Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 251 5164871 4876624 2026-07-12T07:58:43Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164871 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''12 ліпеня''' — сто дзевяноста трэці (сто дзевяноста чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[927]]: Каралі брытанскіх каралеўстваў прызналі валадарства [[Этэльстан]]а, які стаў першым [[Кароль Англіі|каралём Англіі]], а гэта дата лічыцца датай заснавання [[Каралеўства Англія]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1276]]: [[Адрыян V]] абраны [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] (пам. 18.8.1276). * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з'езд|1-ы Славянскі з’езд]]. * [[1920]]: [[РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск (кодавая назва «Кутузаў»). Адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Уначы на 13.7. была падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на [[Гара Грабарка|гары Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. * [[2006]]: Пачатак ізраільска-ліванскай вайны. == Нарадзіліся == * [[100 да н.э.]]: [[Гай Юлій Цэзар|Юлій Цэзар]], рымскі дыктатар * [[1394]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1813]]: [[Клод Бернар]], французскі медык * [[1817]]: [[Генры Дэйвід Тора]], амерыканскі піьсменнік, публіцыст, філосаф * [[1824]]: [[Эжэн Будэн]], французскі мастак * [[1870]]: [[Луі II (князь Манака)]] * [[1884]]: [[Амедэо Мадыльяні]], італьянскі [[мастак]] * [[1895]]: [[Рычард Бакмінстэр Фулер]], амерыканскі [[архітэктар]], дызайнер, інжынер і вынаходнік (пам. 1.7.1983) * [[1904]]: [[Пабла Неруда]], чылійскі [[паэт]] * [[1916]]: [[Лаўрэнцій Абецэдарскі]], беларускі [[гісторык]] * [[1921]]: [[Брам Богарт]], бельгійскі мастак * [[1923]]: [[Пол Джэнкінс (мастак)]] * [[1932]]: [[Ясутомі Нісідзука]], японскі біяхімік * [[1946]]: [[Валянціна Талкунова]], расійская спявачка (пам. 22.3.2010) * [[1975]]: [[Крыстэн Міхал]], прэм'ер-міністр Эстоніі * [[1976]]: [[Андрэй Міхневіч]], беларускі лёгкаатлет * [[2001]]: [[Кейлі Мак-Кіаўн]], аўстралійская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка * [[2002]]: [[Ніка Уільямс]], іспанскі футбаліст == Памерлі == * [[1429]]: [[Жан Жэрсон]], французскі тэолаг * [[1441]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1536]]: [[Эразм Ратэрдамскі]], нідэрландскі [[пісьменнік]] і філосаф * [[1682]]: [[Жан Пікар]], французскі [[астраном]] * [[1804]]: [[Аляксандр Гамільтан]], 1-ы [[міністр фінансаў ЗША]] * [[1843]]: [[Ігнат Даніловіч]], даследчык гісторыі [[ВКЛ]] * [[1922]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык * [[1967]]: [[Ота Нагель]], нямецкі мастак == Святкуюць == * Дзень Святых Першавярхоўных апосталаў [[Апостал Пётр|Пятра]] і [[Апостал Павел|Паўла]], заканчэнне Пятрова паста. * {{Сцяг Зямлі}} Сусветны дзень бортправадніка * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: Дзень абарыгенаў * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень фіёрда * {{Сцяг Кірыбаці}} [[Кірыбаці]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: Дзень фатографа * {{Сцяг Сан-Тамэ і Прынсіпі}} [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]]: Дзень незалежнасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|712]] </noinclude> [[Катэгорыя:12 ліпеня| ]] nkigok0cygqga2vjredukwqhldr8ges 5164875 5164871 2026-07-12T08:03:31Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164875 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''12 ліпеня''' — сто дзевяноста трэці (сто дзевяноста чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[927]]: Каралі брытанскіх каралеўстваў прызналі валадарства [[Этэльстан]]а, які стаў першым [[Кароль Англіі|каралём Англіі]], а гэта дата лічыцца датай заснавання [[Каралеўства Англія]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1276]]: [[Адрыян V]] абраны [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] (пам. 18.8.1276). * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1769]]: Удзельнікі [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] атрымалі перамогу над расійскімі войскамі ў бітве пад [[Слонім]]ам. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з'езд|1-ы Славянскі з’езд]]. * [[1920]]: [[РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск (кодавая назва «Кутузаў»). Адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Уначы на 13.7. была падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на [[Гара Грабарка|гары Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. * [[2006]]: Пачатак ізраільска-ліванскай вайны. == Нарадзіліся == * [[100 да н.э.]]: [[Гай Юлій Цэзар|Юлій Цэзар]], рымскі дыктатар * [[1394]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1813]]: [[Клод Бернар]], французскі медык * [[1817]]: [[Генры Дэйвід Тора]], амерыканскі піьсменнік, публіцыст, філосаф * [[1824]]: [[Эжэн Будэн]], французскі мастак * [[1870]]: [[Луі II (князь Манака)]] * [[1884]]: [[Амедэо Мадыльяні]], італьянскі [[мастак]] * [[1895]]: [[Рычард Бакмінстэр Фулер]], амерыканскі [[архітэктар]], дызайнер, інжынер і вынаходнік (пам. 1.7.1983) * [[1904]]: [[Пабла Неруда]], чылійскі [[паэт]] * [[1916]]: [[Лаўрэнцій Абецэдарскі]], беларускі [[гісторык]] * [[1921]]: [[Брам Богарт]], бельгійскі мастак * [[1923]]: [[Пол Джэнкінс (мастак)]] * [[1932]]: [[Ясутомі Нісідзука]], японскі біяхімік * [[1946]]: [[Валянціна Талкунова]], расійская спявачка (пам. 22.3.2010) * [[1975]]: [[Крыстэн Міхал]], прэм'ер-міністр Эстоніі * [[1976]]: [[Андрэй Міхневіч]], беларускі лёгкаатлет * [[2001]]: [[Кейлі Мак-Кіаўн]], аўстралійская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка * [[2002]]: [[Ніка Уільямс]], іспанскі футбаліст == Памерлі == * [[1429]]: [[Жан Жэрсон]], французскі тэолаг * [[1441]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1536]]: [[Эразм Ратэрдамскі]], нідэрландскі [[пісьменнік]] і філосаф * [[1682]]: [[Жан Пікар]], французскі [[астраном]] * [[1804]]: [[Аляксандр Гамільтан]], 1-ы [[міністр фінансаў ЗША]] * [[1843]]: [[Ігнат Даніловіч]], даследчык гісторыі [[ВКЛ]] * [[1922]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык * [[1967]]: [[Ота Нагель]], нямецкі мастак == Святкуюць == * Дзень Святых Першавярхоўных апосталаў [[Апостал Пётр|Пятра]] і [[Апостал Павел|Паўла]], заканчэнне Пятрова паста. * {{Сцяг Зямлі}} Сусветны дзень бортправадніка * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: Дзень абарыгенаў * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень фіёрда * {{Сцяг Кірыбаці}} [[Кірыбаці]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: Дзень фатографа * {{Сцяг Сан-Тамэ і Прынсіпі}} [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]]: Дзень незалежнасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|712]] </noinclude> [[Катэгорыя:12 ліпеня| ]] 9d0czjq5iemoqh201f7qqaq4tv82iv3 5164877 5164875 2026-07-12T08:05:04Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164877 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''12 ліпеня''' — сто дзевяноста трэці (сто дзевяноста чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[927]]: Каралі брытанскіх каралеўстваў прызналі валадарства [[Этэльстан]]а, які стаў першым [[Кароль Англіі|каралём Англіі]], а гэта дата лічыцца датай заснавання [[Каралеўства Англія]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1276]]: [[Адрыян V]] абраны [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] (пам. 18.8.1276). * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1769]]: Удзельнікі [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] атрымалі перамогу над расійскімі войскамі ў бітве пад [[Слонім]]ам. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з'езд|1-ы Славянскі з’езд]]. * [[1918]]: [[Народны Сакратарыят Беларусі]] выдаў пастанову аб спыненні дзеяння дэкрэтаў савецкай улады. * [[1920]]: [[РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск (кодавая назва «Кутузаў»). Адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Уначы на 13.7. была падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на [[Гара Грабарка|гары Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. * [[2006]]: Пачатак ізраільска-ліванскай вайны. == Нарадзіліся == * [[100 да н.э.]]: [[Гай Юлій Цэзар|Юлій Цэзар]], рымскі дыктатар * [[1394]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1813]]: [[Клод Бернар]], французскі медык * [[1817]]: [[Генры Дэйвід Тора]], амерыканскі піьсменнік, публіцыст, філосаф * [[1824]]: [[Эжэн Будэн]], французскі мастак * [[1870]]: [[Луі II (князь Манака)]] * [[1884]]: [[Амедэо Мадыльяні]], італьянскі [[мастак]] * [[1895]]: [[Рычард Бакмінстэр Фулер]], амерыканскі [[архітэктар]], дызайнер, інжынер і вынаходнік (пам. 1.7.1983) * [[1904]]: [[Пабла Неруда]], чылійскі [[паэт]] * [[1916]]: [[Лаўрэнцій Абецэдарскі]], беларускі [[гісторык]] * [[1921]]: [[Брам Богарт]], бельгійскі мастак * [[1923]]: [[Пол Джэнкінс (мастак)]] * [[1932]]: [[Ясутомі Нісідзука]], японскі біяхімік * [[1946]]: [[Валянціна Талкунова]], расійская спявачка (пам. 22.3.2010) * [[1975]]: [[Крыстэн Міхал]], прэм'ер-міністр Эстоніі * [[1976]]: [[Андрэй Міхневіч]], беларускі лёгкаатлет * [[2001]]: [[Кейлі Мак-Кіаўн]], аўстралійская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка * [[2002]]: [[Ніка Уільямс]], іспанскі футбаліст == Памерлі == * [[1429]]: [[Жан Жэрсон]], французскі тэолаг * [[1441]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1536]]: [[Эразм Ратэрдамскі]], нідэрландскі [[пісьменнік]] і філосаф * [[1682]]: [[Жан Пікар]], французскі [[астраном]] * [[1804]]: [[Аляксандр Гамільтан]], 1-ы [[міністр фінансаў ЗША]] * [[1843]]: [[Ігнат Даніловіч]], даследчык гісторыі [[ВКЛ]] * [[1922]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык * [[1967]]: [[Ота Нагель]], нямецкі мастак == Святкуюць == * Дзень Святых Першавярхоўных апосталаў [[Апостал Пётр|Пятра]] і [[Апостал Павел|Паўла]], заканчэнне Пятрова паста. * {{Сцяг Зямлі}} Сусветны дзень бортправадніка * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: Дзень абарыгенаў * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень фіёрда * {{Сцяг Кірыбаці}} [[Кірыбаці]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: Дзень фатографа * {{Сцяг Сан-Тамэ і Прынсіпі}} [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]]: Дзень незалежнасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|712]] </noinclude> [[Катэгорыя:12 ліпеня| ]] oaxs5i5qnjw3ffxem6qef7r4xtbrkoq 5164879 5164877 2026-07-12T08:08:32Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164879 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''12 ліпеня''' — сто дзевяноста трэці (сто дзевяноста чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[927]]: Каралі брытанскіх каралеўстваў прызналі валадарства [[Этэльстан]]а, які стаў першым [[Кароль Англіі|каралём Англіі]], а гэта дата лічыцца датай заснавання [[Каралеўства Англія]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1276]]: [[Адрыян V]] абраны [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] (пам. 18.8.1276). * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1769]]: Удзельнікі [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] атрымалі перамогу над расійскімі войскамі ў бітве пад [[Слонім]]ам. * [[1806]]: Па ініцыятыве [[Напалеона Банапарт|Напалеона Банапарта]] шаснаццаць нямецкіх княстваў стварылі [[Рэйнскі саюз]], выйшаўшы са складу [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з'езд]]. * [[1918]]: [[Народны Сакратарыят Беларусі]] выдаў пастанову аб спыненні дзеяння дэкрэтаў савецкай улады. * [[1920]]: [[РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск (кодавая назва «Кутузаў»). Адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Уначы на 13.7. была падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на [[Гара Грабарка|гары Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. * [[2006]]: Пачатак ізраільска-ліванскай вайны. == Нарадзіліся == * [[100 да н.э.]]: [[Гай Юлій Цэзар|Юлій Цэзар]], рымскі дыктатар * [[1394]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1813]]: [[Клод Бернар]], французскі медык * [[1817]]: [[Генры Дэйвід Тора]], амерыканскі піьсменнік, публіцыст, філосаф * [[1824]]: [[Эжэн Будэн]], французскі мастак * [[1870]]: [[Луі II (князь Манака)]] * [[1884]]: [[Амедэо Мадыльяні]], італьянскі [[мастак]] * [[1895]]: [[Рычард Бакмінстэр Фулер]], амерыканскі [[архітэктар]], дызайнер, інжынер і вынаходнік (пам. 1.7.1983) * [[1904]]: [[Пабла Неруда]], чылійскі [[паэт]] * [[1916]]: [[Лаўрэнцій Абецэдарскі]], беларускі [[гісторык]] * [[1921]]: [[Брам Богарт]], бельгійскі мастак * [[1923]]: [[Пол Джэнкінс (мастак)]] * [[1932]]: [[Ясутомі Нісідзука]], японскі біяхімік * [[1946]]: [[Валянціна Талкунова]], расійская спявачка (пам. 22.3.2010) * [[1975]]: [[Крыстэн Міхал]], прэм'ер-міністр Эстоніі * [[1976]]: [[Андрэй Міхневіч]], беларускі лёгкаатлет * [[2001]]: [[Кейлі Мак-Кіаўн]], аўстралійская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка * [[2002]]: [[Ніка Уільямс]], іспанскі футбаліст == Памерлі == * [[1429]]: [[Жан Жэрсон]], французскі тэолаг * [[1441]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1536]]: [[Эразм Ратэрдамскі]], нідэрландскі [[пісьменнік]] і філосаф * [[1682]]: [[Жан Пікар]], французскі [[астраном]] * [[1804]]: [[Аляксандр Гамільтан]], 1-ы [[міністр фінансаў ЗША]] * [[1843]]: [[Ігнат Даніловіч]], даследчык гісторыі [[ВКЛ]] * [[1922]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык * [[1967]]: [[Ота Нагель]], нямецкі мастак == Святкуюць == * Дзень Святых Першавярхоўных апосталаў [[Апостал Пётр|Пятра]] і [[Апостал Павел|Паўла]], заканчэнне Пятрова паста. * {{Сцяг Зямлі}} Сусветны дзень бортправадніка * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: Дзень абарыгенаў * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень фіёрда * {{Сцяг Кірыбаці}} [[Кірыбаці]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: Дзень фатографа * {{Сцяг Сан-Тамэ і Прынсіпі}} [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]]: Дзень незалежнасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|712]] </noinclude> [[Катэгорыя:12 ліпеня| ]] n23yeiz9h6pwryw3fbdyg0c60lk70bh 5164880 5164879 2026-07-12T08:08:47Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164880 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''12 ліпеня''' — сто дзевяноста трэці (сто дзевяноста чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[927]]: Каралі брытанскіх каралеўстваў прызналі валадарства [[Этэльстан]]а, які стаў першым [[Кароль Англіі|каралём Англіі]], а гэта дата лічыцца датай заснавання [[Каралеўства Англія]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1276]]: [[Адрыян V]] абраны [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] (пам. 18.8.1276). * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1769]]: Удзельнікі [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] атрымалі перамогу над расійскімі войскамі ў бітве пад [[Слонім]]ам. * [[1806]]: Па ініцыятыве [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] шаснаццаць нямецкіх княстваў стварылі [[Рэйнскі саюз]], выйшаўшы са складу [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з'езд]]. * [[1918]]: [[Народны Сакратарыят Беларусі]] выдаў пастанову аб спыненні дзеяння дэкрэтаў савецкай улады. * [[1920]]: [[РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск (кодавая назва «Кутузаў»). Адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Уначы на 13.7. была падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на [[Гара Грабарка|гары Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. * [[2006]]: Пачатак ізраільска-ліванскай вайны. == Нарадзіліся == * [[100 да н.э.]]: [[Гай Юлій Цэзар|Юлій Цэзар]], рымскі дыктатар * [[1394]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1813]]: [[Клод Бернар]], французскі медык * [[1817]]: [[Генры Дэйвід Тора]], амерыканскі піьсменнік, публіцыст, філосаф * [[1824]]: [[Эжэн Будэн]], французскі мастак * [[1870]]: [[Луі II (князь Манака)]] * [[1884]]: [[Амедэо Мадыльяні]], італьянскі [[мастак]] * [[1895]]: [[Рычард Бакмінстэр Фулер]], амерыканскі [[архітэктар]], дызайнер, інжынер і вынаходнік (пам. 1.7.1983) * [[1904]]: [[Пабла Неруда]], чылійскі [[паэт]] * [[1916]]: [[Лаўрэнцій Абецэдарскі]], беларускі [[гісторык]] * [[1921]]: [[Брам Богарт]], бельгійскі мастак * [[1923]]: [[Пол Джэнкінс (мастак)]] * [[1932]]: [[Ясутомі Нісідзука]], японскі біяхімік * [[1946]]: [[Валянціна Талкунова]], расійская спявачка (пам. 22.3.2010) * [[1975]]: [[Крыстэн Міхал]], прэм'ер-міністр Эстоніі * [[1976]]: [[Андрэй Міхневіч]], беларускі лёгкаатлет * [[2001]]: [[Кейлі Мак-Кіаўн]], аўстралійская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка * [[2002]]: [[Ніка Уільямс]], іспанскі футбаліст == Памерлі == * [[1429]]: [[Жан Жэрсон]], французскі тэолаг * [[1441]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1536]]: [[Эразм Ратэрдамскі]], нідэрландскі [[пісьменнік]] і філосаф * [[1682]]: [[Жан Пікар]], французскі [[астраном]] * [[1804]]: [[Аляксандр Гамільтан]], 1-ы [[міністр фінансаў ЗША]] * [[1843]]: [[Ігнат Даніловіч]], даследчык гісторыі [[ВКЛ]] * [[1922]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык * [[1967]]: [[Ота Нагель]], нямецкі мастак == Святкуюць == * Дзень Святых Першавярхоўных апосталаў [[Апостал Пётр|Пятра]] і [[Апостал Павел|Паўла]], заканчэнне Пятрова паста. * {{Сцяг Зямлі}} Сусветны дзень бортправадніка * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: Дзень абарыгенаў * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень фіёрда * {{Сцяг Кірыбаці}} [[Кірыбаці]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: Дзень фатографа * {{Сцяг Сан-Тамэ і Прынсіпі}} [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]]: Дзень незалежнасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|712]] </noinclude> [[Катэгорыя:12 ліпеня| ]] 3ina1ued73d9wknagqn0a61fnwvalic 5164888 5164880 2026-07-12T08:13:47Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164888 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''12 ліпеня''' — сто дзевяноста трэці (сто дзевяноста чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[927]]: Каралі брытанскіх каралеўстваў прызналі валадарства [[Этэльстан]]а, які стаў першым [[Кароль Англіі|каралём Англіі]], а гэта дата лічыцца датай заснавання [[Каралеўства Англія]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1276]]: [[Адрыян V]] абраны [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] (пам. 18.8.1276). * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1769]]: Удзельнікі [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] атрымалі перамогу над расійскімі войскамі ў бітве пад [[Слонім]]ам. * [[1806]]: Па ініцыятыве [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] шаснаццаць нямецкіх княстваў стварылі [[Рэйнскі саюз]], выйшаўшы са складу [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з'езд]]. * [[1917]]: Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] [[Германская імперыя|Германія]] прымяніла [[іпрыт|атрутны газ]] у баях каля бельгійскага горада [[Іпр]]. * [[1918]]: [[Народны Сакратарыят Беларусі]] выдаў пастанову аб спыненні дзеяння дэкрэтаў савецкай улады. * [[1920]]: [[РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск (кодавая назва «Кутузаў»). Адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Уначы на 13.7. была падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на [[Гара Грабарка|гары Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. * [[2006]]: Пачатак ізраільска-ліванскай вайны. == Нарадзіліся == * [[100 да н.э.]]: [[Гай Юлій Цэзар|Юлій Цэзар]], рымскі дыктатар * [[1394]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1813]]: [[Клод Бернар]], французскі медык * [[1817]]: [[Генры Дэйвід Тора]], амерыканскі піьсменнік, публіцыст, філосаф * [[1824]]: [[Эжэн Будэн]], французскі мастак * [[1870]]: [[Луі II (князь Манака)]] * [[1884]]: [[Амедэо Мадыльяні]], італьянскі [[мастак]] * [[1895]]: [[Рычард Бакмінстэр Фулер]], амерыканскі [[архітэктар]], дызайнер, інжынер і вынаходнік (пам. 1.7.1983) * [[1904]]: [[Пабла Неруда]], чылійскі [[паэт]] * [[1916]]: [[Лаўрэнцій Абецэдарскі]], беларускі [[гісторык]] * [[1921]]: [[Брам Богарт]], бельгійскі мастак * [[1923]]: [[Пол Джэнкінс (мастак)]] * [[1932]]: [[Ясутомі Нісідзука]], японскі біяхімік * [[1946]]: [[Валянціна Талкунова]], расійская спявачка (пам. 22.3.2010) * [[1975]]: [[Крыстэн Міхал]], прэм'ер-міністр Эстоніі * [[1976]]: [[Андрэй Міхневіч]], беларускі лёгкаатлет * [[2001]]: [[Кейлі Мак-Кіаўн]], аўстралійская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка * [[2002]]: [[Ніка Уільямс]], іспанскі футбаліст == Памерлі == * [[1429]]: [[Жан Жэрсон]], французскі тэолаг * [[1441]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1536]]: [[Эразм Ратэрдамскі]], нідэрландскі [[пісьменнік]] і філосаф * [[1682]]: [[Жан Пікар]], французскі [[астраном]] * [[1804]]: [[Аляксандр Гамільтан]], 1-ы [[міністр фінансаў ЗША]] * [[1843]]: [[Ігнат Даніловіч]], даследчык гісторыі [[ВКЛ]] * [[1922]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык * [[1967]]: [[Ота Нагель]], нямецкі мастак == Святкуюць == * Дзень Святых Першавярхоўных апосталаў [[Апостал Пётр|Пятра]] і [[Апостал Павел|Паўла]], заканчэнне Пятрова паста. * {{Сцяг Зямлі}} Сусветны дзень бортправадніка * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: Дзень абарыгенаў * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень фіёрда * {{Сцяг Кірыбаці}} [[Кірыбаці]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: Дзень фатографа * {{Сцяг Сан-Тамэ і Прынсіпі}} [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]]: Дзень незалежнасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|712]] </noinclude> [[Катэгорыя:12 ліпеня| ]] c7h18rn3begg99aofidt150pd3gzxsw 5164892 5164888 2026-07-12T08:18:41Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164892 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''12 ліпеня''' — сто дзевяноста трэці (сто дзевяноста чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[927]]: Каралі брытанскіх каралеўстваў прызналі валадарства [[Этэльстан]]а, які стаў першым [[Кароль Англіі|каралём Англіі]], а гэта дата лічыцца датай заснавання [[Каралеўства Англія]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1276]]: [[Адрыян V]] абраны [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] (пам. 18.8.1276). * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1769]]: Удзельнікі [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] атрымалі перамогу над расійскімі войскамі ў бітве пад [[Слонім]]ам. * [[1806]]: Па ініцыятыве [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] шаснаццаць нямецкіх княстваў стварылі [[Рэйнскі саюз]], выйшаўшы са складу [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з'езд]]. * [[1917]]: Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] [[Германская імперыя|Германія]] прымяніла [[іпрыт|атрутны газ]] у баях каля бельгійскага горада [[Іпр]]. * [[1918]]: [[Народны Сакратарыят Беларусі]] выдаў пастанову аб спыненні дзеяння дэкрэтаў савецкай улады. * [[1920]]: [[РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск (кодавая назва «Кутузаў»). Адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1962]]: У [[Лондан]]е ў клубе «Marquee» адбыўся першы канцэрт рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Уначы на 13 ліпеня была падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на [[Гара Грабарка|гары Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. * [[2006]]: Пачатак ізраільска-ліванскай вайны. == Нарадзіліся == * [[100 да н.э.]]: [[Гай Юлій Цэзар|Юлій Цэзар]], рымскі дыктатар * [[1394]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1813]]: [[Клод Бернар]], французскі медык * [[1817]]: [[Генры Дэйвід Тора]], амерыканскі піьсменнік, публіцыст, філосаф * [[1824]]: [[Эжэн Будэн]], французскі мастак * [[1870]]: [[Луі II (князь Манака)]] * [[1884]]: [[Амедэо Мадыльяні]], італьянскі [[мастак]] * [[1895]]: [[Рычард Бакмінстэр Фулер]], амерыканскі [[архітэктар]], дызайнер, інжынер і вынаходнік (пам. 1.7.1983) * [[1904]]: [[Пабла Неруда]], чылійскі [[паэт]] * [[1916]]: [[Лаўрэнцій Абецэдарскі]], беларускі [[гісторык]] * [[1921]]: [[Брам Богарт]], бельгійскі мастак * [[1923]]: [[Пол Джэнкінс (мастак)]] * [[1932]]: [[Ясутомі Нісідзука]], японскі біяхімік * [[1946]]: [[Валянціна Талкунова]], расійская спявачка (пам. 22.3.2010) * [[1975]]: [[Крыстэн Міхал]], прэм'ер-міністр Эстоніі * [[1976]]: [[Андрэй Міхневіч]], беларускі лёгкаатлет * [[2001]]: [[Кейлі Мак-Кіаўн]], аўстралійская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка * [[2002]]: [[Ніка Уільямс]], іспанскі футбаліст == Памерлі == * [[1429]]: [[Жан Жэрсон]], французскі тэолаг * [[1441]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1536]]: [[Эразм Ратэрдамскі]], нідэрландскі [[пісьменнік]] і філосаф * [[1682]]: [[Жан Пікар]], французскі [[астраном]] * [[1804]]: [[Аляксандр Гамільтан]], 1-ы [[міністр фінансаў ЗША]] * [[1843]]: [[Ігнат Даніловіч]], даследчык гісторыі [[ВКЛ]] * [[1922]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык * [[1967]]: [[Ота Нагель]], нямецкі мастак == Святкуюць == * Дзень Святых Першавярхоўных апосталаў [[Апостал Пётр|Пятра]] і [[Апостал Павел|Паўла]], заканчэнне Пятрова паста. * {{Сцяг Зямлі}} Сусветны дзень бортправадніка * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: Дзень абарыгенаў * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень фіёрда * {{Сцяг Кірыбаці}} [[Кірыбаці]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: Дзень фатографа * {{Сцяг Сан-Тамэ і Прынсіпі}} [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]]: Дзень незалежнасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|712]] </noinclude> [[Катэгорыя:12 ліпеня| ]] 331wiidgwg4umz77bu6xtiq3a9lii8u 5164902 5164892 2026-07-12T08:32:55Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164902 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''12 ліпеня''' — сто дзевяноста трэці (сто дзевяноста чацвёрты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[927]]: Каралі брытанскіх каралеўстваў прызналі валадарства [[Этэльстан]]а, які стаў першым [[Кароль Англіі|каралём Англіі]], а гэта дата лічыцца датай заснавання [[Каралеўства Англія]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1276]]: [[Адрыян V]] абраны [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] (пам. 18.8.1276). * [[1562]]: Біскуп [[Дыега дэ Ланда]] спаліў шматлікія помнікі культуры і літаратуры цывілізацыі [[цывілізацыя мая|мая]]. * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1769]]: Удзельнікі [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] атрымалі перамогу над расійскімі войскамі ў бітве пад [[Слонім]]ам. * [[1806]]: Па ініцыятыве [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] шаснаццаць нямецкіх княстваў стварылі [[Рэйнскі саюз]], выйшаўшы са складу [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з'езд]]. * [[1917]]: Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] [[Германская імперыя|Германія]] прымяніла [[іпрыт|атрутны газ]] у баях каля бельгійскага горада [[Іпр]]. * [[1918]]: [[Народны Сакратарыят Беларусі]] выдаў пастанову аб спыненні дзеяння дэкрэтаў савецкай улады. * [[1920]]: [[РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск (кодавая назва «Кутузаў»). Адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1962]]: У [[Лондан]]е ў клубе «Marquee» адбыўся першы канцэрт рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Уначы на 13 ліпеня была падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на [[Гара Грабарка|гары Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. * [[2006]]: Пачатак ізраільска-ліванскай вайны. == Нарадзіліся == * [[100 да н.