сродкаў у горадзе [[Тосна]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. Памёр 5 лістапада 1986 года{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны]] (1945){{sfn|Синякина|2017|с=303}}. * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1971){{sfn|Синякина|2017|с=304}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Синякина О. |загаловак=Химический гигант на Днепре |выданне=Россияне в истории Могилевского края: сборник материалов международной конференции, приуроченной к 750-летию Могилева |тып=зборнік |месца=Магілёў |выдавецтва=МДУХ |год=2017 |старонкі=302—310 |isbn=978-985-6985-94-5 |ref=Синякина}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бяляўскі Валерый Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Керчы]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Тосне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага горнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУХТ]] 8uuquhw6fobm8f7r52gitlg29ocb6fc 5161239 5161238 2026-07-05T13:06:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161239 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бяляўскі}} {{асоба}} '''Вале́рый Сямё́навіч Бяля́ўскі''' ({{lang-ru|Валерий Семенович Белявский}}; {{ДН|1|8|1926}}, [[Керч]] — {{ДС|5|11|1986}}, [[Тосна]]) — савецкі арганізатар вытворчасці. Першы дырэктар [[Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна|Магілёўскага камбіната сінтэтычнага валакна]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 жніўня 1926 года ў горадзе [[Керч]] [[Крымская вобласць|Крымскай вобласці]] ў сям’і служачага. У 1943 годзе, пасля заканчэння дзесяцігодкі, пайшоў на фронт. Удзельнічаў у вызваленні [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], баявы шлях скончыў у [[Германія|Германіі]]{{sfn|Синякина|2017|с=303}}. У пасляваенны час вучыўся ў [[Севераданецкі горны тэхнікум|Севераданецкім горным тэхнікуме]], пасля заканчэння якога быў накіраваны ў [[Ленінград]]. У 1954 годзе скончыў [[Ленінградскі горны інстытут]] па спецыяльнасці «горнаэлектрамеханік»{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. Атрымаў накіраванне на будаўніцтва [[Каспійскі камбінат|Каспійскага камбіната]] ў [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]]. Да 1964 года працаваў дырэктарам камбіната, які будаваўся ў [[Тува|Туве]]. У 1964 годзе быў запрошаны на пасаду дырэктара камбіната сінтэтычнага валакна, што планаваўся ў [[Краснаярск]]у, аднак пасля пераносу будаўнічай пляцоўкі ў [[Магілёў]] 26 чэрвеня 1965 года прызначаны першым дырэктарам [[Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна|Магілёўскага камбіната сінтэтычнага валакна]] (сучаснае ААТ «[[Магілёўхімвалакно]]»). На гэтай пасадзе ён прапрацаваў да 1974 года. Будучы будаўніком па спецыяльнасці, В.&nbsp;С.&nbsp;Бяляўскі выдатна разбіраўся ў тэхналогіі будаўніцтва і ў арганізацыйных пытаннях новага прадпрыемства. У 1973 годзе ў ліку першых выпускнікоў ён без адрыву ад вытворчасці скончыў [[Магілёўскі тэхналагічны інстытут]] па спецыяльнасці «інжынер-тэхнолаг хімічных валокнаў»{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. У 1974 годзе з’ехаў з Магілёва. Працаваў у [[Тула|Туле]] і [[Цвер|Калініне]]. У апошнія гады жыцця займаў пасаду намесніка дырэктара завода сінтэтычных мыйных сродкаў у горадзе [[Тосна]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. Памёр 5 лістапада 1986 года{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны]] (1945){{sfn|Синякина|2017|с=303}}. * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1971){{sfn|Синякина|2017|с=304}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Синякина О. |загаловак=Химический гигант на Днепре |выданне=Россияне в истории Могилевского края: сборник материалов международной конференции, приуроченной к 750-летию Могилева |тып=зборнік |месца=Магілёў |выдавецтва=МДУХ |год=2017 |старонкі=302—310 |isbn=978-985-6985-94-5 |ref=Синякина}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бяляўскі Валерый Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Керчы]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Тосне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага горнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУХТ]] njseyb451iplf1ndm4yinn724zgb7wl 5161240 5161239 2026-07-05T13:07:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУХТ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161240 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бяляўскі}} {{асоба}} '''Вале́рый Сямё́навіч Бяля́ўскі''' ({{lang-ru|Валерий Семенович Белявский}}; {{ДН|1|8|1926}}, [[Керч]] — {{ДС|5|11|1986}}, [[Тосна]]) — савецкі арганізатар вытворчасці. Першы дырэктар [[Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна|Магілёўскага камбіната сінтэтычнага валакна]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 жніўня 1926 года ў горадзе [[Керч]] [[Крымская вобласць|Крымскай вобласці]] ў сям’і служачага. У 1943 годзе, пасля заканчэння дзесяцігодкі, пайшоў на фронт. Удзельнічаў у вызваленні [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], баявы шлях скончыў у [[Германія|Германіі]]{{sfn|Синякина|2017|с=303}}. У пасляваенны час вучыўся ў [[Севераданецкі горны тэхнікум|Севераданецкім горным тэхнікуме]], пасля заканчэння якога быў накіраваны ў [[Ленінград]]. У 1954 годзе скончыў [[Ленінградскі горны інстытут]] па спецыяльнасці «горнаэлектрамеханік»{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. Атрымаў накіраванне на будаўніцтва [[Каспійскі камбінат|Каспійскага камбіната]] ў [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]]. Да 1964 года працаваў дырэктарам камбіната, які будаваўся ў [[Тува|Туве]]. У 1964 годзе быў запрошаны на пасаду дырэктара камбіната сінтэтычнага валакна, што планаваўся ў [[Краснаярск]]у, аднак пасля пераносу будаўнічай пляцоўкі ў [[Магілёў]] 26 чэрвеня 1965 года прызначаны першым дырэктарам [[Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна|Магілёўскага камбіната сінтэтычнага валакна]] (сучаснае ААТ «[[Магілёўхімвалакно]]»). На гэтай пасадзе ён прапрацаваў да 1974 года. Будучы будаўніком па спецыяльнасці, В.&nbsp;С.&nbsp;Бяляўскі выдатна разбіраўся ў тэхналогіі будаўніцтва і ў арганізацыйных пытаннях новага прадпрыемства. У 1973 годзе ў ліку першых выпускнікоў ён без адрыву ад вытворчасці скончыў [[Магілёўскі тэхналагічны інстытут]] па спецыяльнасці «інжынер-тэхнолаг хімічных валокнаў»{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. У 1974 годзе з’ехаў з Магілёва. Працаваў у [[Тула|Туле]] і [[Цвер|Калініне]]. У апошнія гады жыцця займаў пасаду намесніка дырэктара завода сінтэтычных мыйных сродкаў у горадзе [[Тосна]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. Памёр 5 лістапада 1986 года{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны]] (1945){{sfn|Синякина|2017|с=303}}. * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1971){{sfn|Синякина|2017|с=304}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Синякина О. |загаловак=Химический гигант на Днепре |выданне=Россияне в истории Могилевского края: сборник материалов международной конференции, приуроченной к 750-летию Могилева |тып=зборнік |месца=Магілёў |выдавецтва=МДУХ |год=2017 |старонкі=302—310 |isbn=978-985-6985-94-5 |ref=Синякина}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бяляўскі Валерый Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Керчы]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Тосне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага горнага ўніверсітэта]] k0e5z9tausrzn6xhw8fwbmabgpi2ypu 5161241 5161240 2026-07-05T13:07:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага горнага ўніверсітэта]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5161241 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бяляўскі}} {{асоба}} '''Вале́рый Сямё́навіч Бяля́ўскі''' ({{lang-ru|Валерий Семенович Белявский}}; {{ДН|1|8|1926}}, [[Керч]] — {{ДС|5|11|1986}}, [[Тосна]]) — савецкі арганізатар вытворчасці. Першы дырэктар [[Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна|Магілёўскага камбіната сінтэтычнага валакна]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 жніўня 1926 года ў горадзе [[Керч]] [[Крымская вобласць|Крымскай вобласці]] ў сям’і служачага. У 1943 годзе, пасля заканчэння дзесяцігодкі, пайшоў на фронт. Удзельнічаў у вызваленні [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларусі]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], баявы шлях скончыў у [[Германія|Германіі]]{{sfn|Синякина|2017|с=303}}. У пасляваенны час вучыўся ў [[Севераданецкі горны тэхнікум|Севераданецкім горным тэхнікуме]], пасля заканчэння якога быў накіраваны ў [[Ленінград]]. У 1954 годзе скончыў [[Ленінградскі горны інстытут]] па спецыяльнасці «горнаэлектрамеханік»{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. Атрымаў накіраванне на будаўніцтва [[Каспійскі камбінат|Каспійскага камбіната]] ў [[Туркменская ССР|Туркменскай ССР]]. Да 1964 года працаваў дырэктарам камбіната, які будаваўся ў [[Тува|Туве]]. У 1964 годзе быў запрошаны на пасаду дырэктара камбіната сінтэтычнага валакна, што планаваўся ў [[Краснаярск]]у, аднак пасля пераносу будаўнічай пляцоўкі ў [[Магілёў]] 26 чэрвеня 1965 года прызначаны першым дырэктарам [[Магілёўскі камбінат сінтэтычнага валакна|Магілёўскага камбіната сінтэтычнага валакна]] (сучаснае ААТ «[[Магілёўхімвалакно]]»). На гэтай пасадзе ён прапрацаваў да 1974 года. Будучы будаўніком па спецыяльнасці, В.&nbsp;С.&nbsp;Бяляўскі выдатна разбіраўся ў тэхналогіі будаўніцтва і ў арганізацыйных пытаннях новага прадпрыемства. У 1973 годзе ў ліку першых выпускнікоў ён без адрыву ад вытворчасці скончыў [[Магілёўскі тэхналагічны інстытут]] па спецыяльнасці «інжынер-тэхнолаг хімічных валокнаў»{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. У 1974 годзе з’ехаў з Магілёва. Працаваў у [[Тула|Туле]] і [[Цвер|Калініне]]. У апошнія гады жыцця займаў пасаду намесніка дырэктара завода сінтэтычных мыйных сродкаў у горадзе [[Тосна]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]]{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. Памёр 5 лістапада 1986 года{{sfn|Синякина|2017|с=304}}. == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны]] (1945){{sfn|Синякина|2017|с=303}}. * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1971){{sfn|Синякина|2017|с=304}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Синякина О. |загаловак=Химический гигант на Днепре |выданне=Россияне в истории Могилевского края: сборник материалов международной конференции, приуроченной к 750-летию Могилева |тып=зборнік |месца=Магілёў |выдавецтва=МДУХ |год=2017 |старонкі=302—310 |isbn=978-985-6985-94-5 |ref=Синякина}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бяляўскі Валерый Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 1 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Керчы]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Тосне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]] d1r08hmmnkrbqzr32oc086xg7lit2vl 1-ы Дзіцячы завулак (Мінск) 0 810357 5161249 2026-07-05T14:06:04Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = 1-ы Дзіцячы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Завод...» 5161249 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 1-ы Дзіцячы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 290 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/1st-dziciacy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325117/?ll=27.630085%2C53.863606&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''1-ы Дзіцячы завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Згодна базе Геадзен Паходжанне назвы завулка невядома, можа адносіцца да тых, якія не маюць прывязкі да пэўных людзей і падзей<ref name="geodzen"/>. Ідзе паралельна часткі [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай вуліцы]], а таксама [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2-му]] і [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|3-му Дзіцячаму завулку]], і стварае скрыжаванні з [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцай Куляшова]], часткай [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай вуліцы]] і [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавым праездам]]. Сектар сядзібнай забудовы<ref name="geodzen"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/263 1-ы Дзіцячы завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/1st-dziciacy 1-ы Дзіцячы завулак у базе Геадзэн] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/1-%D0%B9-%D0%94%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BA-zavodski-district 1-ы Дзіцячы завулак на Оpenalfa.com] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 05gsu6i9mr44sm3aw57bwiy1mt8pezk 5161250 5161249 2026-07-05T14:06:34Z Андрэй 2403 Б 152769 5161250 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 1-ы Дзіцячы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 290 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/1st-dziciacy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325117/?ll=27.630085%2C53.863606&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''1-ы Дзіцячы завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Згодна базе Геадзен Паходжанне назвы завулка невядома, можа адносіцца да тых, якія не маюць прывязкі да пэўных людзей і падзей<ref name="geodzen"/>. Ідзе паралельна часткі [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай вуліцы]], а таксама [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2-му]] і [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|3-му Дзіцячаму завулку]], і стварае скрыжаванні з [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцай Куляшова]], часткай [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай вуліцы]] і [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавым праездам]]. Сектар сядзібнай забудовы<ref name="geodzen"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/263 1-ы Дзіцячы завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/1st-dziciacy 1-ы Дзіцячы завулак у базе Геадзэн] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/1-%D0%B9-%D0%94%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BA-zavodski-district 1-ы Дзіцячы завулак на Оpenalfa.com] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] t43rpi566mrz9pi3apnt81kx5uz1ess 5161251 5161250 2026-07-05T14:07:09Z Андрэй 2403 Б 152769 5161251 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 1-ы Дзіцячы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 290 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/1st-dziciacy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325117/?ll=27.630085%2C53.863606&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''1-ы Дзіцячы завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Згодна базе Геадзен, паходжанне назвы завулка невядома, можа адносіцца да тых, якія не маюць прывязкі да пэўных людзей і падзей<ref name="geodzen"/>. Ідзе паралельна часткі [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай вуліцы]], а таксама [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2-му]] і [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|3-му Дзіцячаму завулку]], і стварае скрыжаванні з [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцай Куляшова]], часткай [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай вуліцы]] і [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавым праездам]]. Сектар сядзібнай забудовы<ref name="geodzen"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/263 1-ы Дзіцячы завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/1st-dziciacy 1-ы Дзіцячы завулак у базе Геадзэн] * [https://belarus-streets.openalfa.com/streets/1-%D0%B9-%D0%94%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%BE%D0%BA-zavodski-district 1-ы Дзіцячы завулак на Оpenalfa.com] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 6fvrsroasa8mrk89lwi25sfhjohkkw0 2-і Дзіцячы завулак (Мінск) 0 810358 5161257 2026-07-05T14:17:34Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = 1-ы Дзіцячы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Завод...» 5161257 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 1-ы Дзіцячы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 70, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 240 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-dziciacy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325193/?ll=27.629339%2C53.863346&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''2-і Дзіцячы завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Згодна базе Геадзен, паходжанне назвы завулка невядома, можа адносіцца да тых, якія не маюць прывязкі да пэўных людзей і падзей<ref name="geodzen"/>. Ідзе паралельна часткі [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай вуліцы]], а таксама [[1-і Дзіцячы завулак (Мінск)|1-му]] і [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|3-му Дзіцячаму завулку]], і стварае скрыжаванні з [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцай Куляшова]] і часткай [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай вуліцы]]. Сектар сядзібнай забудовы<ref name="geodzen"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/264 2-і Дзіцячы завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-dziciacy 2-і Дзіцячы завулак у базе Геадзэн] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] evua6f8nqke6paezz13q8i3o1mofqef 5161259 5161257 2026-07-05T14:18:09Z Андрэй 2403 Б 152769 5161259 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 1-ы Дзіцячы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 70, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 240 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-dziciacy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325193/?ll=27.629339%2C53.863346&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''2-і Дзіцячы завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Згодна базе Геадзен, паходжанне назвы завулка невядома, можа адносіцца да тых, якія не маюць прывязкі да пэўных людзей і падзей<ref name="geodzen"/>. Ідзе паралельна часткі [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай вуліцы]], а таксама [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|1-му]] і [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|3-му Дзіцячаму завулку]], і стварае скрыжаванні з [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцай Куляшова]] і часткай [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай вуліцы]]. Сектар сядзібнай забудовы<ref name="geodzen"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/264 2-і Дзіцячы завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-dziciacy 2-і Дзіцячы завулак у базе Геадзэн] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] 9xnlv8p7u229dq0ze05h1npc4r9ps56 5161260 5161259 2026-07-05T14:19:53Z Андрэй 2403 Б 152769 5161260 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 2-і Дзіцячы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 70, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 240 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-dziciacy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325193/?ll=27.629339%2C53.863346&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''2-і Дзіцячы завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Згодна базе Геадзен, паходжанне назвы завулка невядома, можа адносіцца да тых, якія не маюць прывязкі да пэўных людзей і падзей<ref name="geodzen"/>. Ідзе паралельна часткі [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай вуліцы]], а таксама [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|1-му]] і [[3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|3-му Дзіцячаму завулку]], і стварае скрыжаванні з [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцай Куляшова]] і часткай [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай вуліцы]]. Сектар сядзібнай забудовы<ref name="geodzen"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/264 2-і Дзіцячы завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/2nd-dziciacy 2-і Дзіцячы завулак у базе Геадзэн] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] md89aana9687sch7hqh5eji9xuvtqkf 3-і Дзіцячы завулак (Мінск) 0 810359 5161264 2026-07-05T14:35:12Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = 3-і Дзіцячы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Завод...» 