э.]]: [[Гай Юлій Цэзар|Юлій Цэзар]], рымскі дыктатар * [[1394]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1813]]: [[Клод Бернар]], французскі медык * [[1817]]: [[Генры Дэйвід Тора]], амерыканскі піьсменнік, публіцыст, філосаф * [[1824]]: [[Эжэн Будэн]], французскі мастак * [[1870]]: [[Луі II (князь Манака)]] * [[1884]]: [[Амедэо Мадыльяні]], італьянскі [[мастак]] * [[1895]]: [[Рычард Бакмінстэр Фулер]], амерыканскі [[архітэктар]], дызайнер, інжынер і вынаходнік (пам. 1.7.1983) * [[1904]]: [[Пабла Неруда]], чылійскі [[паэт]] * [[1916]]: [[Лаўрэнцій Абецэдарскі]], беларускі [[гісторык]] * [[1921]]: [[Брам Богарт]], бельгійскі мастак * [[1923]]: [[Пол Джэнкінс (мастак)]] * [[1932]]: [[Ясутомі Нісідзука]], японскі біяхімік * [[1946]]: [[Валянціна Талкунова]], расійская спявачка (пам. 22.3.2010) * [[1975]]: [[Крыстэн Міхал]], прэм'ер-міністр Эстоніі * [[1976]]: [[Андрэй Міхневіч]], беларускі лёгкаатлет * [[2001]]: [[Кейлі Мак-Кіаўн]], аўстралійская плыўчыха, алімпійская чэмпіёнка * [[2002]]: [[Ніка Уільямс]], іспанскі футбаліст == Памерлі == * [[1429]]: [[Жан Жэрсон]], французскі тэолаг * [[1441]]: [[Асікага Ёсіноры]], 6-ы сёгун сёгуната Мурамаці * [[1536]]: [[Эразм Ратэрдамскі]], нідэрландскі [[пісьменнік]] і філосаф * [[1682]]: [[Жан Пікар]], французскі [[астраном]] * [[1804]]: [[Аляксандр Гамільтан]], 1-ы [[міністр фінансаў ЗША]] * [[1843]]: [[Ігнат Даніловіч]], даследчык гісторыі [[ВКЛ]] * [[1922]]: [[Джон Морсбі]], брытанскі контр-адмірал, даследчык * [[1967]]: [[Ота Нагель]], нямецкі мастак == Святкуюць == * Дзень Святых Першавярхоўных апосталаў [[Апостал Пётр|Пятра]] і [[Апостал Павел|Паўла]], заканчэнне Пятрова паста. * {{Сцяг Зямлі}} Сусветны дзень бортправадніка * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]]: Дзень абарыгенаў * {{Сцяг Даніі}} [[Данія]]: Дзень фіёрда * {{Сцяг Кірыбаці}} [[Кірыбаці]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Расіі}} [[Расія]]: Дзень фатографа * {{Сцяг Сан-Тамэ і Прынсіпі}} [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]]: Дзень незалежнасці {{Вонкавыя спасылкі}} <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|712]] </noinclude> [[Катэгорыя:12 ліпеня| ]] e0nkvfzsaker0v6rwleh84r91kpfgys 0 1210 5164603 4404817 2026-07-11T14:11:40Z Emilia Noah 155537 /* */ 5164603 wikitext text/x-wiki [[File:01.Опит на Тисанди.ogv|thumb|280px|]] '''Іне́рцыя''' ([[лацінская мова|лат.]] ''inertia'' — нязграбнасць, пасіўнасць) — захаванне сталай [[хуткасць|хуткасці]] [[Фізічнае цела|цела]] ў выпадку, калі адсутнічае вонкавае ўздзеянне на яго. Тэрмін «інерцыя» ўпершыню быў ужыты [[Іаган Кеплер|І.Кеплерам]] (пачатак [[XVII стагоддзе|XVII ст]]). Да гэтага часу паняцце інерцыі змешвалася з паняццем [[гравітацыя|гравітацыі]]. Кеплер, аднак, пад інерцыяй разумеў супраціўленне да руху, або імкненне цела да спакою, і, такім чынам, датрымліваўся пункту погляду антычных навукоўцаў, у прыватнасці, [[Арыстоцель|Арыстоцеля]]. Кеплер таксама выказаў важнае меркаванне, што інерцыя ўласцівая для ўсіх матэрыяльных аб’ектаў, у тым ліку для нябесных цел. Фармаване сучасных уяўленняў аб інерцыі звязана з імёнамі [[Галілеа Галілей|Галілея]] і [[Ісак Ньютан|Ньютана]]. [[Прынцып адноснасці]] Галілея з’яўляецца адмаўленнем інерцыі як «супраціўлення да руху», бо рух са сталай хуткасцю раўназначны да спакою. Інерцыя, згодна разуменню [[класічная фізіка|класічнай фізікі]], палягае ў імкненні цела да захавання хуткасці руху. [[Першы закон Ньютана]] сцвярджае, што інерцыя ўласцівая для ўсіх цел. Сам Ньютан, аднак, тэрмінам «інерцыя» называў «прыроджаную сілу» цела, якая супраціўляецца да змены руху, гэта значыць прычыну з’явы, але не самую з’яву. [[Сістэма адліку|Сістэмы адліку]], дзе мае месца інерцыя, называюць [[інерцыяльная сістэма адліку|інерцыяльнымі]]. ==Спасылкі== {{commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дынаміка]] 9e460emj34oeeaehrr1n49u3bcoilhc 0 2512 5164826 5023728 2026-07-12T05:40:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164826 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Полацкі раён |Арыгінальная назва = |Герб = Coat of Arms of Połack, Belarus.svg |Сцяг = Flag of the city of Polotsk Belarus.svg |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Полацк]] |Буйныгорад = [[Наваполацк]] |Буйныягарады = |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 67,92 %, [[руская мова|руская]] 30,33 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 35,33 %, руская 60,02 %<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Перепись населения - 2009 |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Насельніцтва = 109 016 чал.<ref name="belstat2014">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/population/2014/bulletin2014.php |title=Cтатистический бюллетень «Численность населения на 1 января 2014 года и среднегодовая численность населения за 2013 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа» |access-date=3 красавіка 2014 |archive-date=28 мая 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528092550/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/population/2014/bulletin2014.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2014 |Месца па насельніцтве = 9 |Шчыльнасць = 7,59 |Месца па шчыльнасці = 20 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 86,95 %, <br /> [[рускія]] — 9,97 %, <br /> [[украінцы]] — 1,39 %, <br /> іншыя — 1,69 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 3&nbsp;137,78<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 1 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Vitebsk-obl-Polotsk.png |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://polotsk.vitebsk-region.gov.by |Заўвагі = }} '''По́лацкі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Утвораны [[17 ліпеня]] [[1924]] года, у сучасных межах з [[1960]] года. Падзелены на 17 сельскіх саветаў. Размешчаны ў цэнтральнай частцы Віцебскай вобласці. Мяжуе з [[Расонскі раён|Расонскім]], [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім]], [[Мёрскі раён|Мёрскім]], [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім]], [[Ушацкі раён|Ушацкім]], [[Шумілінскі раён|Шумілінскім]] і [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім]] раёнамі, а таксама з [[Невельскі раён (Пскоўская вобласць)|Невельскім раёнам]] [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]. == Прырода == === Геаграфія === Раён размешчаны ў [[Полацкая нізіна|Полацкай нізіне]]. Паверхня раёна пераважна плоская, ускладняецца марэннымі ўзгоркамі, рачнымі далінамі, камамі, азёрнымі катлавінамі, радзей озамі. 70 % тэрыторыі на вышыні ніжэй за 150 м над узроўнем мора. Найвышэйшы пункт 180 м (за 2 км на поўдзень ад [[Ветрына]]), найбольш нізкі пункт 105 м (урэз [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] на захад). Глыбіня расчлянення рэльефу на ўзгорыста-азёрных участках да 20 м/км². У тэктанічных адносінах раён прымеркаваны да паўночнай ускраіны Вілейскага пахаванага выступу [[Беларуская антэкліза|Беларускай антэклізы]] і паўднёва-ўсходняй ускраіны [[Латвійская седлавіна|Латвійскай седлавіны]]. Зверху залягаюць пароды антрапагенавага ўзросту паазерскага, сожскага, дняпроўскага, у ледавіковых лагчынах — бярэзінскага і беларускіх зледзяненняў магутнасцю ад 30—50 м на водападзелах да 163 м у ледавіковых лагчынах; ніжэй дэвонскія да 300 м, на захадзе ардовікскія да 10—20 м і кембрыйскія да 50 м, паўсюдна верхнепратэразойскія (венд) да 300—350 м адклады. Пароды крышт. фундамента на глыбіні 600—800 м ніжэй узроўню мора. Глебы раёна адносяцца да Полацкага (большая частка), Сенненска-Расонска-Гарадоцкага (на паўночным усходзе) і часткова Шаркоўшчынска-Верхнядзвінскага (на паўднёвым захадзе) аграглебавых раёнаў. Глебы сельскагаспадарчых угоддзяў пераважна [[дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]] і [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы|дзярнова-падзолістыя забалочаныя]], а таксама [[тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]]. Вядомы шматлікія радовішчы [[торф]]у, таксама радовішчы пясчана-жвіровага матэрыялу, глін і суглінкаў, будаўнічых пяскоў. [[Лес|Лясы]] займаюць 53 % тэрыторыі раёна. Налічваецца 311 [[Возера|азёраў]], агульная плошча якіх складае 106 кв.км. Азёры: * [[Астроўна (возера, Полацкі раён)|Астроўна]], * [[Белае (возера, басейн Дрысы)|Белае, басейн Дрысы]], [[Братаўна|Возера Братаўна]] * [[Глыбокае (возера, Полацкі раён)|Возера Глыбокае]], [[Званае (возера, басейн Званіцы)|Званае]], * [[Янова (возера)|Возера Янова]], * [[Чарвятка|Возера Чарвятка]], * [[Наўліцкае|Возера Наўліцкае]], * [[Гомель (возера)|Гомель]], * [[Бабына|Возера Бабына]], * [[Невежа|Возера Невежа]], [[Пушна (возера)|Возера Пушна]], * [[Сосна (возера, Полацкі раён, басейн Дражбіткі)|Сосна]], [[Страдань (возера)|Возера Страдань]], * [[Сосна (возера, Полацкі раён, басейн Сосніцы)|Лешна (Сосна)]], [[Чарбамысла|Возера Чарбамысла]] * [[Белае (возера, басейн Дахнаркі)|Белае, басейн Дахнаркі]] * [[Зыкоўскае возера]] і іншыя. Асноўная [[рака]] — [[Заходняя Дзвіна]] з прытокамі [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Палата]], [[Ушача]], [[Нача (прыток Заходняй Дзвіны)|Нача]], [[Сосніца (рака)|Сосніца]], [[Тураўлянка]] і інш. Усяго — 21 рака. * [[Бедрыца]] * [[Бельчыца (рака)|Бельчыца]] * [[Валынка (прыток Начы)|Валынка]] * [[Званіца (рака)|Званіца]] === Заказнікі === На тэрыторыі Полацкага раёна знаходзяцца 4 дзяржаўныя заказнікі, якія займаюць 4,5 % ад агульнай плошчы лясоў. Заказнікі ўключаюць участкі прыродных ландшафтаў, прызначаныя для захавання і ўзнаўлення аднаго або некалькіх кампанентаў прыроды ў спалучэнні з абмежаваным гаспадарча-рэкрэацыйным выкарастаннем іншых аб’ектаў. * Біялагічны заказнік «[[Лонна (заказнік)|Лонна]]». * Гідралагічны заказнік «[[Глыбокае-Вялікае Астравіта (заказнік)|Глыбокае — Вялікае Астравіта]]». * Ландшафтны заказнік «[[Казьянскі заказнік|Казьянскі]]». * Водна-балотны заказнік «[[Дражбітка-Свіна|Дражбітка — Свіна]]» На тэрыторыі раёна знаходзяцца 4 [[Геалагічныя заказнікі мясцовага значэння Беларусі|геалагічныя заказнікі мясцовага значэння]]: * «[[Белаазерскія выдмы]]» * «[[Града замак Глінскі]]». * «[[Гара града Гамоўшчынская]]». * «[[Найвышэйшае месца Полаччыны Рабчонкi|Найвышэйшае месца Полаччыны — Рабчонкі]]». У 2015 годзе ў Полацкім раёне створаны 2 водна-балотныя заказнікі мясцовага значэння «[[Патокі (заказнік)|Патокі]]» і «[[Шапавальскі мох]]»<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/polatski-rajon/208-rajony-voblastsi/polatski-rajon/3637-zapavedniki-zakazniki-parki-polatski-rajon Патокі, водна-балотны заказнік.]</ref>. == Гісторыя == Раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — горад [[Полацк]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 15 сельсаветаў: [[Баярскі сельсавет (Полацкі раён)|Баярскі]], [[Бельскі сельсавет (Полацкі раён)|Бельскі]], [[Булаўкаўскі сельсавет|Булаўкаўскі]], [[Грамоўскі сельсавет|Грамоўскі]], [[Домнікаўскі сельсавет|Домнікаўскі]], [[Махіроўскі сельсавет|Махіроўскі]], [[Салоніцкі сельсавет|Салоніцкі]], [[Семянецкі сельсавет|Семянецкі]], [[Сосніцкі сельсавет|Сосніцкі]], [[Струнскі сельсавет|Струнскі]], [[Сястронкаўскі сельсавет|Сястронкаўскі (Сестранецкі)]], [[Тураўлянскі сельсавет|Тураўлянскі]], [[Шацілаўскі сельсавет|Шацілаўскі]], [[Экіманскі сельсавет|Экіманскі]], [[Юравіцкі сельсавет (Полацкі раён)|Юравіцкі]]. 21 кастрычніка 1924 года Струнскі сельсавет перайменаваны ў [[Верхачэнскі сельсавет|Верхачэнскі]]. 4 жніўня 1927 года да раёна далучаны [[Алёсаўскі сельсавет|Алёсаўскі]], [[Арлейскі сельсавет|Арлейскі]], [[Васільеўскі сельсавет (Полацкі раён)|Васільеўскі (Васілеўскі)]], [[Дрэтунскі сельсавет|Дрэтунскі]], [[Маласітнянскі сельсавет]]ы скасаванага [[Краснапольскі раён (Полацкая акруга)|Краснапольскага раёна]]. У 1927 годзе Дрэтунскі сельсавет скасаваны. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 8 ліпеня 1931 года да раёна далучаны [[Замшанскі сельсавет|Замшанскі]] і [[Кушлікаўскі сельсавет]]ы скасаванага [[Боркавіцкі раён|Боркавіцкага раёна]] і 12 сельсаветаў скасаванага [[Ветрынскі раён|Ветрынскага раёна]]: [[Астроўшчынскі сельсавет|Астроўшчынскі]], [[Бабыніцкі сельсавет|Бабыніцкі]], [[Варонецкі сельсавет|Варонецкі]], [[Ветрынскі сельсавет|Ветрынскі]], [[Гарадоцкі сельсавет (Полацкі раён)|Гарадоцкі]], [[Гомельскі сельсавет|Гомельскі]], [[Заскарскі сельсавет|Заскарскі]], [[Ліцвінаўскі сельсавет|Ліцвінаўскі]], [[Наўліцкі сельсавет|Наўліцкі]], [[Нацкі сельсавет (Полацкі раён)|Нацкі]], [[Руднянскі сельсавет (Полацкі раён)|Руднянскі]], [[Шпакоўшчынскі сельсавет|Шпакоўшчынскі]]. 12 лютага 1935 года Астроўшчынскі, Бабыніцкі, Варонецкі, Ветрынскі, Гарадоцкі, Гомельскі, Заскарскі, Ліцвінаўскі, Наўліцкі, Нацкі, Руднянскі, Семянецкі, Тураўлянскі, Шпакоўшчынскі сельсаветы перададзены адноўленаму Ветрынскаму раёну. З 21 чэрвеня 1935 года раён у складзе адноўленай Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — у складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], з 20 верасня 1944 года — у складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]]. 17 лістапада 1948 года скасаваны Васільеўскі сельсавет. З 8 студзеня 1954 года раён у складзе Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Алёсаўскі, Баярскі, Булаўкаўскі, Верхачэнскі, Грамоўскі, Замшанскі, Кушлікаўскі, Сосніцкі, Шацілаўскі і Юравіцкі сельсаветы, Салоніцкі сельсавет перайменаваны ў [[Тросніцкі сельсавет|Тросніцкі]], утвораны [[Адамоўскі сельсавет (Полацкі раён)|Адамоўскі]], [[Гаранскі сельсавет (Полацкі раён)|Гаранскі]], [[Захарніцкі сельсавет|Захарніцкі]] і [[Палатоўскі сельсавет]]. 22 кастрычніка 1959 года на тэрыторыі будаўніцтва Полацкага нафтаперапрацоўчага завода ўтвораны рабочы пасёлак [[Полацкі]] ў адміністрацыйным падпарадкаванні Полацкага гарсавета. 20 студзеня 1960 года да раёна далучаны Астроўшчынскі, Гомельскі, [[Завозерскі сельсавет|Завозерскі]], Заскорскі, Літвінаўскі, Нацкі, Тураўлянскі, Шпакоўшчынскі сельсаветы і гарадскі пасёлак [[Ветрына]] скасаванага Ветрынскага раёна. 20 мая 1960 года скасаваны Домнікаўскі, Заскарскі, Захарніцкі, Тураўлянскі сельсаветы, Ліцвінаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Фарынаўскі сельсавет|Фарынаўскі]], Тросніцкі сельсавет — у [[Грамоўскі сельсавет|Грамоўскі]]. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак [[Расоны]], [[Гарбачэўскі сельсавет|Гарбачэўскі]], [[Дудчынскі сельсавет|Дудчынскі]], [[Заборскі сельсавет (Полацкі раён)|Заборскі]], [[Парэцкі сельсавет (Полацкі раён)|Парэцкі]], [[Сяляўшчынскі сельсавет|Сяляўшчынскі]], [[Тродавіцкі сельсавет|Тродавіцкі]] і [[Чырванаборскі сельсавет]]ы скасаванага [[Расонскі раён|Расонскага раёна]]; [[Бабыніцкі сельсавет|Бабыніцкі]] і [[Вароніцкі сельсавет]]ы скасаванага [[Ушацкі раён|Ушацкага раёна]]; частка [[Лаўжанскі сельсавет|Лаўжанскага]], [[Казьянскі сельсавет|Казьянскі]], [[Клётчынскі сельсавет|Клётчынскі]], [[Мішневіцкі сельсавет|Мішневіцкі]] і [[Обальскі сельсавет (Полацкі раён)|Обальскі]] сельсаветы скасаванага [[Шумілінскі раён|Шумілінскага раёна]]. 18 сакавіка 1963 года Мішневіцкі сельсавет перададзены ў склад [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкага раёна]], скасаваны Казьянскі сельсавет. 14 снежня 1963 года рабочы пасёлак Полацкі рэарганізаваны ў горад [[Наваполацк]] абласнога падпарадкавання. 17 ліпеня 1964 года скасаваны Дудчынскі сельсавет, утвораны [[Юравіцкі сельсавет (Полацкі раён)|Юравіцкі сельсавет]]. 6 студзеня 1965 года Гарбачэўскі, Заборскі, Парэцкі, Сяляўшчынскі, Тродавіцкі, Чырванаборскі сельсаветы і гарадскі пасёлак Расоны перададзены адноўленаму Расонскаму раёну. 30 ліпеня 1966 года Клётчынскі, Лаўжанскі і Обальскі сельсаветы перададзены адноўленаму Шумілінскаму раёну. 7 чэрвеня 1968 года Грамоўскі сельсавет перайменаваны ў [[Салоніцкі сельсавет|Салоніцкі]], Махіроўскі — у [[Баравухскі сельсавет|Баравухскі]], Арлейскі — у [[Трудаўскі сельсавет|Трудаўскі]], Сястронкаўскі — у [[Зялёнкаўскі сельсавет|Зялёнкаўскі]], Фарынаўскі — у [[Руднянскі сельсавет (Полацкі раён)|Руднянскі]]. 14 ліпеня 1975 года Бельскі сельсавет перайменаваны ў [[Азінскі сельсавет|Азінскі]], 16 кастрычніка 1989 года Руднянскі сельсавет — у [[Фарынаўскі сельсавет|Фарынаўскі]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе раёна 19 сельсаветаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|55}}</ref> 15 чэрвеня 2000 года ўтвораны гарадскі пасёлак [[Баравуха]]. 8 красавіка 2004 года Ветрынскі пассавет рэарганізаваны ў [[Ветрынскі сельсавет]], скасаваны Нацкі, Трудаўскі і Шпакоўшчынскі сельсаветы<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. 10 кастрычніка 2013 года скасаваны Адамоўскі, Завозерскі і Юравіцкі сельсаветы<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210717094751/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 |date=17 ліпеня 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == На тэрыторыі раёна знаходзіцца 405 населеных пунктаў ([[2007]]). Колькасць насельніцтва раёна (без уліку Полацка і Наваполацка): * 1998 — 33,8 тыс. чал. * 2003 — 30 тыс. чал. * 2006 — 28,6 тыс. чал. * 2008 — 27,2 тыс. чал. * 2025 — 18,1 тыс. чал.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf|title=Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|author=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|website=belstat.gov.by|date=2025|access-date=30 ліпеня 2025|archive-date=31 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250331163920/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf|url-status=dead}}</ref>. == Транспарт == Праз раён праходзяць чыгункі Невель—Полацк—Маладзечна і Віцебск—Полацк—Даўгаўпілс. Аўтадарогамі раён звязаны з гарадамі [[Віцебск]], [[Рыга]], [[Лепель]], [[Глыбокае]], [[Мёры]], [[Верхнядзвінск]], а таксама гарадскімі пасёлкамі [[Асвея]] і [[Расоны]]. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === {{main|Адукацыя ў Полацкім раёне}} Сістэма дашкольных устаноў раёна налічвае: 29 ясляў-садоў, 9 дзіцячых садоў, 1 цэнтр развіцця дзіцяці, 13 дзіцячых садоў-школ. У тым ліку: групы з парушэннем функцый апорна-рухальнага апарату, група для дзяцей з цяжкасцямі ў навучанні, санаторныя групы, спецыяльныя групы для дзяцей з парушэннямі зроку, інтэграваныя групы, кругласутачныя групы, вучэбна-педагагічныя комплексы. У раёне 30 устаноў агульнай сярэдняй адукацыі, у тым ліку 2 гімназіі, кадэцкае вучылішча, 9 сярэдніх школ, 5 базавых школ, 13 вучэбна-педагагічных комплексаў, школа-інтэрнат для дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў, міжшкольны цэнтр дапрызыўнай падрыхтоўкі. Ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі Полацкага раёна на 1 верасня 2018 года навучаецца 10205 вучняў, у тым ліку 1054 навучэнцаў — у гімназіях, 224 навучэнцаў — у кадэцкім вучылішчы<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/polatski-rajon/208-rajony-voblastsi/polatski-rajon/3684-asveta-polatski-rajon-g-polatsk Асвета.]</ref>. === Ахова здароўя === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ў раёне ажыццяўляе ўстанова аховы здароўя «[[Полацкая цэнтральная гарадская бальніца]]»<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/polatski-rajon/208-rajony-voblastsi/polatski-rajon/3621-medytsyna-polatski-rajon-g-polatsk Медыцына]</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Вацлаў Аляксандравіч Бубноўскі]] (1865—1945) — беларускі і польскі [[мастак]], [[скульптар]], кераміст. * [[Вісарыён Сцяпанавіч Гарбук]] (1913—1986) — беларускі [[пісьменнік]]. * [[Антон Антонавіч Грыневіч]] (1877—1937) — збіральнік беларускага музычнага [[фальклор]]у, педагог, выдавец, кампазітар. * [[Мікалай Мікалаевіч Ільніцкі|Мікалай Ільніцкі]] ([[1949]], вёска [[Баранава (Полацкі раён)|Баранава]] — [[2006]]) — беларускі [[палітык]] і дзяржаўны дзеяч. * [[Пётр Лысенка|Пётр Фёдаравіч Лысенка]] — беларускі [[археолаг]]. * [[Таццяна Савельеўна Марыненка]] — савецкая партызанка. * [[Валерый Васільевіч Маслюк|Валерый Маслюк]] ([[1953]], вёска [[Ропна (вёска)|Ропна]] — [[2001]]) — беларускі [[рэжысёр]], [[акцёр]], [[драматург]], [[паэт]]. * [[Уладзімір Мартынавіч Азін|Уладзімір Азін]] (1895, [[Мар’янава (Полацкі раён)|Мар’янава]] — 1920) — удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]], чырвоны камандзір, начдзіў. * [[Ганна Фёдараўна Арцёменка]] — Герой Сацыялістычнай працы. * [[Мікола Сямашка|Мікола Сямашка (1914—1941)]] — беларускі [[паэт]]. * [[Міхаіл Раманавіч Суднік]] — беларускі мовазнаўца. * [[Аркадзь Аляксандравіч Барэйка]] — савецкі военачальнік. * [[Дзмітрый Данілавіч Валенцік]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслаў Эпімах-Шыпіла]] — дзеяч беларускай культуры. == Старшыні райвыканкама == * з [[26 снежня]] [[2019]] — [[Ігар Іванавіч Марковіч]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-razgledzeu-kadravyja-pytanni-84039-2019/ Лукашэнка разгледзеў кадравыя пытанні]</ref>. == Гл. таксама == * [[Полацкі веснік]] * [[Дзяржаўная ДЮСШ Полацкага раёна]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://polotsk.vitebsk-region.gov.by Полацкі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130817144337/http://polotsk.vitebsk-region.gov.by/ |date=17 жніўня 2013 }} * [https://www.radzima.net/be/rayon/polacki.html Спіс населенных пунктаў Полацкага раёна па сельсаветах] * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/polatski-rajon Рэсурс Віцебскай абласной бібліятэкі «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»] * [http://westki.info/polack Навіны Полацкага раёна на сайце Westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130130051929/http://westki.info/polack |date=30 студзеня 2013 }} * [https://radzima.org/be/rayon/polatski.html Фотаздымкі на сайце Radzima.org] * [http://globustut.by/_regs/polock.htm Выдатныя мясціны на партале globustut.by] {{ref-ru}} * [http://poseidon.by/taxonomy/term/148%2C40 Азёры Полацкага раёна на сайце poseidon.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100721195434/http://poseidon.by/taxonomy/term/148%2C40 |date=21 ліпеня 2010 }} {{ref-ru}} {{Полацкі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Віцебскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Полацкі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |базавы_стыль = background-color: {{Колер|Беларусь}}; |спіс1 = {{Полацкая акруга|child|загаловак=Полацкі раён у [[Полацкая акруга|Полацкай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Полацкая акруга|child|загаловак=Полацкі раён у [[Полацкая акруга|Полацкай акрузе]] (1935—1938)}} |спіс3 = {{Віцебская вобласць БССР|child|загаловак=Полацкі раён у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці БССР]] (1938—1944)}} |спіс4 = {{Полацкая вобласць|child|загаловак=Полацкі раён у [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці БССР]] (1944—1954)}} |спіс5 = {{Віцебская вобласць БССР|child|загаловак=Полацкі раён у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці БССР]] (з 1954)}} }} [[Катэгорыя:Полацкі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] mi72fcpeksrhp3bgeuwllsst6y0vfzs 0 2710 5164636 4535528 2026-07-11T15:48:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164636 wikitext text/x-wiki '''Пастая́нная Авага́дра''', ці '''лік Авага́дра''' (абазначаецца: ''N_A'') — фундаментальная [[Хімія|хімічная]] [[пастаянная велічыня]], якая паказвае колькасць структурных адзінак ([[Малекула|малекул]], [[атам]]аў і інш.) у 1 [[моль|молі]] любога [[рэчыва]]. Яна роўная: ''N_A''=6,02214199&nbsp;&times;&nbsp;10²³ моль^&minus;1. == Гл. таксама == * [[Закон Авагадра]] * [[Тэарэма Ліўвіля аб захаванні фазавага аб’ёму]] == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|1|Авагадра пастаянная||57}} * {{Крыніцы/Хімічны слоўнік навучэнца|5}} * {{Крыніцы/КСФТ|Авагадро число|15}} * {{крыніцы/Физика: словарь-справочник для школьников|Авага́дро постоя́нная|7}} * Число Авогадро. Как увидеть атом: [учебное пособие] / Е. З. Мейлихов. — Долгопрудный: Интеллект, 2017. — 86 с. : ил., табл.; 21 см. — 500 экз. — (Истоки современной физики). — ISBN 978-5-91559-233-8. == Спасылкі == * [http://fn.bmstu.ru/data-physics/library/I-NET/book/text/03.htm Число Авагадро] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230713045735/http://fn.bmstu.ru/data-physics/library/I-NET/book/text/03.htm |date=13 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|13|7|2023}} // Факультэт фундаментальных навук [[МВТУ імя М. Э. Баўмана]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фізічныя канстанты]] [[Катэгорыя:Колькасць рэчыва]] r4bhcvn2arx7byk5r0y54qsj7xo0qpa 0 3287 5164753 5087082 2026-07-11T21:17:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164753 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Пекін |краіна = Кітай }} '''Пекі́н''' ({{lang-zh|北京}}, ''Бэйцзін'' — «паўночная сталіца») — сталіца [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспублікі]] і адзін з самых густанаселеных гарадоў у свеце, з насельніцтвам у 21,707 мільёнаў чалавек станам на канец 2017 года. Горад з’яўляецца палітычным, культурным і адукацыйным цэнтрам краіны<ref>[http://www.encyclopedia.com/topic/Beijing.aspx «Beijing»]. The Columbia Encyclopedia (6th ed.). 2008.</ref>, і домам для штаб-кватэр большасці найбуйнейшых дзяржаўных кітайскіх кампаній. Галоўнымі эканамічнымі цэнтрамі краіны, аднак, лічацца [[Ганконг]] і [[Шанхай]]. Мегаполіс размешчаны ў паўночнай частцы Кітая, межуючы з правінцыяй [[Хэбэй]] на поўначы, захадзе, поўдні і невялікім участку на ўсходзе, на паўднёвым-усходзе мяжуе з правінцыяй [[Цяньцзінь]]<ref>[http://www.bjstats.gov.cn/esite/bjsq/jbqk/ «Basic Information»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120313225759/http://www.bjstats.gov.cn/esite/bjsq/jbqk/ |date=13 сакавіка 2012 }}. Beijing Municipal Bureau of Statistics.</ref>. Знаходзячыся пад непасрэдным кіраўніцтвам нацыянальнага ўрада, Пекін дзеліцца на 14 гарадскіх і прыгарадных раёнаў і два сельскія паветы. Гэта вялікі транспартны вузел, з мноствам чыгуначных шляхоў, аўтамабільных дарог і аўтамагістралей, якія праходзяць праз горад, таксама маецца вялікі аэрапорт. Разам з тым, апошнім часам у Пекіне хутка развіваецца прадпрымальніцкая дзейнасць. Пекін з’яўляецца адным з [[старажытныя сталіцы Кітая|чатырох вялікіх старажытных сталіц Кітая]]. Гэта сэрца гісторыі Кітая на працягу стагоддзяў<ref>«Peking (Beijing)». Encyclopædia Britannica. 25 (15th edition, Macropædia ed.). p. 468.</ref>. Горад славіцца сваімі раскошнымі палацамі, храмамі і велізарнымі каменнымі сценамі і варотамі<ref name="worldbookonline">[http://worldbookonline.com/wb/Login?ed=wb «Beijing»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080519232539/http://worldbookonline.com/wb/Login?ed=wb |date=19 мая 2008 }}. World Book Encyclopedia. 2008.</ref>. Яго скарбы мастацтва і ўніверсітэты ўжо даўно зрабілі яго цэнтрам культуры і мастацтва ў Кітаі<ref name="worldbookonline"/>. У [[2008]] годзе ў горадзе адбыліся 29-я [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Летнія Алімпійскія гульні]], а ў 2022 — [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2022|Зімовыя Алімпійскія гульні]]. == Назва == Назва «Пекін» (у [[путунхуа|нарматыўным]] [[Паўночнакітайская мова|паўночным]] вымаўленні — ''Бэйцзін'', {{кітайская||北京|Běijīng}}) даслоўна азначае «паўночная сталіца». Сталіцы краін усходняй [[Азія|Азіі]] часта маюць у сваёй назве слова «сталіца». Прыкладам можа быць [[Нанкін]], былая сталіца Кітая (даслоўна «Паўднёвая сталіца»), [[Токіа]] ў [[Японія|Японіі]], [[Ханой]] у [[В’етнам]]е (абедзве назвы азначаюць «Усходняя сталіца»). Таксама і [[Сеул]] у [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]] азначае «сталіца». Назва Пекіна змянялася многа разоў. Паміж [[1928]] і [[1949]] гадамі горад меў назву '''Бэйпін''' ({{Кітайская||北平|Beiping||Паўночны спакой}}). '''Янцзін''' — гэта неафіцыйная назва [[горад]]а, якая ўжывалася пад час кіравання [[Чжоу|дынастыі Чжоў]]. У наш час гэту назву мае мясцовае [[піва]]. [[Марка Пола]] ў сваіх кнігах называў Пекін '''Камбалук'''. == Гісторыя == [[Файл:Zhoukoudian Museum July2004.jpg|thumb|200px|злева|Музей Чжоўкоўдзянь]] Гісторыя горада вельмі доўгая і пачынаецца ў 1 тысячагоддзі да н.э., калі ён быў сталіцай {{нп5|Янь, царства|царства Янь|ru|Янь (царство)}}. З часоў [[Імперыя Тан|дынастый Тан]] і [[Сун]] горад перажыў заняпад, нават падзяліўся на некалькі невялічкіх гарадкоў. У Х—XII стагоддзях Пекін быў сталіцай {{нп4|Ляо, царства|дынастыі Кіданяў|en|Liao dynasty}} пад назвай '''Нандзін'''. Пазней быў адной з трох сталіц [[чжурчжэні|чжурчжэняў]] пад назвай '''Чжунду'''. Войска манголаў у [[1215]] годзе знішчыла горад. У [[1267]] годзе ўнук [[Чынгісхан]]а, [[Хубілай]] адбудаваў горад, які стаў сталіцай яго імперыі. Даў яму назву '''Даду''', што азначала «Вялікая Сталіца». Хубілай пажадаў размясціць сваю сталіцу ў Пекіне, а не ў сярэднім Кітаі, таму што горад быў значным [[гандаль|гандлёвым]] цэнтрам. Таксама Хубілай хацеў, каб яго імперыя нагадвала Кітай. Гэта быў пачатак сучаснай ролі горада. [[Марка Пола]] пад час сваіх падарожжаў назваў горад Камбалук. Даду быў размешчаны ў сучаснай паўднёвай частцы горада, дзе да нашых дзён захаваліся фрагменты муроў і веж. У [[1403]] годзе імператар з [[Імперыя Мін|дынастыі Мін]], [[Чжу Дзі]] (які атрымаў трон пасля грамадзянскай вайны і смерці былога імператара) змяніў назву горада на '''Бэйдзін'''. Крыху пазней быў пабудаваны [[Забаронены горад]] (з [[1406]] да [[1420]]), дзе быў пабудаваны, акрамя астатняга, [[храм Неба]] (у [[1420]] годзе). [[Плошча Цяньаньмэнь]], якая набыла вядомасць у часы камуністычнага Кітая, была пабудавана таксама ў гэты час. Але некалькі разоў плошча была знішчана. Сучасны выгляд плошча атрымала ў [[1651]] годзе. У [[1927]] годзе, калі ўрад Кітая перанёс сваю сталіцу ў [[Нанкін]], горад страціў сваё значэнне. У [[1928]] годзе назва горада была зменена на '''Бэйпін'''. У [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|Кітайска-японскую вайну]] горад (з [[29 ліпеня]] [[1937]] года) быў акупіраваны [[Японія]]й. У акупацыю горад зноў меў назву Бэйдзін і быў сталіцай марыянетачнай краіны, створанай Японіяй. [[15 жніўня]] [[1945]] года японцы пакінулі горад, а назва зноў была зменена на Бэйпін. Падчас [[Кітайская грамадзянская вайна|Кітайскай грамадзянскай вайны]] [[31 студзеня]] [[1949]] года горад быў захоплены камуністамі. [[1 кастрычніка]] гэтага ж года, на плошчы Цяньаньмэнь, [[Маа Цзэдун]] абвясціў стварэнне Кітайскай Народнай Рэспублікі. Праз некалькі дзён назва Бэйпін была зноў зменена на Бэйдзін. У гэты ж час горад быў павялічаны за кошт далучэння навакольных вёсак і невялікіх гарадоў. Пад час эканамічных рэформ [[Дэн Сяапін|Дэна Сяапіна]] плошча Пекіна была павялічана яшчэ больш. Духоўным цэнтрам краіны стала [[плошча Цяньаньмэнь]]. На гэтай плошчы ў [[1989]] годзе адбыліся студэнцкія супрацькамуністычныя пратэсты. Дэманстранты патрабавалі дэмакратызацыі жыцця. [[4 чэрвеня]] войскі крывава разагналі дэманстрацыю. Разам з развіццём сучаснага горада пачалі ўзнікаць вялікія праблемы. Вялікая шчыльнасць насельніцтва, недасканалыя камунікацыі, забруджванне паветра выклікаюць незадаволенасць жыхароў. Нягледзячы на гэта ў горад з'язджаюцца людзі з усяго Кітая. У 2008 годзе ў Пекіне прайшлі [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Летнія Алімпійскія гульні]], а ў 2022 — [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2022|Зімовыя Алімпійскія гульні]]. == Геаграфія == Узгоркі пераважаюць у паўночнай, паўночна-заходняй і заходняй частцы кангламерацыі. Паўночна-заходняя частка ляжыць каля падножжа гор Цзюньду; заходняя частка метраполіі належыць да горнага ланцуга [[Сішань]]. У гэтых гарах, на мяжы з правінцыяй [[Хэбэй]], знаходзіцца самы высокі пункт Пекіна — гара [[Лін (гара)|Лін]] (2303 м). Самымі вялікімі рэкамі, якія працякаюць праз Пекін, з'яўляюцца [[Юндзінхэ]] і Чаабайхэ, з'яўляючыся прытокамі ракі [[Хайхэ]]. У горадзе канчаецца і [[Вялікі канал Кітая|Вялікі Кітайскі канал]] (злучае сталіцу з горадам [[Ханджоу]]) і [[Паварот кітайскіх рэк|адзін з каналаў праекта па адвядзенні вады з поўдня на поўнач]]. На рацэ Чаабайхэ пабудавана вадасховішча Міюнь, якое з'яўляецца галоўнай крыніцай пітной вады для Пекіна. === Клімат === [[Клімат]] у горадзе — кантынентальны. Характарызуецца вільготным і цёплым [[лета]]м (з мусоннымі вятрамі), і сухой і ветранай [[зіма|зімой]] (сібірскае паветра). Сярэдняя тэмпература [[студзень|студзеня]] ад −7 да −4&nbsp;°C, а [[ліпень|ліпеня]] ад 25 да 26&nbsp;°C. Гадавыя ападкі складаюць 600 мм, з якіх 75% выпадае летам. Жыхары Пекіна пакутуюць ад забруджвання паветра, якое ўзнікае ў выніку вялікай канцэнтрацыі прамысловасці і дарожнага руху. Горад таксама пакутуе ад пяску, які навяваецца вятрамі з поўначы і паўночнага захаду, дзе знаходзяцца [[пустыня|пустыні]]. У апошні час распачалася дзейнасць па абмежаванні забруджвання. {{Клімат мясцовасці | Месца_род = Пекіна | Крыніца = [http://cdc.cma.gov.cn/shuju/search1.jsp?dsid=SURF_CLI_CHN_MUL_MMON_19712000_CES&tpcat=SURF&type=table&pageid=3 China Meteorological Administration] <!-- максімумы і мінімумы тэмператур --> | Сту_а_макс = | Сту_сяр_макс = 1.8 | Сту_сяр_мін = -8.4 | Сту_а_мін = | Лют_а_макс = | Лют_сяр_макс = 5.0 | Лют_сяр_мін = -5.6 | Лют_а_мін = | Сак_а_макс = | Сак_сяр_макс = 11.6 | Сак_сяр_мін = 0.4 | Сак_а_мін = | Кра_а_макс = | Кра_сяр_макс = 20.3 | Кра_сяр_мін = 7.9 | Кра_а_мін = | Май_а_макс = | Май_сяр_макс = 26.0 | Май_сяр_мін = 13.6 | Май_а_мін = | Чэр_а_макс = | Чэр_сяр_макс = 30.2 | Чэр_сяр_мін = 18.8 | Чэр_а_мін = | Ліп_а_макс = | Ліп_сяр_макс = 30.9 | Ліп_сяр_мін = 22.0 | Ліп_а_мін = | Жні_а_макс = | Жні_сяр_макс = 29.7 | Жні_сяр_мін = 20.8 | Жні_а_мін = | Вер_а_макс = | Вер_сяр_макс = 25.8 | Вер_сяр_мін = 14.8 | Вер_а_мін = | Кас_а_макс = | Кас_сяр_макс = 19.1 | Кас_сяр_мін = 7.9 | Кас_а_мін = | Ліс_а_макс = | Ліс_сяр_макс = 10.1 | Ліс_сяр_мін = 0.0 | Ліс_а_мін = | Сне_а_макс = | Сне_сяр_макс = 3.7 | Сне_сяр_мін = -5.8 | Сне_а_мін = | Год_а_макс = | Год_сяр_макс = 17.9 | Год_сяр_мін = 7.2 | Год_а_мін = <!-- сярэдняя тэмпература --> | Сту_сяр = | Лют_сяр = | Сак_сяр = | Кра_сяр = | Май_сяр = | Чэр_сяр = | Ліп_сяр = | Жні_сяр = | Вер_сяр = | Кас_сяр = | Ліс_сяр = | Сне_сяр = | Год_сяр = <!-- тэмпература вады --> | Сту_вада = | Лют_вада = | Сак_вада = | Кра_вада = | Май_вада = | Чэр_вада = | Ліп_вада = | Жні_вада = | Вер_вада = | Кас_вада = | Ліс_вада = | Сне_вада = | Год_вада = <!-- колькасць ападкаў --> | Сту_сяр_апад = 2.7 | Лют_сяр_апад = 4.9 | Сак_сяр_апад = 8.3 | Кра_сяр_апад = 21.2 | Май_сяр_апад = 34.2 | Чэр_сяр_апад = 78.1 | Ліп_сяр_апад = 185.2 | Жні_сяр_апад = 159.7 | Вер_сяр_апад = 45.5 | Кас_сяр_апад = 21.8 | Ліс_сяр_апад = 7.4 | Сне_сяр_апад = 2.8 | Год_сяр_апад = 571.8 <!-- вільготнасць --> | Сту_вільготнасць = 44 | Лют_вільготнасць = 44 | Сак_вільготнасць = 46 | Кра_вільготнасць = 46 | Май_вільготнасць = 53 | Чэр_вільготнасць = 61 | Ліп_вільготнасць = 75 | Жні_вільготнасць = 77 | Вер_вільготнасць = 68 | Кас_вільготнасць = 61 | Ліс_вільготнасць = 57 | Сне_вільготнасць = 49 | Год_вільготнасць = 56.8 }} == Адміністрацыйны падзел == Горад дзеліцца на 16 адміністрацыйных раёнаў і паветаў. Яны ў сваю чаргу дзеляцца на 273 гарадскія акругі: 119 пасёлкаў, 24 воласці, 5 этнічных валасцей і 125 вулічных камітэтаў. == Насельніцтва == [[Файл:WangfujingCathedral.jpg|thumb|200px|справа|Кафедральны сабор Ванфуцзын]] Насельніцтва ўсёй адміністрацыйнай тэрыторыі Пекіна вызначанаецца як агульная колькасць людзей, якія пражываюць на ёй больш за 6 месяцаў у годзе, станам на [[31 снежня]] [[2009]] года гэтая лічба склала 19,720,000 чалавек. З іх 12,460,000 былі ўладальнікамі пекінскай прапіскі, астатнія пражывалі па часовых дазволах<ref>[http://russian.news.cn/china/2011-01/30/c_13713499.htm «Власти Пекина намерены сдерживать чрезмерный рост численности населения города»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118161515/http://russian.news.cn/china/2011-01/30/c_13713499.htm |date=18 студзеня 2012 }}. Xinhua News Agency.</ref>. Акрамя таго, у Пекіне жыве і працуе звыш 10 млн рабочых мігрантаў, галоўным чынам, з сельскіх раёнаў, званых міньгунамі ({{lang-zh|民工}} — літаральна «працоўныя з сялян»), якія жывуць у горадзе незаконна, з-за чаго іх таксама называюць хэйжэнь ({{lang-zh|黑人}} — літаральна «чорныя людзі»). Гэта самая неабароненая і дыскрымінаваная частка грамадства, адначасова крыніца таннай рабочай сілы і злачыннасці<ref>Флэш-фільм [http://www.commonlanguageproject.net/flash/Fang_Beijing/ «The Hotel Between Heaven and Hell»]. commonlanguageproject.net</ref>. Насельніцтва ўласна гарадской зоны складае каля 7,5 млн чалавек. На канец 2017 года ў Пекіне колькасць пастаяннага насельніцтва склала 21,707 млн чалавек, скараціўшыся на 22 тыс. або 0,1 % ў параўнанні з паказчыкам у канцы 2016 года. Да канца 2017 года ў кітайскай сталіцы пражывала 2,264 мільёна чалавек ва ўзросце да 14 гадоў, што склала 10,4 % ад агульнай колькасці гарадскога насельніцтва. Пры гэтым колькасць пастаяннага насельніцтва ва ўзросце ад 15 да 59 гадоў склала 15,861 мільёна чалавек (73,1 %), ва ўзросце 60 гадоў і старэй — 3,582 мільёна чалавек (16,5 %). У прыватнасці, 86,5 % з агульнай колькасці пастаяннага насельніцтва Пекіна складаюць жыхары гарадоў (18,766 млн чалавек), колькасць сельскага насельніцтва дасягнула 2,941 мільёна чалавек<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20180129/1517207573-u-pekine-217-mln-zhyharou |title=zviazda.by |access-date=2 лютага 2018 |archive-date=2 лютага 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180202135111/http://zviazda.by/be/news/20180129/1517207573-u-pekine-217-mln-zhyharou |url-status=dead }}</ref>. Сярод пекінцаў 95 % складаюць [[кітайцы]]. Асноўныя нацыянальныя меншасці складаюць [[маньчжуры]], [[хуэй]], [[манголы]] і іншыя. У Пекіне таксама размяшчаецца Тыбецкая сярэдняя школа другой ступені для [[тыбетцы|тыбецкіх]] дзяцей. У горадзе пражывае значная колькасць іншаземцаў, галоўным чынам прадпрымальнікаў, прадстаўнікоў замежных кампаній і студэнтаў. Большасць іншаземцаў селіцца ў густанаселеных паўночных, паўночна-ўсходніх і ўсходніх раёнах горада. У апошнія гады назіраецца вялікі прыток грамадзян [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], якія ўжо складаюць самую вялікую замежную дыяспару ў Кітаі. Большасць карэйцаў пражывае ў раёнах [[Ванцзін]] і [[Удаокоу]]. Дынаміка насельніцтва: {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == [[Файл:Beijing Financial Street (overlook).jpg|thumb|200px|справа|Пекінская фінансавая вуліца.]] Пекін уваходзіць у лік найбольш развітых гарадоў у Кітаі, з улікам прамысловасці, якая складае 73,2% ад [[Валавы ўнутраны прадукт|ВУП]] горада. Пекін з’яўляецца домам для 26 з 500 найвялікшых кампаній свету, займаючы па гэтым паказчыку трэцяе месца ў свеце пасля [[Токіа]] і [[Парыж]]а<ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/cities/ «Global 500 2009: Cities»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100430133829/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2009/cities/ |date=30 красавіка 2010 }}. Fortune.</ref>, акрамя таго, тут знаходзіцца звыш 100 найбуйнейшых кампаній у Кітаі<ref>[http://thechinaperspective.com/topics/city/beijing/ «Beijing @ The China Perspective»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111008043412/http://thechinaperspective.com/topics/city/beijing/ |date=8 кастрычніка 2011 }}. Thechinaperspective.com.</ref>. [[Фінансавы сектар]] з’яўляецца адной з найважнейшых галін эканомікі горада<ref>[http://bankosphere.com/2008/08/11/beijing-bankosphere «Beijing's Bankosphere»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812052533/http://bankosphere.com/2008/08/11/beijing-bankosphere |date=12 жніўня 2011 }}. bankosphere.com.</ref>. К канцу [[2007]] года была зарэгістравана 751 фінансавая арганізацыя ў Пекіне, якія атрымалі прыбытак у 128,6 млн [[юань|юаняў]], 11,6% ад агульнага аб'ёму фінансавых даходаў прамысловасці ўсёй краіны. Гэта таксама складае 13,8% ад ВУП Пекіна, гэта самы высокі працэнт любога кітайскага горада<ref>[http://zhengwu.beijing.gov.cn/xwfbh/bmqxfbh/t989438.htm «北京市金融业发展新闻发布会»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090826162822/http://zhengwu.beijing.gov.cn/xwfbh/bmqxfbh/t989438.htm |date=26 жніўня 2009 }}. zhengwu.beijing.gov.cn.</ref>. У [[2010]] годзе ў Пекіне намінальны ВУП дасягнуў 1,37 трыльёнаў юаняў. Яго ВУП на душу насельніцтва склаў 78,194 юаняў. У [[2009]] годзе ў Пекіне намінальны ВУП склаў 11,9 трыльёнаў юаняў ($174 млрд.), паказаўшы рост на 10,1% у параўнанні з папярэднім годам. Пекінскі сектар нерухомасці і рынак аўтамабіляў хутка растуць у апошнія гады. У [[2005]] годзе ўвогуле было прададзена 28 млн м² жылля, у сумме на 175,88 млн юаняў. Агульная колькасць аўтамабіляў, зарэгістраваных у Пекіне ў [[2004]] годзе складала 2,146 млн., з якіх 1,54 млн былі прыватнымі, гэта штогадовы прырост на 18,7%<ref>[http://www.bjstats.gov.cn/esite/bjsq/csjs/ «Urban Construction»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080519170209/http://www.bjstats.gov.cn/esite/bjsq/csjs/ |date=19 мая 2008 }}. Beijing Municipal Bureau of Statistics.</ref>. Пекінскі цэнтральны дзелавы раён (CBD) з’яўляецца домам для розных карпаратыўных рэгіянальных штаб-кватэр, гандлёвых участкаў, і месцам элітнага жылля. [[Пекінская фінансавая вуліца]] з'яўляецца традыцыйным фінансавым цэнтрам. Раёны [[Ванфуцзін]] і [[Сідань]] з’яўляюцца асноўнымі гандлёвымі раёнамі. [[Чжунгуаньцунь]], які атрымаў назву «кітайскай сіліконавай даліны», працягвае заставацца галоўным цэнтрам у галіне [[электроніка|электронікі]] і [[камп’ютар]]най прамысловасці, а таксама месцам [[фармацэўтыка|фармацэўтычных]] даследаванняў. Між тым, раён [[Ічжуан]], размешчаны да паўднёвы-ўсход ад гарадской мясцовасці, становіцца новым цэнтрам у галіне фармацэўтыкі, [[інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]], матэрыялаў і тэхнікі<ref>[http://www.bjstats.gov.cn/esite/tjgb/200611/t20061121_77051.html «Statistical Communique on the 2003 National Economic and Social Development of the City of Beijing»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080305151412/http://www.bjstats.gov.cn/esite/tjgb/200611/t20061121_77051.html |date=5 сакавіка 2008 }}. Beijing Municipal Bureau of Statistics</ref>. [[Шыцзіншань]], на заходняй ускраіне горада, з’яўляецца адным з буйных прамысловых раёнаў<ref>[http://www.bjinvest.gov.cn/english/dac/sjs/ «ShiJingShan»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081120074109/http://www.bjinvest.gov.cn/english/dac/sjs/ |date=20 лістапада 2008 }}. Beijing Economic Information Center.</ref>. [[Сельская гаспадарка]] вядзецца за межамі гарадской тэрыторыі, з вырошчваннем [[пшаніца|пшаніцы]] і [[кукуруза|кукурузы]], як асноўных сельскагаспадарчых культур<ref>[http://english.people.com.cn/data/province/beijing.html «Beijing»]. People's Daily</ref>. [[Гародніна|Гародніну]] таксама вырошчваюць бліжэй да гарадской тэрыторыі для забеспячэння горада. Пекін становіцца ўсё больш вядомым сваімі інавацыйнымі прадпрымальнікамі і высокімі тэмпамі росту пачатковых кампаній. Гэта абапіраецца на вялікую супольнасць кітайскіх і замежных [[венчурная кампанія|венчурных кампаній]]. Нягледзячы на тое, што [[Шанхай]] разглядаецца як эканамічны цэнтр Кітая, гэта, як правіла, звязана з размяшчэннем у ім шматлікіх буйных карпарацый, а не за тое, што гэта цэнтр для [[Прадпрымальніцкая дзейнасць|прадпрымальніцтва]]. Менш законныя прадпрыемствы таксама існуюць у горадзе. Пекін вядомы як цэнтр пірацкай прадукцыі, падробленыя рэчы з апошняга дызайнерскага адзення ці [[DVD|DVD-дыскаў]] можна знайсці на рынках па ўсім горадзе. Яны часта прадаюцца замежным наведвальнікам<ref>[https://web.archive.org/web/20070429110926/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3i1ea868cbfd17e7ac48b8fbc3fcc3473c «Pirates weave tangled web on 'Spidey'»]. The Hollywood Reporter. Reuters.</ref>. Развіццё Пекіна працягваецца хуткімі тэмпамі, і яго пашырэнне стварыла мноства праблем для горада. Пекін славіцца сваім смогам, а таксама частымі праграмамі энергазберагання заснаваныя ўрадам. Дзеля памяншэння забруджвання паветра, шэраг буйных прадпрыемстваў здолелі скараціць выкіды або пакінулі горад. Жыхары і турысты часта скардзяцца на якасць вады і кошт асноўных паслуг, такіх як [[электрычнасць]] і [[прыродны газ]]. На канец 2017 года працягласць дзеючых ліній рэйкавага транспарту ў кітайскай сталіцы перавысіла 600 км. Штодзённы пасажыраабарот складаў у сярэднім звыш 10 млн чалавек<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20180502/1525256530-reykavy-transpart-u-34-kitayskih-garadah |title=zviazda.by |access-date=7 мая 2018 |archive-date=9 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209173952/http://zviazda.by/be/news/20180502/1525256530-reykavy-transpart-u-34-kitayskih-garadah |url-status=dead }}</ref>. == Транспарт == Вузел чыгунак ([[Пекін-Цэнтральны]], [[Заходні вакзал (Пекін)|Заходні вакзал]]) і аўтадарог. Міжнародны аэрапорт Шайду, [[Пекін Дасін (аэрапорт)|Пекін Дасін]]. У Пекіне дзейнічаюць або будуюцца 22 лініі [[Пекінскі метрапалітэн|метрапалітэна]]. Станам на канец 2017 года агульная працягласць ліній Пекінскага метро склала 608 км, а да канца 2018 года яна вырасце да 630 км<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20180514/1526285164-19-ya-liniya-metrapalitena |title=19-я лінія метрапалітэна |access-date=19 мая 2018 |archive-date=26 мая 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180526060510/http://zviazda.by/be/news/20180514/1526285164-19-ya-liniya-metrapalitena |url-status=dead }}</ref>. == Спорт == У жніўні-верасні 2008 года ў Пекіне прайшлі [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|летнія Алімпійскія гульні]] і летнія Паралімпійскія гульні. Пекінскія летнія Гульні сталі трэцімі на тэрыторыі Азіі пасля Токіа-1964 і Сеула-1988. Затым Пекін быў абраны сталіцай [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2022|зімовых Алімпійскіх гульняў-2022]]. == Гарады-пабрацімы == {| cellpadding="11" |- valign="top" | * {{Сцяг Японіі}} [[Токіа]], [[Японія]] * {{Сцяг Сербіі}} [[Бялград]], [[Сербія]] * {{Сцяг ЗША}} [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] * {{Сцяг Перу}} [[Ліма]], [[Перу]] * {{Сцяг ЗША}} [[Вашынгтон]], [[ЗША]] * {{Сцяг Іспаніі}} [[Мадрыд]], [[Іспанія]] * {{Сцяг Бразіліі}} [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]] * {{Сцяг Францыі}} [[Іль-дэ-Франс]], [[Францыя]] * {{Сцяг Германіі}} [[Кёльн]], [[Германія]] * {{Сцяг Алжыра}} [[Алжыр (горад)|Алжыр]], [[Алжыр]] * {{Сцяг Іарданіі}} [[Аман (горад)|Аман]], [[Іарданія]] * {{Сцяг Турцыі}} [[Анкара]], [[Турцыя]] * {{Сцяг Егіпта}} [[Каір]], [[Егіпет]] * {{Сцяг Інданезіі}} [[Джакарта]], [[Інданезія]] * {{Сцяг Латвіі}} [[Рыга]], [[Латвія]] * {{Сцяг Бразіліі}} [[Сан-Паўлу]], [[Бразілія]] || || * {{Сцяг Пакістана}} [[Ісламабад]], [[Пакістан]] * {{Сцяг Тайланда}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] * {{Сцяг Аргенціны}} [[Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]] * {{Сцяг Украіны}} [[Кіеў]], [[Украіна]] * {{Сцяг Паўднёвай Карэі}} [[Сеул]], [[Паўднёвая Карэя]] * {{Сцяг Нідэрландаў}} [[Амстэрдам]], [[Нідэрланды]] * {{Сцяг Германіі}} [[Берлін]], [[Германія]] * {{Сцяг Бельгіі}} [[Брусель]], [[Бельгія]] * {{Сцяг В’етнама}} [[Ханой]], [[В’етнам]] * {{Сцяг Расіі}} [[Масква]], [[Расія]] * {{Сцяг ПАР}} [[Гаўтэнг]], [[ПАР]] * {{Сцяг Канады}} [[Атава]], [[Канада]] * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Канбера]], [[Аўстралія]] * {{Сцяг Грэцыі}} [[Афіны]], [[Грэцыя]] * {{Сцяг Румыніі}} [[Бухарэст]], [[Румынія]] * {{Сцяг Венгрыі}} [[Будапешт]], [[Венгрыя]] || || * {{Сцяг Кубы}} [[Гавана]], [[Куба]] * {{Сцяг Філіпін}} [[Маніла]], [[Філіпіны]] * {{Сцяг Эфіопіі}} [[Адыс-Абеба]], [[Эфіопія]] * {{Сцяг Казахстана}} [[Астана]], [[Казахстан]] * {{Сцяг Фінляндыі}} [[Хельсінкі]], [[Фінляндыя]] * {{Сцяг Вялікабрытаніі}} [[Лондан]], [[Вялікабрытанія]] * {{Сцяг Ізраіля}} [[Тэль-Авіў]], [[Ізраіль]] * {{Сцяг Новай Зеландыі}} [[Уэлінгтан]], [[Новая Зеландыя]] * {{Сцяг Партугаліі}} [[Лісабон]], [[Партугалія]] * {{Сцяг Албаніі}} [[Тырана]], [[Албанія]] * {{Сцяг Катара}} [[Доха]], [[Катар]] * {{Сцяг Чылі}} [[Сант’яга-дэ-Чылі]], [[Чылі]] * {{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Сан-Хасэ]], [[Коста-Рыка]] * {{Сцяг Венесуэлы}} [[Каракас]], [[Венесуэла]] * {{Сцяг Ірландыі}} [[Дублін]], [[Ірландыя]] * {{Сцяг Камбоджы}} [[Пнампень]], [[Камбоджа]] |} == Зноскі == {{reflist|1=2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Beijing|выгляд=міні}} * [http://www.ebeijing.gov.cn/ Афіцыйны сайт горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100813221915/http://www.ebeijing.gov.cn/ |date=13 жніўня 2010 }} * [http://info.hktdc.com/mktprof/china/mpbei.htm Эканамічны прафал горада] на HKTDC * [http://www.pekin.ru/ Пекін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118152852/http://www.pekin.ru/ |date=18 студзеня 2012 }} на сайце pekin.ru * [http://www.asian.com.ua/map/map_pekin.htm Турыстычная карта Пекіна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120504131840/http://www.asian.com.ua/map/map_pekin.htm |date=4 мая 2012 }} {{Адміністрацыйны падзел КНР}} {{Сталіцы летніх Алімпіяд}} {{Сталіцы Азіі}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Пекін| ]] [[Катэгорыя:Сталіцы Азіі]] [[Катэгорыя:Гарады цэнтральнага падпарадкавання КНР]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] 86sbzx8odxjhvc104ymexyxyc5iirms 0 3301 5164941 4999256 2026-07-12T09:48:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164941 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Прага, значэнні}} {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Прага |арыгінальная назва = {{lang-cs|Praha}} |краіна = Чэхія |герб = Prague coat of arms.png |сцяг = Flag_of_Prague.svg |выява = Prague Montage.jpg |lat_deg= 50|lat_min= 5|lat_sec=19 |lon_deg= 14|lon_min= 25|lon_sec=17 |памер карты краіны = 200 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |выгляд рэгіёна = |рэгіён = |рэгіён у табліцы = |выгляд раёна = |раён = |раён у табліцы = |унутранае дзяленне = |від главы = прыматар |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 9 ст. |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 496 |выгляд вышыні = вышыня |вышыня цэнтра НП = 177-399 |насельніцтва = 1&nbsp;188&nbsp;100 |год перапісу = 2006 |шчыльнасць = 2387 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнохороним = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = бяз кода 9-значны нумар, зачынаецца 2 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 100 00 – 199 00 |аўтамабільны код = A |від ідэнтыфікатара = ідэнтыфікатар |лічбавы ідэнтыфікатар = CZ-PR |катэгорыя ў Commons = Praha |сайт = http://www.prague-city.cz |мова сайта = cs |мова сайта 2 = en }} '''Прага''' ({{lang-cs|Praha}} {{IPA|[ˈpraɦa]}}, мянушка: ''Прага, маці гарадоў'') — сталіца і найбуйнейшы горад [[Чэхія|Чэхіі]], чатырнаццаты паводле велічыні горад у [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. Горад размяшчаецца ў паўночна-заходняй частцы краіны на рацэ [[Влтава|Влтаве]] ў гістарычным рэгіёне [[Багемія]], цэнтрам яго з'яўляецца. У Празе пражываюць каля 1,24 млн чалавек, у той час як з улікам прадмесцяў можна налічыць амаль 2 мільёна чалавек<ref>[http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx Urban Audit 2004] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |date=6 красавіка 2011 }}. Eurostat</ref>. Да цяперашняга выгляду развівалася адзінаццаць стагоддзяў. Цяпер размяшчаецца на тэрыторыі ў 496 квадратных кіламетраў. Прага ўтварае адзін з чэшскіх адміністрацыйных рэгіёнаў — край Прага, а таксама з'яўляецца сталіцай [[Цэнтральначэшскі край|Цэнтральначэшскага края]] ({{lang-cs|Středočeský kraj}}) і двух яго раёнаў, [[Прага-Усход]] і [[Прага-Захад]], пры гэтым у іх склад не ўваходзіць — у ёй размешчаныя толькі іх адміністрацыйныя органы. Прага была палітычным, культурным і эканамічным цэнтрам [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]]. Заснаваны горад быў у эпоху [[раманскі стыль|раманскага стылю]], а росквіт атрымаў падчас [[Гатычная архітэктура|гатычнай]] і [[рэнесанс|рэнесанснай эпох]], Прага была не толькі сталіцай чэшскай дзяржавы, але і рэзідэнцяй двух імператараў [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і, такім чынам, сталіцай гэтай краіны<ref>[http://www.historylearningsite.co.uk/holy_roman_empire_30YW.htm Holy Roman Empire] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091007202637/http://www.historylearningsite.co.uk/holy_roman_empire_30YW.htm |date=7 кастрычніка 2009 }}. Historylearningsite.co.uk</ref>. Горад займаў важнае месца ў часы існавання [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], а таксама адыгрываў значную ролю і падчас пратэстанцкай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] і ў гісторыі [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]], падчас абедзвюх сусветных войнаў. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў [[1918]] годзе стаў сталіцай [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. З [[1960]] па [[1992]] год — сталіца [[ЧССР]], з студзеня [[1993]] года — сталіца [[Чэшская рэспубліка|Чэшскай Рэспублікі]]. У Празе маецца цэлы шэраг вядомых культурных помнікаў, многія з якіх перажылі гвалт і разбурэнне апошняга стагоддзя ў Еўропе. Сярод славутасцей горада варта вылучыць: [[Пражскі Град]], [[Карлаў мост]], [[Старамесцкая плошча]] з [[Пражскія куранты|астранамічнымі гадзіннікам]], [[Ёзафаў|яўрэйскі квартал]], Сцяна Ленана і ўзгорак [[Петршын]]. У [[1992]] годзе гістарычны цэнтр Прагі быў уключаны ў спіс аб'ектаў [[Сусветная спадчына ЮНЕСКА|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Гісторыя == Назва горада паходзіць ад чэшскага словы «práh», што азначае [[парог]]. Паводле легенды яго заснавальнікам быў князь [[Крок, князь|Крок]], дачка якога, [[Лібуша]], паказала месца для будаўніцтва горада і прадказвала яму вялікую славу. Першыя гістарычныя звесткі пра паселішча славян на тэрыторыі сучаснай Прагі адносяцца да [[6 стагоддзе|VI стагоддзя]]. Аднак першыя паселішчы на тэрыторыі сучаснага горада датуюцца [[палеаліт]]ам. У [[2 стагоддзе да н.э.|II стагоддзі да н.э.]] у гэтай мясцовасці пасяліліся [[кельты]], якіх у [[1 стагоддзе|I стагоддзі н.э.]] выціснулі [[маркаманы]], і, магчыма, [[свевы]]. Найстаражытны замак на тэрыторыі горада, [[Пражскі град]], быў пабудаваны на левым беразе [[Влтава|Влтавы]] ў [[9 стагоддзе|IX стагоддзі]]. З [[X ст.]] Прага стала сталіцай Чэшскага княства, у канцы гэтага ж стагоддзя ў горадзе быў пабудаваны рынкавая плошча. У першай палове [[13 стагоддзе|XIII стагоддзя]] вакол каменных пабудоў у раёне плошчы сталі ўзводзіць гарадскія сцены. Прага ў эканамічным плане была добра развітым горадам, які вёў ажыўлены гандаль з суседзямі і хутка развіваўся. Перыяд асаблівага росквіту Прагі ў [[14 стагоддзе|XIV стагоддзі]] звязаны з дзейнасцю [[Карл IV Люксембургскі|Карла IV]]. Пры ім было пабудавана Нове-Места, каменны мост праз Влтаву, вядомы зараз як [[Карлаў мост|Карлавы мост]], заснаваны [[Карлаў універсітэт|Карлава ўніверсітэт]], пачалося будаўніцтва [[Сабор Святога Віта|сабора Святога Віта]], Прага стала сталіцай [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. У [[1389]] годзе адбыўся яўрэйскі пагром, у выніку якога была знішчана трохтысячная яўрэйская суполка горада. У Празе засталося некалькі [[сінагога|сінагог]], захаваліся, таксама, і частка яўрэйскіх могілак. Пачатак [[15 стагоддзе|XV стагоддзя]] ў Празе адбіўся дзейнасцю прапаведніка і рэфарматара [[Ян Гус|Яна Гуса]], выкладчыка Карлавага ўніверсітэта. У [[1419]] годзе, праз пяць гадоў пасля яго пакарання смерцю, адбылася першая [[пражская дэфенестрацыя]], гэта значыць радыкальныя [[гусіты]] выкінулі з вокнаў пяць гарадскіх саветнікаў. Пражане падтрымлівалі [[табарыты|табарытаў]] падчас [[гусіцкія войны|гусіцкіх войнаў]]. [[Выява:Prague from Klementinum.jpg|200px|thumb|Від на дахі Прагі]] У [[1526]] годзе каралеўства [[Багемія]] перайшло ў рукі [[Габсбургі|Габсбургаў]], дбайных каталікоў, у той час як пражане сімпатызавалі [[пратэстанцтва|пратэстантам]]. Пры імператары [[Рудольф II Габсбург|Рудольфу II]] Прага зноў стала сталіцай Свяшчэннай Рымскай імперыі. Рудольф II быў мецэнатам, запрашаў да сябе астролагаў, чараўнікоў, навукоўцаў, музыкантаў і мастакоў, а таму Прага стала культурным цэнтрам Еўропы. У той час у Празе жылі астраномы [[Ціха Брагэ]] і [[Іаган Кеплер]], мастак [[Джузэпэ Арчымбольда]] і іншыя прадстаўнікі навукі і мастацтва. У [[1618]] годзе адбылася другая пражская дэфенестрацыя, якая паклала пачатак [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайне]]. Пасля паражэння ў [[Бітва на Белай гары|бітве на Белай гары]] ў [[1621]] годзе на Старамесцкай плошчы пакаралі смерцю 27 прадстаўнікоў чэшскай шляхты, многія іншыя былі высланы з горада. З прычыны саксонскай і шведскай акупацыі насельніцтва Прагі зменшылася з 60 да 20 тысяч. У [[1689]] годзе горад пацярпеў ад моцнага пажару, аднак пасля пажару пачалася інтэнсіўная аднаўленне. У [[1713]]—[[1714]] гадах у Празе прайшла эпідэмія [[чума|чумы]], якая прывяла да страты горадам ад 12 да 13 тысяч чалавек. Зрэшты, у [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзі]] насельніцтва горада працягвала расці, і ў [[1771]] годзе ў ім налічвалася ўжо 80 тысяч жыхароў. У [[1757]] годзе падчас бітвы пад Прагай горад пацярпеў ад абстрэлу [[прусы|прусаў]]. У [[1784]] годзе чатыры асобныя муніцыпалітэты: [[Мала-Страна]], [[Нова-Места]], [[Стара-Места]] і [[Градчаны]] аб’ядналіся ў адзін горад. Яўрэйскі квартал [[Ёзафаў]] далучыўся да Прагі ў [[1850]] годзе. У [[1817]] годзе ўтварылася першае прадмесце — [[Карлін]]. З пачаткам прамысловай рэвалюцыі Прага імкліва развівалася. Змяніўся і нацыянальны склад насельніцтва горада. Да [[1848]] года большасць пражанаў былі [[немцы|немцамі]], а ў [[1880]] годзе немцы складалі толькі 14 %, у [[1910]] годзе — 6,7 %. Прычынай такой змены стаў прыток чэшскага насельніцтва з [[Маравія|Маравіі]]. У [[1861]] годзе чэхі атрымалі большасць у гарадскім савеце. Пасля [[распад Аўстра-Венгрыі|распаду]] ўвосень [[1918]] года [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай імперыі]] і ўтварэння незалежнай [[Чэхаславакія|Чэхаславацкай Рэспублікі]] Прага стала яе сталіцай. У той час яна была высока індустрыялізаваным горадам. У [[1930-я]] гады насельніцтва дасягнула 850 тысяч чалавек. Горад існаваў адносна спакойна да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў [[1939]] годзе. Вызваленая Прага была [[9 мая]] [[1945]] [[Чырвоная Армія|савецкімі войскамі]] падчас [[Пражская аперацыя|Пражскай аперацыі]]. На шчасце, вайна не пакінула ў горадзе сур’ёзных разбурэнняў. У [[1960]] годзе Прага стала сталіцай [[ЧССР]] і прабыла ёй да [[1993]] года, калі пасля «[[аксамітны развод|аксамітнага разводу]]» Чэхаславацкай федэрацыі стала сталіцай Чэхіі. Прага сур’ёзна пацярпела падчас паводкі 2002 года. Стыхійнае бедства эксперты прызналі самым моцным за апошнія 500 гадоў. Моцна пацярпеў [[Пражскі заапарк]]. У галерэі сучаснага мастацтва Кампа, размешчанай у гістарычным цэнтры горада, затапіла экспанаты на першым паверсе будынка, з-за чаго адкрыццё экспазіцыі было адкладзена на год<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20190517/1558102365-yak-znishchayucca-gistarychnyya-kashtounasci |title=zviazda.by |access-date=28 мая 2019 |archive-date=28 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528181500/http://zviazda.by/be/news/20190517/1558102365-yak-znishchayucca-gistarychnyya-kashtounasci |url-status=dead }}</ref>. == Прыродныя ўмовы == Прага раскінулася ўздоўж абодвух берагоў [[Влтава|ракі Влтавы]]. Працягласць ракі ў чарце горада — 29,8 км, сярэдняя глыбіня — 2,75 м, максімальная — 10,5 м. У яе на тэрыторыі Прагі ўпадае адна рака (Бераунка, левы прыток), 5 раўчукоў на левым беразе і 4 — на правым. На Влтаве 8 [[востраў|астравоў]]. Горад размешчаны на пяці [[пагорак|пагорках]]. Клімат [[умерана кантынентальны клімат|умерана кантынентальны]], зімы адносна мяккія, маласнежныя. Сярэдняя тэмпература паветра ў [[студзень|студзені]] складае {{nobr|-1,7&nbsp;°C}}, у [[ліпень|ліпені]] {{nobr|+18,3&nbsp;°C}}. Сумарная сярэдняя гадавая колькасць ападкаў складае каля 485 мм, самыя дажджлівыя месяцы — май, чэрвень і жнівень, самыя сухія — студзень і люты <ref>[http://www.czso.cz/xa/edicniplan.nsf/t/3E0049DBCF/$File/0206.xls Чэшскі камітэт па статыстыцы, Comparison climatic data with normal, 2005]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Горад багаты зялёнымі насаджэннямі, яны складаюць крыху менш за палову тэрыторыі горада. {{Клімат горада |Горад_род = Прагі |Крыніца = [http://www.pogoda.ru.net/climate2/11518.htm Надвор'е і клімат] |Сту_сяр=-1.4 |Сту_сяр_апад=22 |Лют_сяр=-0.4 |Лют_сяр_апад=23 |Сак_сяр=3.6 |Сак_сяр_апад=28 |Кра_сяр=8.4 |Кра_сяр_апад=28 |Май_сяр=13.4 |Май_сяр_апад=73 |Чэр_сяр=16.1 |Чэр_сяр_апад=66 |Ліп_сяр=18.2 |Ліп_сяр_апад=79 |Жні_сяр=17.8 |Жні_сяр_апад=65 |Вер_сяр=13.5 |Вер_сяр_апад=42 |Кас_сяр=8.5 |Кас_сяр_апад=27 |Ліс_сяр=3.1 |Ліс_сяр_апад=30 |Сне_сяр=-0.3 |Сне_сяр_апад=28 |Год_сяр=8.4 |Год_сяр_апад=509 |Сту_сяр_мін=-4.0 |Сту_сяр_макс=1.3 |Лют_сяр_мін=-3.6 |Лют_сяр_макс=3.0 |Сак_сяр_мін=0.0 |Сак_сяр_макс=8.1 |Кра_сяр_мін=2.9 |Кра_сяр_макс=14.3 |Май_сяр_мін=8.2 |Май_сяр_макс=19.2 |Чэр_сяр_мін=10.8 |Чэр_сяр_макс=21.8 |Ліп_сяр_мін=12.7 |Ліп_сяр_макс=24.4 |Жні_сяр_мін=12.6 |Жні_сяр_макс=23.8 |Вер_сяр_мін=8.8 |Вер_сяр_макс=18.9 |Кас_сяр_мін=4.7 |Кас_сяр_макс=13.1 |Ліс_сяр_мін=0.6 |Ліс_сяр_макс=6.0 |Сне_сяр_мін=-2.7 |Сне_сяр_макс=2.0 |Год_сяр_мін=4.3 |Год_сяр_макс=13.0 |Сту_а_макс=17.4 |Сту_а_мін=-27.5 |Лют_а_макс=19.2 |Лют_а_мін=-27.1 |Сак_а_макс=22.5 |Сак_а_мін=-27.6 |Кра_а_макс=28.8 |Кра_а_мін=-8.0 |Май_а_макс=32.5 |Май_а_мін=-2.3 |Чэр_а_макс=37.2 |Чэр_а_мін=1.9 |Ліп_а_макс=37.8 |Ліп_а_мін=6.7 |Жні_а_макс=37.4 |Жні_а_мін=6.4 |Вер_а_макс=33.1 |Вер_а_мін=0.7 |Кас_а_макс=27.0 |Кас_а_мін=-7.5 |Ліс_а_макс=19.5 |Ліс_а_мін=-16.9 |Сне_а_макс=17.4 |Сне_а_мін=-24.8 |Год_а_макс=37.8 |Год_а_мін=-27.6 |}} == Тэрыторыя і адміністрацыйны падзел == Агульная плошча тэрыторыі Прагі ў адміністрацыйных межах горада складае 496,07 км², пры гэтым на долю забудовы прыходзіцца ўсяго толькі 48,71 км². Асноўную частку, як ні дзіўна, займаюць землі сельскагаспадарчага прызначэння — 209,84 км² (у тым ліку ралля — 154,30 км², фруктовыя сады і агародныя ўчасткі — 46,81 км², лугі — 8,68 км² і нават вінаграднікі — 0,10 км²). Акрамя таго, у рысе горада знаходзіцца 49,20 км² лясоў. Прага ў сучаснасці падраздзяляецца на 22 адміністрацыйныя [[Акруга (значэнні)|акругі]] ({{lang-cs|obvod}}) і 57 гарадскіх частак (асноўны суб'ект мясцовага самакіравання) у іх складзе. Аднак з пункта гледжання паштовага, выбарчага, судовага і паліцэйскага адміністрацыйнага заканадаўства яна па-ранейшаму (з 1960 года) дзеліцца на 10 гарадскіх [[акруга|акруг]]. == Дэмаграфія == На сёння горад мае больш 1 240 000 жыхароў, акрамя таго ў [[2011]] годзе ў сталіцу ездзілі штодня 217 686 людзей за працай ці навучаннем, пераважна з [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага края]]. Такім чынам, горад займае 14 месца ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] паводле колькасці насельніцтва. Прага з'яўляецца важным турыстычным цэнтрам і ў пік турыстычнага сезона яе насельніцтва павялічваецца прыкладна ўдвая. Паводле ўзроставага складу 12,3 % жыхароў Прагі знаходзяцца ў веку 0-15 гадоў, 72,1 % у веку 15-65 гадоў і 15,6 % старэйшыя за 65 гадоў. Амаль 900 жыхароў Прагі маюць век большы за 100 гадоў. У структуры насельніцтва да 40 гадоў невялікую лікавую перавагу маюць мужчыны, пасля 45 гадоў — жанчыны<ref>[http://www.czso.cz/xa/edicniplan.nsf/kapitola/13-1102-06-rok_2006-05 Статыстычны бюлетэнь Прагі, Obyvatelstvo]</ref>. З другой паловы [[1990-я|1990-х]] гадоў расце колькасць замежнікаў. У [[2001]] годзе ў Празе пражывала 61 477 замежнікаў, у [[2011]] годзе — ужо 178 177, якія складалі 14% насельніцтва горада. Станам на [[31 снежня]] [[2009]] года ў Празе пражывала 50 138 грамадзян [[Украіна|Украіны]], 17 967 грамадзян [[Славакія|Славакіі]], 17 509 грамадзян [[Расія|Расіі]] і 10 699 грамадзян [[В’етнам]]а. Пераважная большасць грамадзян Украіны складаюць мужчыны, якія прыехалі на працу, многія з маюць сталае месца жыхарства. У горадзе ёсць некалькі [[цыганы|цыганскіх]] суполак, перш за ўсё ў [[Лібні]], заходняй частцы [[Смехава]] і [[Жыжкаў|Жыжкаве]]. Дзель цыганаў ніжэй за сярэднестатыстычны ўзровень у Чэхіі. Падчас перапісу насельніцтва ў [[2001]] годзе працэнт насельніцтва, які аднёс сябе да цыганскай нацыянальнасці, складаў палову ў параўнанні з агульнадзяржаўным сярэднестатыстычным паказчыкам, ніжэй толькі ў краі [[Высачына]]. Паводле даследавання Міністэрства працы і сацыяльных спраў і [[Еўрапейскі сацыяльны фонд|Еўрапейскага сацыяльнага фонду]] праведзенага ў [[2006]] годзе ў Празе ёсць 6 сацыяльна маргіналізаваных цыганскіх суполак, якія налічваюць прыкладна 9 тысяч чалавек. Паводле перапісу гарадскога магістрата, праведзенага ў 2007 годзе, у горадзе пражываюць прыкладна 2 тысячы бамжоў. Прага мае высокі ўзровень эміграцыі і іміграцыі. Паміж эмігрантамі высокую доля складаюць замежнікі. Жыхары Прагі часцей перасяляюцца ў Сярэднячэскі край, канкрэтна ў раёны Прага-Усход і Прага-Захад, якая зараз налічвае каля 200 000 чалавек і стала расце. У мінулым у Празе пражывала змяшанае насельніцтва, акрамя [[чэхі|чэхаў]], [[немцы|немцаў]] і [[яўрэі|яўрэяў]], з Сярэднявечча ў горадзе налічвалася некаторая колькасць [[італьянцы|італьянцаў]]. Архітэктурныя помнікі італьянскага характару складаюць большую частку Мала-Страны. Дзяржаўнай мовай з'яўляецца [[чэшская мова|чэшская]], ёю валодае практычна ўсё насельніцтва горада, шырокае распаўсюджанне таксама маюць [[славацкая мова|славацкая]] (яе разумее абсалютная большасць чэхаў), [[нямецкая мова|нямецкая]], [[руская мова|руская]] і [[англійская мова|англійская]]. Вялікая частка вернікаў — каля 70 % — вызнае [[каталіцызм]]. Па дадзеных [[Перапіс насельніцтва|перапісу]] [[2001]] г. больш за 67 % жыхароў Прагі з'яўляюцца [[атэіст]]амі, а яшчэ каля 8 % не змаглі адназначна адказаць на дадзенае пытанне<ref>{{Cite web |url=http://www.czso.cz/csu/2003edicniplan.nsf/tab/7A002B2AF5 |title=Чэшскі камітэт па статыстыцы, Nabozenske vyznani obyvatelstva |access-date=21 чэрвеня 2008 |archive-date=23 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923072932/http://www.czso.cz/csu/2003edicniplan.nsf/tab/7A002B2AF5 |url-status=dead }}</ref>. {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto" |+ Дэмаграфія Прагі ад 1378 да 2010 гады (''ў тысячах'') !style="background:#ddffdd"|Год !style="background:#f3fff3"|'''1378''' !style="background:#f3fff3"|'''1500''' !style="background:#f3fff3"|'''1610''' !style="background:#f3fff3"|'''1702''' !style="background:#f3fff3"|'''1798''' !style="background:#f3fff3"|'''1850''' !style="background:#f3fff3"|'''1883''' !style="background:#f3fff3"|'''1884''' !style="background:#f3fff3"|'''1901''' !style="background:#f3fff3"|'''1918''' !style="background:#f3fff3"|'''1922''' !style="background:#f3fff3"|'''1930''' !style="background:#f3fff3"|'''1960''' !style="background:#f3fff3"|'''1965''' !style="background:#f3fff3"|'''1968''' !style="background:#f3fff3"|'''1970''' |- !style="background:#ddffdd"|Колькасць жыхароў | 40 | 30 | 60 | 60–65 | 79 | 155 | 160 | 171 | 216 | 223 | 667 | 849 | 1 005 | 1 025 | 1 102 | 1 080 |- !style="background:#ddffdd"|Год !style="background:#f3fff3"|'''1975''' !style="background:#f3fff3"|'''1980''' !style="background:#f3fff3"|'''1985''' !style="background:#f3fff3"|'''1990''' !style="background:#f3fff3"|'''1995''' !style="background:#f3fff3"|'''2000''' !style="background:#f3fff3"|'''2001''' !style="background:#f3fff3"|'''2002''' !style="background:#f3fff3"|'''2003''' !style="background:#f3fff3"|'''2004''' !style="background:#f3fff3"|'''2005''' !style="background:#f3fff3"|'''2006''' !style="background:#f3fff3"|'''2007''' !style="background:#f3fff3"|'''2008''' !style="background:#f3fff3"|'''2009''' !style="background:#f3fff3"|'''2010''' |- !style="background:#ddffdd"|Колькасць жыхароў | 1 167 | 1 190 | 1 193 | 1 215 | 1 210 | 1 181 | 1 160 | 1 162 | 1 166 | 1 171 | 1 181 | 1 188 | 1 212 | 1 233 | 1 249 | 1 257 |} == Культура == Прага традыцыйна з'яўляецца вельмі папулярным горадам сярод турыстаў. У сучаснай Празе працуе вялікая колькасць музеяў, тэатраў, кінатэатраў, галерэй і інш. Але галоўнай спакусай з'яўляецца гістарычны цэнтр горада. == Транспарт == [[Файл:Hradčanská, Škoda 15T.jpg|thumb|250px|злева|Сучасны пражскі трамвай]] Прага з'яўляецца важным транспартым вузлом не толькі ў самой Чэхіі, але і для Цэнтральнай Еўропы. Пражскі аэрапорт Рузіне ({{lang-cs|Ruzyně}}) з'яўляецца самым вялікім у Чэхіі. Вялікую ролі ў местскай інфраструктуры адыгрывае галоўны вакзал ({{lang-cs|Hlavní nádraží}}), адкуль можна дабрацца да вялікіх мест заходняй і ўсходняй Еўропы. Рачны транспарт у Празе, у асноўным, мае вызнам толькі ў якасці забаўкі для турыстаў. Акрамя гэтага Прага мае інтэграваную транспартную сістэму [[Пражскі метрапалітэн|Пражскага метрапалітэну]], Пражскую трамвайную сістэму, аўтобусныя маршруты, фунікулёры і шэсць паромаў. Прага мае адзін з самых высокіх паказчыкаў выкарыстання грамадскага транспарту ў свеце. За год ажыццяўляецца каля 1,2 млрд пасажырскіх перавозак. === Аплата за праезд === Звычайны базавы квіток ({{lang-cs|jízdenka}}) на грамадскі транспарт каштуе 32 чэшскія кроны. Гэты квіток перасадачны, ён дзейнічае на працягу 90 хвілін, днём ці ноччу, на ўсіх відах гарадскога транспарту (ў метро, трамваі, аўтобусе, фунікулёры, на пароме, а таксама ў прыгарадных цягніках у межах горада), незалежна ад таго, колькі перасадак зрабіў пасажыр. Можно набыць таксама квіток са зніжкай, які каштуе 24 кроны і дзейнічае толькі 30 хвілін. Квіток павінны быць пазначаны з дапамогай кампосцеру жоўтага колеру пры пасадцы ў транспартны сродак ці перад эскалатарам метро, альбо на чыгуначным вакзале (калі паездка пачынаецца на цягніку). Таксама існуюць квіткі на содні, трое содняў, на месяц і г. д. === Пражскі метрапалітэн === {{Асноўны артыкул|Пражскі метрапалітэн}} [[Файл:Praha, Malostranská, vlak.jpg|thumb|Станцыя метро Маластранская]] Першая частка метро ў Празе пачала працаваць у [[1974]] годзе. Гэта быў атрэзак чырвонай лініі Флоранц-Качараў (9 станцыяў). Паступова сістэма [[Пражскі метрапалітэн|пражскага метрапалітэна]] пашырылася ў тры лініі, і на сённяшні дзень мае 53 станцыі. Самая доўгая — жоўтая лінія, самая кароткая — зялёная, але апошняя заложана пад самым цэнтрам горада. У чэрвені [[2010]] года пачалося пашырэнне зялёнай лініі далей у паўночна-заходнім напрамку Прагі бліжэй да аэрапорту<ref>[http://www.praguepost.com/news/4900-metro-extension-on-right-track.html Metro Extension on the Right Track]. The Prague Post</ref>. Таксама плануецца ажыццявіць чыгуначнае паведамленне з аэрапортам. Ёсць план па будаўніцтву чацвёртай лініі метро, які злучыць цэнтр горада з яго паўднёвай часткай<ref>[http://www.railway-technology.com/projects/prague_metro/ Prague Metro, Czech Republic]. RailwayTechnology.com</ref>. У якасці цягнікоў выкарыстоўваюцца цягнікі «81-71M», гэта значыць мадэрнізаваны варыянт савецкага «[[81-71]]», а з [[1998]] года пачалі эксплуатаванне новыя цягнікі «M1», вырабленыя кансорцыумам [[ČKD Praha]], [[ADtranz]] і [[Siemens]]. Станцыя метро [[Намесці міру]] з'яўляецца самай глыбокай станцыяй пражскага метрапалітэна, якая абсталявана самым доўгім эскалатарам у Еўрапейскім Саюзе. === Начны транспарт === Вялікай перавагай грамадскага транспарту ў Празе з'яўляецца наяўнасць начнога транспарту. метро ноччу не працуе, аднак трамваі і аўтобусы ходзяць цэлую ноч. Інтэрвал, зразумела, значна павялічаны, што не складаць праблем дабрацца да любой часткі горада. == Эканоміка == З галін прамысловасці развіты машынабудаванне (станкабудаванне, транспартнае, электратэхнічнае і інш.), хімічная, тэкстыльная, швейная, паліграфічная, харчовая. == Беларусы ў Празе == У Празе працаваў беларускі першадрукар [[Францішак Скарына]], навучаліся, працавалі і жылі [[Ларыса Геніюш]] і [[Янка Геніюш]], [[Мікола Вяршынін]]. У Празе знаходзіцца беларуская рэдакцыя [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабода]]. На [[Ольшанскія могілкі|Ольшанскіх могілках]] у Празе пахаваныя прэзідэнты [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] [[Пётр Крачэўскі]] і [[Васіль Захарка]], а таксама спявак [[Міхась Забейда-Суміцкі]]. У Празе існуе некалькі аб'яднанняў беларусаў Прагі і Чэхіі: * [[Скарына, беларуская суполка|Беларуская суполка «Скарына»]] * [[Саюз беларусаў замежжа]] * [[Пагоня, аб'яднанне беларусаў|Аб'яднанне беларусаў «Пагоня»]] * [[Свабодная Беларусь]] * [[Грамадзянская Беларусь]] Выдаецца беларуская газета «[[Крывія, газета|Крывія]]». Выдаўцом з'яўляецца аб'яднанне «Пагоня», якое з 2006 года ў Празе адчыніла [[беларуская клубоўня ў Празе|беларускую клубоўню]], якая збірае беларускую грамаду падчас розных культурных і грамадскіх мерапрыемстваў. == Выбітныя асобы == * [[Мадлен Олбрайт]] — першая жанчына-дзяржасакратар ЗША * [[Яраслаў Гашак]] * [[Франц Кафка]] * [[Яхім Топал]] * [[Францішак Музіка]] * [[Райнер Марыя Рыльке]] * [[Тэадорых (майстар з Прагі)|Тэадорых, майстар з Прагі]] * [[Радаслаў Ковач]] * [[Ганс Кельзен]] * [[Іржы Глінка]] * [[Бернард Бальцана]] * [[Павел Бем]] * [[Алена Ладова]] * [[Каміль Лотак]] * [[Ладзіслаў Фукс]] * [[Сяргей Сяргеевіч Шчарбакоў]] (нар. 1981) - спецыяліст у галіне механікі дэфармуемага цвёрдага цела. Доктар фізіка-матэматычных навук (2015), дацэнт (2011). == Славутасці == * [[Віфлеемская капліца]] * [[Парахавая вежа (Прага)|Парахавая вежа]] * [[Каралінум]] * [[Рудальфінум]] * [[Галоўны вакзал Прагі]] * [[Дом, які танцуе]] * [[Метраном у Празе]] * [[Валенштэйнскі палац]] * [[Касцёл Нараджэння Дзевы Марыі (Прага)|Касцёл Нараджэння Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святой Людмілы (Вінаграды)|Касцёл Святой Людмілы]] * [[Страгаўскі стадыён]] * [[Пражскія куранты]] * [[Петршынская вежа]] * [[Тройскі замак]] * [[Тынскі храм|Храм Дзевы Марыі перад Тынам]] * [[Яўрэйская ратуша (Прага)|Яўрэйская ратуша]] == Гл. таксама == * [[Жыжкаў]] * [[Вуліца Цэлетна]] * [[Джэнералі Арэна]] == Гарады-пабрацімы == {{гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Брук С. Прага и Чешская Республика. Путеводитель (Серия: The National Geographic Traveler). Изд-во Астрель/АСТ, 2006. — ISBN 5-271-14656-1, ISBN 5-17-038820-9, ISBN 0-7922-4147-9. * Прага. [Иллюстрированный путеводитель] (Серия: Дорлинг Киндерсли. Путеводители). Изд-ва: АСТ, Астрель, Дорлинг Киндерсли, 2004. — ISBN 5-17-022252-1, ISBN 5-271-08019-6, ISBN 0-7513-4828-7. * Кармоди О., Ширяев А. Прага (Серия: Путеводители «Афиши»). Изд-во Афиша Индастриз, 2006. — ISBN 5-9900241-9-3. * Путеводитель «Прага в Кармане» (Серия: «Столицы туризма»). Изд-во Welcome. — ISBN 5-93024-021-3. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Прага| ]] [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] 0sgyjmsi6ivpa9isu668pkt33cpfxoj 10 3682 5164656 4223273 2026-07-11T16:11:42Z M.L.Bot 261 5164656 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="notice metadata plainlinks" id="disambig" style="width:100%; margin:16px 0; background:none;" {{#if:{{{2|}}}|<!-- табліца--> {{!}}style="vertical-align:middle;"{{!}}[[Выява:Disambig.svg|30px|link=Вікіпедыя:Неадназначнасць]] {{!}}style="vertical-align:middle; font-style:italic;"{{!}}[[Вікіпедыя:Неадназначнасць|Спіс значэнняў слова або словазлучэння са спасылкамі на адпаведныя артыкулы]].<br> Калі вы трапілі сюды з [{{fullurl:S}}pecial:Whatlinkshere/{{FULLPAGENAMEE}}?namespace=0 <span title="Спасылкі на гэту старонку">іншага артыкула</span>] Вікіпедыі, можаце вярнуцца і [[Вікіпедыя:Тлумачэнне спасылак|ўдакладніць спасылку]], каб яна вяла да пэўнага [[Вікіпедыя:Артыкул|артыкула]].