5161264 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = 3-і Дзіцячы завулак |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = Заходні пасёлак |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = 70, 79, 79д |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро, Мінск)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220118<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 290 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/3rd-dziciacy базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325259/?ll=27.628612%2C53.863091&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''2-і Дзіцячы завулак''' — [[завулак]] у [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а. Згодна базе Геадзен, паходжанне назвы завулка невядома, можа адносіцца да тых, якія не маюць прывязкі да пэўных людзей і падзей<ref name="geodzen"/>. Ідзе паралельна [[Вуліца Васняцова (Мінск)|вуліцы Васняцова]], а таксама [[1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|1-му]] і [[2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2-му Дзіцячаму завулку]], і стварае скрыжаванні з [[Вуліца Куляшова (Мінск)|вуліцай Куляшова]], [[Падшыпнікавы праезд (Мінск)|Падшыпнікавым праездам]] і часткай [[Юнацкая вуліца (Мінск)|Юнацкай вуліцы]]. Сектар сядзібнай забудовы<ref name="geodzen"/>. == Славутасці == * Магазін «Огнеупор.бел» на рагу з вуліцай Куляшова<ref>Згодна дадзеных [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325259/?ll=27.628612%2C53.863091&z=17 карты Яндэкс]</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/265 3-і Дзіцячы завулак на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/3rd-dziciacy 3-і Дзіцячы завулак у базе Геадзэн] {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] te89emden04n2925dl9uvwpg8vqx4n5 Тарас Тарналіцкі 0 810360 5161280 2026-07-05T15:42:07Z 5161280 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1989 года і жыў у Коласаве Стаўбцоўскага раёна. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў гістарычны факультэт, атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале TUT.BY, пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных Беларускай асацыяцыяй журналістаў (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «маўклівых маршах», у 2017 годзе — у пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў».{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэнаў, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; падчас працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «справы БелТА і TUT.by»). Праходзіў тэрміновую службу ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «Культура», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу праз канфлікты з рэдактарам датычна цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні Міністэрства культуры.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды Віктара Бабарыкі, хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне Сухарава (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у 10—15 акцыях), удзельнічаў у ланцугу салідарнасці ад Акрэсціна да Курапатаў. 15 лістапада 2020 года падчас Марша памяці Рамана Бандарэнкі затрыманы каля чыгуначнага моста на Арлоўскай у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) КоАП. Тэрмін адбываў у ЦІП на Акрэсціна ў Мінску і ў СІЗА ў Баранавічах. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі пеплум», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам выхаду яўрэяў з Егіпта.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў склад ініцыятывы па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблему на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў Варшаве{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць і творчасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «Еўрарадыё» і партала «Будзьма беларусамі».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «Беларусьфільм»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «Мотолько помоги» і «Беларусь головного мозга» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «Купала»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Ірэна Кацяловіч) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «Чырвоны верас» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра Беларускай асацыяцыі журналістаў (БАЖ), Беларускай незалежнай кінаакадэміі, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў FIPRESCI{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 0bkwn4tlzrvhzt85n9ad4qndtt49c0t 5161285 5161280 2026-07-05T15:51:12Z 5161285 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1989 года ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласаве]] Стаўбцоўскага раёна. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў гістарычны факультэт, атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале TUT.BY, пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных Беларускай асацыяцыяй журналістаў (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «маўклівых маршах», у 2017 годзе — у пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў».{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэнаў, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; падчас працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «справы БелТА і TUT.by»). Праходзіў тэрміновую службу ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «Культура», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу праз канфлікты з рэдактарам датычна цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні Міністэрства культуры.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды Віктара Бабарыкі, хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне Сухарава (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у 10—15 акцыях), удзельнічаў у ланцугу салідарнасці ад Акрэсціна да Курапатаў. 15 лістапада 2020 года падчас Марша памяці Рамана Бандарэнкі затрыманы каля чыгуначнага моста на Арлоўскай у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) КоАП. Тэрмін адбываў у ЦІП на Акрэсціна ў Мінску і ў СІЗА ў Баранавічах. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі пеплум», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам выхаду яўрэяў з Егіпта.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў склад ініцыятывы па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблему на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў Варшаве{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць і творчасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «Еўрарадыё» і партала «Будзьма беларусамі».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «Беларусьфільм»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «Мотолько помоги» і «Беларусь головного мозга» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «Купала»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Ірэна Кацяловіч) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «Чырвоны верас» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра Беларускай асацыяцыі журналістаў (БАЖ), Беларускай незалежнай кінаакадэміі, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў FIPRESCI{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} mv48ns3h6jfj3w79w5bdyc33yoduroz 5161289 5161285 2026-07-05T16:01:48Z 5161289 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1989 года ў Коласаве Стаўбцоўскага раёна. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў гістарычны факультэт, атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «маўклівых маршах», у 2017 годзе — у пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў».{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэнаў, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «справы БелТА і TUT.by»). Праходзіў тэрміновую службу ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам датычна цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні Міністэрства культуры.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне Сухарава (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. 15 лістапада 2020 года падчас Марша памяці Рамана Бандарэнкі затрыманы каля чыгуначнага моста на Арлоўскай у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) КоАП. Тэрмін адбываў у ЦІП на Акрэсціна ў Мінску і ў СІЗА ў Баранавічах. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі пеплум», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам выхаду яўрэяў з Егіпта.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў Варшаве{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць і творчасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «Еўрарадыё» і партала «Будзьма беларусамі».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «Беларусьфільм»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «Мотолько помоги» і «Беларусь головного мозга» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «Купала»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра Беларускай асацыяцыі журналістаў (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 7zkg9nt1qtq8phsipynadqd1o6v3zih 5161305 5161289 2026-07-05T17:30:02Z 5161305 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1989 года ў Коласаве Стаўбцоўскага раёна. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў гістарычны факультэт, атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «маўклівых маршах», у 2017 годзе — у пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў».{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэнаў, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «справы БелТА і TUT.by»). Праходзіў тэрміновую службу ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам датычна цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні Міністэрства культуры.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне Сухарава (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці Рамана Бандарэнкі 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на Арлоўскай у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) КоАП. Тэрмін адбываў у ЦІП на Акрэсціна ў Мінску і ў СІЗА ў Баранавічах. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі пеплум», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам выхаду яўрэяў з Егіпта.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў Варшаве{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць і творчасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «Еўрарадыё» і партала «Будзьма беларусамі».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «Беларусьфільм»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «Мотолько помоги» і «Беларусь головного мозга» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «Купала»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра Беларускай асацыяцыі журналістаў (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 0ijhtima5ogr879zvgfakee0y6r9oe6 5161308 5161305 2026-07-05T17:43:43Z 5161308 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1989 года ў Коласаве Стаўбцоўскага раёна. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «маўклівых маршах», у 2017 годзе — у пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў».{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэнаў, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «справы БелТА і TUT.by»). Праходзіў тэрміновую службу ва Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам датычна цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні Міністэрства культуры.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне Сухарава (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці Рамана Бандарэнкі 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на Арлоўскай у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) КоАП. Тэрмін адбываў у ЦІП на Акрэсціна ў Мінску і ў СІЗА ў Баранавічах. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі пеплум», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам выхаду яўрэяў з Егіпта.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў Варшаве{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць і творчасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «Еўрарадыё» і партала «Будзьма беларусамі».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «Беларусьфільм»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «Мотолько помоги» і «Беларусь головного мозга» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «Купала»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра Беларускай асацыяцыі журналістаў (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} swudu6ua5hkn64w08c6hen3bfjodza3 5161326 5161308 2026-07-05T18:47:05Z 5161326 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1989 года ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласаве]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «маўклівых маршах», у 2017 годзе — у пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў».{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэнаў, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам датычна цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць і творчасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} fth0teik2szisgxta3utlriuy3261i3 5161337 5161326 2026-07-05T19:05:47Z 5161337 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі''' , сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1989 года ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласаве]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «маўклівых маршах», у 2017 годзе — у пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў».{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэнаў, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам датычна цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць і творчасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} gmt39baa22q9g017pjxp1e7a3fkeegi 5161338 5161337 2026-07-05T19:06:08Z 5161338 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі''', сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1989 года ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласаве]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «маўклівых маршах», у 2017 годзе — у пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў».{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэнаў, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам датычна цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць і творчасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 7kgohb06psnsh1numxrqvwasmyhuypu 5161349 5161338 2026-07-05T19:37:09Z 5161349 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі''', сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1989 года ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласаве]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «маўклівых маршах», у 2017 годзе — у пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў».{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэнаў, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам датычна цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць і творчасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} gp3inbulakvgr09qs6k78ycb58k6bos 5161350 5161349 2026-07-05T19:38:16Z 5161350 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі''', сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1989 года ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласаве]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «маўклівых маршах», у 2017 годзе — у пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў».{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэнаў, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам датычна цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць і творчасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 63bij27l8c66u209p1cgnukymjwz3oh 5161459 5161350 2026-07-06T08:39:35Z 5161459 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі''', сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1989 года ў [[Коласава (Стаўбцоўскі раён)|Коласаве]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «маўклівых маршах», у 2017 годзе — у пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў».{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэнаў, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам датычна цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} iivo3q712usi4jzuaiieqfae0bhcg50 Бамбардзіроўкі Мінска (1915–1916) 0 810361 5161319 2026-07-05T18:26:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Бамбардзіро́ўкі Мі́нска (1915—1916)''' — шэраг авіяцыйных налётаў нямецкай авіяцыі на горад [[Мінск]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У перыяд з верасня 1915 года па верасень 1916 года губернская сталіца падвяргалася паветраным напада...» 