<br>'''На гэтай старонцы пададзены:''' {{#if:{{{1|}}}|{{Неадназначнасць/даныя|{{{1|}}}}} {{#if:{{{2|}}}|{{Неадназначнасць/даныя|{{{2|}}}}} {{#if:{{{3|}}}|{{Неадназначнасць/даныя|{{{3|}}}}} {{#if:{{{4|}}}|{{Неадназначнасць/даныя|{{{4|}}}}} {{#if:{{{5|}}}|{{Неадназначнасць/даныя|{{{5|}}}}} {{#if:{{{6|}}}|{{Неадназначнасць/даныя|{{{6|}}}}} {{#if:{{{7|}}}|{{Неадназначнасць/даныя|{{{7|}}}}} {{#if:{{{8|}}}|{{Неадназначнасць/даныя|{{{8|}}}}} {{#if:{{{9|}}}|{{Неадназначнасць/даныя|{{{9|}}}}} {{#if:{{{10|}}}|{{Неадназначнасць/даныя|{{{10|}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} {{Неадназначнасць/даныя|усё}} |{{#if:{{{1|}}}|{{Неадназначнасць/даныя|{{{1|}}}|solo=1}} |{{Неадназначнасць/даныя|неадназначнасць|solo=1}} }} }} |}{{#if:{{NAMESPACE}}||__DISAMBIG__<indicator name="disambig">[[Выява:Disambig.svg|15px|link=Вікіпедыя:Неадназначнасць|Развязванне неадназначнасцей]]</indicator>[[Катэгорыя:Старонкі значэнняў паводле алфавіта‎]]}}</includeonly><noinclude>{{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Для неадназначнасцей| ]] </noinclude> hylulpg6n5sfn5202h29vqqyt13b22w 0 8812 5164900 4693245 2026-07-12T08:32:26Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164900 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[5 сакавіка]]: Магістр [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] Готвальд Кетлер у Рыжскім замку перадаў [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу Чорнаму]] пячатку Ордэна і ключы ад [[Рыга|Рыгі]], прызнаючы свае ўладанні часткай [[ВКЛ]]. * [[12 ліпеня]]: Біскуп [[Дыега дэ Ланда]] спаліў шматлікія помнікі культуры і літаратуры цывілізацыі [[цывілізацыя мая|мая]]. * [[19 жніўня]]: Пад [[Невель (горад)|Невелем]] польскі атрад (1,5 тыс.) на чале з С. Лесьнявольскім разбіў маскоўскае войска (15 тыс.) на чале з [[Андрэй Курбскі|А. Курбскім]]. * [[13 верасня]]: Князі і баяры [[ВКЛ]] на палявым (абозным) сойме каля [[Віцебск|Віцебска]] ўхвалілі прапанову аб новай дзяржаўнай уніі з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшчай]] і накіравалі яе вялікаму князю. == Нарадзіліся == * [[2 сакавіка]]: [[Крыштаф Дарагастайскі]], вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч, доктар медыцыны (пам. 3.8.1615) * [[6 мая]]: [[П'етра Берніні]], італьянскі [[скульптар]] (пам. 29.8.1629) * [[25 лістапада]]: [[Лопэ дэ Вэга]], іспанскі [[пісьменнік]], [[драматург]] == Памерлі == * [[9 кастрычніка]]: [[Габрыэль Фалопій]], італьянскі анатом * [[7 снежня]]: [[Адрыян Віларт]], фламандскі кампазітар {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1562| ]] 7es9x1f7ahgkdy7p9ozphwmhjsjn0y3 0 8997 5164894 5109200 2026-07-12T08:21:05Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164894 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[5 студзеня]]: [[Джэймс Ват]] атрымаў патэнт на сваю першую [[паравая машына|паравую машыну]]. * [[9 студзеня]]: Загадам [[Кацярына II|Кацярыны ІІ]] у [[Расійская імперыя|Расіі]] ўведзены першыя папяровыя грошы — асігнацыі. * [[4 сакавіка]]: Астраном [[Шарль Месье]] ўключыў у свой [[Каталог Месье|каталог]] [[туманнасць Арыёна]]. * [[19 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Клімент XIV]] заняў сталец. * [[12 ліпеня]]: Удзельнікі [[Барская канфедэрацыя|Барскай канфедэрацыі]] атрымалі перамогу над расійскімі войскамі ў бітве пад [[Слонім]]ам. * [[13 верасня]]: Перамога рускай брыгады на чале з [[Аляксандр Сувораў|Аляксандрам Суворавым]] над войскамі канфедэратаў ля вёскі Арэхава. * [[6 кастрычніка]]: Брытанскі мараплаўца [[Джэймс Кук]] высадзіўся ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]. == Нарадзіліся == * [[31 студзеня]]: [[Андрэ Жак Гарнерэн]], першы ў свеце парашутыст * [[13 лютага]]: [[Іван Андрэевіч Крылоў]], рускі пісьменнік, баснапісец, журналіст * [[4 сакавіка]]: [[Мухамед Алі Егіпецкі]], хедыў Егіпта * [[15 жніўня]]: [[Напалеон Банапарт]], французскі імператар == Памерлі == * [[2 лютага]]: [[Клімент XIII|Клімент XIII, Папа Рымскі]] {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1769| ]] i6icsmpgenzbrg4anw23ioi43astrzu 0 9031 5164881 4826947 2026-07-12T08:09:15Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164881 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[12 ліпеня]]: Па ініцыятыве [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] шаснаццаць нямецкіх княстваў стварылі [[Рэйнскі саюз]], выйшаўшы са складу [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[6 жніўня]]: Імператар [[Франц II]] адмовіўся ад германскай кароны — распушчана [[Свяшчэнная Рымская імперыя]]. == Нарадзіліся == * [[13 студзеня]]: [[Ёван Стэрыя Попавіч]]: сербскі паэт, драматург і перакладчык (пам. [[10.3]].[[1856]]) * [[18 чэрвеня]]: [[Міхаіл Валовіч]], удзельнік [[паўстанне 1830-1831|паўстання 1830-1831]] гг. * [[27 кастрычніка]]: [[Альфонс Дэкандоль]], швейцарскі батанік == Памерлі == * [[13 сакавіка]]: [[Габрыэль-Франсуа Дуаен]], французскі мастак * [[4 красавіка]]: [[Карла Гоцы]], італьянскі пісьменнік і драматург * [[10 ліпеня]]: [[Джордж Стабс]], англійскі мастак * [[23 жніўня]]: [[Шарль Кулон]], французскі фізік * [[Франц II Габсбург]], апошні імператар [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1806| ]] 2bnzlt5fcd7j3ceof1ds1h1lds7np4g 0 9134 5164889 5139043 2026-07-12T08:14:28Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164889 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Вольная Беларусь № 1.jpg|thumb|Газета «[[Вольная Беларусь]]», №1.]] [[Файл:After the capture of the Winter Palace 26 October 1917.jpg|thumb|[[Петраград]] пасля ўзяцця [[Зімні палац|Зімняга палаца]].]] * [[17 студзеня]]: [[ЗША]] купілі ў [[Данія|Даніі]] за 25 млн.долараў [[Віргінскія астравы]]. * [[5 лютага]]: ** Прынята Канстытуцыя [[Мексіка|Мексікі]]. ** [[Іміграцыйны акт 1917 года|Іміграцыйны акт]], прыняты ў [[ЗША]], абмежаваў іміграцыю ў краіну. * [[11 лютага]]: [[Літоўская Тарыба]] абвясціла Дэкларацыю аб аднаўленні незалежнай Літоўскай дзяржавы са сталіцай [[Вільня]] ў саюзе з Германіяй. * [[23 лютага]]: Выступленні рабочых і салдат у [[Петраград]]зе перараслі ва ўзброенае паўстанне, пачалася [[Лютаўская рэвалюцыя]] ў Расіі. * [[2 сакавіка]]: Рускі цар [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай ІІ]] адрокся ад прастола на карысць брата Міхаіла, які на другі дзень таксама адмовіўся ад прастола. * [[23 красавіка]]: Спектаклямі «Паўлінка» [[Янка Купала|Я. Купалы]] і «У зімовы вечар» паводле [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]] ў [[Мінск]]у адкрылася [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі]]. * [[13 мая]]: Тры пастушкі з [[Партугалія|Партугаліі]] паведамілі, што бачылі [[Маці Божая Фатымская|Багародзіцу]] непадалёк ад вёскі Фатыма. * [[10 чэрвеня]]: У [[Мінск]]у выйшаў першы нумар газеты «[[Вольная Беларусь]]» пад рэдакцыяй [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэпа Лёсіка]]. * [[1 ліпеня]]: [[Пу І]] абвясціў аб аднаўленні імперскай сістэмы ў Кітаі, праз 12 дзён ён быў зрынуты. * [[10 ліпеня]]: [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі]] дало прэм’ерную пастаноўку п’есы [[Я. Купала|Я. Купалы]] [[Раскіданае гняздо (п’еса)|«Раскіданае гняздо»]]. * [[11 ліпеня]]: Расійскія войскі генерала Карнілава занялі [[Каліш]] у [[Галіцыя|Галіцыі]]. * [[12 ліпеня]]: [[Германская імперыя|Германія]] прымяніла [[іпрыт|атрутны газ]] у баях каля бельгійскага горада [[Іпр]]. * [[22 ліпеня]]: Расiйская пяхота перайшла ў атаку ў ходзе [[Крэўская аперацыя|Крэўскай аперацыі]]. * [[25 ліпеня]]: У [[Мінск]]у скончыўся З’езд беларускіх арганізацый i партый, які ўтварыў [[ЦРБА|Цэнтральную раду беларускіх арганізацый]]. * [[6 жніўня]]: [[Аляксандр Керанскі]] заступіў на пасаду старшыні [[Часовы урад Расіі|Часовага ураду]] [[Расія|Расіі]]. * [[8 кастрычніка]]: У [[Пецярбург]]у выйшаў першы нумар газеты [[Беларуская крыніца (1917)|«Беларуская Крыніца»]]. * [[25 кастрычніка]]: Узброенае бальшавіцкае паўстанне ў [[Петраград]]зе, пачалася [[Кастрычніцкая рэвалюцыя]] ў Расіі. * [[20 лістапада]]: Абвешчана [[Украінская Народная Рэспубліка]]. * [[26 лістапада]]: Утварэнне [[Аблвыкамзах|Абласнога выканаўчага Камітэта Саветаў дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту]] * [[30 лістапада]]: У газеце «[[Вольная Беларусь (газета)|Вольная Беларусь]]» надрукаваны верш [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «[[Пагоня (гімн)|Пагоня]]». * [[6 снежня]]: Упершыню адзначаўся [[Дзень незалежнасці Фінляндыі]], пасля таго, як [[эдускунта|Фінскім парламентам]] была ўхвалена Дэкларацыя незалежнасці Фінляндыі. * [[9 снежня]]: Брытанскія войскі занялі [[Іерусалім]]. * [[18 снежня]]: У [[Мінск]]у распачаўся [[Першы Усебеларускі з’езд]]. * [[30 снежня]]: Будынак у [[Мінск]]у, дзе праходзіў [[Першы Усебеларускі з’езд]], быў акружаны бальшавіцкімі атрадамі, дэлегаты разагнаныя. == Нарадзіліся == * [[25 студзеня]]: [[Ілля Прыгожын]], бельгійскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1977) * [[19 лютага]]: [[Карсан Мак-Калерс]], амерыканская пісьменніца (пам.29.9.1967) * [[5 мая]]: [[Юрый Багушэвіч (пісьменнік)|Юрый Багушэвіч]], беларускі [[пісьменнік]], перакладчык (пам. 18.5.1983) * [[5 верасня]]: [[Язэп Сажыч]], беларускі грамадска-палітычны дзеяч, у 1982—1997 старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] (пам. 19.11.2007) * [[27 ліпеня]]: [[Бурвіль]], французскі комік. * [[4 жніўня]]: [[Янка Брыль]], беларускі пісьменнік (пам. 25.7.2006). * [[11 жніўня]]: [[Інге Шоль]], нямецкая актывістка велікодных маршаў міру, пісьменніца, сузаснавальніца Ульмскай школы дызайну. * [[23 жніўня]]: [[Пімен Панчанка]], беларускі [[паэт]], перакладчык, крытык. [[Народны паэт Беларусі]] (пам. 2.4.1995) * [[23 верасня]]: [[Кнут Хаўгланд]], нарвежскі падарожнік, радыёінжынер, дырэктар Музея Кон-Цікі, адзін з членаў экспедыцыі [[Тур Хеердал|Тура Хеердала]] (пам. 25.12.2009) * [[22 кастрычніка]]: [[Джаан Фантэйн]], амерыканская актрыса * [[17 лістапада]]: [[Сумбат Хачатуравіч Арзуманян]], адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] ў гады Вялікай Айчыннай вайны * [[25 лістапада]]: [[Марсель Альбер]], французскі лётчык, удзельнік баёў на [[БССР|Беларусі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай айчыннай вайны]] == Памерлі == * [[31 сакавіка]]: [[Эміль Адольф фон Берынг]], нямецкі ўрач * [[14 красавіка]]:[[Людвіг Лазар Заменгоф]], стваральнік мовы [[эсперанта]] (нар. 1859) * [[1 ліпеня]]: [[Герберт Бірбам Тры|Герберт Бірбом Тры]], англійскі [[акцёр]] і [[рэжысёр]] * [[27 ліпеня]]: [[Эміль Тэадор Кохер]], швейцарскі хірург, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1909) * [[13 жніўня]]: [[Эдуард Бухнер]], нямецкі [[хімік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[20 жніўня]]: [[Адольф Баер]], нямецкі хімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] * [[27 верасня]]: [[Эдгар Дэга]], французскі [[мастак]] * [[25 кастрычніка]]: [[Джавані Сабелі]], італьянскі лётчык-ас * [[11 лістапада]]: [[Ліліуакалані]], апошняя каралева [[Гавайскія астравы|Гавайскіх астравоў]] * [[24 снежня]]: [[Карл Рабль]], аўстрыйскі эмбрыёлаг, цытолаг і анатам (нар. 2.5.1853) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1917| ]] 1uw58q1jzfeopb6vezvs30scq7qooqp 0 9178 5164890 5113479 2026-07-12T08:17:52Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164890 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Seleção Brasileira de Futebol na Copa do Mundo de 1962.tiff|thumb|[[Зборная Бразіліі па футболе]] — чэмпіён свету.]] [[Файл:Konzilseroeffnung_1.jpg|thumb|[[Ватыкан]] у дзень адкрыцця Другога Ватыканскага сабора.]] * [[3 студзеня]]: [[Ян XXIII]] адлучыў ад царквы [[Фідэль Кастра|Фідэля Кастра]] за рэпрэсіі супраць каталіцкага духавенства на [[Куба|Кубе]]. * [[14 студзеня]]: Пачалася эксплуатацыя [[Нафтаправод Дружба|нафтаправода «Дружба»]]. * [[13 красавіка]]: Першае выступленне [[The Beatles]] у «Star Club». * [[11 мая]]: У міжнародны эфір выйшла [[Радыёстанцыя Беларусь|радыёстанцыя «Беларусь»]]. * [[20 мая]]: Пушчаны [[Гомельскі тралейбус]]. * [[17 чэрвеня]]: Завяршыўся [[чэмпіянат свету па футболе 1962]] у [[Чылі]], чэмпіёнам стала зборная [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразіліі]]. * [[1 ліпеня]]: Абвешчана незалежнасць [[Руанда|Руанды]] і [[Бурундзі]]. * [[12 ліпеня]]: У [[Лондан]]е ў клубе «Marquee» адбыўся першы канцэрт рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[6 жніўня]]: [[Ямайка]] атрымала незалежнасць ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[11 кастрычніка]]: Адкрыўся [[Другі Ватыканскі сабор]]. * [[17 кастрычніка]]: Першы выступ «[[The Beatles]]» на брытанскім телебачанні. * [[20 снежня]]: На Гомельскім суднарамонтна-суднабудаўнічым заводзе пабудаваны першы ў Беларусі цеплаход на падводных крылах. * [[25 снежня]]: Горад Дрыса [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] атрымаў назву [[Верхнядзвінск]]. * Утвораны першы [[Каледжы аб'яднанага свету|Каледж міжнароднай супольнасці]] — Атлантычны. == Нарадзіліся == * [[24 мая]]: [[Штэфан Фюле]], чэшскі палітык * [[21 чэрвеня]]: [[Віктар Цой]], савецкі і расійскі музыкант, лідар рок-гурта [[Кино|«Кіно»]] (пам. [[15.8]].[[1990]]) * [[28 жніўня]]: [[Эдмон Прыва]], швейцарскі [[эсперантыст]], пісьменнік, гісторык, прафесар [[Універсітэт Жэневы|Жэнеўскага ўніверсітэта]], прэзідэнт [[сусветная арганізацыя эсперанта|UEA]] * [[1 лістапада]]: [[Алег Альбертавіч Гардынец]], беларускі артыст оперы * [[11 лістапада]]: [[Дэмі Мур]], амерыканская [[актрыса]] * [[12 лістапада]]: [[Род Куратомі]], шматразовы чэмпіён свету па каратэ, тэхнічны дырэктар [[International Karate Association]] * [[18 лістапада]]: [[Кірк Хэмет]], гітарыст гурта [[Metallica]] == Памерлі == * [[19 мая]]: [[Габрыэле Мюнтэр]], нямецкая мастачка * [[9 ліпеня]]: [[Жорж Батай]], французскі [[філосаф]] і [[пісьменнік]] (нар. [[10.9]].[[1897]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1962| ]] e9deevafun2rfpwir2mnkv2v2swrtu1 0 9287 5164872 4392732 2026-07-12T07:59:09Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5164872 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[12 ліпеня]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * Пажар знішчыў большую частку [[Падуя|Падуі]] ([[Італія]]). == Нарадзіліся == * [[Інгеборга Дацкая (каралева Францыі)|Інгеборга Дацкая, каралева Францыі]] == Памерлі == * {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1174| ]] hau31euswjohv2dguhnful48vlecvym 0 10720 5164606 5086921 2026-07-11T14:22:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164606 wikitext text/x-wiki {{Картка:Партыя |назва партыі = Партыя свабоды і прагрэсу |назва на мове арыгінала = |лагатып = ПАРТИЯ СВОБОДЫ И ПРОГРЕССА (Беларусь).svg |шырыня лагатыпа = |подпіс = |лідар = [[Уладзімір Уладзіміравіч Навасяд]] |прэзідэнт = |старшыня = |генеральны сакратар = |першы сакратар = |прэзідыум = |сакратар = |заснавальнік = |дата заснавання = [[22 лістапада]] [[2003]] |дата роспуску = |аб'яднанне = |штаб-кватэра = |ідэалогія = [[лібералізм]] |інтэрнацыянал = [[Альянс лібералаў і дэмакратаў за Еўропу (партыя)|Альянс лібералаў і дэмакратаў за Еўропу]] |саюзнікі = |моладзевая арганізацыя = |колькасць членаў = |дэвіз = |Месцаў у ніжняй палаце = |Месцаў у ніжняй палаце_параметр = |Месцаў у верхняй палаце = |Месцаў у верхняй палаце_параметр = |Месцаў у Еўрапарламенце = |гімн = |партыйны друк = |персаналіі = |афіцыйны сайт = }} '''Партыя свабоды і прагрэсу''' (скарачэнне '''ПСП''', {{lang-ru|Партия свободы и прогресса}}, {{lang-en|Belarusian liberal Party of Freedom and Progress}}) — ствараемая ў [[Беларусь|Беларусі]] з [[2003]] года [[палітычная партыя]] [[лібералізм|ліберальнай арыентацыі]]. Вынік эвалюцыйнага развіцця моладзевага руху «[[Грамадзянскі форум]]». Старшыня — [[Уладзімір Уладзіміравіч Навасяд|Уладзімір Навасяд]]. 22 лістапада 2003 года<ref name=":0">[http://www.br.minsk.by/print.php?article=20274 В либеральной нише новоселье (газета «Белорусский рынок» № 46(579), 22 — 29 ноября 2003)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923194204/http://www.br.minsk.by/print.php?article=20274 |date=23 верасня 2015 }}</ref>, 29 мая 2004 года<ref name=":1">[http://bdg.by/news/news.htm?60786,3 Партия свободы и прогресса не нужна государству (08.07.2004, БДГ Деловая газета)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160302194332/http://bdg.by/news/news.htm%3F60786%2C3 |date=2 сакавіка 2016 }}</ref>, 29 мая 2005 года<ref name=":2">[http://bdg.by/news/news.htm?72290,3 Третья попытка удовлетворить Минюст (БДГ Деловая газета 31.05.2005)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160302160650/http://bdg.by/news/news.htm%3F72290%2C3 |date=2 сакавіка 2016 }}</ref>, 18 красавіка 2009 года<ref name=":3">{{Cite web |url=http://bdg.by/news/politics/2257.html |title=Четвертый учредительный съезд Партии свободы и прогресса пройдет в апреле (БДГ Деловая газета, 23.12.2009) |access-date=8 снежня 2020 |archive-date=24 мая 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524185950/http://bdg.by/news/politics/2257.html |url-status=dead }}</ref> прайшлі Устаноўчыя з’езды Партыі свабоды і прагрэсу, якія прынялі рашэнне аб стварэнні партыі і зацвердзілі Статут<ref>[http://www.liberaly.org/ustav/ Устав политической Партии свободы и прогресса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210115183735/http://www.liberaly.org/ustav/ |date=15 студзеня 2021 }}</ref>, Праграму<ref>[http://www.liberaly.org/programma/ Программа Партии свободы и прогресса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201124034132/http://www.liberaly.org/programma/ |date=24 лістапада 2020 }}</ref> і Маніфест<ref>[http://www.liberaly.org/manifest/ Манифест Партии свободы и прогресса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201124041255/http://www.liberaly.org/manifest/ |date=24 лістапада 2020 }}</ref> Партыі свабоды і прагрэсу. Ва ўсіх чатырох выпадках міністэрства юстыцыі Беларусі на розных падставах адмовіла ў рэгістрацыі новай палітычнай партыі, а Вярхоўны суд адхіліў пададзеныя ініцыятарамі стварэння партыі скаргі на рашэнні Мінюста аб адмове ў рэгістрацыі (заснавальнікі партыі называюць іх палітычна матываванымі)<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/788665.html Вярхоўны Суд Беларусі прызнаў абгрунтаваным рашэньне Міністэрства юстыцыі адмовіць у рэгістрацыі Партыі свабоды і прагрэсу (Радыё Свабода, 12.11.2004)]</ref>. == Гісторыя == Аснова першай беларускай ліберальнай партыі будавалася на дзейнасці моладзевай арганізацыі «[[Грамадзянскі форум]]», створанай дэпутатам Вярхоўнага савета Рэспублікі Беларусь Уладзімірам Навасядам у 1995 годзе і зарэгістраванай Міністэрствам юстыцыі 10 верасня 1996 года<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/152641/ |title=«Гражданский форум» лидером избрал Сергея Воронкевича // Белорусский партизан, 19 декабря 2009 г. |access-date=8 снежня 2020 |archive-date=28 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210928045353/https://belaruspartisan.by/politic/152641/ |url-status=dead }}</ref>. На той час «Грамадзянскі форум» з’яўляўся моладзевым крылом [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]]. У 2000 годзе з-за адмовы Уладзіміра Навасяда ад партыйнай лініі байкоту выбараў, АГП парывае адносіны з «Грамадзянскім форумам» і арганізацыя становіцца самастойнай<ref name=":4">[https://civilforum.by/history/ О нас — История // Гражданский форум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027145627/https://civilforum.by/history/ |date=27 кастрычніка 2020 }}</ref>. У той жа час адбываецца ідэалагічны раскол дзвюх структур — АГП займае ліберальна-кансерватыўную пазіцыю, а прадстаўнікі «Грамадзянскага форуму» — ліберальную. Між тым Уладзімір Навасяд перамагае на парламенцкіх выбарах па 95-й Купалаўскай выбарчай акрузе і становіцца дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://www.sb.by/articles/vladimir-novosyad-zhivu-zdes-i-seychas.html Владимир НОВОСЯД: Живу здесь и сейчас // СБ-Беларусь Сегодня, 24.11.2001]</ref>. Дзякуючы гэтаму да 2004 года з дапамогай моладзі з «Грамадзянскага форуму» дэпутат У. Навасяд вынес на разгляд Парламента шэраг законапраектаў: «Аб альтэрнатыўнай службе», «Аб ашчаджэннях грамадзян», «Аб адмене абавязковага размеркавання выпускнікоў беларускіх ВНУ»<ref>[https://news.tut.by/society/5703.html «Гражданский форум» собрал 27 тысяч подписей против принудительного распределения в РБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161018214415/http://news.tut.by/society/5703.html |date=18 кастрычніка 2016 }} // Tut.by, 9 мая 2001 г.</ref>, блок паправак у закон «Аб статуце Палаты прадстаўнікоў» і зменах у выбарчым заканадаўстве<ref>[http://bdg.by/news/news.htm?41400,3 «Гражданский форум» и депутатская группа «Республика» собирают подписи для внесения изменений в избирательный кодекс // Белорусская деловая газета, 21 марта 2003 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090207000104/http://bdg.by/news/news.htm?41400,3 |date=7 лютага 2009 }}</ref>. «Грамадзянскі форум» у сваю чаргу ў гэты час становіцца лідарам моладзевага руху краіны з прадстаўніцтвам у 38 гарадах<ref name=":4" /> і нават сваёй асабістай газетай «Моладзевы праспект»<ref>[https://web.archive.org/web/20090204123134/http://www.newsvm.com/print/1999/05/03/gaz.html Будет новая газета? // Вечерний Минск, 3 мая 1999 г.]</ref>. Сталыя чальцы «Грамадзянскага форуму» разам з У. Навасядам у 2001 годзе вырашаюць аформіць палітычныя амбіцыі ў зарэгістраваную партыю ліберальнага толку<ref>[http://www.liberaly.org/o-partii/ О Партии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123020841/http://www.liberaly.org/o-partii/ |date=23 студзеня 2021 }}</ref>. Такім чынам з’яўляецца арганізацыйны камітэт Партыі свабоды і прагрэсу. Партыя стала адзінай ліберальнай партыяй краіны, прасоўваючы праеўрапейскую, дэмакратычную павестку. Аднак партыю так і не ўдалося фармалізаваць. Улады 4 разы адказвалі ёй у рэгістрацыі на падставе фармальных прычын. У 2003<ref name=":0" />, 2004<ref name=":1" />, 2005<ref name=":2" />, 2009<ref name=":3" /> гадах прайшлі Устаноўчыя з’езды партыі, што мелі сваёй мэтай рэгістрацыю партыі. Але кожны раз Міністэрства юстыцыі знаходзіла парушэнні. Таму на 2020 год ПСП працягвае сваю працу ў фармаце «Арганізацыйнага камітэта Партыі свабоды і прагрэсу». == Удзел у выбарчых кампаніях і палітычная актыўнасць == З самага заснавання Партыя актыўна прымае ўдзел у выбарчых кампаніях рознага ўзроўню. Партыя знаходзіцца ў апазіцыі да рэжыму прэзідэнта [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Таму фіксуюцца выпадкі адмовы рэгістрацыі кандыдатам ад Партыі ў выбарах. Так, У. Навасяду адмаўлялася ва ўдзелах у выбарах у Парламент у 2004 годзе і мясцовых выбарах 2007 года з-за яго актыўнай пазіцыі пад час дэпутацкіх паўнамоцтваў у 2000—2004 гадах. {| class="wikitable" !Выбарчая кампанія !Прыкладная колькасць сабраных подпісаў !Колькасць кандыдатаў ад Партыі і яе моладзевага крыла !Абрана дэпутатамі !Лепшыя вынікі |- |[[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (1999)|Мясцовыя выбары 1999]] |Няма дадзеных |1 (Грамадзянскі форум) |0 |Няма дадзеных |- |[[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2000)|Парламенцкія выбары 2000]] |Няма дадзеных |1 (Грамадзянскі форум) |1 |У. Навасяд абраны дэпутатам Парламента па Купалаўскай акрузе № 95<ref>[http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Archive-Elections-PPNS2-Soob2.pdf Сообщение Центральной комиссии Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов Об итогах выборов депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь второго созыва во втором туре голосования] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201030224348/http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Archive-Elections-PPNS2-Soob2.pdf |date=30 кастрычніка 2020 }}</ref> |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|Прэзідэнцкія выбары 2001]] | - | - | - | - |- |Мясцовыя выбары 2003 |1400 |15 |1 |А. Цімафееў абраны дэпутатам мясцовага савета дэпутатаў г. Горкі<ref>[http://by.belaruselections.info/archive/2003/chronicle/0026767/ У другім туры мясцовых выбараў у магілёўскай вобласці дэпутатамі абраны двое прадстаўнікоў дэмакратычных сіл (Выбары ў Беларусі 17.03.2003) Belarus elections.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090415173520/http://by.belaruselections.info/archive/2003/chronicle/0026767 |date=15 красавіка 2009 }}</ref> |- |[[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2004)|Парламенцкія выбары]] і нацыянальны рэферэндум 2004 |15000 |4 |0 |Няма дадзеных |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|Прэзідэнцкія выбары 2006]] |14000 | - ПСП падтрымала адзінага кандыдата ад дэмакратычных сіл [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|А. Мілінкевіча]] | - | - |- |Мясцовыя выбары 2007 |8800 |21 |Няма дадзеных |Няма дадзеных |- |[[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2008)|Парламенцкія выбары 2008]] |15000 |7 |0 |У. Навасяд, 2-е месца, 8898 галасоў (23,3 %)<ref name=":5">[http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS-Sved.pdf Сведения об итогах выборов депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь четвертого созыва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190508205830/http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS-Sved.pdf |date=8 мая 2019 }}</ref> С. Еўдакімовіч, 3-е месца, 4802 галасы (9,31 %)<ref name=":5" /> |- |Мясцовыя выбары 2010 |5000 |21 |Няма дадзеных |Няма дадзеных |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|Прэзідэнцкія выбары 2010]] |35 000 | - ПСП падтрымала 3 незалежных кандыдатаў [[Дзмітрый Іванавіч Вус|Дз. Вуса]], [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|М. Статкевіча]], [[Аляксей Анатольевіч Міхалевіч|А. Міхалевіча]] | - | - |- |[[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012)|Парламенцкія выбары 2012]] |5000 |3 |0 |У. Навасяд, 2-е месца, 6886 галасоў (19,9 %)<ref>[http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS5-Itogi7.pdf СВЕДЕНИЯ о результатах голосования по выборам депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь пятого созыва 23 сентября 2012 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161019094758/http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS5-Itogi7.pdf |date=19 кастрычніка 2016 }}</ref> |- |[[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2014)|Мясцовыя выбары 2014]] |3000 |9 |0 |Ю. Стукалаў, 3-е месца, 490 галасоў (12,17 %)<ref>[http://mogilev.gov.by/images/stories/news/vgorisp/svedeniia_ob_itogah_vyborov_v_mogilevskii_gorodskoi_sovet_deputatov_23032014.doc СВЕДЕНИЯ об итогах выборов в Могилевский городской Совет депутатов 23 марта 2014 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201010195742/http://mogilev.gov.by/images/stories/news/vgorisp/svedeniia_ob_itogah_vyborov_v_mogilevskii_gorodskoi_sovet_deputatov_23032014.doc |date=10 кастрычніка 2020 }}</ref> |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|Прэзідэнцкія выбары 2015]] | - | - | - | - |- |[[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|Парламенцкія выбары 2016]] |5500 |4 |0 |Ю. Стукалаў, 3-е месца, 3467 галасоў (7,9 %)<ref>[http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS6-p_rez6.pdf СВЕДЕНИЯ о результатах голосования по выборам депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь шестого созыва 11 сентября 2016 года Могилевская область] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009223116/http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS6-p_rez6.pdf |date=9 кастрычніка 2020 }}</ref> У. Навасяд, 4-е месца, 3624 галасоў (9,2 %)<ref>[http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS6-p_rez7.pdf СВЕДЕНИЯ о результатах голосования по выборам депутатов Палаты представителей Национального собрания Республики Беларусь шестого созыва 11 сентября 2016 года. Город Минск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200215070250/http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS6-p_rez7.pdf |date=15 лютага 2020 }}</ref> |- |[[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2018)|Мясцовыя выбары 2018]] |3000 |7 |0 |Ю. Стукалаў, 3-е месца, 486 галасоў (9,8 %)<ref name=":6">[http://lenadm-mogilev.gov.by/downloads/vibor/itogi_viboru.pdf Сообщение о проведении выборов депутатов в Могилевский городской Совет депутатов 18 февраля 2018 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210920072242/http://lenadm-mogilev.gov.by/downloads/vibor/itogi_viboru.pdf |date=20 верасня 2021 }}</ref> А. Лазараў, 3-е месца, 447 галасоў (8 %)<ref name=":6" /> |- |[[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2019)|Парламенцкія выбары 2019]] | - |1 |0 |А. Ірхо, 5-е месца, 504 галасы (1,14 %)<ref>[http://lenadm-mogilev.gov.by/downloads/vibor/itogi_viboru.pdf СВЕДЕНИЯ о результатах голосования на парламентских выборах в Беларуси. Могилевская область, 2019 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210920072242/http://lenadm-mogilev.gov.by/downloads/vibor/itogi_viboru.pdf |date=20 верасня 2021 }}</ref> |- |[[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|Прэзідэнцкія выбары 2020]] | - | - | - | - |} == Бягучы статус і актыўнасць == Аснову партыі складуць былыя і дзеючыя актывісты моладзевага руху «[[Грамадзянскі форум]]», а таксама моладзь, якая раней не ўваходзіла ў склад палітычных партый, якой блізкія ліберальныя ідэалы свабоды асобы, натуральных правоў і свабод чалавека, абароны прыватнай уласнасці. Асноўны акцэнт у працы робіцца на раскрутцы ўласных палітыкаў, актыўным удзеле ў мясцовых і парламенцкіх выбарах. Найбольшая колькасць прыхільнікаў стварэння Партыі свабоды і прагрэсу ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай]], [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] і [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] абласцях [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Партыя свабоды і прагрэсу запаўняе пустуючую нішу ў палітычным спектры краіны — з’яўляецца першай [[лібералізм|ліберальнай]] партыяй у [[Беларусь|Беларусі]]. ПСП артыкулюе і ўмацоўвае ліберальныя ідэі ў [[Беларусь|Беларусі]], краіны з пакуль дамінуючымі сацыял-дэмакратычнай і нацыянал-дэмакратычнай ідэалогіямі. Еўрапейская інтэграцыя [[Беларусь|Беларусі]] — асноўны тэзіс у міжнароднай частцы палітычнай платформы Партыі свабоды і прагрэсу. Гэты вектар быў умацаваны набыццём партыяй у 2013 годзе статусу афіліраванага члена [[Альянс лібералаў і дэмакратаў за Еўропу|Альянсу лібералаў і дэмакратаў за Еўропу]] — галоўнай ліберальный палітычнай сілы Еўропы<ref>{{Cite web |url=https://www.aldeparty.eu/alde_member_parties |title=ALDE Member Parties |access-date=8 снежня 2020 |archive-date=30 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201230124141/https://www.aldeparty.eu/alde_member_parties |url-status=dead }}</ref>. Падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкай кампаніі 2020 года]] ў Беларусі партыя заняла актыўна пра-дэмакратычную пазіцыю. Разам з моладдзю з «Грамадзянскага форуму» Партыя ініцыянавала петыцыю супраць галоўнай газеты Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «[[СБ. Беларусь сегодня]]» за абразу палітычных пачуццяў беларусаў. Петыцыя сабрала болей за 11 000 подпісаў, аднак Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь не знайшло ў дзеяннях газеты парушэнняў<ref>[https://ru.hrodna.life/2020/07/01/sb-peticija/ Мининформ ответил на петицию о вынесении предупреждении газете «СБ. Беларусь Сегодня». ''Hrodna.life — русская версия''. 2020-07-01.]</ref>. Падчас выбараў Партыя свабоды і прагрэсу заклікала прыхільнікаў прагаласаваць «супраць усіх» кандыдатаў<ref>[http://www.liberaly.org/2020/07/31/psp-rekomenduet-golosovat-protiv-vsex-demokraticheskim-silam-nachat-konsultacii-a-vlastyam-otkazatsya-ot-nasiliya-i-nachat-dialog/ ПСП рекомендует голосовать против всех, демократическим силам начать консультации, а властям отказаться от насилия и начать диалог" // Партия свободы и прогресса, 31 июля 2020.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201124031107/http://www.liberaly.org/2020/07/31/psp-rekomenduet-golosovat-protiv-vsex-demokraticheskim-silam-nachat-konsultacii-a-vlastyam-otkazatsya-ot-nasiliya-i-nachat-dialog/ |date=24 лістапада 2020 }}</ref>. У той жа час моладзевае крыло Партыі заклікала электарат «зрабіць альтэрнатыўны дэмакратычны выбар»<ref>[https://civilforum.by/za-alternativnyj-demokraticheskij-vybor/ За альтернативный демократический выбор! | Гражданский форум" // Гражданский форум, 5 августа 2020 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205053716/https://civilforum.by/za-alternativnyj-demokraticheskij-vybor/ |date=5 снежня 2020 }}</ref>. Моладзевае крыло Партыі «Грамадзянскі форум» арганізавала буйную незалежную місію назірання. На падставе назірання на 40 акругах была зафіксавана вялікая колькасць парушэнняў і апублікаваны даклад. Партыя свабоды і прагрэсу асудзіла гвалт праваахоўнікаў супраць мірных дэманстрантаў падчас пратэстаў і заклікала да дэмакратычных зменаў у краіне, далучыўшыся да мемарандуму асноўных апазіцыйных партый<ref>{{Cite web |url=https://borisovnews.by/2020/08/14/demokraticheskaya-obshhestvennost-pobedu-oderzhala-svetlana-tihanovskaya-lukashenko-dolzhen-ujti/ |title=Демократическая общественность: победу одержала Светлана Тихановская, Лукашенко должен уйти // Борисовские новости. 14 августа 2020. |access-date=8 снежня 2020 |archive-date=25 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925181907/https://borisovnews.by/2020/08/14/demokraticheskaya-obshhestvennost-pobedu-oderzhala-svetlana-tihanovskaya-lukashenko-dolzhen-ujti/ |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://liberaly.org/ Інтэрнэт-рэсурс арганізацыйнага камітэта па стварэнні Партыі свабоды і прагрэсу]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130606060921/http://liberaly.org/ |date=6 чэрвеня 2013 }} {{ref-ru}} * [http://liberaly.org/2013-04-06-20-24-34/ustav Праект Статута Партыі свабоды і прагрэсу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925122111/http://liberaly.org/2013-04-06-20-24-34/ustav |date=25 верасня 2013 }} {{ref-ru}} * [http://liberaly.org/2013-04-06-20-24-34/manifest/ Праект Маніфеста Партыі свабоды і прагрэсу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925121648/http://liberaly.org/2013-04-06-20-24-34/manifest |date=25 верасня 2013 }} {{ref-ru}} * [http://liberaly.org/2013-04-06-20-24-34/programma/ Праграма Партыі свабоды і прагрэсу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130925113831/http://liberaly.org/2013-04-06-20-24-34/programma |date=25 верасня 2013 }} {{ref-ru}} {{Партыі Беларусі}} [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі]] r4qo0wryntxrpson6h1afr8sywf83kx 0 10726 5164887 5023748 2026-07-12T08:13:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164887 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Понтэ ды П’етра''' ([[італьянская мова|па-італьянску]]: ''Ponte di Pietra'', ''каменны мост'') — [[Старажытны Рым|рымскі]] аркавы [[мост]] праз раку [[Адзіджэ]] ў [[Італія|італьянскім]] горадзе [[Верона]]. Мост быў пабудаваны каля [[100 да н.э.|100]] года да н.э., тагачасная [[лацінская мова|лацінская]] назва — ''Pons marmoreus''. З аднаго з бакоў моста ўзведзена вартаўнічая вежа. Даўжыня моста складае 120 метраў. У [[1945]] годзе пры адступленні з горада нямецкай арміі быў цалкам разбураны, як і астатнія масты горада. У [[1957]] годзе каменны мост быў адноўлены з выкарыстаннем арыгінальных фрагментаў, паднятых са дна ракі. == Спасылкі == * [http://www.comune.verona.it/turismo/Passeggiando/ItinerarioB/pontepietra.htm Passeggiando per Verona, ''Ponte Pietra''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111108013214/http://www.comune.verona.it/turismo/Passeggiando/ItinerarioB/pontepietra.htm |date=8 лістапада 2011 }} (Прагулкі па Вероне, на італьянскай мове) * [http://de.structurae.de/structures/data/index.cfm?ID=s0000665 Ponte di Pietra in ''structurae'']{{Недаступная спасылка}} (тэхнічная інфармацыя, на нямецкай мове) {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рымскія масты]] [[Катэгорыя:Масты Італіі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Вероны]] ldzdtz97vm5sppvi30sxhkmxo8yh4jm 0 11087 5164767 4888485 2026-07-11T22:39:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164767 wikitext text/x-wiki '''Перапіс насельніцтва''' — працэс збору, абагульнення, ацэнкі, аналізу і публікацыі [[дэмаграфія|дэмаграфічных]], [[эканоміка|эканамічных]] і [[грамадства|сацыяльных]] дадзеных аб [[насельніцтва|насельніцтве]], якое пражывае на адпаведны момант часу ў [[краіна|краіне]] альбо на яе выразна абмежаванай частцы. ==Беларусь== === У складзе Расійскай імперыі === Першы афіцыйны перапіс насельніцтва на землях сучаснай Беларусі адбыўся ў [[1897]] годзе,калі нашая краіна ўваходзіла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Па даных гэтага перапісу насельніцтва Беларусі ў сучасных яе межах склала 6,38 млн. чал. === У складзе СССР === У [[1926]] годзе, ужо пасля двух [[Узбуйненне БССР|узбуйненняў БССР]] [[1924]] і 1926 гадоў, прайшоў усесаюзны перапіс насельніцтва. У [[БССР]], пражывала 4,983 млн. чал. З іх: *беларусаў - {{nobr|4 017 301 чал.}} *гарадское насельніцтва склала {{nobr|847 830 чал.}} *мужчын - {{nobr|2 439 801 чал.}} Перапіс, што прайшоў у [[1937]] годзе зафіксаваў страты насельніцтва пасля праведзеных [[рэпрэсія|рэпрэсій]], даныя аб пісьменнасці і рэлігійнай прыналежнасці казалі аб няўдачах у палітыцы правядзення ліквідацыі непісьменнасці і антырэлігійнай прапаганды. Таму рэзультаты гэтага перапісу былі прызнаныя шкодніцкімі, а іх арганізатараў рэпрэсіравалі. У пачатку [[1939]] года, яшчэ да ўз'яднання БССР з [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларуссю]], прайшоў наступны перапіс: насельніцтва БССР па стане на 17 студзеня склала 5,57 млн. чал.(з іх беларусаў - 5,27 млн. чал.) Пасля ўз'яднання на Беларусі пражывала ўжо каля 11 млн. чал. У [[1949]] годзе перапіс, даныя якога маглі паказаць наколькі пацярпела Беларусь ад вайны, не быў праведзены. І новы перапіс у [[СССР]] прайшоў толькі ў [[1959]] годзе. У нашай краіне па стане на 15 студзеня пражывала 8,054 млн. чал. (з іх беларусаў - 7,91 млн. чал.) Пасля 1959 года перапісы насельніцтва ў СССР сталі праводзіцца перыядычна, кожныя 10 год. Вось іх даныя па Беларусі: *[[1970]] г. - 9,002 млн. чал. (з іх беларусаў - 7,3 млн. чал.) *[[1979]] г. - 9,560 млн. чал. Даныя па нацыянальнасцях пры правядзенні перапісу 1979 г. нацыянальнасць тыс. чал. (%) # беларусы — 7 568,0 (79,4) # рускія — 1 134,1 (11,9) # палякі — 403,2 (4,2) # украінцы — 231,0 (2,4) # яўрэі — 135,4 (1,4) # татары — 10,9 (0,1) # цыгане — 8,4 (0,1) # літоўцы — 7,0 (0,1) # малдаване — 2,9 (0,03) # армяне — 2,8 (0,03) * [[Перапіс насельніцтва СССР (1989)|1989]] г. - 10,20 млн. чал. (з іх беларусаў - 10,003 млн. чал.) У [[1991]] годзе колькасць насельніцтва Беларусі склала 10,3 млн. чал. У [[1993]] годзе ўпершыню для пасляваеннай Беларусі [[смяротнасць]] перавысіла [[нараджальнасць]], пачалася [[дэпапуляцыя]]. === У Рэспубліцы Беларусь === Першы перапіс насельніцтва ў незалежнай [[Беларусь|Беларусі]] адбыўся ў [[1999]] годзе: у Беларусі жыве 10,2 млн. чал. ==== Перапіс насельніцтва Беларусі ў 2009 г. ==== Апошні перапіс праводзіўся з [[14 кастрычніка|14]] па [[24 кастрычніка]] [[2009]] года. Паводле даных перапісу 2009 г. на Беларусі жыве 9, 504 млн. чал. Беларусаў з іх - 7,957 млн. чал. (83,7 % ад агульнай колькасці). Акрамя таго, 66 чалавек прыналежаць да [[Літвіны|літвінаў]], 13 - да палешукоў (з роднай беларускай мовай), і адзін - да палешчукоў (з роднай беларускай мовай).<ref>{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/main_new.php |title=Выніковыя даныя перапісу насельніцтва ў 2009 г. у Беларусі// Белстат |access-date=8 ліпеня 2012 |archive-date=18 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120818133656/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/main_new.php |url-status=dead }}</ref>. ====Перапіс насельніцтва Беларусі ў 2019 годзе==== {{Асноўны артыкул|Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)}} З 4 па 30 кастрычніка 2019 года ў Беларусі прайшоў чарговы перапіс насельніцтва. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Геаграфія Беларусі: навуч. дапаможнік для 10-га кл./ М. М. Брылеўскі, Г. С. Смалякоў, Н. Ц. Яльчык. — Мн.: Нар. асвета, 2007. — 373с. * Ілюстраваная храналогія гісторыі Беларусі:са старажытных часоў да нашых дзён/Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.:БелЭн, 2002. — 464с. * [[Беларуская ССР. Кароткая Энцыклапедыя]]. У 5-ці т. Т.4/І. П. Шамякін і інш. — Мн.: «Бел. Сав. Энцыклапедыя», 1981. — 712 с. == Спасылкі == * [http://newsby.org/perepis-naseleniya/ Перапіс насельніцтва 2009 года ў Беларусі] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Статыстыка]] [[Катэгорыя:Дэмаграфія]] 1eo9gklvm78zagtnyb22mfwfylxb5ul 0 11779 5164738 5024263 2026-07-11T19:55:51Z Bk1949 50943 5164738 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Яновіч}} {{Пісьменнік | Імя = Сакрат Яновіч | Арыгінал імя = Sokrat Janowicz | Фота = | Месца нараджэння = | Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[перакладчык]] | Мова твораў= беларуская, польская }} '''Сакрат Яно́віч''' ({{ДН|4|9|1936}}, {{МН|Крынкі|у Крынках}}, [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] — {{ДС|17|2|2013}}, Крынкі<ref name="pam">[http://nn.by/?c=ar&i=105106 Памёр пісьменнік Сакрат Яновіч (Крынкі, Падляшша)], [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]] (18.02.2013)</ref>) — польскі беларускі пісьменнік, аўтар 30 кніг. Член [[Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»|Беларускага літаратурнага аб’яднання «Белавежа»]] і [[Саюз польскіх пісьменнікаў|Саюза польскіх пісьменнікаў]] (з 1971), старшыня Клубу Саюза польскіх пісьменнікаў у [[Беласток]]у (1976—1981). {{змест злева}} == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і шаўца. Скончыў Беластоцкі электратэхнікум (1955). Працаваў брыгадзірам электраманцёраў на баваўняным камбінаце пад Беластокам. Перакладчык, потым журналіст у газеце [[Ніва (1956)|«Ніва»]] (з 1956). Загадчык арганізацыйнага аддзела Галоўнага праўлення [[БГКТ|Беларускага грамадска‑культурнага таварыства]] (1959—1962). У 1960 скончыў завочнае аддзяленне беларускай філалогіі Настаўніцкага інстытута ў Беластоку. У 1958—1970 супрацоўнічаў са Службай бяспекі [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]], назіраючы за асяродкам газеты «Ніва», а таксама Беларускага грамадска-культурнага таварыства (у 2007 прызнаўся пра гэта ў [[люстрацыя|люстрацыйнай анкеце]]).<ref>{{Cite web |url=http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/dokument.aspx?iid=52252 |title=Польскае радыё для замежжа: Сакрат Яновіч — агент спецслужбаў ПНР |access-date=18 мая 2007 |archive-date=29 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929104942/http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/dokument.aspx?iid=52252 |url-status=dead }}</ref> Калі ён разарваў супрацоўніцтва са спецслужбамі, у [[1970]] яго звольнілі з «Нівы» нібыта «за беларускі нацыяналізм»<ref name="pam"/>, застаўся беспрацоўным, нейкі час рабіў грузчыкам, тэхнікам бяспекі працы. Скончыў завочны факультэт польскай і славянскай філалогіі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] ([[1973]]). Інструктар-метадыст Беластоцкага гарадскога Дому культуры (2-я пал. 1970-х), тэхнічны рэдактар «Нівы» (1-я пал. 1980‑х). Старшыня [[Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне|Беларускага дэмакратычнага аб’яднання]] (утворана на пач. 1990). Напачатку [[XXI стагоддзе|XXI ст.]] займаўся актыўнай літарганізатарскай дзейнасцю, у яго Villa Socrates праходзілі шматлікія беларускія і міжнародныя інтэлектуальныя спатканні. == Творчасць == Дэбютаваў апавяданнем у 1956 («Ніва», Беласток). Пісаў на беларускай і польскай мовах. Аўтар зборнікаў апавяданняў і мініяцюр. Сакрат Яновіч напісаў каля 30 кніг. Яго польскамоўнае эсэ «Беларусь, Беларусь» (1987) называюць публікацыяй найбольш вядомай польскаму чытачу, літартуразнаўца [[Альжбета Дамбровіч]] заўважае, што гэта антыпольскі твор, які быў напісаны з гледзішча штораз меншай нацыянальнай меншасці, якая працягвае раставаць, і аўтар яго ішоў на свядомую правакацыю. У кнізе «Доўгая смерць Крынак» (1993) Сакрат Яновіч прарочыць смерць сваёй малой радзімы, апакаліпсіс невялікага мястэчка, якое прытулілася да польска-беларускай мяжы, мае доўгую і пакручастую гісторыю. Пераклаў на польскую мову «Вітражы» [[Янка Брыль|Я. Брыля]] (Варшава, 1979), п’есу [[Я. Шабан]]а «Шрамы» (для Драматычнага тэатра імя Я. Вянгеркі ў Беластоку). == Узнагароды == [[Крыж заслугі|Сярэбраны Крыж заслугі]]. == Бібліяграфія == * «Загоны», апавяданні (Беласток, 1969); * «Wielkie miasto Białystok» («Вялікі горад Беласток»), мініяцюры (1973); * «Не пашанцавала» (Беласток, 1978); * «Zapomnieliska» («Забыцці»), мініяцюры (Вроцлаў, 1978); * «Сярэбраны яздок», проза (Мінск, 1978); * «Ściana» («Сцяна»), аповесць (Ольштын, 1979); * «Małe dni» («Малыя дні»), мініяцюры (Варшава, 1981); * «Samosiej» («Самасей»), аповесць (Варшава, 1981); * «Trzecia pora» («Трэцяя пара»), мініяцюры (Варшава-Беласток, 1983); * «Miniatures» («Мініяцюры»), мініяцюры (бел., англ.; Лондан, 1984); * «Srebrny jeździec» («Сярэбраны яздок»), гістарычнае апавяданне (Варшава, 1984); * «Białoruś, Białoruś» («Беларусь, Беларусь»), эсэ (1987); * «Terra Incognita: Białoruś» («Terra Incognita: Беларусь»), эсэ (1993); * «Dolina pełna losu» («Даліна, поўная лёсу»), аповесці (1994); * «Nasze tysiąc lat» («Нашая тысяча гадоў»), размовы з Юр’ем Хмялеўскім (2000); * «Ojczystość. Białoruskie ślady i znaki» («Айчына. Беларускія сляды і знакі»), зборнік эсэ (2001); * «[[Хатняе стагоддзе]]», аповесць (Крынкі, 2008)<ref>''Яновіч С.'' [http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=12069 Хатняе стагоддзе] / Рэд. Ю.Хмялеўскі, маст.рэд. П. Грэсь — Крынкі: Villa Sokrates, 2008. — 161 с., іл., 21 см — ISBN 978-83-913706-6-6-0</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Яновіч Сакрат}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Яновіч Сакрат}} * Sokrat Janowicz Pisarz transgraniczny; Studia, wspomnienia, materiały. — Białystok: Trans Humana, 2014. — 520 s. — ISBN 978-83-64817-03-8 == Спасылкі == * [http://knihi.com/janovic/ Выбраныя творы] С. Яновіча — Эл.рэсурс knihi.com {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Яновіч Сакрат}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы]] q9d8l7ge3z8m4lvjfj6a9p1dputiun2 0 15229 5164712 5034389 2026-07-11T18:23:51Z M.L.Bot 261 5164712 wikitext text/x-wiki [[Файл:Armborst_3%2C_Nordisk_familjebok.png|thumb|right|Арбалет з храпавым калаўротам.]] {{Commonscat|Crossbows}} '''Арбалет''' ({{lang-fr|arbalète}}), '''самастрэл''', '''куш''' — від кідальнай зброі, у сваёй аснове — удасканалены лук. Арбалет складаецца з ложа з прыкладам, звычайна драўлянага, з жолабам для ўкладання кароткай і масіўнай стралы-болта і пускавага механізму. На ложа мацуецца папярочны гарызантальны лук. Для функцыянавання арбалета патрабуюцца прыстасаванні для нацягвання цецівы, які могуць на яго не прымацоўвацца. Нацягнуты лук трымаецца за цеціву пускавым механізмам, а пушчаная цеціва выкідае болт з жолабу. Далёкасць стральбы да 200 метраў. Магчымая хуткастрэльнасць — 2 выстралы ў мінуту. З’яўленне арбалета змяніла тагачасную вайсковую справу. Не так як з [[лук]]ам, з арбалету мог страляць і малавучаны салдат, а ў моцы стрэлу болт арбалета перамагаў звычайны лук, і цягам амаль усёй гісторыі свайго развіцця прабіваў сучасны яму панцыр. Такім чынам, феадальная панцырная конніца атрымала небяспечнага ворага. Латэранскі сабор ([[1139]]) забараніў ваяваць гэтай зброяў проці хрысціян, хоць вядома, што ўказ гэты рэальна не выконваўся. Стралец з арбалету, з-за параўнальна невысокай хуткастрэльнасці і пройгрышу ў дальнасці перад, напр., доўгім лукам, на полі бою мусіў мець абарону на час нацягвання цецівы. Таму звычайнай на полі бою была тактыка руху стральцоў парай, з якой адзін стралец нацягваў і страляў, а другі пераносіў і прыкрываў напарніка вялікім, часам вышэйшым за чалавека, шчытом — [[павеза]]й. Да перыяду [[11 стагоддзе|XI ст.]] лук арбалета звычайна рабілі з дрэва, потым з’явіліся кампазітныя (дрэва-рогавыя), рогавыя і сталёвыя лукі. З павышэннем магутнасці лука павысілася і патрэбнае для яго нацягвання намаганне. Таму ад пачаткова распаўсюджаных стрэмяў для нагі і поясных крукоў перайшлі да «казінай нагі» (адмысловай формы рычага), а яшчэ пазней ([[13 стагоддзе|XIII ст.]]) да накладаных на арбалет калаўротаў (дзвюх асноўных сістэм, з блокамі і з храпавіком). Пасля распаўсюджання агнястрэльнай зброі арбалет страціў сваё вайсковае значэнне, але яшчэ доўгі час, фактычна, да распаўсюджання [[крамянёвы замок|крамянёвых замкоў]], выкарыстоўваўся на паляванні. У наш час арбалетамі, сканструктаванымі і вырабленымі з сучасных, у т.л., сінтэтычных матэрыялаў, карыстаюцца ў спецыфічных сферах дзейнасці, напрыклад, у [[спецыяльныя службы|спецслужбах]], у спорце, на паляванні. На землях Вялікага Княства Літоўскага арбалеты маглі ўпершыню з’явіцаа ў канцы [[12 стагоддзе|XII ст.]]<ref name="Медведев, А. Ф.">Медведев, А. Ф. Ручное метательное оружие (Лук и стрелы, самострел). VIII—XIV вв. — М.: Наука, 1966. — 184 с. — С. 92. — (Археология СССР. Свод археологических источников; Е1-36).</ref>. Па сведчанню Генрыха Латвійскага, палачане, штурмаваўшыя ў [[1206]] лівонскі замак Гольм, не ведалі ўжывання арбалета, хаця і былі вопытныя ў стральбе з лука<ref>Генрих Латвийский. Хроника Ливонии / Введ., пер. [с латин.] и комментарии С. А. Аннинского. Предисл. В. А. Быстрянского. — Л. — М.: Изд-во Акад. наук СССР, Тип. Акад. наук СССР в Лгр., 1938. — XV, 352 стр., 1 вкл. л. карт. — С. 91.</ref>. Разам з тыым, ужо [[Міндоўг]] меў у [[1253]] атрады наймных нямецкіх арбалетчыкаў<ref name="Медведев, А. Ф."></ref>, а да канца [[14 стагоддзе|XIV ст.]] арбалет выступае як досыць тыповая зброя ваяроў ВКЛ, хаця сам тэрмін «арбалет» тут не быў вядомы. Замест яго, побач з лацінскім акрэсленнем «balista», ужывалася назва «самастрэл», а пазней — «куша». З другой паловы XIV да канца XV стст. пісьмовыя крыніцы прыносяць значна больш інфармацыі аб выкарыстанні ў ВКЛ арбалетаў, чым лукаў, што сведчыць аб той важнай ролі, якая адводзілася менавіта гэтаму віду кідальнай зброі<ref>Бохан, Ю. М. Арбалеіы ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIV—XVI стст. / Ю. М. Бохан // [[Матэрыялы па археалогіі Беларусі]]. — 2001. — № 3: Да 70-годдзя з дня нараджэння П. Ф. Лысенка. — С. 214.</ref>. Эфектыўнымі аказаліся арбалеты ў барацьбе з мабільнай татарскай конніцай, узброенай лукамі, пад час бітвы на Сініх Водах у 1362<ref>Stryjkowski, M. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiéj Rusi Macieja Stryjkowskiego: wyd. nowe, będące dokładném powtórzeniem wyd. pierwotnego królewieckiego z roku 1582, poprzedzone «Wiadomością o życiu i pismach Stryjkowskiego» przez Mikołaja Malinowskiego, oraz «Rozprawą o latopiscach ruskich» przez Daniłowicza, pomnożone przedrukiem dzieł pomniejszych Stryjkowskiego według pierwotnych wyd. T. 2. — Warszawa: Nakład Gustawa Leona Glücksberga, 1846. — 568 s. — S. 7.</ref>. З 30 капійнікамі і 60 арбалетчыкамі (cum triginta lanceist et sexaginta balistrariis) здабываў Драгічын Надбужскі ў [[1383]] [[Ягайла]]<ref name="Dlugossii, J.">Dlugossii, J. Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae / Joannis Dlugossii. Liber decimus (X) 1370—1405. — Varsaviae: PWN, 1985. — 443 p. — P. 133.</ref>. Пад час свайго прыезда ў Літву з Польшчы ў лістападзе [[1390]], Ягайла прывёз вялікую колькасць арбалетаў<ref>Dlugossii, J. Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae / Joannis Dlugossii. Liber decimus (X) 1370—1405. — Varsaviae: PWN, 1985. — 443 p. — P. 189.</ref>. 20 арбалетаў па 1 грыўне і 5 скойцаў за кожны было выслана ў [[Вільня|Вільню]] ў [[1393]]. Пад [[1394]] фіксуецца высылка ў Вільню яшчэ 17 экзэмпляраў, сумарны кошт якіх складаў 20 грывен і 7 грошаў. У тым самым годзе 4 арбалеты, за якія было заплочана 4 грыўны 16 скойцаў, вёз [[Вітаўт]]у ягоны пісар Пётр. 1 капа грошаў была выдаткавана каралеўскім скарбам на набыццё арбалета нейкаму Добку, які знаходзіўся пры [[Скіргайла|Скіргайле]], а годам пазней за кошт каралеўскага скарбу арбалет за 7 вярдункаў набыў пасол Вітаўта Ваўчок<ref>Przeździecki, A. Życie domowe Jadwigi i Jagiełły z regestrów skarbowych z lat 1388—1417 / przedstawione przez Alexandra Przeździeckiego. — Warszawa: skł. gł. w Księgarni Kommissowéj Z. Steblera, 1854. — [4], 149, [3] s., [2] k. tabl.: err. — S. 26, 49, 53, 64.</ref>. Шэраг крыніц узгадвае арбалеты побач з артылерыйскай зброяй. Не выключана, што ў гэтых выпадках гаворка ідзе аб цяжкіх арбалетах, якія ўжываліся для выканання таксіх самых задач, што і артылерыя<ref>Бохан, Ю. М. Арбалеіы ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIV—XVI стст. / Ю. М. Бохан // [[Матэрыялы па археалогіі Беларусі]]. — 2001. — № 3: Да 70-годдзя з дня нараджэння П. Ф. Лысенка. — С. 215.</ref>. «Bombardis, balistis» захапіў з сабой Вітаўт, калі пасля прымірэння з Ягайлам вяртаўся ў 1392 з Тэўтонскага ордэна<ref>Dlugossii, J. Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae / Joannis Dlugossii. Liber decimus (X) 1370—1405. — Varsaviae: PWN, 1985. — 443 p. — P. 197.</ref>. Пад час бітвы на Ворскле ў 1399 {{цытата|в кованых телегах на чепех железных, со многими пищалми и пушками и самострелы}} размяшчалася частка ліцвінскіх сілаў<ref>Полное собрание русских летописей / Академия наук СССР, Институт истории. Т. 9—10: Патриаршая, или Никоновская летопись. — М.: Наука, 1965. — XXIII, 256, [4], 244 с. — С. 173.