5161319 wikitext text/x-wiki '''Бамбардзіро́ўкі Мі́нска (1915—1916)''' — шэраг авіяцыйных налётаў нямецкай авіяцыі на горад [[Мінск]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У перыяд з верасня 1915 года па верасень 1916 года губернская сталіца падвяргалася паветраным нападам 37 разоў, на горад было скінута каля 140 бомбаў. У выніку бамбардзіровак загінула не менш за пяць вайскоўцаў і чатырнаццаць мірных жыхароў, яшчэ сорак восем чалавек атрымалі раненні{{sfn|Кривицкий|2014|с=132}}. == Гістарычныя перадумовы == Увосень 1915 года ў выніку баявых дзеянняў [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расія)|Заходні фронт]] стабілізаваўся па лініі [[Даўгаўпілс|Дзвінск]]&nbsp;— [[Смаргонь]]&nbsp;— [[Паставы]]&nbsp;— [[Баранавічы]]&nbsp;— [[Пінск]]{{sfn|Кривицкий|2014|с=115}}. Мінск апынуўся ў прыфрантавой паласе і стаў адным з найбуйнейшых транспартных і тылавых цэнтраў расійскай арміі. У горадзе размяшчалася значная колькасць важных ваенных аб'ектаў: штаб Заходняга фронту (знаходзіўся ў [[Дом Свянціцкага|доме Свянціцкага]] на [[Вуліца Падгорная (Мінск)|вуліцы Падгорнай]]), штаб Мінскай ваеннай акругі (у [[Дом Чапскага|доме Чапскага]] на [[Скобелеўская вуліца|вуліцы Скобелеўскай]]), ваенны аэрадром ва ўрочышчы [[Серабранка (Мінск)|Серабранка]]{{sfn|Кривицкий|2014|с=116}}. Горад ператварыўся ў своеасаблівую сталіцу прыфрантавых шпіталяў. Праз Мінск праходзілі дзве важныя чыгуначныя магістралі: [[Лібава-Роменская чыгунка]] і [[Маскоўска-Брэсцкая чыгунка]], якія абслугоўваліся адпаведнымі вакзаламі. Гэтыя аб'екты, а таксама вялікія навалы войскаў і бежанцаў, сталі галоўнымі цэлямі для нямецкіх лётчыкаў{{sfn|Кривицкий|2014|с=116}}. == Бамбардзіроўкі 1915 года == Першы значны налёт адбыўся 18 верасня 1915 года каля дзесяці гадзін раніцы. Над раёнам [[Аляксандраўскі вакзал (Мінск)|Аляксандраўскага вакзала]] з'явіўся нямецкі [[аэраплан]], які скінуў дзве бомбы. Адна з іх знішчыла сад Цукермана на [[Дзяменцьеўская вуліца (Мінск)|Дзяменцьеўскай вуліцы]] і пашкодзіла суседнія будынкі, другая ўпала на [[Грушаўская вуліца (Мінск)|Грушаўскай вуліцы]], утварыўшы глыбокую варонку. Чалавечых ахвяр не было<ref>НГАБ. Ф. 300. Воп. 1. Спр. 93. Пратаколы Мінскага гарадскога паліцэйскага ўпраўлення і агульныя звесткі аб рашэннях мінскага паліцмайстра. Спіс прыбылых у г. Мінск і выбылых з г. Мінска афіцэраў і чыноўнікаў ваеннага ведамства 1915 г. Арк. 233 — 233 адв.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=117}}. Самай маштабнай і разбуральнай стала бамбардзіроўка ў ноч з 1 на 2 кастрычніка 1915 года, якую здзейсніў нямецкі [[дырыжабль]] «LZ-85»{{sfn|Кривицкий|2014|с=118}}. Апарат скінуў некалькі дзясяткаў бомбаў на розныя часткі горада. У раёне Лібава-Роменскай і Аляксандраўскай чыгунак бомбы пашкодзілі водаправод, дамы і кватэры мясцовых жыхароў (Самсонава, Пякарскага, Шостака, Іваноўскага). На вуліцах [[Міхайлаўская вуліца (Мінск)|Міхайлаўскай]] і [[Ільінская вуліца (Мінск)|Ільінскай]] лёгкія раненні атрымалі два салдаты і гарадавы Марцін Новік<ref>НГАБ. Ф. 300. Воп. 1. Спр. 110. Ведамасць аб колькасці гвалтоўных і выпадковых смерцяў, аб здарэннях у г. Мінску 1915 г. Арк. 184 адв. — 185.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=119}}. Шмат бомбаў упала ў цэнтральнай частцы горада і на Аляксандраўскім вакзале, дзе быў забіты вартавы і пашкоджаны чатыры чыгуначныя вагоны<ref>НГАБ. Ф. 300. Воп. 1. Спр. 110. Ведамасць аб колькасці гвалтоўных і выпадковых смерцяў, аб здарэннях у г. Мінску 1915 г. Арк. 185 адв.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=120}}. Ад выбуху на [[Губернатарская вуліца (Мінск)|Губернатарскай вуліцы]] загінуў невядомы чалавек, былі паранены палявыя жандары Кірыл Дэмбыш і Павел Папоў, а таксама паштовы чыноўнік Васіль Ануфрыевіч Паўлоўскі. На [[Саборная плошча (Мінск)|Саборнай плошчы]] і [[Школьная вуліца (Мінск, Стары Горад)|Школьнай вуліцы]] ад бомбаў загінулі чыноўнік паштова-тэлеграфнай службы Андрэй Пятровіч Падляхоўскі, мяшчанка Хая Шлёмаўна Серак, малодшы унтэр-афіцэр Грыгорый Грышко, радавы Абрам Буднеўскі. На [[Гандлёвая вуліца (Мінск)|Гандлёвай вуліцы]] загінулі Фаня Баскінд, Юдаля Элькінд, Ісаак Явелеў, Мікалай Шахлай і Антаніна Пілецкая<ref>НГАБ. Ф. 295. Воп. 1. Спр. 9174а. Рапарты павятовых спраўнікаў аб пашкоджаннях, прычыненых бамбардзіроўкамі 1916 г. Арк. 596 — 598 адв.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=128}}. == Налёты 1916 года == У 1916 годзе інтэнсіўнасць налётаў павялічылася, што было звязана з падрыхтоўкай і правядзеннем расійскай арміяй [[Баранавіцкая аперацыя (1916)|Баранавіцкай наступальнай аперацыі]]{{sfn|Кривицкий|2014|с=130}}. У ноч з 20 на 21 сакавіка нямецкі дырыжабль скінуў больш за дваццаць бомбаў, у асноўным на ўрочышча Сярэбранка, дзе быў пашкоджаны авіяцыйны ангар [[Сокал (завод)|завода «Сокал»]] і дамы ў суседняй вёсцы [[Сколава]]<ref>НГАБ. Ф. 295. Воп. 1. Спр. 9174а. Рапарты павятовых спраўнікаў аб пашкоджаннях, прычыненых бамбардзіроўкамі 1916 г. Арк. 101 — 101 адв.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=122—123}}. Увесну нямецкія аэрапланы некалькі разоў спрабавалі прарвацца да Мінска (21 красавіка, 28 красавіка, 11 мая), але часта сустракалі шчыльны агонь зенітнай артылерыі. 11 мая бомбы ўпалі на [[Старыя яўрэйскія могілкі (Мінск)|старыя яўрэйскія могілкі]], параніўшы мешчаніна Шчавеля Явенчыка{{sfn|Кривицкий|2014|с=123—126}}. Найбольшую актыўнасць нямецкая авіяцыя праявіла летам 1916 года, здзейсніўшы дваццаць адзін налёт. 2 жніўня 1916 года бамбардзіроўка прывяла да гібелі чатырнаццаці чалавек і ранення дваццаці аднаго. 15 верасня 1916 года нямецкі самалёт скінуў бомбы ў раёне пятага парка Аляксандраўскай чыгункі, дзе знаходзіўся пункт харчавання бежанцаў. Цяжкія раненні атрымала бежанка Тэафілія Дзям'ян, якая пазней памерла ў шпіталі<ref>НГАБ. Ф. 295. Воп. 1. Спр. 9174а. Рапарты павятовых спраўнікаў аб пашкоджаннях, прычыненых бамбардзіроўкамі 1916 г. Арк. 678 — 678 адв.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=131}}. Наступны налёт адбыўся 16 верасня: бомбы ўпалі на [[Брацкі завулак (Мінск)|Брацкім завулку]], цяжка параніўшы сальніка Янчэўскага, які неўзабаве памёр<ref>НГАБ. Ф. 295. Воп. 1. Спр. 9174а. Рапарты павятовых спраўнікаў аб пашкоджаннях, прычыненых бамбардзіроўкамі 1916 г. Арк. 676 — 676 адв.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=131}}. == Супрацьпаветраная абарона == Для абароны Мінска ад паветраных нападаў выкарыстоўваліся расійскія [[76-мм зенітная гармата ўзору 1914/15 гадоў|76-мм супрацьаэрапланныя гарматы Пуцілаўскага завода]] і [[75-мм гармата ўзору 1897 года|французскія 75-мм гарматы]]. Сістэма супрацьпаветранай абароны была шмат у чым імправізаванай: напрыклад, дзве гарматы каля штаба Заходняга фронту маглі весці агонь толькі пад вуглом 65 градусаў{{sfn|Кривицкий|2014|с=118}}. Артылерыя даволі эфектыўна адганяла адзіночныя аэрапланы, аднак з масіраванымі налётамі і начнымі рэйдамі дырыжабляў спраўлялася цяжка. 28 жніўня 1916 года напярэймы нямецкаму самалёту ўпершыню падняліся два расійскія аэрапланы, якія прымусілі праціўніка адступіць без бамбардзіроўкі<ref>НГАБ. Ф. 295. Воп. 1. Спр. 9174а. Рапарты павятовых спраўнікаў аб пашкоджаннях, прычыненых бамбардзіроўкамі 1916 г. Арк. 638.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=129}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Кривицкий М. А. |загаловак=Малоизвестные страницы из истории Первой мировой войны в Беларуси: летопись немецких авианалетов на Минск (сентябрь 1915 г. — сентябрь 1916 г.) |выданне=Беларускі археаграфічны штогоднік |тып=часопіс |месца=Мінск |выдавецтва=БелНДІДАС |год=2014 |выпуск=15 |старонкі=111—133 |ref=Кривицкий}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Першая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя бамбардзіроўкі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1915 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1916 года]] dqbhabs5ji7qb9ix9b2g8ggl40525ad 5161320 5161319 2026-07-05T18:27:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5161320 wikitext text/x-wiki '''Бамбардзіро́ўкі Мі́нска (1915—1916)''' — шэраг авіяцыйных налётаў нямецкай авіяцыі на горад [[Мінск]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. У перыяд з верасня 1915 года па верасень 1916 года губернская сталіца падвяргалася паветраным нападам 37 разоў, на горад было скінута каля 140 бомбаў. У выніку бамбардзіровак загінула не менш за пяць вайскоўцаў і чатырнаццаць мірных жыхароў, яшчэ сорак восем чалавек атрымалі раненні{{sfn|Кривицкий|2014|с=132}}. == Гістарычныя перадумовы == Увосень 1915 года ў выніку баявых дзеянняў [[Заходні фронт (Першая сусветная вайна, Расія)|Заходні фронт]] стабілізаваўся па лініі [[Даўгаўпілс|Дзвінск]]&nbsp;— [[Смаргонь]]&nbsp;— [[Паставы]]&nbsp;— [[Баранавічы]]&nbsp;— [[Пінск]]{{sfn|Кривицкий|2014|с=115}}. Мінск апынуўся ў прыфрантавой паласе і стаў адным з найбуйнейшых транспартных і тылавых цэнтраў расійскай арміі. У горадзе размяшчалася значная колькасць важных ваенных аб'ектаў: штаб Заходняга фронту (знаходзіўся ў [[Дом Свянціцкага|доме Свянціцкага]] на [[Вуліца Падгорная (Мінск)|вуліцы Падгорнай]]), штаб Мінскай ваеннай акругі (у [[Дом Чапскага|доме Чапскага]] на [[Скобелеўская вуліца (Мінск)|вуліцы Скобелеўскай]]), ваенны аэрадром ва ўрочышчы [[Серабранка (Мінск)|Серабранка]]{{sfn|Кривицкий|2014|с=116}}. Горад ператварыўся ў своеасаблівую сталіцу прыфрантавых шпіталяў. Праз Мінск праходзілі дзве важныя чыгуначныя магістралі: [[Лібава-Роменская чыгунка]] і [[Маскоўска-Брэсцкая чыгунка]], якія абслугоўваліся адпаведнымі вакзаламі. Гэтыя аб'екты, а таксама вялікія навалы войскаў і бежанцаў, сталі галоўнымі цэлямі для нямецкіх лётчыкаў{{sfn|Кривицкий|2014|с=116}}. == Бамбардзіроўкі 1915 года == Першы значны налёт адбыўся 18 верасня 1915 года каля дзесяці гадзін раніцы. Над раёнам [[Аляксандраўскі вакзал (Мінск)|Аляксандраўскага вакзала]] з'явіўся нямецкі [[аэраплан]], які скінуў дзве бомбы. Адна з іх знішчыла сад Цукермана на [[Дзяменцьеўская вуліца (Мінск)|Дзяменцьеўскай вуліцы]] і пашкодзіла суседнія будынкі, другая ўпала на [[Грушаўская вуліца (Мінск)|Грушаўскай вуліцы]], утварыўшы глыбокую варонку. Чалавечых ахвяр не было<ref>НГАБ. Ф. 300. Воп. 1. Спр. 93. Пратаколы Мінскага гарадскога паліцэйскага ўпраўлення і агульныя звесткі аб рашэннях мінскага паліцмайстра. Спіс прыбылых у г. Мінск і выбылых з г. Мінска афіцэраў і чыноўнікаў ваеннага ведамства 1915 г. Арк. 233 — 233 адв.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=117}}. Самай маштабнай і разбуральнай стала бамбардзіроўка ў ноч з 1 на 2 кастрычніка 1915 года, якую здзейсніў нямецкі [[дырыжабль]] «LZ-85»{{sfn|Кривицкий|2014|с=118}}. Апарат скінуў некалькі дзясяткаў бомбаў на розныя часткі горада. У раёне Лібава-Роменскай і Аляксандраўскай чыгунак бомбы пашкодзілі водаправод, дамы і кватэры мясцовых жыхароў (Самсонава, Пякарскага, Шостака, Іваноўскага). На вуліцах [[Міхайлаўская вуліца (Мінск)|Міхайлаўскай]] і [[Ільінская вуліца (Мінск)|Ільінскай]] лёгкія раненні атрымалі два салдаты і гарадавы Марцін Новік<ref>НГАБ. Ф. 300. Воп. 1. Спр. 110. Ведамасць аб колькасці гвалтоўных і выпадковых смерцяў, аб здарэннях у г. Мінску 1915 г. Арк. 184 адв. — 185.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=119}}. Шмат бомбаў упала ў цэнтральнай частцы горада і на Аляксандраўскім вакзале, дзе быў забіты вартавы і пашкоджаны чатыры чыгуначныя вагоны<ref>НГАБ. Ф. 300. Воп. 1. Спр. 110. Ведамасць аб колькасці гвалтоўных і выпадковых смерцяў, аб здарэннях у г. Мінску 1915 г. Арк. 185 адв.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=120}}. Ад выбуху на [[Губернатарская вуліца (Мінск)|Губернатарскай вуліцы]] загінуў невядомы чалавек, былі паранены палявыя жандары Кірыл Дэмбыш і Павел Папоў, а таксама паштовы чыноўнік Васіль Ануфрыевіч Паўлоўскі. На [[Саборная плошча (Мінск)|Саборнай плошчы]] і [[Школьная вуліца (Мінск, Стары Горад)|Школьнай вуліцы]] ад бомбаў загінулі чыноўнік паштова-тэлеграфнай службы Андрэй Пятровіч Падляхоўскі, мяшчанка Хая Шлёмаўна Серак, малодшы унтэр-афіцэр Грыгорый Грышко, радавы Абрам Буднеўскі. На [[Гандлёвая вуліца (Мінск)|Гандлёвай вуліцы]] загінулі Фаня Баскінд, Юдаля Элькінд, Ісаак Явелеў, Мікалай Шахлай і Антаніна Пілецкая<ref>НГАБ. Ф. 295. Воп. 1. Спр. 9174а. Рапарты павятовых спраўнікаў аб пашкоджаннях, прычыненых бамбардзіроўкамі 1916 г. Арк. 596 — 598 адв.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=128}}. == Налёты 1916 года == У 1916 годзе інтэнсіўнасць налётаў павялічылася, што было звязана з падрыхтоўкай і правядзеннем расійскай арміяй [[Баранавіцкая аперацыя (1916)|Баранавіцкай наступальнай аперацыі]]{{sfn|Кривицкий|2014|с=130}}. У ноч з 20 на 21 сакавіка нямецкі дырыжабль скінуў больш за дваццаць бомбаў, у асноўным на ўрочышча Сярэбранка, дзе быў пашкоджаны авіяцыйны ангар [[Сокал (завод)|завода «Сокал»]] і дамы ў суседняй вёсцы [[Сколава]]<ref>НГАБ. Ф. 295. Воп. 1. Спр. 9174а. Рапарты павятовых спраўнікаў аб пашкоджаннях, прычыненых бамбардзіроўкамі 1916 г. Арк. 101 — 101 адв.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=122—123}}. Увесну нямецкія аэрапланы некалькі разоў спрабавалі прарвацца да Мінска (21 красавіка, 28 красавіка, 11 мая), але часта сустракалі шчыльны агонь зенітнай артылерыі. 11 мая бомбы ўпалі на [[Старыя яўрэйскія могілкі (Мінск)|старыя яўрэйскія могілкі]], параніўшы мешчаніна Шчавеля Явенчыка{{sfn|Кривицкий|2014|с=123—126}}. Найбольшую актыўнасць нямецкая авіяцыя праявіла летам 1916 года, здзейсніўшы дваццаць адзін налёт. 2 жніўня 1916 года бамбардзіроўка прывяла да гібелі чатырнаццаці чалавек і ранення дваццаці аднаго. 15 верасня 1916 года нямецкі самалёт скінуў бомбы ў раёне пятага парка Аляксандраўскай чыгункі, дзе знаходзіўся пункт харчавання бежанцаў. Цяжкія раненні атрымала бежанка Тэафілія Дзям'ян, якая пазней памерла ў шпіталі<ref>НГАБ. Ф. 295. Воп. 1. Спр. 9174а. Рапарты павятовых спраўнікаў аб пашкоджаннях, прычыненых бамбардзіроўкамі 1916 г. Арк. 678 — 678 адв.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=131}}. Наступны налёт адбыўся 16 верасня: бомбы ўпалі на [[Брацкі завулак (Мінск)|Брацкім завулку]], цяжка параніўшы сальніка Янчэўскага, які неўзабаве памёр<ref>НГАБ. Ф. 295. Воп. 1. Спр. 9174а. Рапарты павятовых спраўнікаў аб пашкоджаннях, прычыненых бамбардзіроўкамі 1916 г. Арк. 676 — 676 адв.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=131}}. == Супрацьпаветраная абарона == Для абароны Мінска ад паветраных нападаў выкарыстоўваліся расійскія [[76-мм зенітная гармата ўзору 1914/15 гадоў|76-мм супрацьаэрапланныя гарматы Пуцілаўскага завода]] і [[75-мм гармата ўзору 1897 года|французскія 75-мм гарматы]]. Сістэма супрацьпаветранай абароны была шмат у чым імправізаванай: напрыклад, дзве гарматы каля штаба Заходняга фронту маглі весці агонь толькі пад вуглом 65 градусаў{{sfn|Кривицкий|2014|с=118}}. Артылерыя даволі эфектыўна адганяла адзіночныя аэрапланы, аднак з масіраванымі налётамі і начнымі рэйдамі дырыжабляў спраўлялася цяжка. 28 жніўня 1916 года напярэймы нямецкаму самалёту ўпершыню падняліся два расійскія аэрапланы, якія прымусілі праціўніка адступіць без бамбардзіроўкі<ref>НГАБ. Ф. 295. Воп. 1. Спр. 9174а. Рапарты павятовых спраўнікаў аб пашкоджаннях, прычыненых бамбардзіроўкамі 1916 г. Арк. 638.</ref>{{sfn|Кривицкий|2014|с=129}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Кривицкий М. А. |загаловак=Малоизвестные страницы из истории Первой мировой войны в Беларуси: летопись немецких авианалетов на Минск (сентябрь 1915 г. — сентябрь 1916 г.) |выданне=Беларускі археаграфічны штогоднік |тып=часопіс |месца=Мінск |выдавецтва=БелНДІДАС |год=2014 |выпуск=15 |старонкі=111—133 |ref=Кривицкий}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Першая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Авіяцыйныя бамбардзіроўкі]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1915 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1916 года]] 2kz492v7ru4fhr7g9ks9gwppwu5bp1s Вуліца Падгорная (Мінск) 0 810362 5161321 2026-07-05T18:28:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Падгорная вуліца (Мінск, гістарычная)]] 5161321 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Падгорная вуліца (Мінск, гістарычная)]] ggam3bp40e7tbi655m62ry5hcsyskh5 Першы з’езд РСДРП 0 810363 5161333 2026-07-05T19:02:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[I з’езд РСДРП]] 5161333 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[I з’езд РСДРП]] 9rtgcnw9z87cvpcbzciojhrb818soam Дом Ржэцкай 0 810364 5161335 2026-07-05T19:03:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Дом-музей І з’езда РСДРП]] 5161335 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дом-музей І з’езда РСДРП]] 2bbd3qr66hzqh0uzt660ndooeo0a4w6 Минский листок (1886) 0 810365 5161344 2026-07-05T19:31:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Минский листок]] 5161344 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Минский листок ]] cg0prt3tagp6d17r80ggupwsd75pbgg Катэгорыя:Гісторыя каланіялізму 14 810366 5161371 2026-07-05T22:32:41Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Каланіялізм]] [[Катэгорыя:Гісторыя міжнародных адносін]]» 5161371 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Каланіялізм]] [[Катэгорыя:Гісторыя міжнародных адносін]] nsvwzhuc1rofvbsaowaznm1iaddocmj Катэгорыя:Каталіцтва ў Японіі 14 810367 5161376 2026-07-05T22:46:23Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Каталіцтва паводле краін|Японія]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Японіі]]» 5161376 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Каталіцтва паводле краін|Японія]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Японіі]] dza4yuokg7wrtmsd9n2m4xoitpf9suh Катэгорыя:Ваенная гісторыя Эстоніі 14 810368 5161380 2026-07-05T23:15:15Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя паводле краін|Эстонія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі]]» 5161380 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Ваенная гісторыя паводле краін|Эстонія]] [[Катэгорыя:Гісторыя Эстоніі]] 0gzgeel8pghflwpc7e9ujmtnejzy52f Катэгорыя:Эўфемізмы 14 810369 5161381 2026-07-05T23:18:02Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Літаратурныя прыёмы]] [[Катэгорыя:Лексікалогія]]» 5161381 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Літаратурныя прыёмы]] [[Катэгорыя:Лексікалогія]] ioamr7vr9nh8yoeg782pa7qrrz9edof Гранд-атэль (фільм) 0 810370 5161415 2026-07-06T05:10:01Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{фільм}} «Гранд-атэль» (англ.: Grand Hotel) — класічны амерыканскі драматычны фільм 1932 года, зняты рэжысёрам Эдмундам Гулдынгам у стылі ар-дэка. Заснаваны на рамане аўстрыйскай пісьменніцы Вікі Баум «Людзі ў гатэлі» (ням.: Menschen im Hotel, 1929), адаптаваным Уільямам...» 5161415 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «Гранд-атэль» (англ.: Grand Hotel) — класічны амерыканскі драматычны фільм 1932 года, зняты рэжысёрам Эдмундам Гулдынгам у стылі ар-дэка. Заснаваны на рамане аўстрыйскай пісьменніцы Вікі Баум «Людзі ў гатэлі» (ням.: Menschen im Hotel, 1929), адаптаваным Уільямам Дрэйкам і Белай Балаж. Прэм’ера адбылася 12 красавіка 1932 года. Лаўрэат прэміі «Оскар» за лепшы фільм (1932). Другая кінакарціна, якая мае менш за ўсё (1) перамог у «Лепшага фільма». У 2007 годзе Бібліятэкай Кангрэса ўключана ў Нацыянальны рэестр фільмаў ЗША. 24ifqsh93bb0jz55pm1ti3a59q8ieiy 5161416 5161415 2026-07-06T05:11:05Z StarDeg 16311 5161416 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «Гранд-атэль» (англ.: Grand Hotel) — класічны амерыканскі драматычны фільм 1932 года, зняты рэжысёрам Эдмундам Гулдынгам у стылі ар-дэка. Заснаваны на рамане аўстрыйскай пісьменніцы Вікі Баум «Людзі ў гатэлі» (ням.: Menschen im Hotel, 1929), адаптаваным Уільямам Дрэйкам і Белай Балаж. Прэм’ера адбылася 12 красавіка 1932 года. Лаўрэат прэміі «Оскар» за лепшы фільм (1932). Другая кінакарціна, якая мае менш за ўсё (1) перамог у «Лепшага фільма». У 2007 годзе Бібліятэкай Кангрэса ўключана ў Нацыянальны рэестр фільмаў ЗША. == Зноскі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм}} khs9fa0t5j7t33rf2wage9oor06x078 5161450 5161416 2026-07-06T08:20:39Z StarDeg 16311 5161450 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «Гранд-атэль» ({{lang-en| Grand Hotel}}) — класічны амерыканскі драматычны фільм 1932 года, зняты рэжысёрам Эдмундам Гулдынгам у стылі ар-дэка. Заснаваны на рамане аўстрыйскай пісьменніцы Вікі Баум «Людзі ў гатэлі» (ням.: Menschen im Hotel, 1929), адаптаваным Уільямам Дрэйкам і Белай Балаж. Прэм’ера адбылася 12 красавіка 1932 года. Лаўрэат прэміі «Оскар» за лепшы фільм (1932). Другая кінакарціна, якая мае менш за ўсё (1) перамог у «Лепшага фільма». У 2007 годзе Бібліятэкай Кангрэса ўключана ў Нацыянальны рэестр фільмаў ЗША. == Зноскі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм}} dzts3y38k51jrm75hanr2ednojmdnb6 5161451 5161450 2026-07-06T08:21:44Z StarDeg 16311 5161451 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «Гранд-атэль» ({{lang-en| Grand Hotel}}) — класічны амерыканскі драматычны фільм 1932 года, зняты рэжысёрам Эдмундам Гулдынгам у стылі ар-дэка. Заснаваны на рамане аўстрыйскай пісьменніцы Вікі Баум «Людзі ў гатэлі» (ням.: Menschen im Hotel, 1929), адаптаваным Уільямам Дрэйкам і Белай Балаж. Прэм’ера адбылася 12 красавіка 1932 года. Лаўрэат прэміі «Оскар» за лепшы фільм (1932). Другая кінакарціна, якая мае менш за ўсё (1) перамог у «Лепшага фільма». У 2007 годзе Бібліятэкай Кангрэса ўключана ў Нацыянальны рэестр фільмаў ЗША. == Зноскі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм}} [[Катэгорыя:Нацыянальны рэестр фільмаў]] sr7lecteiv8zenje99xqenu18v2so3t Про Хрысто 0 810371 5161428 2026-07-06T05:59:56Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Pro Christo]] 5161428 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Pro Christo]] dmwfl0hjzto6wqcqwo4qqqfq5mpkbjq Дзяніс Ярац 0 810372 5161434 2026-07-06T06:41:54Z Aŭhuk 133469 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1360715147|Denis Yarats]]» 5161434 wikitext text/x-wiki   '''Дзяніс Ярац''' (нар. 1987) — беларускі навуковец-інфарматык і прадпрымальнік, найбольш вядомы як сузаснавальнік і галоўны тэхналагічны дырэктар (CTO) Perplexity AI, пошукавай сістэмы на базе штучнага інтэлекту, запушчанай у 2022 годзе. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.businessinsider.com/perplexity-ai-startup-lawsuit-allegations-targets-funding-2024-10|title=What to know about Perplexity, the buzzy — and controversial — AI startup targeting a big funding round|author=Weiss|first=Geoff|website=Business Insider|access-date=2026-06-02}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=7kaXqgMAAAAJ&hl=en|title=Google Scholar|website=scholar.google.com|access-date=2025-06-16}}</ref> == Ранняе жыццё і адукацыя == Ярац нарадзіўся ў [[Гомель|Гомелі,]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] . Яго бацька працаваў на трактарным заводзе, а маці была хатняй гаспадыняй. Ён правёў сваё ранняе жыццё там і ў [[Мінск|Мінску]], дзе атрымаў ступень бакалаўра прыкладной матэматыкі і інфармацыйных тэхналогій у [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэце]] <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/businessman/c7bac346-6f32-4f6c-b635-3319318342de|title=Денис Ярац|website=belmarket.by|access-date=2026-06-23}}</ref> . У 2008 годзе ён стаў фіналістам конкурсу Google Code Jam, але не змог уладкавацца на працу ў Google з-за дрэннага валодання англійскай мовай. <ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.ru/svoi-biznes/526489-kak-belorus-s-partnerami-postroili-odin-iz-samyh-dorogih-startapov-v-mire-perplexity|website=www.forbes.ru|access-date=2026-06-23}}</ref> Ён атрымаў ступень PhD (доктара навук) па інфарматыцы ў [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім універсітэце]]. <ref name="keyexecutives2025">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.thekeyexecutives.com/2025/05/22/how-denis-yarats-and-the-precision-engine-are-redefining-search-at-perplexity-ai/|title=How Denis Yarats and the Precision Engine Are Redefining Search at Perplexity AI|website=Key Executives|date=2025-05-22|access-date=2025-06-23}}</ref> == Кар'ера == Пасля заканчэння вучобы ў Беларусі Ярац пераехаў у [[Масква|Маскву]], дзе працаваў інжынерам-праграмістам у кампаніі [[Яндэкс|«Яндэкс»]] . На пачатку сваёй кар'еры Ярац займаў даследчыя пасады ў некалькіх установах, у тым ліку ў Facebook AI Research (FAIR). <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''<nowiki><span title="This claim needs references to reliable sources. (May 2026)">патрэбна спасылка</span></nowiki>'' &#x5D;</sup> Яго праца ў гэты час была сканцэнтравана на распрацоўцы маштабуемых алгарытмаў для навучання і прыняцця рашэнняў у складаных асяроддзях. <ref>{{Cite web|url=https://www.ernestchiang.com/en/notes/saas/perplexity-cto-denis-yarats-on-ai-powered-search/|title=Deep Dive Read With Me: Perplexity CTO Denis Yarats on AI-Powered Search|author=Chiang|first=Ernest|website=ernestchiang.com|date=2024-04-26|access-date=2025-06-23}}</ref> Таксама Ярац працаваў інжынерам-распрацоўшчыкам праграмнага забеспячэння ў [[Microsoft]], у кампаніі Quora і ў [[Meta]]. === Perplexity AI === У 2022 годзе Ярац разам з Аравіндам Срынівасам, Джоні Хо і Эндзі Канвінскі стаў сузаснавальнікам Perplexity AI. Платформа атрымала значную папулярнасць карыстальнікаў і інвестыцыі, прычым кампанія атрымала больш за 70 мільёнаў долараў фінансавання серыі B і дасягнула мільёнаў актыўных карыстальнікаў на працягу двух гадоў пасля запуску. <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://venturebeat.com/ai/cerebras-perplexity-deal-targets-100b-search-market-with-ultra-fast-ai/|title=Cerebras-Perplexity deal targets $100B search market with ultra-fast AI|author=Nuñez|first=Michael|website=VentureBeat|date=2025-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250511075804/https://venturebeat.com/ai/cerebras-perplexity-deal-targets-100b-search-market-with-ultra-fast-ai/|archive-date=2025-05-11|access-date=2025-06-16|url-status=dead}}</ref> У снежні 2025 года футбаліст [[Крыштыяну Раналду|Крышціяну Раналду]] інвеставаў у пошукавы сэрвіс з выкарыстаннем Perplexity AI. У студзені 2026 года кампанія заключыла здзелку з Microsoft на 750 млн долараў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/startap-z-belaruskimi-karanyami-zaklyuchyu-zdzelku-z-microsoft-na-750-mln|title=Стартап з беларускімі каранямі заключыў здзелку з Microsoft на $750 млн {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-01-31|access-date=2026-07-06}}</ref>. Па пагадненні Perplexity атрымае доступ да воблачнай інфраструктуры Azure. Такім чынам стартап пашырыў свой бізнес па-за межы даўняга воблачнага партнёра Amazon.com Inc. У адрозненні ад іншых папулярных ШІ-мадэляў, Perplexity AI дасяжны ў Беларусі. Таксама кампанія распрацоўвае ўласны браузер. == Спасылкі == [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці інфарматыкі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] 04uah04likwdpop7o4w2aeldpthwu6y Серабранка (Мінск) 0 810373 5161438 2026-07-06T06:52:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Серабранка]] 5161438 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Серабранка]] osizkh3pnozzp1u03ghh8gyrtqm3mky Серабранка (гістарычная мясцовасць) 0 810374 5161439 2026-07-06T06:52:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Серабранка]] 5161439 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Серабранка]] osizkh3pnozzp1u03ghh8gyrtqm3mky Юр’еўская вуліца (Мінск) 0 810375 5161442 2026-07-06T06:56:04Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Юраўская вуліца (Мінск)]] 5161442 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юраўская вуліца (Мінск)]] cr2e1zxsuee4pv17zut09ie2zgcl1e9 Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі Расіі 14 810376 5161444 2026-07-06T06:59:36Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Кампаніі Расіі]] [[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі паводле краін|Расія]]» 5161444 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Кампаніі Расіі]] [[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі паводле краін|Расія]] l7jwwaig3todod58kk0tk01g0mm7rio Катэгорыя:Гульні для PlayStation 5 14 810377 5161454 2026-07-06T08:32:02Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Відэагульні паводле платформ|PlayStation 5]] [[Катэгорыя:PlayStation 5]]» 5161454 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Відэагульні паводле платформ|PlayStation 5]] [[Катэгорыя:PlayStation 5]] 1a2a6e8y33pojy8lky6m50vgry1msw2 Катэгорыя:PlayStation 5 14 810378 5161455 2026-07-06T08:34:58Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} {{commonscat}} [[Катэгорыя:Sony]]» 5161455 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} {{commonscat}} [[Катэгорыя:Sony]] ol310dtysnwdz0sfwvkehir0bhgvgui Portal Revolution 0 810379 5161474 2026-07-06T09:52:26Z Feeleman 163471 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1359758682|Portal Revolution]]» 5161474 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software. Дзеянне адбываецца ў свеце Portal да падзей Portal 2: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі. == Гульнявы працэс == [[File:Portal_Revolution_gameplay.png|alt=A overgrown Portal Revolution chamber featuring paired cubes that ease the transportation of laser beams|злева|міні|Новая механіка Portal: Revolution уводзіць квантавыя кубы, якія палягчаюць перадачу лазерных прамянёў.]] Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах». <ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з'яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames2">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з'яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур'ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames3">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]<ref name="vg2472">{{cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|website=[[VG247]]|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Kuhnke|first1=Oisin}}</ref>. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill3">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn22">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps2">{{cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=January 6, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Smith|first1=Graham}}</ref>. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign2">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar4">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref><ref name="overkill4">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar3">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref>. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn23">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024|last1=James|first1=Ford}}</ref>. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2<ref name="techradar" />. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames4">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «“асобу” у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn24">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref>. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer5">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer5" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == <references> <ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref> <ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> <ref name="pcgamesn">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|author=Nelson|first=Will|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> <ref name="pcgamer">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref> <ref name="techradar">{{Cite web|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|author=Gould|first=Elie|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=January 11, 2024}}</ref> <ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref> <ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref> <ref name="final hours">{{Cite book}} Also available as iPad or Steam application.</ref> <ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref> <ref name="soundtrack">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/4197991259836552833?l=english|title=AVAILABLE NOW! Plushy DLC – Soundtrack – Authoring Tools|author=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=April 1, 2024|access-date=April 2, 2024}}</ref> <ref name="developercommentary">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/509568716255527453|title=Portal: Revolution turns 1! - Anniversary Update + In-game Developer Commentary|author=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 6, 2025|access-date=January 8, 2025}}</ref> <ref name="gamespot_portalgun">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240804180052/https://www.gamespot.com/articles/the-orange-box-e3-2007-preshow-hands-on-portal/1100-6173775/|url-status=live}}</ref> <ref name="gamesradar_gels">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240801162407/https://www.gamesradar.com/portal-2-videos-reveal-aperture-sciences-repulsion-and-propulsion-gels/|url-status=live}}</ref> <ref name="pcgamesn3">{{Cite news}}</ref> <ref name="eurogamer">{{Cite news}}</ref> <ref name="chaptersnum">{{Cite news}}</ref> <ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref> </references> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] 0pwb2lqv3npxcp15nfg3ucwowr0fn4r 5161475 5161474 2026-07-06T09:53:12Z Feeleman 163471 Feeleman перанёс старонку [[Партал:Revolution]] у [[Партал:Portal Revolution]]: Вырашэнне неадназначнасці 5161474 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software. Дзеянне адбываецца ў свеце Portal да падзей Portal 2: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі. == Гульнявы працэс == [[File:Portal_Revolution_gameplay.png|alt=A overgrown Portal Revolution chamber featuring paired cubes that ease the transportation of laser beams|злева|міні|Новая механіка Portal: Revolution уводзіць квантавыя кубы, якія палягчаюць перадачу лазерных прамянёў.]] Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах». <ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з'яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames2">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з'яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур'ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames3">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]<ref name="vg2472">{{cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|website=[[VG247]]|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Kuhnke|first1=Oisin}}</ref>. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill3">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn22">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps2">{{cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=January 6, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Smith|first1=Graham}}</ref>. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign2">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar4">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref><ref name="overkill4">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar3">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref>. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn23">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024|last1=James|first1=Ford}}</ref>. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2<ref name="techradar" />. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames4">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «“асобу” у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn24">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref>. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer5">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer5" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == <references> <ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref> <ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> <ref name="pcgamesn">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|author=Nelson|first=Will|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> <ref name="pcgamer">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref> <ref name="techradar">{{Cite web|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|author=Gould|first=Elie|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=January 11, 2024}}</ref> <ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref> <ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref> <ref name="final hours">{{Cite book}} Also available as iPad or Steam application.</ref> <ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref> <ref name="soundtrack">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/4197991259836552833?l=english|title=AVAILABLE NOW! Plushy DLC – Soundtrack – Authoring Tools|author=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=April 1, 2024|access-date=April 2, 2024}}</ref> <ref name="developercommentary">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/509568716255527453|title=Portal: Revolution turns 1! - Anniversary Update + In-game Developer Commentary|author=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 6, 2025|access-date=January 8, 2025}}</ref> <ref name="gamespot_portalgun">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240804180052/https://www.gamespot.com/articles/the-orange-box-e3-2007-preshow-hands-on-portal/1100-6173775/|url-status=live}}</ref> <ref name="gamesradar_gels">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240801162407/https://www.gamesradar.com/portal-2-videos-reveal-aperture-sciences-repulsion-and-propulsion-gels/|url-status=live}}</ref> <ref name="pcgamesn3">{{Cite news}}</ref> <ref name="eurogamer">{{Cite news}}</ref> <ref name="chaptersnum">{{Cite news}}</ref> <ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref> </references> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] 0pwb2lqv3npxcp15nfg3ucwowr0fn4r 5161477 5161475 2026-07-06T09:53:32Z Feeleman 163471 Feeleman перанёс старонку [[Партал:Portal Revolution]] у [[Вікіпедыя:Portal Revolution]]: Вырашэнне неадназначнасці 5161474 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software. Дзеянне адбываецца ў свеце Portal да падзей Portal 2: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі. == Гульнявы працэс == [[File:Portal_Revolution_gameplay.png|alt=A overgrown Portal Revolution chamber featuring paired cubes that ease the transportation of laser beams|злева|міні|Новая механіка Portal: Revolution уводзіць квантавыя кубы, якія палягчаюць перадачу лазерных прамянёў.]] Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах». <ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з'яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames2">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з'яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур'ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames3">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]<ref name="vg2472">{{cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|website=[[VG247]]|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Kuhnke|first1=Oisin}}</ref>. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill3">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn22">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps2">{{cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=January 6, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Smith|first1=Graham}}</ref>. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign2">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar4">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref><ref name="overkill4">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar3">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref>. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn23">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024|last1=James|first1=Ford}}</ref>. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2<ref name="techradar" />. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames4">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «“асобу” у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn24">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref>. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer5">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer5" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == <references> <ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref> <ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> <ref name="pcgamesn">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|author=Nelson|first=Will|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> <ref name="pcgamer">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref> <ref name="techradar">{{Cite web|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|author=Gould|first=Elie|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=January 11, 2024}}</ref> <ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref> <ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref> <ref name="final hours">{{Cite book}} Also available as iPad or Steam application.</ref> <ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref> <ref name="soundtrack">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/4197991259836552833?l=english|title=AVAILABLE NOW! Plushy DLC – Soundtrack – Authoring Tools|author=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=April 1, 2024|access-date=April 2, 2024}}</ref> <ref name="developercommentary">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/509568716255527453|title=Portal: Revolution turns 1! - Anniversary Update + In-game Developer Commentary|author=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 6, 2025|access-date=January 8, 2025}}</ref> <ref name="gamespot_portalgun">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240804180052/https://www.gamespot.com/articles/the-orange-box-e3-2007-preshow-hands-on-portal/1100-6173775/|url-status=live}}</ref> <ref name="gamesradar_gels">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240801162407/https://www.gamesradar.com/portal-2-videos-reveal-aperture-sciences-repulsion-and-propulsion-gels/|url-status=live}}</ref> <ref name="pcgamesn3">{{Cite news}}</ref> <ref name="eurogamer">{{Cite news}}</ref> <ref name="chaptersnum">{{Cite news}}</ref> <ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref> </references> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] 0pwb2lqv3npxcp15nfg3ucwowr0fn4r 5161479 5161477 2026-07-06T09:53:50Z Feeleman 163471 Feeleman перанёс старонку [[Вікіпедыя:Portal Revolution]] у [[Portal Revolution]]: Вырашэнне неадназначнасці 5161474 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software. Дзеянне адбываецца ў свеце Portal да падзей Portal 2: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі. == Гульнявы працэс == [[File:Portal_Revolution_gameplay.png|alt=A overgrown Portal Revolution chamber featuring paired cubes that ease the transportation of laser beams|злева|міні|Новая механіка Portal: Revolution уводзіць квантавыя кубы, якія палягчаюць перадачу лазерных прамянёў.]] Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах». <ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з'яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames2">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з'яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур'ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames3">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]<ref name="vg2472">{{cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|website=[[VG247]]|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Kuhnke|first1=Oisin}}</ref>. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill3">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn22">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps2">{{cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=January 6, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Smith|first1=Graham}}</ref>. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign2">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar4">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref><ref name="overkill4">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar3">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref>. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn23">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024|last1=James|first1=Ford}}</ref>. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2<ref name="techradar" />. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames4">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «“асобу” у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn24">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref>. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer5">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer5" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == <references> <ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref> <ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> <ref name="pcgamesn">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|author=Nelson|first=Will|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> <ref name="pcgamer">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref> <ref name="techradar">{{Cite web|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|author=Gould|first=Elie|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=January 11, 2024}}</ref> <ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref> <ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref> <ref name="final hours">{{Cite book}} Also available as iPad or Steam application.</ref> <ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref> <ref name="soundtrack">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/4197991259836552833?l=english|title=AVAILABLE NOW! Plushy DLC – Soundtrack – Authoring Tools|author=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=April 1, 2024|access-date=April 2, 2024}}</ref> <ref name="developercommentary">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/509568716255527453|title=Portal: Revolution turns 1! - Anniversary Update + In-game Developer Commentary|author=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 6, 2025|access-date=January 8, 2025}}</ref> <ref name="gamespot_portalgun">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240804180052/https://www.gamespot.com/articles/the-orange-box-e3-2007-preshow-hands-on-portal/1100-6173775/|url-status=live}}</ref> <ref name="gamesradar_gels">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240801162407/https://www.gamesradar.com/portal-2-videos-reveal-aperture-sciences-repulsion-and-propulsion-gels/|url-status=live}}</ref> <ref name="pcgamesn3">{{Cite news}}</ref> <ref name="eurogamer">{{Cite news}}</ref> <ref name="chaptersnum">{{Cite news}}</ref> <ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref> </references> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] 0pwb2lqv3npxcp15nfg3ucwowr0fn4r 5161486 5161479 2026-07-06T09:58:56Z Feeleman 163471 5161486 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software. Дзеянне адбываецца ў свеце Portal да падзей Portal 2: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі. == Гульнявы працэс == [[File:Portal_Revolution_gameplay.png|alt=A overgrown Portal Revolution chamber featuring paired cubes that ease the transportation of laser beams|злева|міні|Новая механіка Portal: Revolution уводзіць квантавыя кубы, якія палягчаюць перадачу лазерных прамянёў.]] Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах». <ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з'яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames2">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з'яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур'ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames3">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]<ref name="vg2472">{{cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|website=[[VG247]]|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Kuhnke|first1=Oisin}}</ref>. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill3">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn22">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps2">{{cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=January 6, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Smith|first1=Graham}}</ref>. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign2">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar4">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref><ref name="overkill4">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar3">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref>. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn23">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024|last1=James|first1=Ford}}</ref>. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2<ref name="techradar" />. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames4">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «“асобу” у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn24">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref>. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer5">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer5" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == <references> <ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref> <ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> <ref name="pcgamesn">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|author=Nelson|first=Will|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> <ref name="pcgamer">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref> <ref name="techradar">{{Cite web|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|author=Gould|first=Elie|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=January 11, 2024}}</ref> <ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref> <ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref> <ref name="final hours">{{Cite book}} Also available as iPad or Steam application.</ref> <ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref> <ref name="soundtrack">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/4197991259836552833?l=english|title=AVAILABLE NOW! Plushy DLC – Soundtrack – Authoring Tools|author=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=April 1, 2024|access-date=April 2, 2024}}</ref> <ref name="developercommentary">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/509568716255527453|title=Portal: Revolution turns 1! - Anniversary Update + In-game Developer Commentary|author=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 6, 2025|access-date=January 8, 2025}}</ref> <ref name="gamespot_portalgun">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240804180052/https://www.gamespot.com/articles/the-orange-box-e3-2007-preshow-hands-on-portal/1100-6173775/|url-status=live}}</ref> <ref name="gamesradar_gels">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240801162407/https://www.gamesradar.com/portal-2-videos-reveal-aperture-sciences-repulsion-and-propulsion-gels/|url-status=live}}</ref> <ref name="pcgamesn3">{{Cite news}}</ref> <ref name="eurogamer">{{Cite news}}</ref> <ref name="chaptersnum">{{Cite news}}</ref> <ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref> </references> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] chzm0p90fyukhwc9vq7bjv9zrw2s78j 5161488 5161486 2026-07-06T10:03:53Z Feeleman 163471 афармленне 5161488 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software. Дзеянне адбываецца ў свеце Portal да падзей Portal 2: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі. == Гульнявы працэс == [[File:Portal_Revolution_gameplay.png|alt=A overgrown Portal Revolution chamber featuring paired cubes that ease the transportation of laser beams|злева|міні|Новая механіка Portal: Revolution уводзіць квантавыя кубы, якія палягчаюць перадачу лазерных прамянёў.]] Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах». <ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з'яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames2">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з'яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур'ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames3">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]<ref name="vg2472">{{cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|website=[[VG247]]|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Kuhnke|first1=Oisin}}</ref>. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill3">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn22">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps2">{{cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=January 6, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Smith|first1=Graham}}</ref>. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign2">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar4">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref><ref name="overkill4">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar3">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref>. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn24" />. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2<ref name="techradar" />. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames6" />. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «“асобу” у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn24">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref>. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer3" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == <references> <ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref> <ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> <ref name="pcgamesn">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|author=Nelson|first=Will|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> <ref name="pcgamer">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref> <ref name="techradar">{{Cite web|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|author=Gould|first=Elie|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=January 11, 2024}}</ref> <ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref> <ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref> <ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref> <ref name="final hours">{{Cite book}} Also available as iPad or Steam application.</ref> <ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref> <ref name="soundtrack">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/4197991259836552833?l=english|title=AVAILABLE NOW! Plushy DLC – Soundtrack – Authoring Tools|author=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=April 1, 2024|access-date=April 2, 2024}}</ref> <ref name="developercommentary">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/509568716255527453|title=Portal: Revolution turns 1! - Anniversary Update + In-game Developer Commentary|author=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 6, 2025|access-date=January 8, 2025}}</ref> <ref name="gamespot_portalgun">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240804180052/https://www.gamespot.com/articles/the-orange-box-e3-2007-preshow-hands-on-portal/1100-6173775/|url-status=live}}</ref> <ref name="gamesradar_gels">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240801162407/https://www.gamesradar.com/portal-2-videos-reveal-aperture-sciences-repulsion-and-propulsion-gels/|url-status=live}}</ref> <ref name="pcgamesn3">{{Cite news}}</ref> <ref name="eurogamer">{{Cite news}}</ref> <ref name="chaptersnum">{{Cite news}}</ref> <ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref> </references> == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] hb3foeaefcwe4vzn8dwvcp9q3eep9ht 5161489 5161488 2026-07-06T10:05:33Z Feeleman 163471 Афармленне 5161489 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software. Дзеянне адбываецца ў свеце Portal да падзей Portal 2: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі. == Гульнявы працэс == [[Файл:Portal_Revolution_gameplay.png|alt=A overgrown Portal Revolution chamber featuring paired cubes that ease the transportation of laser beams|злева|міні|Новая механіка Portal: Revolution уводзіць квантавыя кубы, якія палягчаюць перадачу лазерных прамянёў.]] Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах». <ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref> Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref> <ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з’яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames2">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з’яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур’ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames3">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref>. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]<ref name="vg2472">{{cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|website=[[VG247]]|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Kuhnke|first1=Oisin}}</ref>. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill3">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn22">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps2">{{cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=January 6, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Smith|first1=Graham}}</ref>. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign2">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar4">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref><ref name="overkill4">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref>. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar3">{{cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|website=[[GamesRadar+]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Serin|first1=Kaan}}</ref>. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn24" />. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames6" />. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «„асобу“ у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn24">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=2026-07-06|last1=James|first1=Ford}}</ref>. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer3" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] a5p8ynmeh8k39gp2i7y0i6rakjkvjjw 5161490 5161489 2026-07-06T10:14:36Z Feeleman 163471 крыніцы 5161490 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software. Дзеянне адбываецца ў свеце Portal да падзей Portal 2: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі. == Гульнявы працэс == [[Файл:Portal_Revolution_gameplay.png|alt=A overgrown Portal Revolution chamber featuring paired cubes that ease the transportation of laser beams|злева|міні|Новая механіка Portal: Revolution уводзіць квантавыя кубы, якія палягчаюць перадачу лазерных прамянёў.]] Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах»<ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref>. Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref><ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з’яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames" />. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з’яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур’ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames" />. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]''<ref name="vg247" />''. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill2" />. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn2" /><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps" />. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign" /><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar" /><ref name="overkill2" />. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar" />. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn2" />. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames6" />. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «„асобу“ у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn2" />. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer3" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] 6jvgkg2i8m7dxo7h1izup5087kx8g05 5161493 5161490 2026-07-06T10:16:00Z Feeleman 163471 арфаграфія, афармленне 5161493 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3" />. Дзеянне адбываецца ў сусвеце Portal да падзей [[Portal 2]]: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]<ref name="pcgamesn2" />. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі. == Гульнявы працэс == [[Файл:Portal_Revolution_gameplay.png|alt=A overgrown Portal Revolution chamber featuring paired cubes that ease the transportation of laser beams|злева|міні|Новая механіка Portal: Revolution уводзіць квантавыя кубы, якія палягчаюць перадачу лазерных прамянёў.]] Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах»<ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref>. Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref><ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з’яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames" />. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з’яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур’ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames" />. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]''<ref name="vg247" />''. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill2" />. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn2" /><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps" />. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign" /><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar" /><ref name="overkill2" />. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar" />. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn2" />. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames6" />. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «„асобу“ у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn2" />. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer3" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] 0sok1c0ljui8dcsfl4eg9rffc2j1176 5161498 5161493 2026-07-06T10:16:52Z Feeleman 163471 афармленне 5161498 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3" />. Дзеянне адбываецца ў сусвеце Portal да падзей [[Portal 2]]: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]<ref name="pcgamesn2" />. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі<ref name="techradar2" />. == Гульнявы працэс == [[Файл:Portal_Revolution_gameplay.png|alt=A overgrown Portal Revolution chamber featuring paired cubes that ease the transportation of laser beams|злева|міні|Новая механіка Portal: Revolution уводзіць квантавыя кубы, якія палягчаюць перадачу лазерных прамянёў.]] Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах»<ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref>. Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref><ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з’яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames" />. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з’яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур’ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames" />. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]''<ref name="vg247" />''. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill2" />. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn2" /><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps" />. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign" /><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar" /><ref name="overkill2" />. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar" />. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn2" />. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames6" />. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «„асобу“ у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn2" />. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer3" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] sx5gy3yrzgnzlli7c96vgjvtptpw85v 5161500 5161498 2026-07-06T10:37:50Z Feeleman 163471 арфаграфія 5161500 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=Portal Revolution.png}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3" />. Дзеянне адбываецца ў сусвеце Portal да падзей [[Portal 2]]: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]<ref name="pcgamesn2" />. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі<ref name="techradar2" />. == Гульнявы працэс == [[Файл:Portal_Revolution_gameplay.png|alt=A overgrown Portal Revolution chamber featuring paired cubes that ease the transportation of laser beams|злева|міні|Новая механіка Portal: Revolution уводзіць квантавыя кубы, якія палягчаюць перадачу лазерных прамянёў.]] Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах»<ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref>. Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref><ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з’яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames" />. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з’яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур’ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames" />. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]''<ref name="vg247" />''. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill2" />. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn2" /><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps" />. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign" /><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar" /><ref name="overkill2" />. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar" />. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn2" />. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames6" />. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «„асобу“ у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn2" />. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer3" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] m40f7pjxgszd90pjdiop3cshmo45asj 5161503 5161500 2026-07-06T10:50:01Z Feeleman 163471 афармленне 5161503 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=Portal Revolution.png|распрацоўшчык=Second Face Software|выдавец=Second Face Software|кіраўнік=Стэфан Хайнц|рухавік=Strata [[Source]]|кампазітар=Джарэд Пуло}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3" />. Дзеянне адбываецца ў сусвеце Portal да падзей [[Portal 2]]: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]<ref name="pcgamesn2" />. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі<ref name="techradar2" />. == Гульнявы працэс == [[Файл:Portal_Revolution_gameplay.png|alt=A overgrown Portal Revolution chamber featuring paired cubes that ease the transportation of laser beams|злева|міні|Новая механіка Portal: Revolution уводзіць квантавыя кубы, якія палягчаюць перадачу лазерных прамянёў.]] Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах»<ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref>. Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref><ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з’яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames" />. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з’яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур’ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames" />. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]''<ref name="vg247" />''. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill2" />. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn2" /><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps" />. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign" /><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar" /><ref name="overkill2" />. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar" />. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn2" />. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames6" />. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «„асобу“ у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn2" />. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer3" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] fwbn7ozih6y6dzd3c9zip4wc7fgrtn1 5161505 5161503 2026-07-06T10:57:44Z Feeleman 163471 афармленне 5161505 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=Portal Revolution.png|распрацоўшчык=Second Face Software|выдавец=Second Face Software|кіраўнік=Стэфан Хайнц|рухавік=Strata [[Source]]|кампазітар=Джарэд Пуло}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3" />. Дзеянне адбываецца ў сусвеце Portal да падзей [[Portal 2]]: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]<ref name="pcgamesn2" />. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі<ref name="techradar2" />. == Гульнявы працэс == Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах»<ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref>. Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref><ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з’яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames" />. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з’яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур’ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames" />. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]''<ref name="vg247" />''. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill2" />. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn2" /><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps" />. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign" /><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar" /><ref name="overkill2" />. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar" />. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn2" />. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames6" />. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «„асобу“ у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn2" />. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer3" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] eo51a8cn4vzdnyoq89kg1m5l6lt8oh4 5161506 5161505 2026-07-06T11:04:06Z Feeleman 163471 афармленне 5161506 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Portal (значэнні)}} {{Картка гульні |выява=Portal Revolution.png |распрацоўшчык=Second Face Software |выдавец=Second Face Software |кіраўнік=Стэфан Хайнц |рухавік=Strata [[Source]] |кампазітар=Джарэд Пуло}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3" />. Дзеянне адбываецца ў сусвеце Portal да падзей [[Portal 2]]: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]<ref name="pcgamesn2" />. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. Гульнявы працэс, графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі<ref name="techradar2" />. == Гульнявы працэс == Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць галаваломкі ў «тэставых камерах»<ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref>. Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref><ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з’яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames" />. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з’яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур’ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames" />. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]''<ref name="vg247" />''. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill2" />. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn2" /><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps" />. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign" /><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar" /><ref name="overkill2" />. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar" />. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn2" />. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн галаваломак і гульнявы працэс. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames6" />. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «„асобу“ у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn2" />. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer3" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] goe9y2gkc4qy6ij41hvva7glovdieg9 5161512 5161506 2026-07-06T11:27:29Z Feeleman 163471 афармленне 5161512 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Portal (значэнні)}} {{Картка гульні |выява=Portal Revolution.png |распрацоўшчык=Second Face Software |выдавец=Second Face Software |кіраўнік=Стэфан Хайнц |рухавік=Strata [[Source]] |кампазітар=Джарэд Пуло}} Portal: Revolution — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3" />. Дзеянне адбываецца ў сусвеце Portal да падзей [[Portal 2]]: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]<ref name="pcgamesn2" />. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. [[Геймплэй|Гульнявы працэс]], графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі<ref name="techradar2" />. == Гульнявы працэс == Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць [[Галаваломка|галаваломкі]] ў «тэставых камерах»<ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref>. Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref><ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з’яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames" />. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з’яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур’ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames" />. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]''<ref name="vg247" />''. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill2" />. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn2" /><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps" />. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign" /><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar" /><ref name="overkill2" />. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar" />. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn2" />. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн [[Галаваломка|галаваломак]] і [[Геймплэй|гульнявы працэс]]. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames6" />. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «„асобу“ у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn2" />. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer3" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] 0qcw21lf3ufthyfwbdbub8tfn46jdqg 5161513 5161512 2026-07-06T11:27:44Z Feeleman 163471 афармленне 5161513 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Portal (значэнні)}} {{Картка гульні |выява=Portal Revolution.png |распрацоўшчык=Second Face Software |выдавец=Second Face Software |кіраўнік=Стэфан Хайнц |рухавік=Strata [[Source]] |кампазітар=Джарэд Пуло}} '''Portal: Revolution''' — [[галаваломка-платформер]] 2024 года, [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] для [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3" />. Дзеянне адбываецца ў сусвеце Portal да падзей [[Portal 2]]: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]<ref name="pcgamesn2" />. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. [[Геймплэй|Гульнявы працэс]], графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі<ref name="techradar2" />. == Гульнявы працэс == Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта галаваломка-платформер, у якой гулец павінен разгадваць [[Галаваломка|галаваломкі]] ў «тэставых камерах»<ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref>. Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref><ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з’яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames" />. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з’яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур’ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames" />. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]''<ref name="vg247" />''. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill2" />. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn2" /><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps" />. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign" /><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar" /><ref name="overkill2" />. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar" />. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn2" />. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн [[Галаваломка|галаваломак]] і [[Геймплэй|гульнявы працэс]]. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames6" />. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «„асобу“ у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn2" />. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer3" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] m9tfl5qqk8by7b6fu040cd1brghle4o 5161515 5161513 2026-07-06T11:30:58Z Feeleman 163471 афармленне 5161515 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Portal (значэнні)}} {{Картка гульні |выява=Portal Revolution.png |распрацоўшчык=Second Face Software |выдавец=Second Face Software |кіраўнік=Стэфан Хайнц |рухавік=Strata [[Source]] |кампазітар=Джарэд Пуло}} '''Portal: Revolution''' — [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] 2024 года для [[Відэагульня|відэагульні]] [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3" />. Дзеянне адбываецца ў сусвеце Portal да падзей [[Portal 2]]: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]<ref name="pcgamesn2" />. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. [[Геймплэй|Гульнявы працэс]], графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі<ref name="techradar2" />. == Гульнявы працэс == Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта [[галаваломка-платформер]], у якой гулец павінен разгадваць [[Галаваломка|галаваломкі]] ў «тэставых камерах»<ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref>. Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref><ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з’яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames" />. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з’яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур’ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames" />. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]''<ref name="vg247" />''. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill2" />. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn2" /><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps" />. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign" /><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar" /><ref name="overkill2" />. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar" />. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn2" />. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн [[Галаваломка|галаваломак]] і [[Геймплэй|гульнявы працэс]]. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames6" />. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «„асобу“ у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn2" />. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer3" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] o8gvztfd0eh1vt3c1lo0qcc8ubqalyd 5161521 5161515 2026-07-06T11:44:46Z Feeleman 163471 5161521 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Portal (значэнні)}} {{Картка гульні |выява=Portal Revolution.png |распрацоўшчык=Second Face Software |выдавец=Second Face Software |кіраўнік=Стэфан Хайнц |рухавік=Strata [[Source]] |кампазітар=Джарэд Пуло}} '''Portal: Revolution''' — [[Мадыфікацыя відэагульні|мадыфікацыя]] 2024 года для [[Відэагульня|відэагульні]] [[Portal 2]], распрацаваная і выдадзеная студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3" />. Дзеянне адбываецца ў сусвеце Portal да падзей [[Portal 2]]: гулец кіруе безыменнай паддоследнай, якая спрабуе авалодаць прыладай, здольнай аднавіць тэставыя камеры [[Aperture Science]]. Гулец перасоўваецца па тэставых камерах з дапамогай [[Партальная пушка|партальнай пушкі]]. Акрамя стандартных механік гульняў серыі Portal, мадыфікацыя таксама ўводзіць душ з ачышчальным гелем, квантавыя кубы для перадачы лазерных прамянёў і пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія транспартуюць прадметы. Распрацоўка пачалася ў 2016 годзе; мадыфікацыя выкарыстоўвае карыстальніцкую версію рухавіка [[Source]]<ref name="pcgamesn2" />. Гульня была выпушчана ў [[Steam]] бясплатна 6 студзеня 2024 года пасля затрымкі з-за цяжкасцей з зацвярджэннем. [[Геймплэй|Гульнявы працэс]], графіка і агучванне мадыфікацыі былі станоўча ацэнены рэцэнзентамі, тады як сцэнарый атрымаў неадназначныя водгукі<ref name="techradar2" />. == Гульнявы працэс == Як і [[Portal (серыя гульняў)|серыя Portal]], Portal: Revolution — гэта [[галаваломка-платформер]], у якой гулец павінен разгадваць [[Галаваломка|галаваломкі]] ў «тэставых камерах»<ref name="overkill">{{Cite web|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|author=Brandrick|first=Chris|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024}}</ref>. Гулец мае [[Партальная пушка|партальную пушку]], якая можа ствараць два канцы партала, чырвонага і сіняга колераў, і можа выкарыстоўвацца для ўзаемадзеяння з іншымі механікамі, такімі як кубы<ref name="overkill" />. У гульні таксама прадстаўлены спружыністыя і паскаральныя гелі з Portal 2''<ref name="vg247">{{Cite web|lang=en|url=https://www.vg247.com/portal-revolution-portal-2-free-mod|title=Portal: Revolution isn't official, but it is an incredibly impressive-looking mod with an original story|author=Kuhnke|first=Oisin|website=[[VG247]]|date=2024-01-07|access-date=2026-07-05}}</ref><ref name="rps">{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/portal-revolution-is-a-huge-eight-hour-mod-that-bridges-the-gap-between-portal-1-and-2|title=Portal: Revolution is a huge, eight-hour mod that bridges the gap between Portal 1 and 2|author=Smith|first=Graham|website=[[Rock Paper Shotgun]]|date=2024-01-06|access-date=2026-07-05}}</ref>.'' Спружыністы гель, сіняга колеру, дае імпульс скачка і можа выкарыстоўвацца ў якасці пляцоўкі для падскоку, а паскаральны, аранжавага колеру, дае гульцу паскарэнне<ref name="vg247" />. Portal: Revolution таксама спалучае ў сваіх камерах-галаваломках іншыя механікі, такія як пераўтваральны гель, які дазваляе гульцу размяшчаць парталы на непрыдатных для выкарыстання паверхнях, а таксама лазерныя палі<ref name="pcgames">{{Cite web|lang=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|author=Schütz|first=Felix|website=[[PC Games]]|date=2024-01-10|access-date=2026-07-06}}</ref><ref name="pcgamesn2">{{Cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-revolution/portal-3|title=This free Portal 2 expansion is so good it makes me miss the old Valve|author=James|first=Ford|website=[[PCGamesN]]|date=January 17, 2024|access-date=January 17, 2024}}</ref>. Мод уключае некалькі новых кампанентаў гульнявога працэсу, такіх як душ з ачышчальнага гелю і квантавыя кубы, якія перамяшчаюць лазерныя прамяні праз прастору і час. У ім таксама зноў з’яўляюцца пнеўматычныя вентыляцыйныя трубы, якія могуць усмоктваць самога гульца, кубы і гелі; яны былі выдалены з арыгінальнай версіі [[Portal 2]] падчас яе распрацоўкі<ref name="rps" /><ref name="pcgames" />. Portal: Revolution уключае ў сябе толькі [[Аднакарыстальніцкая гульня|аднакарыстальніцкі рэжым]]<ref name="pcgames" />. Яго кампанія складаецца з 40 тэставых камер, размеркаваных па васьмі раздзелах; новыя элементы Portal: Revolution тлумачацца гульцу на працягу ўсёй гульні. Складанасць жа паступова павышаецца, і яе можна прайсці прыблізна за 8 гадзін. Значная колькасць галаваломак у першай палове гульні дазваляе гульцу кіраваць толькі адным парталам, у той час як другі застаецца ў фіксаваным становішчы; магчымасць кіраваць другім парталам гулец адкрывае пазней<ref name="pcgames" /><ref name="gamesradar">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamesradar.com/portal-2s-game-sized-prequel-mod-squeezes-in-40-new-puzzles-fully-voiced-original-characters-and-an-8-hour-story/|title=Portal 2's game-sized prequel mod squeezes in 40 new puzzles, fully-voiced original characters, and an 8-hour story|author=Serin|first=Kaan|website=[[GamesRadar+]]|date=2024-01-05|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Сюжэт == Portal: Revolution з’яўляецца перадгісторыяй да Portal 2<ref name="ign">{{cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/portal-2-mod-release-date-pushed-prequel-campaign-adds-eight-hours-story|title=Portal: Revolution Is Basically a Full-Sized Fan-Made Prequel Releasing Very Soon|website=[[IGN]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Reul|first1=Katie}}</ref>, а дзеянне адбываецца пасля падзей [[Portal]]. У гэтай гульні гулец бярэ на сябе ролю безыменнай паддоследнай ў закінутых лабараторыях [[Aperture Science]]. Гульня пачынаецца з таго, што галоўную гераіню будзіць ядро асабовасці па імені Стэрлінг, які паведамляе ёй, што яна праходзіць падрыхтоўку ў складзе «атрада экстраннага рэагавання», і даручае вырашыць серыю тэстаў. Пасля іх завяршэння Стэрлінг раскрывае, што ён увесь час хлусіў, і яго сапраўдная мэта — актываваць цэнтральнае ядро, якое цалкам адновіць функцыянаванне лабараторый, бо тыя прыйшлі ў заняпад пасля таго, як [[ГЛэДАС]] была пераможана [[Чыл (персанаж)|паддоследнай з першай часткі]]. Ён просіць галоўную гераіню дапамагчы яму ў абмен на яе вызваленне. Прайшоўшы праз тэхнічныя памяшканні і тэставыя камеры, яны даходзяць да «Шпіля», дзе знаходзіцца гэтае ядро. Стэрлінг тлумачыць, што гэтая прылада развівае папярэднія распрацоўкі Aperture ў галіне тэлепартацыі, дазваляючы яму сабраць і зноў актываваць ГЛэДАС. Галоўная гераіня заходзіць у пакой кіравання ядром, і Стэрлінг даручае ёй пратэсціраваць прыладу, аднак адбываецца збой. Праз няспраўнасць галоўная гераіня тэлепартуецца на старую эксперыментальную тэставую рэйку. Там яна сустракае Эмілію Конлі — былую працаўніцу Aperture, чыя свядомасць была скапіравана ў ядро. Конлі і гулец прасоўваюцца праз эксперыментальныя тэставыя камеры, у выніку дасягаючы падножжа Шпіля. Падымаючыся па Шпілі, Конлі папярэджвае паддоследную, што паўторная актывацыя [[ГЛэДАС]] прывядзе да катастрофы, бо раней, будучы ўключанай, яна забіла ўсіх людзей у [[Aperture Science]], у тым ліку сапраўдную Конлі. У выніку прасоўвання галоўная гераіня дасягае вяршыні Шпіля, дзе сустракаецца са Стэрлінгам. Конлі спрабуе ўгаварыць яго, аднак той адмаўляецца змяняць свае планы, сцвярджаючы, што даследчаму цэнтру патрэбны ГЛэДАС. Прайшоўшы праз тэставыя камеры бліжэй да паверхні, Конлі і галоўная гераіня зноў дасягаюць пакоя кіравання ядром. Там яны змагаюцца са Стэрлінгам, каб адключыць прыладу і перашкодзіць яму прабудзіць ГЛэДАС. Падчас бойкі Конлі раскрывае, што Стэрлінг першапачаткова быў [[Робат-пыласос|робатам-пыласосам]], якога яна стварыла. Конлі і галоўнай гераіні ўдаецца перашкодзіць Стэрлінгу выкарыстаць цэнтральнае ядро, якое ў выніку выбухае. У [[Сцэна пасля цітраў|сцэне пасля цітраў]] раскрываецца, што выбух ядра прывёў да таго, што Шпіль тэлепартаваўся на Месяц, пакінуўшы галоўную гераіню і Конлі ў пастцы. Першая страціла прытомнасць і атрымала сур’ёзныя траўмы, таму Конлі змясціла яе ў сховішча Месяца, за што папрасіла выбачэнні і развіталася. == Распрацоўка == Portal: Revolution была распрацавана і выдадзена студыяй Second Face Software<ref name="pcgamer3">{{cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/a-fan-made-7-hour-portal-2-prequel-just-hit-steam-for-free-and-its-so-good-that-im-sad-valve-stopped-making-portal-all-over-again/|title=A fan-made, 7-hour Portal 2 prequel just hit Steam for free and it's so good that I'm sad Valve stopped making Portal all over again|website=[[PC Gamer]]|date=January 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Park|first1=Morgan}}</ref>. Аўстрыйскі галоўны распрацоўшчык Штэфан Хайнц раней ствараў гульнявыя ўзроўні з дапамогай Portal 2 Authoring Tools, перш чым пачаў працу над Portal: Revolution у 2016 годзе, натхніўшыся такімі модамі, як [[Portal Stories: Mel]]<ref name="overkill2">{{cite web|lang=en|url=https://overkill.wtf/portal-revolution-interview/|title=The story behind Portal: Revolution — A fan-made prequel to Portal 2|website=Overkill|date=January 7, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Brandrick|first1=Chris}}</ref><ref name="pcgames" />. З цягам часу каманда Хайнца пашырылася і стала ўключаць [[Акцёр агучвання|акцёраў агучвання]], [[Праграміст|праграмістаў]], [[Прадзюсар|прадзюсараў]] і іншых<ref name="fm4">{{cite web|language=de|url=https://fm4.orf.at/stories/3039173/|title=Portal: Revolution made in Austria|website=[[FM4]]|date=February 8, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Riegler|first1=David}}</ref>. Музыку да гульні напісаў Джарэд Пуло<ref name="pcgamesnstrata">{{cite news|last1=Allsop|first1=Ken|title=Steam's top-rated game is getting a free, eight-hour prequel campaign|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution|access-date=August 28, 2024|work=[[PCGamesN]]|date=November 19, 2023}}</ref>. Таксама гульня мае аўтарскую [[Агучванне фільмаў|агучку]]''<ref name="vg247" />''. Гульня прайшла праз некалькі ітэрацый, апошняя з якіх пачала распрацоўвацца ў 2019 годзе<ref name="overkill2" />. Мод выкарыстоўвае Strata Source — створаную супольнасцю на базе рухавіка [[Source (рухавік)|Source]] з [[Counter-Strike: Global Offensive]], якая ўключае сучасныя магчымасці, што, паводле распрацоўшчыкаў, «былі немагчымыя ў Portal 2»<ref name="pcgamesn2" /><ref name="pcgamer3" />. Першапачаткова гульня планавалася да выхаду ў 2022 годзе, аднак яе распрацоўка заняла больш часу, чым чакалася, што прывяло да пераносу рэлізу на 2023 год<ref name="moddb aug2022">{{cite web|lang=en|url=https://www.moddb.com/mods/portal-revolution-spyce-software/news/media-showcase-4-25-august-2022|title=Media Showcase #4 25. August 2022|website=[[Mod DB]]|date=2022-07-25|access-date=2026-07-06|last1=Heinz|first1=Stefan}}</ref>. Урэшце дату выхаду прызначылі на 5 студзеня 2024 года, аднак [[Valve Corporation|Valve]] не паспела зацвердзіць гульню да гэтага тэрміну<ref name="rps" />. Хайнц у той час заявіў, што «гульня гатовая», аднак праверка з боку Valve зацягнулася з-за скарочанага штату супрацоўнікаў у святочны перыяд, у выніку чаго Хайнц не атрымаў адказу нават па меры набліжэння канца тэрміну<ref name="ign" /><ref name="delay announcement">{{cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/601360/view/3904122509838958659?l=english|title=Update to our release date|last=Second Face Software|website=[[Steam (service)|Steam]]|date=January 5, 2024|access-date=2026-07-06}}</ref>. Замест гэтага гульня была выдадзена 6 студзеня бясплатна на [[Steam]] для платформаў [[Windows]] і [[Linux]]<ref name="gamesradar" /><ref name="overkill2" />. Улічваючы, што гэта мод, для гульні ў Portal: Revolution карыстальнікам неабходна валодаць копіяй [[Portal 2]]. Перад выхадам Хайнц адзначыў, што каманда мае намер дадаваць змесціва пасля выхаду<ref name="gamesradar" />. == Ацэнкі == Portal: Revolution атрымала «пераважна станоўчы» рэйтынг у Steam неўзабаве пасля выхаду<ref name="pcgamesn4">{{cite web|url=https://www.pcgamesn.com/portal-2/revolution-steam-release|title=Massive Portal mod eight years in the making already flying on Steam|website=[[PCGamesN]]|date=January 7, 2024|access-date=January 8, 2024|last1=Nelson|first1=Will}}</ref>. Аўтар [[PC Gamer]] Морган Парк адзначыў, што гульня мае «высокую планку якасці і завершанасці», якая даказвае, што «Valve пакінула шмат неапрацаванага патэнцыялу ў [[Portal (серыя гульняў)|серыі Portal]]»<ref name="pcgamer3" />. Форд Джэймс жа з [[PCGamesN]] апісаў яе як «дапрацаваную да такой ступені, што яна цалкам магла б быць дапаўненнем ад самой Valve»<ref name="pcgamesn2" />. Рэцэнзенты пахвалілі дызайн [[Галаваломка|галаваломак]] і [[Геймплэй|гульнявы працэс]]. Элі Гулд з [[TechRadar]] ацаніла галаваломкі як «несаступнымі» ў складанасці выпрабаванняў Portal 2. Рэдактар [[PC Games]] Фелікс Шютц адзначыў, што гульня значна менш складаная за Portal Stories: Mel; ён таксама пахваліў новыя механікі, заявіўшы, што яны дапамаглі гульні заставацца свежай<ref name="pcgames" />. Сцэнарый гульні атрымаў неадназначныя водгукі рэцэнзентаў. Гулд заявіла, што гульня мае «сюжэт, дзеля якога варта паміраць» і «выдатна ўпісваецца» ў афіцыйную серыю Portal<ref name="techradar2">{{cite web|lang=en|url=https://www.techradar.com/gaming/pc-gaming/13-years-on-portal-revolution-has-reminded-me-im-still-an-idiot|title=13 years on Portal: Revolution has reminded me I'm still an idiot|website=[[TechRadar]]|date=January 11, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Gould|first1=Elie}}</ref>. Шютц пахваліў агучванне гульні і назваў сцэнарый «безумоўна ўдалым», хоць адзначыў, што ён не дасягае ўзроўню Portal 2<ref name="pcgames6" />. Парк паставіў пад сумнеў сцэнарый Стэрлінга ў першых раздзелах, сцвярджаючы, што распрацоўшчыкам не ўдалося ўкласці «„асобу“ у ядро асабовасці», аднак гэта не сапсавала агульную якасць мода<ref name="pcgamer3" />. Джэймс пагадзіўся, адзначыўшы, што Стэрлінг быў, «магчыма, найслабейшым аспектам Revolution», аднак пахваліў персанажа Конлі ў другой палове гульні<ref name="pcgamesn2" />. Графіка гульні была высока ацэнена рэцэнзентамі<ref name="pcgames6">{{cite web|language=de|url=https://www.pcgames.de/Portal-2-Spiel-28233/Specials/Test-Review-Mod-Fan-Erweiterung-1437872/|title=Portal: Revolution: Mod-Test – Dafür hätten wir glatt was gezahlt!|website=[[PC Games]]|date=January 10, 2024|access-date=2026-07-06|last1=Schütz|first1=Felix|trans-title=Portal: Revolution: Mod review – We would have paid for that!