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Антычныя кідальныя машыны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кідальная зброя]] 8s5gjtrooy7rvi4yc98jcm60vogc2de 5164717 5164712 2026-07-11T18:38:51Z M.L.Bot 261 5164717 wikitext text/x-wiki [[Файл:Armborst_3%2C_Nordisk_familjebok.png|thumb|right|Арбалет з храпавым калаўротам.]] {{Commonscat|Crossbows}} '''Арбалет''' ({{lang-fr|arbalète}}), '''самастрэл''', '''куш''' — від кідальнай зброі, у сваёй аснове — удасканалены [[лук]]. Арбалет складаецца з ложа з прыкладам, звычайна драўлянага, з жолабам для ўкладання кароткай і масіўнай стралы-болта і пускавага механізму. На ложа мацуецца папярочны гарызантальны лук. Для функцыянавання арбалета патрабуюцца прыстасаванні для нацягвання цецівы, які могуць на яго не прымацоўвацца. Нацягнуты лук трымаецца за цеціву пускавым механізмам, а пушчаная цеціва выкідае болт з жолабу. Далёкасць стральбы да 200 метраў. Магчымая хуткастрэльнасць — 2 выстралы за мінуту. Арбалет змяніў тагачасную вайсковую справу. У адрозненне ад [[лук|луку]], з арбалету мог страляць і малавучаны салдат, а моцай стрэлу болт арбалета перасягаў звычайны лук, і цягам амаль усёй гісторыі свайго развіцця прабіваў сучасны яму панцыр. Такім чынам, феадальная панцырная конніца атрымала небяспечнага ворага. Латэранскі сабор (1139) забараніў ваяваць гэтай зброяў супраць хрысціян, вядома, гэты ўказ не выконвалі. Стралец з арбалету, з прычыны параўнальна невысокай хуткастрэльнасці і пройгрышу ў дальнасці перад, напрыклад, [[Доўгі лук|доўгім лукам]], на полі бою мусіў мець абарону на час нацягвання цецівы. Таму звычайнай на полі бою была тактыка руху стральцоў парай, з якой адзін стралец нацягваў і страляў, а другі пераносіў і прыкрываў напарніка вялікім, часам вышэйшым за чалавека, шчытом — [[павеза]]й. Да XI ст. лук арбалета звычайна рабілі з дрэва, потым з’явіліся кампазітныя (дрэва-рогавыя), рогавыя і сталёвыя лукі. З павышэннем магутнасці лука павысілася і патрэбнае для яго нацягвання намаганне. Таму ад пачаткова распаўсюджаных стрэмяў для нагі і поясных крукоў перайшлі да «казінай нагі» (адмысловай формы рычага), а яшчэ пазней (XIII ст.) да накладаных на арбалет калаўротаў (дзвюх асноўных сістэм, з блокамі і з храпавіком). Пасля распаўсюджання агнястрэльнай зброі арбалет страціў сваё вайсковае значэнне, але яшчэ доўгі час, фактычна, да распаўсюджання [[крамянёвы замок|крамянёвых замкоў]], выкарыстоўваўся на паляванні. У XXI ст. арбалетамі, сканструктаванымі і вырабленымі з сучасных, у тым ліку сінтэтычных матэрыялаў, карыстаюцца ў спецыфічных сферах дзейнасці, напрыклад, у спецслужбах, спорце, паляванні. На землях Вялікага Княства Літоўскага арбалеты маглі ўпершыню з’явіцца ў канцы XII ст.<ref name="Медведев, А. Ф.">Медведев, А. Ф. Ручное метательное оружие (Лук и стрелы, самострел). VIII—XIV вв. — М.: Наука, 1966. — 184 с. — С. 92. — (Археология СССР. Свод археологических источников; Е1-36).</ref>. Паводле Генрыха Латвійскага, палачане, якія ў 1206 годзе штурмавалі замак Гольм, не ведалі арбалетаў, хаця і былі дасведчаныя ў стральбе з лука<ref>Генрих Латвийский. Хроника Ливонии / Введ., пер. [с латин.] и комментарии С. А. Аннинского. Предисл. В. А. Быстрянского. — Л. — М.: Изд-во Акад. наук СССР, Тип. Акад. наук СССР в Лгр., 1938. — XV, 352 стр., 1 вкл. л. карт. — С. 91.</ref>. У 1253 годзе пры вялікім князю [[Міндоўг|Міндоўгу]] ўжо быў атрад нямецкіх арбалетчыкаў<ref name="Медведев, А. Ф."></ref>. Да канца XIV ст. арбалет ужо даволі тыповая зброя ваяроў ВКЛ, хаця само слова «арбалет» не ўжывалася, замест яго, разам з лацінскім «balista», ужывалі «самастрэл», а пазней — «куш(а)». З другой паловы XIV да канца XV стст. пісьмовыя крыніцы даюць значна больш інфармацыі пра выкарыстанні ў ВКЛ арбалетаў, чым лукаў, што сведчыць пра важную ролю, якая адводзілася менавіта гэтаму віду кідальнай зброі<ref>Бохан, Ю. М. Арбалеіы ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIV—XVI стст. / Ю. М. Бохан // [[Матэрыялы па археалогіі Беларусі]]. — 2001. — № 3: Да 70-годдзя з дня нараджэння П. Ф. Лысенка. — С. 214.</ref>. Эфектыўнымі аказаліся арбалеты ў барацьбе з мабільнай татарскай конніцай, узброенай лукамі, падчас бітвы на Сініх Водах у 1362 годзе<ref>Stryjkowski, M. Kronika polska, litewska, żmódzka i wszystkiéj Rusi Macieja Stryjkowskiego: wyd. nowe, będące dokładném powtórzeniem wyd. pierwotnego królewieckiego z roku 1582, poprzedzone «Wiadomością o życiu i pismach Stryjkowskiego» przez Mikołaja Malinowskiego, oraz «Rozprawą o latopiscach ruskich» przez Daniłowicza, pomnożone przedrukiem dzieł pomniejszych Stryjkowskiego według pierwotnych wyd. T. 2. — Warszawa: Nakład Gustawa Leona Glücksberga, 1846. — 568 s. — S. 7.</ref>. З 30 капійнікамі і 60 арбалетчыкамі (cum triginta lanceist et sexaginta balistrariis) здабываў [[Драгічын Надбужскі]] ў 1383 годзе [[Ягайла]]<ref name="Dlugossii, J.">Dlugossii, J. Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae / Joannis Dlugossii. Liber decimus (X) 1370—1405. — Varsaviae: PWN, 1985. — 443 p. — P. 133.</ref>. Падчас прыезда ў ВКЛ з Польшчы ў лістападзе 1390 годзе, Ягайла прывёз вялікую колькасць арбалетаў<ref>Dlugossii, J. Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae / Joannis Dlugossii. Liber decimus (X) 1370—1405. — Varsaviae: PWN, 1985. — 443 p. — P. 189.</ref>. 20 арбалетаў па 1 грыўне і 5 скойцаў за кожны было выслана ў [[Вільня|Вільню]] ў 1393 годзе. Пад 1394 годзе фіксуецца высылка ў Вільню яшчэ 17 экзэмпляраў, сумарны кошт якіх складаў 20 грывен і 7 грошаў. У 1394 годзе 4 арбалеты, за якія было заплочана 4 грыўны 16 скойцаў, вёз [[Вітаўт]]у яго пісар Пётр. 1 капа грошаў была выдаткавана каралеўскім скарбам на набыццё арбалета нейкаму Добку, які знаходзіўся пры [[Скіргайла|Скіргайле]], а годам пазней за кошт каралеўскага скарбу арбалет за 7 вярдункаў набыў пасол Вітаўта Ваўчок<ref>Przeździecki, A. Życie domowe Jadwigi i Jagiełły z regestrów skarbowych z lat 1388—1417 / przedstawione przez Alexandra Przeździeckiego. — Warszawa: skł. gł. w Księgarni Kommissowéj Z. Steblera, 1854. — [4], 149, [3] s., [2] k. tabl.: err. — S. 26, 49, 53, 64.</ref>. Шэраг крыніц узгадвае арбалеты побач з артылерыйскай зброяй. Не выключана, што ў гэтых выпадках гаворка ідзе аб цяжкіх арбалетах, якія ўжываліся для выканання таксіх самых задач, што і артылерыя<ref>Бохан, Ю. М. Арбалеіы ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIV—XVI стст. / Ю. М. Бохан // [[Матэрыялы па археалогіі Беларусі]]. — 2001. — № 3: Да 70-годдзя з дня нараджэння П. Ф. Лысенка. — С. 215.</ref>. «Bombardis, balistis» захапіў з сабой Вітаўт, калі пасля прымірэння з Ягайлам вяртаўся ў 1392 годзе з Тэўтонскага ордэна<ref>Dlugossii, J. Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae / Joannis Dlugossii. Liber decimus (X) 1370—1405. — Varsaviae: PWN, 1985. — 443 p. — P. 197.</ref>. Падчас бітвы на Ворскле ў 1399 годзе {{цытата|в кованых телегах на чепех железных, со многими пищалми и пушками и самострелы}} размяшчалася частка вялікалітоўскіх сілаў<ref>Полное собрание русских летописей / Академия наук СССР, Институт истории. Т. 9—10: Патриаршая, или Никоновская летопись. — М.: Наука, 1965. — XXIII, 256, [4], 244 с. — С. 173.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Антычныя кідальныя машыны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кідальная зброя]] 7q0tw2fjnecywqv1iekr3zlt0s8b1c9 0 16221 5164761 5009696 2026-07-11T22:08:42Z WilliamBMoon 171027 дапаўненне 5164761 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Кобрын |арыгінальная назва = Кобрын |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Kobryn.png |сцяг = Flag of Kobryn.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Kobryn street Suvorovskaya.JPG |подпіс = Плошча Свабоды |вобласць = Брэсцкая |раён = Кобрынскі |дата заснавання = |першае згадванне = [[1287]] |ранейшыя назвы = |статус з = |глава=Аляксандр Уладзіміравіч Майсеюк|від главы=Старшыня райвыканкама}} '''Ко́брын'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Kobryn}}) — [[горад]] у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]], на сутоках [[Кобрынка|Кобрынкі]] і [[Мухавец|Мухаўца]]. За 52 км ад [[Брэст]]а. [[Кобрын (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Брэст]] — [[Гомель]]. Вузел аўтамабільных дарог на [[Мінск]], [[Брэст]], [[Пінск]], [[Ковель]], [[Маларыта|Маларыту]]. == Назва == У 1287 годзе ўпамінаецца з формай назвы ''Кобрынь'', такая ж форма запісана і ў 1589 годзе. Географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што назва паходзіць ад вядомай з «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» назвы племя обраў, а пачатковае ''К-'' называе ўстаўным гукам. У гэтым плане, заўважае ён, можна было бы прасачыць паходжанне літоўскага ''kobrinti'' «цяжка, стомлена ісці, цягнуцца».<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 163—164.</ref> Обры — відазмененая назва [[Авары|авараў]], з якімі з VI стагоддзя н.э. змагалася славянскае племя [[Дулебы|дулебаў]], што былі сярод продкаў сучасных [[Чэхі|чэхаў]]<ref>А. С. Кибинь. Дулебы и обры (авары) Повести временных лет // Петербургский исторический журнал. № 3. 2017. С. 152.</ref>. Існуюць таксама кельцкая ([[Юзаф Сташэўскі]]) — ад кельцкага імя Кобрынус, і славянская ([[Алег Мікалаевіч Трубачоў|Алег Трубачоў]]) — ад складання прэфікса ''к (ко)'' з ''брьние'' «бруд» (як у назве чэшскага [[Брно]]), версіі паходжання назвы, якія згадвае Вадзім Жучкевіч<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 164.</ref>. Назва паселішча ўтвораная ад назвы ракі [[Кобрынка|Кобрынкі]] (< Кобрына), на ўтоку якой у [[Мухавец]] паўстала паселішча{{няма АК|8|06|2025}}. [[Гідраніміка|Гідронім]] [[Балтыйскія мовы|балцкага]] (магчыма, [[Яцвяжская мова|яцвяжскага]]) паходжання{{няма АК|8|06|2025}}. Найбліжэйшы аналаг — назва ракі Кобрына (варыянт: Кобрын), правага прытока [[Дняпро|Дняпра]] адразу на поўдні ад [[Кіеў|Кіева]] (пасля вусця ракі Стугны). Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — {{няма АК 2|рэчка з балцкай назвай |8|06|2025}}Недра<ref>П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.</ref>. Гэта адзін з самых паўднёвых балцкіх гідронімаў{{няма АК|8|06|2025}}. [[Пруская мова|Прускі]] тапонім ''Kobrun'' (назва лесу ў [[Прусы|прускай]] [[Натангія|Натангіі]], засведчаная пад 1354 годзе) паходзіць ад пр. ''kaāubri'' «калючка»<ref>G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.</ref>. {{няма АК 2|Гэтую мясцовую назву звязваюць з прускім ''kāubri'', далей да літоўскага ''kauburys'', ''kūbrys'' «пагорак, узвышша» (супольная з ''kobrinti'', ''kūbrinti'' «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся» семантыка звязаная з адхіленнем ад роўнага руху ці роўнай паверхні). Назва кобрынскай ракі тлумачыцца звілістасцю яе рэчышча.|8|06|2025}} == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра Кобрын як уладанне князёў уладзіміра-валынскіх змяшчаецца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] і датуецца 1287 годам: {{Цытата|Се аз, князь Володимер, сын Васильков, внук Романов, пишу грамоту: дал есмь княгине своей, по своем животе город свой '''Кобрынь''' и с людьми, и с данью, како при мне даяли, тако и по мне ать дають княгине моей…|[[Іпацьеўскі летапіс]]}} У пачатку XIV стагоддзя паселішча далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1366 года Кобрын знаходзіўся ва ўладанні [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] [[Альгерд]]а. На працягу XIV ст. на месцы старажытнага дзядзінца і [[пасад]]а збудавалі [[Кобрынскі замак|драўляныя замкі]] (існавалі да канца XVIII стагоддзя){{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. У 1404 годзе горад стаў сталіцай [[Кобрынскае княства|княства]], што знаходзілася ва ўладанні Рамана Ратненскага, пачынальніка роду князёў [[Кобрынскія|Кобрынскіх]]. Пад 1465 годам упершыню згадваецца [[Спаскі манастыр (Кобрын)|Спаскі манастыр]]. У першай палове XVI стагоддзя ў горадзе збудавалі касцёл{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. У 1519 годзе Кобрын стаў цэнтрам [[Кобрынскае староства|староства]], а ў 1520 годзе — сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павета]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскага ваяводства]]. З 1532 года горад знаходзіўся ва ўладанні каралевы і вялікай княгіні [[Бона Сфорца|Боны Сфорца]], за якой юрыдычна аформілася [[Кобрынская эканомія]] і пачаліся меліярацыйныя работы ([[канал каралевы Боны]]){{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. Станам на 1563 год, паводле рэвізіі, у Кобрыне было 377 двароў; асноўныя вуліцы — Астрамецкая, Балоцкая, Брэсцкая, Пінская, Ратненская, Чаравачыцкая{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}; дзейнічалі касцёл, 3 праваслаўныя царквы, Спаскі манастыр<ref name="Kniazieva"/>. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) горад страціў павятовы статус і ўвайшоў у склад [[Берасцейскі павет|Берасцейскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У 1586 годзе Кобрын перайшоў да каралевы-ўдавы і вялікай княгіні [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], дачкі [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]] і [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], якая адрознівалася актыўнасцю ў палітычных і гаспадарчых справах. 10 снежня 1589 года яна надала гораду [[магдэбургскае права]], каб стымуляваць развіццё рамёстваў і гандлю і павялічыць даходнасць гарадской гаспадаркі, а таксама пячатку і герб: «''у срэбным полі выява святых Ганны і Марыі з немаўлём Ісусам на руках''»<ref name="HBH"/>. У 1589 годзе Ганна Ягелонка асабіста прыбыла ў горад і ўрачыста ўручыла жыхарам прывілей, падпісаны нядаўна абраным каралём [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам ІІІ Вазам]] (1587—1632). Кобрын меў магдэбургскае права да 1766 года. У 1596 годзе Спаскі манастыр прыняў [[Берасцейская унія|унію]]<ref name="Kniazieva"/>. <center><gallery caption="Сімволіка гістарычнай Кобрыншчыны" widths="150" heights="150"> Выява:Kobrynski COA Pahonia (1387).jpg|Пячатка князя кобрынскага Рамана Фёдаравіча, 1387 Выява:Coat of Arms of Kobryń (1589).png|Рэканструкцыя [[Анатоль Цітоў|А. Цітова]] гістарычнага [[Герб Кобрына|гарадскага герба]], 1589 Выява:Kobryn COA 1662.jpg|Герб Кобрына з прывілея 1662 Выява:Coat of Arms of Kobryń (1792).jpg|Гарадскі герб з прывілея 1792 </gallery></center> У пачатку XVII ст. у Кобрыне было больш за 1,5 тыс. жыхароў, каля 500 дамоў{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}. Станам на 1597 год горад складаўся з асноўнай тэрыторыі і Замухавецкага прадмесця, налічваў 550 сядзібных участкаў. У цэнтры была рыначная плошча з ратушай і 32 участкамі забудовы<ref name="Kniazieva"/>. У 1626 годзе адбыўся [[Кобрынскі сабор (1626)|Кобрынскі сабор]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}, пры Спаскім манастыры адкрылася школа<ref name="Kniazieva"/>. У 2-й палове XVII — пачатку XVIII стагоддзя Кобрын значна пацярпеў ад ваенных канфліктаў і прыйшоў у заняпад. У верасні 1648 года казацкія атрады акружылі Кобрын і разбілі харугву стольніка [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Корвін Гасеўскага]], практычна ўвесь горад быў спалены. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 1700 жыхароў, 478 дамоў. З-за страты эканамічнага значэння ў 1766 годзе яго перавялі ў разрад [[мястэчка|мястэчак]]<ref name="esbe"/>. У 1784 годзе тут знаходзіўся кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які накіроўваўся на адкрыццё Каралеўскага канала. Станам на 1790 год у Кобрыне было 2160 жыхароў і 360 дамоў<ref name="Kniazieva"/>. У 1791 годзе Кобрын зноў стаў сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павета]]. 14 верасня 1794 года расійскія войскі [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандра Суворава]] разбілі пад [[Дзівін]]ам перадавыя аддзелы паўстанцаў [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] і занялі горад. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Кобрын апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам павета<ref name="esbe"/>. Імператрыца расійская [[Кацярына II]] падаравала колішні магдэбургскі горад Сувораву. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы Кобрына" widths="150" heights="150"> Выява:Kobryń, Gubernia. Кобрынь, Губэрня (XIX).jpg|Гарадская сядзіба, XIX ст. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, 1866).jpg|Былы манастыр. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1866 г. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, XIX).jpg|Касцёл. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864 г. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, 1864).jpg|Панарама горада. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864 г. </gallery></center> [[Файл:KobrinBattle-3.JPG|thumb|180пкс|Помнік Кобрынскай бітве (1812)]] У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 27 ліпеня пад Кобрынам расійскія войскі [[Бітва пад Кобрынам (1812)|здабылі першую перамогу]] над арміяй [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Станам на 1817 год тут было 326 будынкаў, з іх 4 камяніцы. У 1845 годзе гораду даравалі новы, расійскі герб. У 1882 годзе пачаўся рух на лініі Палескай чыгункі [[Пінск]] — [[Жабінка]], у Кобрыне з’явілася чыгуначная станцыя. У 1895 годзе пажар знішчыў трэць горада. У пачатку XX стагоддзя ў Кобрыне было 25 камяніц і 1202 драўляныя будынкі, дзейнічалі 2 праваслаўныя царквы, касцёл, сінагога і некалькі яўрэйскіх малітоўных школ, павятовае вучылішча, прыходскае вучылішча з жаночай зменай, прыватнае жаночае 1-класнае вучылішча, яўрэйскае жаночае вучылішча і некалькі хедараў. У 1915 годзе Кобрын быў акупаваны нямецкімі войскамі, а ў 1919 годзе заняты польскай арміяй. Згодна з [[Рыжскі дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Кобрын апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Горад на старых фатаздымках"> Выява:Uniat Monastery in Kobryń.jpg|Манастыр Св. Спаса Выява:Catholic Church in Kobryń.jpg|Касцёл Спачыну Найсвяцейшай Дзевы Марыі Выява:Kobryń. Кобрынь (XX).jpg|Рынак Выява:Gimnazjum Państwowe im. Marii Rodziewiczówny.jpg|Дзяржаўная гімназія </gallery></center> Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе Кобрын увайшоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе ў 1940 годзе стаў цэнтрам раёна. З 23 чэрвеня 1941 года да 20 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. Падчас вайны немцы ўчынілі генацыд яўрэйскага насельніцтва горада, якое складала тады 70 % жыхароў. У паваенны перыяд горад бурна развіваецца, хутка расце насельніцтва. У 1959 годзе ў горадзе было 13,7 тысяч жыхароў, у 1970 годзе — 24,9 тысяч жыхароў. 4 студзеня 2002 года [[Кобрынскі раён]] і горад Кобрын аб'яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — [[Кобрынскі раён]] з адміністрацыйным цэнтрам горад Кобрын<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|title=Указ Президента Республики Беларусь от 4 января 2002 года № 6 "Об объединении районов и городов областного подчинения Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111207/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У ліпені 2024 года вуліца Каліноўскага была перайменавана мясцовым Саветам дэпутатаў у вуліцу Пятра Машэрава, для гэтага існуючую вуліцу Пятра Машэрава перайменавалі ў вуліцу Яловую<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=D924b0132425|title=Информация о документе «О переименовании элементов улично-дорожной сети города Кобрина» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2024-07-13}}</ref>. Перайменаванне адбылося ў межах чарговай хвалі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]], пачатай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] пасля палітычнага крызісу 2020 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33034874.html|title=У Кобрыне перайменавалі вуліцу Каліноўскага. Дзеля гэтага давялося мяняць назву яшчэ адной вуліцы|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2024-07-13|access-date=2024-07-13}}</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:60000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1817 from:0 till:1427 bar:1848 from:0 till:1673 bar:1878 from:0 till:7789 bar:1897 from:0 till:10355 bar:1907 from:0 till:8754 bar:1921 from:0 till:8208 bar:1931 from:0 till:10101 bar:1956 from:0 till:11000 bar:1972 from:0 till:26300 bar:1991 from:0 till:49400 bar:1996 from:0 till:51600 bar:2004 from:0 till:50751 bar:2009 from:0 till:51166 bar:2017 from:0 till:52964 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text:Дынаміка змянення колькасці насельніцтва Кобрына </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1817 год — 1 427 чал., з іх 899 іўдаісты<ref name="sg"/>; 1848 год — 1 673 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1878 год — 7 789 чал. (4 405 муж. і 3 384 жан.), у тым ліку 2 876 праваслаўных, 473 каталікі, 4 431 іўдзей, 9 магаметан<ref name="sg"/>; 1897 год — 10 355 чал.<ref name="Kniazieva"/> * '''XX стагоддзе''': пачатак ХХ стагоддзя — 8 998 чал., з іх паводле саслоўя: мяшчан 6 131, цэхавых 1 389, шляхты 211, купцоў 204, духоўнікаў 88, ваенных 238, сялян 537, іншых станаў 200; паводле веры: праваслаўных 2 100, каталікоў 585, пратэстантаў 232, іўдзеяў 6 036, іншых веравызнанняў 46<ref name="esbe"/>; 1907 год — 8 754 чал.<ref name="pawet"/>; 1921 год — 8 208 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1931 год — 10 101 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1956 год — 11 тыс. чал.<ref name="narod"/>; 1959 год — 13,7 тыс. чал.; 1970 год — 24,9 тыс. чал.; 1972 год — 26,3 тыс. чал.<ref name="VSE"/>; 1991 год — 49,4 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1996 год — 51,6 тыс. чал.{{sfn|ЭГБ|1997}} * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 50,8 тыс. чал.; 2006 год — 50,5 тыс. чал.; 2008 год — 51,1 тыс. чал.; 2009 год — 51,3 тыс. чал.; 2009 год — 51 166 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 52 655 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 52 964 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудаўнічай, харчовай, лёгкай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Гасцініцы «Беларусь», «Сувораў». Кобрын — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. * [[САЛЕА-Кобрын|ААТ «САЛЕА-Кобрын»]] == Культура == [[Файл:Muzeum Suworowa w Kobryniu.JPG|thumb|Дом-музей Суворава]] Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, кінатэатр, дом культуры, [[Кобрынскі ваенна-гістарычны музей імя А. В. Суворава]]. == Адукацыя == У Кобрыне працуюць [[Кобрынскі дзяржаўны політэхнічны каледж]], 8 сярэдніх, гімназія, музычная і спартыўная школы, пачатковая школа — дзіцячы садок, школа-інтэрнат, установы дадатковай адукацыі. Працуюць 14 дзіцячых садоў. == Медыцына == Медыцынскія паслугі аказвае гарадская бальніца, паліклініка, дзіцячыя бальніца і паліклініка. == Забудова == [[Файл:Kobryn after Dozhinki2.jpg|міні|злева|Дамы на вуліцы Леніна (Бабруйскай)]] Планаванне і забудова Кобрына маюць шматвекавую гісторыю. Ля месца ўпадзення рэчкі [[Кобрынка|Кобрынкі]] ў [[Мухавец (рака)|Мухавец]] у старажытнасці заклалі першае ўмацаванне, на якім пазней збудавалі Верхні і Ніжні замкі. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзях цэнтр Кобрына забудоўваўся цаглянымі двухпавярховымі жылымі дамамі, ніжнія паверхі якіх прызначаліся для крам і майстэрань. == Славутасці == [[Файл:Кобрынскія краявіды 02.jpg|thumb|Аляксандра-Неўскі сабор]] [[Файл:SuvurovPark-2.JPG|thumb|Гарадскі парк]] * [[Свята-Мікалаеўская царква (Кобрын)|Мікалаеўская царква]] * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Кобрын)|Петра-Паўлаўская царква]] * [[Касцёл Спачыну Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Кобрын)|Касцёл Ушэсця Найсвяцейшай Панны Марыі]] * [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Кобрын)|Аляксандра-Неўскі сабор]] * [[Царква ў гонар Раства Хрыстова (Кобрын)|Царква ў гонар Раства Хрыстова]] * [[Спаскі манастыр (Кобрын)|Спаскі манастыр]] (1497) * [[Свята-Георгіеўская царква (Кобрын)|Свята-Георгіеўская царква]] (1889) * [[Сядзібны дом (Кобрын)|Сядзібны дом]] * [[Кобрынская сінагога]] (другая палова XIX ст.) * [[Паштовая станцыя (Кобрын)|Паштовая станцыя]] (1846) * [[Дняпроўска-Бугскі канал]] * [[Парк імя Суворава (Кобрын)|Парк імя Суворава]] === Страчаная спадчына === [[File:Kobrin - synagogue 1963 Anatoly Nalivaev.jpg|thumb|злева|Будынак былой сінагогі ў Кобрыне.<br />Мастак А. Наліваеў.]] * [[Кобрынскі замак|Замак]] (XIV ст.) * Касцёл (1513) == Узнагароды == У 2025 годзе да 80-й гадавіны заканчэння [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад Кобрын узнагароджаны вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32500144|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 красавіка 2025 года № 144 «Аб узнагароджанні вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»|website=pravo.