}}</ref><ref name="pcgamer3" />. Парк пахваліў візуальны дызайн, заявіўшы, што ён «не ведаў, што Portal 2 можа выглядаць настолькі прыгожа»<ref name="pcgamer3" />. Хвалячы атмасферную разнастайнасць гульні, Шютц адзначыў, што якасць асяроддзя дапамагла ёй арганічна ўпісацца ў сусвет Portal<ref name="pcgames6" />. == Беларуская лакалізацыя == Аматарская беларуская лакалізацыя Portal: Revolution была створана суполкай [[Гулец / Лакалізацыя відэагульняў|Гулец / лакалізацыя відэагульняў]] і апублікавана на пляцоўцы [[Nexus Mods]] 30 жніўня 2025 года. Лакалізацыя ўтрымлівае тэкставы пераклад інтэрфейсу і субцітры<ref>{{Cite web|url=https://t.me/HULEC_BLR/321|title=ГУЛЕЦ / Лакалізацыя відэагульняў|website=Telegram|access-date=2026-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nexusmods.com/portal2/mods/24|title=Current belarusian translation for PORTAL REVOLUTION (BLR)|website=Nexus Mods :: Portal 2|access-date=2026-07-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.portalrevolution.com|lang=en|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=Афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Шутары ад першай асобы]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] 968mcd4btdtywo8qfik9wdufoqwejiz Партал:Revolution 100 810380 5161476 2026-07-06T09:53:13Z Feeleman 163471 Feeleman перанёс старонку [[Партал:Revolution]] у [[Партал:Portal Revolution]]: Вырашэнне неадназначнасці 5161476 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Партал:Portal Revolution]] kqb17zwa6yi8ik3zrv8x9ee5rzi5ebb 5161481 5161476 2026-07-06T09:54:47Z Feeleman 163471 Выдалена перасылка на [[Партал:Portal Revolution]] 5161481 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|Няправільная назва}} 02xqeyo8xdw76zfctlo6c054uo1jy9o Партал:Portal Revolution 100 810381 5161478 2026-07-06T09:53:33Z Feeleman 163471 Feeleman перанёс старонку [[Партал:Portal Revolution]] у [[Вікіпедыя:Portal Revolution]]: Вырашэнне неадназначнасці 5161478 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вікіпедыя:Portal Revolution]] hud3qjf5lzw22x6cbsumaf34ziwqts2 5161482 5161478 2026-07-06T09:55:13Z Feeleman 163471 Выдалена перасылка на [[Вікіпедыя:Portal Revolution]] 5161482 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|Няправільная назва}} 02xqeyo8xdw76zfctlo6c054uo1jy9o Вікіпедыя:Portal Revolution 4 810382 5161480 2026-07-06T09:53:51Z Feeleman 163471 Feeleman перанёс старонку [[Вікіпедыя:Portal Revolution]] у [[Portal Revolution]]: Вырашэнне неадназначнасці 5161480 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Portal Revolution]] n8d6qaz6or283uqgryw9u9e8kztl9tb 5161483 5161480 2026-07-06T09:55:36Z Feeleman 163471 Выдалена перасылка на [[Portal Revolution]] 5161483 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|Няправільная назва}} 02xqeyo8xdw76zfctlo6c054uo1jy9o Ерась жыдоўствуючых 0 810383 5161485 2026-07-06T09:58:02Z Ueschar 151377 Новая старонка: «[[Файл:Facial_Chronicle_-_b.18,_p._048_-_Execution.png|міні|Спаленне асуджаных «жыдо́ўствуючых» у 1504 годзе. Мініяцюра з [[Ліцавы летапісны звод|Ліцавога летапіснага зводу]], XVI ст.]] '''«Е́рась жыдо́ўствуючых»''' (таксама '''наўгаро́дска-маско́ўская е́рась''') — назва рэлігійна-ін...» 5161485 wikitext text/x-wiki [[Файл:Facial_Chronicle_-_b.18,_p._048_-_Execution.png|міні|Спаленне асуджаных «жыдо́ўствуючых» у 1504 годзе. Мініяцюра з [[Ліцавы летапісны звод|Ліцавога летапіснага зводу]], XVI ст.]] '''«Е́рась жыдо́ўствуючых»''' (таксама '''наўгаро́дска-маско́ўская е́рась''') — назва рэлігійна-інтэлектуальнай плыні апошняй трэці XV — пачатку XVI ст., якая ўзнікла ў [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]], а пазней пашырылася ў [[Масква|Маскве]]. Назва паходзіць з палемічных твораў праваслаўных аўтараў і не была саманазвай удзельнікаў руху. Іх абвінавачвалі ў ерасі і схіленні да [[Іудаізм|юдаізму]], хаця гэта і застаецца прадметам дыскусій.<ref name="belenc">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%96%D0%AB%D0%94%D0%9E%D0%AE%D0%A1%D0%A2%D0%92%D0%A3%D0%AE%D0%A7%D0%AB%D0%A5%C2%BB%20%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%AC|title=«Жыдоўствуючых» ерась|author=Марозаева С. В.|website=Verbum|work=Беларуская энцыклапедыя|access-date=2 ліпеня 2026}}</ref><ref name="histfil">{{Cite web|url=https://pawet.net/files/gfd1.pdf|title=Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі. Т. 1: Эпоха Сярэднявечча|date=2008|pages=461—464|location=Мінск|publisher=Беларуская навука|access-date=2 ліпеня 2026}}</ref> == Праблема тэрміна == Асноўныя звесткі пра ерась паходзяць ад яе праціўнікаў: з пасланняў наўгародскага архіепіскапа Генадзя, матэрыялаў царкоўнага сабора 1490 года, твораў [[Іосіф Волацкі|Іосіфа Волацкага]], перадусім кнігі «Асветнік».<ref name="belenc" /><ref name="pravenc">{{Cite web|language=ru|url=https://www.pravenc.ru/text/182289.html|title=Жидовствующие|work=Православная энциклопедия. Т. 19|date=7 кастрычніка 2013|pages=185—194|access-date=2 ліпеня 2026}}</ref> Таму і тэрмін «жыдоўствуючыя» адлюстроўвае пазіцыю праціўнікаў руху. Ім называлі людзей, якіх абвінавачвалі ў перайманні яўрэйскага веравучэння або ў выкарыстанні яўрэйскіх рэлігійных кніг і тэкстаў. У сучасных даследаваннях гэтая назва часта падаецца ў двукоссі або з удакладненнем.<ref name="histfil" /><ref name="perelmutter">{{Cite web|language=en|url=https://perelmutter.net/perelmutter-judaizers.pdf|title=Deictic Shifts in the Slavic Translations from Hebrew associated with the Judaizers|author=Perelmutter, Renee|publisher=University of Kansas|access-date=2 ліпеня 2026}}</ref> == Гісторыя == === Узнікненне ў Ноўгарадзе === [[Файл:Ivan_III_of_Russia_3.jpg|міні|[[Іван III Васільевіч]]. Мініяцюра з «Царскага тытулярніка», 1672 год]] Узнікненне ерасі звязанае з барацьбой [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і Масквы за ўплыў у Ноўгарадзе. У 1470—1471 гадах у горадзе знаходзіўся князь [[Міхаіл Алелькавіч]], прадстаўнік кіеўскай галіны Алелькавічаў. У яго атачэнні былі адукаваныя яўрэі: лекар Схарыя, Майсей Хануш і Іосіф Шмойла Скаравей, або Скарабеі. Менавіта ім прыпісваецца пашырэнне новых поглядаў сярод часткі наўгародскага духавенства і гараджан.<ref name="belenc" /><ref name="histfil" /> Сярод першых вядомых прыхільнікаў называлі пратапопаў Дзяніса і Аляксея, а таксама пратапопа Сафійскага сабора Гаўрыіла.<ref name="belenc" /> === Маскоўскі перыяд === [[Файл:Joseph_Volotsky(19th_c.,_Atheism_museum).jpg|міні|Іосіф Волацкі, адзін з галоўных праціўнікаў «жыдоўствуючых». Абраз XIX ст.]] У 1479 годзе [[Іван III Васільевіч]] перавёў Дзяніса і Аляксея ў Маскву, дзе яны атрымалі пасады пры прыдворных храмах. Пасля гэтага новыя ідэі, якія яны прывезлі з Ноўгарадам, сталі вядомыя ў Маскве. Да «жыдоўствуючых» або людзей, блізкіх да іх, адносілі дзяка Пасольскага прыказа Фёдара Курыцына, мітрапаліта Зосіму, Алену Стэфанаўну — нявестку Івана III, баяраў Івана Патрыкеева і Сямёна Рапалоўскага.<ref name="belenc" /><ref name="histfil" /> Абвінавачанні ў ерасі выкарыстоўваліся ў барацьбе розных груп пры двары Івана III, асабліва ў канцы XV ст., калі абвастрылася пытанне пра спадчыну вялікакняжацкай улады.<ref name="histfil" /><ref name="pravenc" /> === Пераслед === Пытанне, як ставіцца да «жыдоўствуючых» разглядалася на саборах 1488, 1490, 1503 і 1504 гадоў. На раннім этапе пакаранні былі адносна мяккімі: асуджаных пазбаўлялі сану, высылалі або прымушалі да пакаяння. Архіепіскап Генадзь і Іосіф Волацкі настойвалі на больш жорсткім пакаранні за ерась.<ref name="belenc" /><ref name="pravenc" /> Сабор 1504 года стаў пераломным. Частка абвінавачаных была прысуджана да смерці і спалена. Пасля гэтага рух фактычна заняпаў, а яго ўдзельнікі ўцяклі, у тым ліку ў ВКЛ.<ref name="belenc" /> == Вучэнне == Пра погляды «жыдоўствуючых» няма поўнай інфармацыі, асноўныя звесткі паходзяць з палемічных тэкстаў праціўнікаў ерасі. Ім прыпісвалі адмаўленне боскасці [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], крытыку вучэння пра [[Тройца|Тройцу]], сумненні ў замагільным жыцці, непрыманне ўшанавання [[Ікона|ікон]], крыжа і мошчаў.<ref name="belenc" /><ref name="histfil" /> Не ўсе абвінавачанні супраць «жыдоўствуючых» маюць аднолькавую доказную базу. Палемісты злучалі пад адной назвай розныя формы рэлігійнай крытыкі: ад цікавасці да яўрэйскай кніжнасці і біблейскіх перакладаў да антыцаркоўных і антытрынітарных поглядаў.<ref name="perelmutter" /><ref name="histfil" /> Пазнейшыя даследаванні характарызуюць погляды «жыдоўствуючых» як антытрынітарныя і рацыяналістычныя. У іх бачаць спробу асэнсаваць рэлігійныя пытанні праз зварот да розуму і кніг, а не толькі праз царкоўны аўтарытэт. Асобныя тэксты падкрэслівалі каштоўнасць ведаў і асабістай адказнасці чалавека. У гэтым сэнсе ерась была адной з формаў рэлігійнага вальнадумства на мяжы сярэднявечча і ранняга Новага часу.<ref name="histfil" /> Асобнае месца ў гісторыі «жыдоўствуючых» займае літаратура. Ерэтыкам выстаўлялі абвінавачванні за пераклады і перапрацоўкі яўрэйскіх тэкстаў. Сярод іх называюць «Шасцікрыл», «Логіку», «Лапатачнік», пераклады кніг Старога Запавету на [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую мову]] з дамешкам беларусізмаў.<ref name="belenc" /><ref name="skvar2017">{{Cite web|url=https://journals.bsu.by/index.php/history/article/download/1624/1691|title=Астранамічная тэрміналогія ў літаратуры Вялікага Княства Літоўскага XV—XVII стст.|author=Скварчэўскі Д. В.|work=Журнал Белорусского государственного университета. История|date=2017|pages=42—47|access-date=2 ліпеня 2026|issue=2}}</ref>{{зноскі}} == Літаратура == * Марозаева С. В. «Жыдоўствуючых» ерась // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1998. — С. 463. — ISBN 985-11-0106-0. * Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі: у 6 т. Т. 1: Эпоха Сярэднявечча / В. Б. Евароўскі і інш.; рэдкал.: В. Б. Евароўскі і інш.; НАН Беларусі, Інстытут філасофіі. — Мінск: Беларуская навука, 2008. — 576 с. — ISBN 978-985-08-0967-4. * Скварчэўскі Д. В. Астранамічныя веды і ўяўленні насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага ў XIV—XVII стст.: аўтарэф. дыс. ... канд. гіст. навук. — Мінск, 2016. * Скварчэўскі Д. В. Астранамічная тэрміналогія ў літаратуры Вялікага Княства Літоўскага XV—XVII стст. // Журнал Белорусского государственного университета. История. — 2017. — № 2. — С. 42—47. * Скварчэўскі Д. В. Развіццё астраноміі і хрысціянскай касмалогіі ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIV—XVII стст. // Веснік БДУ. Сер. 3, Гісторыя. Эканоміка. Права. — 2015. — № 2. — С. 3—6. * Темчин С. Ю. Схария и Скорина: об источниках Виленского ветхозаветного свода (F19-262) // Senoji Lietuvos literatūra. — 2006. — Kn. 21. — P. 289—316. * Perelmutter, Renee. Deictic Shifts in the Slavic Translations from Hebrew associated with the Judaizers. — University of Kansas. * Юршина В. А. Ересь жидовствующих на Руси XV—XVI вв. // Вестник Тюменского государственного университета. Гуманитарные исследования. Humanitates. — 2020. — Т. 6, № 2. — С. 156—167. == Гл. таксама == * [[Ерась]] * [[Стрыгальнікі]] * [[Антытрынітарыі]] * [[Іосіф Волацкі]] * [[Міхаіл Алелькавіч]] * [[Стары Запавет]] * [[Старабеларуская мова]] {{Ерасі ў хрысціянстве}} 1f2sj3hq8koyrye9zp34ezrfz0z7cvq Ліс Нільхельм 0 810384 5161495 2026-07-06T10:16:12Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Ліс Нільхельм]] у [[Ліс Нільхэйм]]: Назва з памылкай правапісу 5161495 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ліс Нільхэйм]] kf4or7oorf2xuia6mdudhgyxwzwk8md Portal (значэнні) 0 810386 5161510 2026-07-06T11:23:00Z Feeleman 163471 Новая старонка: «'''Portal:''' * [[Portal]] — відэагульня 2007 года ад кампаніі Valve * [[Portal Prelude|Portal: Prelude]] — мадыфікацыя відэагульні Portal. * [[Portal 2]] — відэагульня 2011 года ад кампаніі Valve * [[Portal Stories: Mel]] — мадыфікацыя відэагульні Portal 2. * [[Portal Reloaded]] — мадыфікацыя відэагульні Portal 2. * Portal Revolu...» 5161510 wikitext text/x-wiki '''Portal:''' * [[Portal]] — відэагульня 2007 года ад кампаніі Valve * [[Portal Prelude|Portal: Prelude]] — мадыфікацыя відэагульні Portal. * [[Portal 2]] — відэагульня 2011 года ад кампаніі Valve * [[Portal Stories: Mel]] — мадыфікацыя відэагульні Portal 2. * [[Portal Reloaded]] — мадыфікацыя відэагульні Portal 2. * [[Portal Revolution|Portal: Revolution]] — мадыфікацыя відэагульні Portal 2. {{неадназначнасць}} 24blq3gb9qe7ckdlm09sqebngwgtqur Мадыфікаванне (відэагульні) 0 810387 5161519 2026-07-06T11:34:08Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1360707342|Video game modding]]» 5161519 wikitext text/x-wiki '''Мадыфікаванне''' (таксама '''модынг''' ад англ. '''modding''') — працэс змянення [[Відэагульня|відэагульні]], зроблены гульцамі і фанатамі<ref name=":332">{{Cite journal|last=Poor|first=Nathaniel|date=2014-12-01|title=Computer game modders' motivations and sense of community: A mixed-methods approach|url=https://doi.org/10.1177/1461444813504266|journal=New Media & Society|language=EN|volume=16|issue=8|pages=1249–1267|doi=10.1177/1461444813504266|issn=1461-4448}}</ref>. Набор змен, які называецца '''модам''' ці '''мадыфікацыяй''', можа альбо змяніць існуючую гульню, альбо дадаць кантэнт, створаны карыстальнікам. '''Модэры''''','' людзі, якія мадыфікуюць відэагульні,<ref name="auto2">{{cite journal|last1=Sotamaa|first1=Olli|title=On modder labour, commodification of play, and mod competitions|journal=[[First Monday (journal)|First Monday]]|date=3 September 2007|volume=12|issue=9|doi=10.5210/fm.v12i9.2006|doi-access=free}}</ref> могуць уводзіць у гульні розныя змены, у тым ліку змяняць графіку, выпраўляць памылкі (багі) і дадаваць унікальныя элементы гульнявога працэсу. '''Модынг''' гульні таксама можна разумець як пошук і ўстаноўку модаў у гульню карыстальніка.<ref>{{cite journal|last1=Olson|first1=Cheryl K.|last2=Kutner|first2=Lawrence A.|last3=Warner|first3=Dorothy E.|last4=Almerigi|first4=Jason B.|last5=Baer|first5=Lee|last6=Nicholi|first6=Armand M.|last7=Beresin|first7=Eugene V.|title=Factors Correlated with Violent Video Game Use by Adolescent Boys and Girls|journal=[[Journal of Adolescent Health]]|date=July 2007|volume=41|issue=1|pages=77–83|doi=10.1016/j.jadohealth.2007.01.001|pmid=17577537}}</ref> Людзі могуць стаць прыхільнікамі пэўных модаў і могуць удзельнічаць у працэсе распрацоўкі і абмеркавання модаў.<ref name=":162">{{Cite journal|last=Sotamaa|first=Olli|date=2010-07-01|title=When the Game Is Not Enough: Motivations and Practices Among Computer Game Modding Culture|url=https://doi.org/10.1177/1555412009359765|journal=Games and Culture|language=EN|volume=5|issue=3|pages=239–255|doi=10.1177/1555412009359765|issn=1555-4120|url-access=subscription}}</ref> Для апісання нязмененай гульні выкарыстоўваюць тэрмін ''«ваніла»'' (ад англ. ''vanilla'', бел. ''ваніль'') (напрыклад, «Vanilla ''[[Minecraft]]'' »).<ref>{{Cite news|last=Gould|first=Elie|date=2025-01-09|title=After 15 years, Minecraft has finally added two new pig variations: The warm pig and the cold pig, meaning I can delete one mod off my list|url=https://www.pcgamer.com/games/survival-crafting/after-15-years-minecraft-has-finally-added-two-new-pig-variations-the-warm-pig-and-the-cold-pig-meaning-i-can-delete-one-mod-off-my-list/|access-date=2025-07-27|work=PC Gamer|language=en}}</ref> == Зноскі == <references /> {{Independent production}}{{DEFAULTSORT:Mod (Computer Gaming)}} [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Распрацоўка камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Мадыфікаванне відэагульняў]] [[Катэгорыя:Неафіцыйныя адаптацыі]] 67syhikgmvhaa8dwzb0nn98kv8nm3d4 5161520 5161519 2026-07-06T11:34:36Z DzBar 156353 5161520 wikitext text/x-wiki '''Мадыфікаванне''' (таксама '''модынг''' ад англ. '''modding''') — працэс змянення [[Відэагульня|відэагульні]], зроблены гульцамі і фанатамі<ref name=":332">{{Cite journal|last=Poor|first=Nathaniel|date=2014-12-01|title=Computer game modders' motivations and sense of community: A mixed-methods approach|url=https://doi.org/10.1177/1461444813504266|journal=New Media & Society|language=EN|volume=16|issue=8|pages=1249–1267|doi=10.1177/1461444813504266|issn=1461-4448}}</ref>. Набор змен, які называецца '''модам''' ці '''мадыфікацыяй''', можа альбо змяніць існуючую гульню, альбо дадаць кантэнт, створаны карыстальнікам. '''Модэры''''','' людзі, якія мадыфікуюць відэагульні,<ref name="auto2">{{cite journal|last1=Sotamaa|first1=Olli|title=On modder labour, commodification of play, and mod competitions|journal=[[First Monday (journal)|First Monday]]|date=3 September 2007|volume=12|issue=9|doi=10.5210/fm.v12i9.2006|doi-access=free}}</ref> могуць уводзіць у гульні розныя змены, у тым ліку змяняць графіку, выпраўляць памылкі (багі) і дадаваць унікальныя элементы гульнявога працэсу. '''Модынг''' гульні таксама можна разумець як пошук і ўстаноўку модаў у гульню карыстальніка.<ref>{{cite journal|last1=Olson|first1=Cheryl K.|last2=Kutner|first2=Lawrence A.|last3=Warner|first3=Dorothy E.|last4=Almerigi|first4=Jason B.|last5=Baer|first5=Lee|last6=Nicholi|first6=Armand M.|last7=Beresin|first7=Eugene V.|title=Factors Correlated with Violent Video Game Use by Adolescent Boys and Girls|journal=[[Journal of Adolescent Health]]|date=July 2007|volume=41|issue=1|pages=77–83|doi=10.1016/j.jadohealth.2007.01.001|pmid=17577537}}</ref> Людзі могуць стаць прыхільнікамі пэўных модаў і могуць удзельнічаць у працэсе распрацоўкі і абмеркавання модаў.<ref name=":162">{{Cite journal|last=Sotamaa|first=Olli|date=2010-07-01|title=When the Game Is Not Enough: Motivations and Practices Among Computer Game Modding Culture|url=https://doi.org/10.1177/1555412009359765|journal=Games and Culture|language=EN|volume=5|issue=3|pages=239–255|doi=10.1177/1555412009359765|issn=1555-4120|url-access=subscription}}</ref> Для апісання нязмененай гульні выкарыстоўваюць тэрмін ''«ваніла»'' (ад англ. ''vanilla'', бел. ''ваніль'') (напрыклад, «Vanilla ''[[Minecraft]]'' »).<ref>{{Cite news|last=Gould|first=Elie|date=2025-01-09|title=After 15 years, Minecraft has finally added two new pig variations: The warm pig and the cold pig, meaning I can delete one mod off my list|url=https://www.pcgamer.com/games/survival-crafting/after-15-years-minecraft-has-finally-added-two-new-pig-variations-the-warm-pig-and-the-cold-pig-meaning-i-can-delete-one-mod-off-my-list/|access-date=2025-07-27|work=PC Gamer|language=en}}</ref> == Зноскі == <references />{{Навігацыя}}{{DEFAULTSORT:Mod (Computer Gaming)}} [[Катэгорыя:Хакерства]] [[Катэгорыя:Распрацоўка камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Мадыфікаванне відэагульняў]] [[Катэгорыя:Неафіцыйныя адаптацыі]] 6qsv7i0jnnq8tw6ri8ympb10dk39v0b