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belta.by/president/view/vympelom-za-muzhestvo-i-stojkost-v-gody-velikoj-otechestvennoj-vojny-nagrazhdeny-shest-gorodov-belarusi-707785-2025/|title=Вымпелом "За мужество и стойкость в годы Великой Отечественной войны" награждены шесть городов Беларуси|website=[[БелТА]]}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг|Балгарыя}} [[Враца]], [[Балгарыя]] * {{Сцяг|Швейцарыя}} [[Гларус]], [[Швейцарыя]] * {{Сцяг|Германія}} [[Ільцэн]], [[Германія]] * {{Сцяг|Расія}} [[Ліўны]], [[Расія]] * {{Сцяг|Расія}} [[Ціхарэцк]], [[Расія]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Бельск Падляскі]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Мендзыжац Падляскі]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Малдова}} [[Кахул]], [[Малдова]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Каніў]], [[Украіна]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Ківэрці]], [[Украіна]] * {{Сцяг|Украіна}} [[Ковэльскі раён]], [[Украіна]] == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Кобрына}} * [[Міраслаў-Віктар Карлавіч Астрамецкі]] (нар. 1936) — беларускі мастак. * [[Анатоль Міхайлавіч Гуль]] (нар. 1928) — беларускі архітэктар. * [[Оскар Зарыскі]], амерыканскі матэматык * [[Дзмітрый Аляксандравіч Пархачаў]], беларускі футбаліст * [[Наталля Радзіна]], журналістка і галоўны рэдактар апазіцыйнага сайта [[Хартыя'97]] * [[Аляксандр Дзмітрыевіч Сідарук]], беларускі дыпламат * [[Ігар Хведаравіч Сідарук]], беларускі пісьменнік і драматург * [[Алег Анатолевіч Стральчонак]], беларускі вучоны ў галіне біяарганічнай хіміі * [[Аляксандр Паўлавіч Амельянюк]] (нар. 1964) — беларускі палітык. == Ганаровыя грамадзяне Кобрына == * Фёдар Максімавіч Алісіевіч (1964) * [[Праскоўя Сямёнаўна Сідарук]] (1964) * [[Леанід Міхайлавіч Сандалаў]] (1966) * Дзмітрый Кузьміч Барысаў (1974) * [[Ілья Майсеевіч Падбярэзін]] (1974) * [[Уладзімір Мікалаевіч Кірмановіч]] (1987) * Іван Фёдаравіч Мілаянін (1987) * Пётр Дзянісавіч Сялюк (1987) * Аляксей Міхайлавіч Мартынаў (1997) == Гл. таксама == * [[Пазнай Кобрын]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="Kniazieva">{{Крыніцы/Падарожжа па Беларусі : гарады і гарадскія пасёлкі|Кобрын}}</ref> <ref name="HBH">[http://knihi.com/hierb/kobry.html Кобрын] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}</ref> <ref name="esbe">{{Крыніцы/ЭСБЕ|Кобрин}}</ref> <ref name="sg">Kobryń // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} S. 205</ref> <ref name="pawet">[http://pawet.net/book/przewodnik/k.html Kobryń] // {{Крыніцы/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref> <ref name="narod">[http://horyzont.narod.ru/encyklopedia_3/encyklopedia_03_kyj_kon.htm Кобринь] // {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства|1}}</ref> <ref name="VSE">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/96364/Кобрин Кобрин] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/157870 Кобрин] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="belstat">[http://web.archive.org/web/20111112184828/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8|Ко́брын|[[Леў Раманавіч Казлоў|Казлоў Л. Р.]]|368—369}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Кобрын|[[Леў Казлоў|Казлоў Л.]]|218}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Кобрын|393}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=116—117|артыкул=Кобрын|аўтар=[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]]}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў|артыкул=Кобрын}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4|205—207|Kobryń}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Ко́брин|240}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Kobryn|Кобрын}} {{OSM relation|6722171|Кобрын}} * [https://kobrintour.by Пазнай Кобрын. Энцыклапедыя і даведнік па гораду Кобрыну] * [http://ikobrin.ru/3dkobrin/ Віртуальнае падарожжа па горадзе на сайце Турыстычны Кобрын] * [http://ikobrin.ru/geokarta.php Мапа славутасцей Кобрына] * {{bis.nlb.by|144703|Кобрын}} {{Кобрынскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кобрын| ]] tjrs49wn9yuk4jnwoqqt7b9l8pwnjbd 0 16251 5164594 5154380 2026-07-11T13:49:08Z Için warum 153459 /* Назва */ 5164594 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Паставы (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Паставы |арыгінальная назва = Паставы |вобласць = Віцебская |раён = Пастаўскі |першае згадванне = 1409 }} '''Паста́вы'''<ref name="NNP" /> ({{lang-be-trans|Pastavy}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], на рацэ [[Мядзелка|Мядзелцы]], адміністрацыйны цэнтр [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]]. Знаходзіцца за 250 км на захад ад [[Віцебск]]а. [[Паставы (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі Віцебск — [[Вільня]] ([[Літва]]). Вузел аўтадарог на [[Браслаў]], [[Глыбокае]], [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыну]], [[Мядзел]], курортны пасёлак [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]]. == Назва == На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва Паставы славянская ад асновы ''стаў'', значэнне якой «слуп, шост», «невялікія сажалкі». Слова ''пастаў'' ужывалася для абазначэння млынавай прылады, прывада, лесапільнага стана і г. д., ''пастаўнік'' — для абгароджанага ўчастка для жывёлы<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 305.</ref>. На думку [[Аляксандр Фёдаравіч Рогалеў|А. Рогалева]], назва горада ўтворана ад слова ''пастаў'' — «збудаванне, пабудова, будынак» і інш. або ад слова ''пастаўнік'' — «месца для адпачынку хатняй жывёлы ў полі ці лесе», «невялікая сенажаць каля агарода», «абгароджаная паша», «малады лясок»<ref>А. Ф. Рогалев. Географические названия в калейдоскопе времен. Гомель, 2011. С. 173-174.</ref> На думку [[Ігар Міхайлавіч Пракаповіч|І. Пракаповіча]], назва Паставы можа паходзіць ад двух вадасховішчаў-ставоў, што знаходзяцца ў цэнтры горада, або ад слова ''пастаў'' — «пара жорнаў у млыне», «група піл на лесапільных рамах, якія ўстаноўлены ў адпаведнасці са схемай раскрою бярвення»<ref>І. М. Пракаповіч. Назвы нашых мясцін. Мінск, 2013. С. 72.</ref>. На думку Н. Роубы, назва Пастаў можа быць звязаная з мясцовай фабрыкай палоцен, якая вырабляла «паставы», што карысталіся попытам. Або з навакольнымі азёрамі, бо паселешча размешчана «po stawy» (staw — сажалка)<ref>N. Rouba. Przewodnik po Litwie i Białejrusi. Wilno, 1909.</ref>. На думку А. Адамковіча, назва Паставаў балцкага паходжання, яна звязаная з адпаведным гідронімам, які мае прамыя адпаведнікі сярод назвамі азёраў ва Усходняй Літве, што непасрэдна мяжуе з Пастаўскім раёнам: ''Pastovis, Pastovys, Pastovėlis''. Яны звязаныя з літоўскім ''pastovis'' «глыбокае месца ў рацэ, дзе павольна цячэ вада», адсюль «стаячая вада, якая не цячэ»<ref>Адамковіч А. Літоўскія назвы ў тапаніміцы нашага рэгіёна. Паставы, 2018. С. 8-9.</ref>. == Гісторыя == === Дагістарычны час === Першыя людзі на тэрыторыі цяперашніх Паставаў з’явіліся ў эпоху позняга неаліту і ранняга бронзавага веку (кан. III — пач. II тыс. да н.э.), пра што сведчаць матэрыялы археалагічных раскопак у заходняй частцы горада, на беразе Задзеўскага возера. === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню згадваецца ў 1409 годзе, калі вялікі князь літоўскі [[Вітаўт]] надаў Зяновію Братошычу, продку рода [[Зяновічы|Зяновічаў]], акт на заснаванне на месцы вёскі Пасаднік мястэчка з новай назвай Паставы<ref>Józef Ziemczonok''.Traktem Stefana Batorego. Postawy na pograniczu kultur 1409-1939-2009.'' Warszawa 2009. S. 28-29.</ref>. У 1414 годзе Зяновій Братошыч атрымаў ад вялікага князя Вітаўта пацверджанне ўладання бацькоўскімі маёнткамі, сярод якіх згадваюцца Паставы з вялікімі абшарам да ракі Дзісны і мяжы Полацкага павета<ref>''Насевіч В. Л.'' Зяновічы // ''Вялікае Княства Літоўскае: У 2 т''. — Мн.: БелЭн, 2005. — Т. 1: А-К. — С. 660.</ref>. У 1516 годзе ўласнік Пастаў Юрый Зяновіч са сваімі сынамі зафундаваў касцёл Божай Маці<ref name=":2" /> (перабудаваны ў 1760, пасля пажару 1840 года набажэнствы былі перанесены ў францішканскі касцёл). У апісанні Віленскага біскупства, здзейсненага прэлатам Янам Альбінам у 1522 годзе, згадваецца і касцёл у Паставах, але яшчэ як не кансэкраваны. Па просьбе святара Мікалая з Вайцешына сыны Юрыя Зяновіча ў 1522 пацвердзілі гэты фундуш<ref name=":2">''Acta primae Visitationis diocesis Vilnensis anno Domini 1522 peractae: Vilniaus Kapitulos archyvo Liber IIb atkūrimas'' (Historiae Lituaniae fontes minores, VIII). Sud., tekstus ir rankraščius parengė, moksl. įvadą ir paaiškinimus parašė S.C. ROWELL. Vilnius, 2015. — CII, 330 p. — P. 135—136.</ref>. У 1522 годзе маёнтак у Паставах падзелены на чатыры часткі паміж братамі Мікалаем, Міхалам, Юрыем і Янам Зяновічамі<ref>''Aftanazy R.'' Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej. Cz.1. T.4.- Wroclaw. — 1993. — S.310.</ref>. З гэтага часу пачынаецца раздробленасць вотчынных земляў. Розныя часткі мяняліся, прадаваліся, пераходзілі ў спадчыну і [[пасаг]]і. Полацкі кашталян Юрый Мікалаевіч Зяновіч (каля 1510—1583) паводле [[Попіс 1567 года|Попісу 1567 года]] выстаўляў «коней» і са сваёй часткі маёнтка ў Паставах:<blockquote>Кашталян земли Полоцкое. Месяца октебра 8 дня. Пан Юръи Зеновъевич, кашталян земли Полоцкое, державца Лепельский, Чичерский и Пропойский… аи с Поставей и с Полавя коней шесть.<ref>Литовская Метрика. Отдел первый. Часть третья: Книги публичных дел. Переписи воска Литовского/ Русская историческая библиотека, издаваемая императорскою Археографическою комиссиею. Т.33. — Петроград, 1915. — С.438 — 439.</ref></blockquote> === Рэч Паспалітая === У часы [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) кароль і вял.кн. [[Стэфан Баторый]] адпраўляў адсюль плыты з артылерыяй да [[Полацк]]а: у 1581 годзе з Вільні «венгерская пехота шла пешым шляхам да Пастаў, адсюль на лодках (navibus), разам з гарматамі і іншымі цяжкімі вайсковымі снарадамі, яна па рацэ прыбыла ў Дзісну»<ref name=":0">Сапунов А., кн. Друцкий-Любецкий В. Материалы по истории и географии Дисненского и Вилейского уездов Виленской губернии. Витебск, 1896. С. 154—159.</ref>. 1617 год — у Паставах на Востраве (Гарадзішча) Станіславам Бяганскім пабудаваны каталіцкі храм Беззаганнага зачацця Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў:<blockquote>Я, Станіслаў Бяганскі з Бяганава, сакратар і дваранін яго каралеўскай міласці… касцёл і кляштар мною збудаваныя, усё касцёльнае начынне, а таксама ўвесь пляц і землі, як тое Гарадзішча з даўніх часоў мела і цяпер мае… дзеля гонару і хвалы Пану Богу ўсемагутнаму, згаданаму ордэну святога Францыска і адразу ў моц, уладанне і вечнае карыстанне падаў і паступіў цяперашняму гвардыяну Гіяцынту Сецкаму і нашчадкам яго на вечныя часы<ref>Города и местечки Великого Княжества Литовского. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя Петруся Броўскі, 2009. С. 258.</ref>.</blockquote>Да часткі Паставаў, якая належалі Бяганскім, адносіліся вёскі Касцені, Сіўцы, Чаранкі, Палуйкі. Пазней у Паставах пабудаваны двор Бяганскіх. Полацкі кашталян [[Мікалай Багуслаў Зяновіч]] меў толькі дзве дачкі (Ганну Соф’ю і Соф’ю), абедзве бацькоўскі пасаг у Паставах саступілі свайму кузэну з малодшай лініі Яну Зяновічу. У 1620 годзе Ян Зяновіч набывае ўсе часткі Пастаў ад сваіх братоў за 5306 коп літоўскіх грошаў. Акрамя таго, выкупляе часткі Пастаў ад Гойскага і Хржчонавіча. Паводле інвентара 1628, цэнтрам Паставаў была гандлёвая плошча (стаялі касцёл з плябаніяй, [[карчма]], 6 двароў гандляроў і рамеснікаў). На вуліцах-дарогах, што вялі на [[Мядзел]], [[Глыбокае]] і [[Друя|Друю]], налічвалася 26 двароў. За ракой Мядзелкай размяшчалася прадмесце Зарэчча, якое мела 17 двароў. Былі таксама 2 пасады па 8 і 9 двароў. Агулам у Паставах было 66 двароў. За межамі мястэчка быў сядзібны комплекс. Падчас паходу маскоўскіх войскаў на Вільню ў 1655 годзе мястэчка было захоплена і спалена корпусам Васіля Пятровіча Шарамецева, пасля чаго тут засталося толькі 5 двароў. У 1686 годзе Паставы, Востраў, Сударвы атрымала ва ўладанне Апалонія Бяганская. Ужо ў 1692 годзе тут налічвалася 142 двары, 994 жыхары. У 1713 годзе кароль [[Аўгуст Моцны|Аўгуст ІІ]] па просьбе Яна Казіміра Бяганскага аб’явіў прывілей на заснаванне кірмашоў у Паставах. Адзіная спадчынніца маёмасці Зяновічаў і Бяганскіх Ганна Бяганская ў 1722 годзе выйшла замуж за [[Бенедыкт Тызенгаўз|Бенедыкта Тызенгаўза]] і прынесла яму гэту маёмасць у пасаг. Неўзабаве Тызенгаўзы даведаліся, што гэтыя землі былі закладзеныя і абцяжараны вялікімі даўгамі, што выклікала канфлікт паміж Тызенгаўзамі і Бяганскімі, але ўрэшце Паставы засталіся ва ўласнасці Тызенгаўзаў. У 1755 браты [[Антоні Тызенгаўз|Антоні]], Міхал і Казімір падзялілі спадчыну бацькі Бенедыкта Тызенгаўза, пасаг маці — Паставы — быў падзелены на тры часткі. Неўзабаве Антоні Тызенгаўз выкупіў у сваякоў іх пастаўскія маёнткі і стаў адзіным уласнікам Пастаў, менавіта тут ён распачаў пабудову сваёй асабістай рэзідэнцыі<ref>Гардзееў Юрый. ''Антоні Тызенгаўз і яго эпоха''. — Мінск: Рыфтур прынт, 2021.</ref>. Па ініцыятыве літоўскага падскарбія ў 2-й палове XVIII ст. у Паставах пабудаваны фабрыкі (папяровая, палатняная, паясоў), некалькі млыноў, гарбарня, пры ўдзеле італьянскага архітэктара [[Джузэпэ Сака]] створаны архітэктурны комплекс з жылых дамоў, гандлёвых радоў і палаца (на месцы сядзібы XVII ст.). «З беднага драўлянага мястэчка Паставы ў яго часы пераўтварыліся ў прыгожае каменнае»<ref name=":0"/>. З Мядзела быў перавезены гродскі суд. Увосень 1781 у Паставы з [[Гарадніца|Гарадніцы]] пераехала балетная школа. Дзякуючы намаганням падскарбія ў 1784 быў падрыхтаваны «Балет водаў, ці Купанне Дыяны». У лютым 1785 школа атрымала ўсе неабходныя падручнікі і дапаможнікі. Пасля смерці падскарбія ў 1785 яго спадкаемцы перадалі балетную трупу каралю [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіславу Аўгусту Панятоўскаму]], у Варшаве яна стала асновай для каралеўскага балета. У 1785 г. Паставы адышлі пляменніцы Тызенгаўза Сафіі Хамінскай, пасля яе смерці маёнтак перайшоў да яе стрыечнага брата Ігнація Тызенгаўза, які запісаў яго свайму сыну [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанціну Тызенгаўзу]]. З 1791 года Паставы — горад, цэнтр [[Завілейскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Завілейскага павета]]. === Расійская імперыя === З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], да 1796 — цэнтр [[Пастаўскі павет (Расійская імперыя)|Пастаўскага павета]]. У 1796 годзе статус паніжаны да мястэчка, Паставы сталі цэнтрам воласці [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісненскага павета]]. У 1796 годзе Паставам нададзены герб: «у павеце гэтага горада пры мястэчку Міздолі ў возеры здзяйсняецца багатая рыбная лоўля, якая забяспечвае губернскі горад Мінск і іншыя; у знак гэтага ў блакітным полі намалявана ўнізе пірамідальна расцягнутая срэбная рыбалоўная сетка, а зверху такім жа чынам, кутом пакладзены і звернутыя галовамі ўніз тры залатыя рыбы»<ref name=":0"/>. З 1806 г. тут жыў учоны — урач Юзаф Кавальскі, пра метады лячэння якога расказаў праз «Віленскую газету» Адам Міцкевіч. Сяброўствам з вучоным і яго жонкай Каралінай Кавальскай навеяны верш паэта «Вяртанне бацькі».<ref name=":1">Паставы. Гарады і вёскі Беларусі. Энцыклапедыя. Т. 10. Віцебская вобласць. Кніга IV. Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2020. — С. 11-18.</ref> З 1814 г. у родавым маёнтку ў Паставах стала пасяліўся Канстанцін Тызенгаўз. У 1-й палове XIX ст. тут заснаваны арніталагічны музей і мастацкая галерэя (апісаная [[Аляксандр Пшаздзецкі|Аляксандрам Пшаздзецкім]] «Пастаўская карцінная галерэя», 1842). Экспанаты арніталагічнага музея адышлі да Віленскай археалагічнай камісіі, а сямейны архіў Тызенгаўзаў быў перададзены ў бібліятэку ардынацыі Пшаздзецкіх у Варшаве. Дзейнічалі папяровая фабрыка, 2 млыны, сукнавальня, налічвалася 111 двароў. У 1815 годзе згарэла драўляная праваслаўная царква, і Канстанцін Тызенгаўз перадаў вернікам двухпавярховы каменны будынак, які быў перароблены ў царкву. У 1827 годзе ліквідаваны кляштар базыльянаў. У 1832 годзе ліквідаваны кляштар францысканцаў. Пасля смерці Канстанціна Тызенгаўза ў 1853 годзе Паставы пераходзяць ва ўласнасць графа [[Райнольд Тызенгаўз|Райнольда Тызенгаўза]], які быў апошнім нашчадкам мясцовай лініі роду Тызенгаўзаў. У 1881 годзе маёнтак Паставы пераходзіць ва уласнасць яго сястры [[Марыя Пшаздзецкая|Марыі]], якая выйшла замуж за графа [[Аляксандр Пшаздзецкі|Аляксандра Пшаздзецкага]]. Надалей да Другой сусветнай вайны Паставы належаць роду Пшаздзецкіх. [[Канстанцін Пшаздзецкі|Канстанцінам]] і Густавам Пшаздзецкімі заснаваны вінакурны завод, яшчэ адзін заснаваў у 1885 г. [[Юзаф Пшаздзецкі]] (арандатар А. Пергамент). У Пастаўскім маёнтку ў 1881 г. налічвалася 746 рэвізскіх душ. У 1886 г. у Паставах 66 двароў, 726 жыхароў, валасное праўленне, касцёл, сінагога, праваслаўная царква, школа, паравы і вадзяны млыны, 17 крам, 4 піцейныя дамы, сукнавальня, праводзіліся 7 кірмашоў на год і штотыднёвы базар па нядзелях. У 1886 годзе згарэла каменная праваслаўная царква, у 1894 годзе быў асвечаны новаадбудаваны храм. У 1898—1904 гадах быў пабудаваны на месцы былога францішканскага кляштара мураваны [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Паставы)|касцёл Святога Антонія Падуанскага]]. На развіццё Пастаў вялікі ўплыў зрабіла пракладка чыгуначнай лініі Новасвенцяны — Беразвечча, у 1895 годзе пачаўся рух цягнікоў з Літвы да мястэчка, а ў наступныя два гады чыгунку працягнулі да Варапаева і Глыбокага. Паводле перапісу 1897 года ў Паставах налічвалася 2397 жыхароў, з іх 58 % — габрэі, якія трымалі ў сваіх руках гандаль. У 1900—1913 гадах у маёнтку Пшаздзецкіх у Паставах дзейнічала [[Пастаўская школа парфорснага палявання]]. У 1903—1905 гадах у доме аптэкара Казіміра Парнеўскага на вуліцы Задзеўскай хаваўся ад пераследу [[Юзаф Пілсудскі]]. === Першая Сусветная і савецка-польская войны === Падчас [[Першая Сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] Паставы апынуліся на лініі фронта. У ходзе [[Свянцянскі прарыў|Свянцянскага прарыва]] 20 верасня 1915 года горад быў захоплены нямецкімі войскамі. У ходзе жорскіх кавалерыйскіх баёў каля Паставаў і [[Задзеўскае|возера Задзеўскае]] ў кастрычніку 1915 года наступленне нямецкіх войскаў было спыненае. Заходняя ўскраіна горада засталася пад нямецкім кантролем, там былі створаны ўмацаванні. 18-28 сакавіка 1916 года расійскія войскі зрабілі спробу прарваць фронт на ўчастку возера Нарач — Паставы, але ліквідаваць Свянцянскі выступ падчас крывапралітных баёў не атрымалася. Больш актыўных баявых дзеянняў не вялося, рускія войскі былі адведзены на ўсходні бераг [[Мядзелка|Мядзелкі]]<ref>Пракаповіч Ігар. Паставы: гістарычная хроніка горада. Мінск: Кнігазбор, 2017. С. 41-44.</ref>. У сакавіку 1917 года быў утвораны Савет салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў, паралельна дзейнічалі органы ўлады Часовага ўраду. У лістападзе 1917 года ўлада ў горадзе перайшла да Ваенна-рэвалюцыйнага камітэта. Аднак 18 лютага 1918 года нямецкія войскі пачалі наступленне і захапілі Паставы, была адноўлена валасная ўправа, скасаваныя дэкрэты савецкай улады. Пасля зыходу нямецкага войска ў 1919 годзе пачынаецца барацьба за кантроль над горадам паміж польскімі і бальшавіцкімі войскамі. 19-21 чэрвеня 1919 года ў ходзе [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны]] пад Паставамі адбылася бітва паміж польскімі легіянерамі 6-га пяхотнага палка і атрадамі Чырвонай Арміі, якая скончылася адступленнем чырвонаармейцаў. 8 ліпеня 1919 года ў горад увайшлі часткі Чырвонай Арміі. 1 чэрвэня 1920 года польская армія пачала чарговае наступленне, падчас якога з баямі авалодала горадам. === Міжваенная польская дзяржава === З 1921 Паставы знаходзіліся ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], горад і цэнтр [[Пастаўскі павет (1926—1940)|Пастаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У канцы 1920-х гадоў тут працавалі 2 лесапільныя заводы (належалі Пергаменту і Зінгеру) і цагельня (належала Райхелям), паравы млын, бровар, пякарня, фарбавальня, смалярня, дзейнічалі кааператывы «Выгода» і «Зерне», рыбалавецкае таварыства, 47 крам. 18-19 жніўся 1931 года ў Паставах адбыліся мясцовыя ўрачыстасці Архідыяцэзійнага Эўхарыстычнага Кангрэса з удзелам віленскага біскупа [[Рамуальд Ялбжыкоўскі|Рамуальда Ялбжыкоўскага]]<ref>http://postawyiokolice.blogspot.com/2021/01/kongres-eucharystyczny-w-postawach-w.html</ref>. У 1934 годзе ўзведзены помнік польскім вайскоўцам, якія загінулі падчас польска-савецкай вайны ў 1919 і 1920 гадах. У 1939 годзе помнік спрабавалі знішчыць танкамі, але толькі збілі жалезныя крыжы, а сам помнік захаваўся да цяперашняга часу. У 1935 годзе пасля смерці [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] для ўшанавання яго памяці Рынкавая плошча ў Паставах была перайменавана ў плошчу Юзафа Пілсудскага, дом аптэкара Парнеўскага быў выкуплены і ператвораны ў дом-музей, на будынку ўсталявана шыльда «Тут спыняўся будаўнік Польшчы Юзаф Пілсудскі ў 1903—1905 гадах» (у 1939 годзе шыльда знішчана, а музейная экспазіцыя ліквідавана). У 1935—1939 гадах у Паставах размяшчаўся 23-ці Гродзенскі ўланскі полк. У 1938 годзе ў Паставах сфарміраваны батальён Народнай Абароны (ON) «Postawy», які ўваходзіў у склад паўбрыгады «Dzisna», штаб якой знаходзіўся ў Паставах. Камандзірам паўбрыгады быў палкоўнік Эдвард Пярковіч, жыхар Пастаўскага павета. У Паставах дзейнічаў павятовы камітэт [[БСРГ]] пад старшынствам [[Антон Таяновіч|Антона Таяновіча]], у падполлі дзейнічала [[КПЗБ]], сакратаром Пастаўскага падпольнага райкама быў [[Ілля Асяненка]]. === Другая сусветная вайна === З 1939 года Паставы знаходзяцца ў складзе [[БССР]], горад мае 3,4 тыс. жыхароў. З 1940 года — раённы цэнтр [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. У 1940 годзе знішчаны гандлёвыя рады на рынкавай плошчы (якія паходзілі з канца XVIII стагоддзя) . У Вялікую Айчынную вайну 6 ліпеня 1941 года горад акупіраваны нацыстамі. У красавіку 1942 года нацысты стварылі [[Пастаўскае гета]], дзе на 1 ліпеня 1942 года трымалі 848 яўрэяў<ref>К’яры Бернгард. ''Штодзённасць за лініяй фронта''. Мінск, 2008. С. 262.</ref>. Да лістапада 1942 года пастаўскае гета было знішчана. У 1942 годзе нацысты расстралялі ксяндза [[Браніслаў Маціеўскі|Браніслава Маціеўскага]], які быў мясцовым пробашчам з 1935 года<ref>http://postawyiokolice.blogspot.com/2011_05_01_archive.html</ref>. У пачатку 1943 года ў Паставах размяшчаўся 102-ы латышскі паліцэйскі батальён, паліцэйская кавалерыйская і ездавая школа. Летам 1943 года былі створаны суполкі [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі]], у Пастаўскім павеце кіраўніком быў [[Яўген Занкавіч]], у Пастаўскай семінарыі — [[Віктар Іванавіч Сікора|Віктар Сікора]]. У красавіку 1944 года пасля візіта ў Паставы [[Францішак Кушаль|Францішка Кушаля]] быў створаны 35-ы батальён [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]], якім камандаваў [[Леў Глінскі]]. Са снежня 1942 года ў горадзе дзейнічаў падпольны Пастаўскі раённы камсамольскі цэнтр у складзе Мікалая Кукеля, Ганны Маслоўскай і Мікалая Асяненкі. Горад вызвалены 5 ліпеня 1944 года часцямі 145-й Віцебскай стралковай дывізіі 1-га Прыбалтыйскага фронту ў ходзе Шаўляйскай аперацыі. Пры абароне і вызваленні загінулі савецкія воіны, якія пахаваны ў 2 брацкіх магілах на пл. імя Леніна (2 чал.) і на вул. Чырвонаармейскай (327 чал.). Памяць загінуўшых ушанавана помнікамі. На месцы пахавання мірных грамадзян, расстраляных нацыстамі ў 1941 г., у 2006 г. ля стадыёна ўсталяваны памятны знак з надпісам. === Пасляваенны час === З 20.9.1944 — у складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. У 1945—1947 гадах у Паставах дзейнічала суполка арганізацыі [[Саюз беларускіх патрыётаў]]. У 1940—1954 гадах цэнтр [[Пастаўскі сельсавет|Пастаўскага сельсавета]]. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Віцебскай вобласці. У 1970 годзе ў Паставах 15,1 тыс. жыхароў, у 2001 — 21,1 тыс. жыхароў. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;">{{Graph:Chart|width=300|height=128|type=rect|x=1897,1939,1970,1995,2001,2009,2010,2014,2016,2017|y=2397,3400,15100,23900,21100,19800,19800,20100,20039,19882}}</div> * 1897 год — 2397 чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 1939 год — 3,4 тыс. чал. * 1970 год — 15,1 тыс. чал. * 1995 год — 23,9 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * 2001 год — 21,1 тыс. чал.; * 2009 год — 19,8 тыс. чал.; * 2010 год — 19,8 тыс. чал.; * 2014 год — 20,1 тыс. чал.; * 2016 год — 20&nbsp;039 чал.<ref name="2016-Estimate" />; * 2017 год — 19&nbsp;882 чал.<ref name="2017-Estimate" /> * 2026 год — 18&nbsp;143 чал. == Эканоміка == Дзейнічаюць прадпрыемствы харчовай (кансервавы завод, малаказавод, хлебазавод), лёгкай (прадпрыемства «Беліт», ільнозавод), дрэваапрацоўчай прамысловасці («Паставы-мэбля»), тыпаграфія, лясгас. Гасцініца. Дом паляўнічага. У горадзе функцыянуюць наступныя прадпрыемствы: * '''Радыёэлектронная прамысловасць''' ** ПВУП «Завод Беліт» * '''Лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць''' ** ДЛГУ «Пастаўскі лясгас» ** ААТ «Поставымебель» ** ТАА «Вытворча-мэблевы цэнтр» ** ПВУП «Пастаўскі мэблевы цэнтр» * '''Лёгкая і харчовая прамысловасць''' ** ПУП «Камбінат кааператыўнай прамысловасці Пастаўскага райпо» (хлебакамбінат) ** ААТ «Пастаўскі льнозавод» ** ААТ «Пастаўскі малочны завод»<ref name="moloko" /> * '''Меліярацыйныя і дарожна-будаўнічыя арганізацыі''' ** ДКУАСП «Рассвет Пастаўскі» ** Пастаўскі ДРБУ-132, ** ДЭУ-33 ** УП «Пастаўскае ПМС» * '''Адукацыя''' ** [[Пастаўскі дзяржаўны каледж]] * '''Турызм''' ** Тры гасцініцы * '''СМІ''' ** Газета «[[Пастаўскі край]]» ** Тэлебачанне «Паставы ТБ» * '''Спорт''' ** [[ФК ПМЦ]] ** Фізкультурна-аздараўленчы цэнтр == Культура == * [[Пастаўскі краязнаўчы музей]]. [[Пастаўскі народны тэатр]]. * У горадзе праводзіцца фестываль народнай музыкі «[[Звіняць цымбалы і гармонік]]». * Традыцыйнае інструментальнае выкананне на дыятанічных цымбалах — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|23АК000176}}. == Славутасці == * [[Помнік ахвярам грамадзянскай вайны (Паставы)|Помнік ахвярам грамадзянскай вайны]] * [[Помнік Канстанціну Тызенгаўзу]] * [[Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан (Паставы)|Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан]] * [[Вадзяны млын (Паставы)|Пастаўскі вадзяны млын]] * [[Гандлёвыя рады (Паставы)|Пастаўскія гандлёвыя рады]] * [[Плошча Леніна (Паставы)|Пастаўскі архітэктурны ансамбль забудовы]] * [[Касцёл Святога Антонія Падуанскага (Паставы)|Касцёл Святога Антонія Падуанскага]] * [[Касцёл Ісуса Міласэрнага (Паставы)|Касцёл Ісуса Міласэрнага]] * [[Пастаўскі палацава-паркавы комплекс]] * [[Свята-Мікалаеўская царква (Паставы)|Свята-Мікалаеўская царква]] * [[Святы Дуб, Паставы|Святы Дуб]] на беразе [[Мядзелка|Мядзелкі]], які застаўся, хутчэй за усё, ад язычніцкага [[капішча]]. Да нядаўняга часу да дрэва насілі [[манета|манеты]].<ref name="Dučyc" /> * [[Паставы (археалагічныя помнікі)|Паселішча перыяду позняга неаліту і ранняга бронзавага веку]] == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Паставаў}} * [[Міхаіл Анатолевіч Бабічаў]], беларускі футбаліст * [[Сяргей Іосіфавіч Навумчык]], беларускі журналіст і палітык * [[Валянцін Енісеевіч Собаль]], беларускі археолаг * [[Мадэст Яцкевіч]], беларускі рэлігійны дзеяч * [[Лідзія Паўлаўна Абрамава]], артыстка * [[Альфонс Браніслававіч Лаўрыновіч]] (1932—2007) — Заслужаны ўрач БССР. * [[Марыя Пшаздзецкая|Марыя з Тызенгаўзаў Пшаздзецкая]] (1823—1890) — мастачка, мецэнатка. * [[Канстанцін Ігнатавіч Тызенгаўз|Канстанцін Тызенгаўз]] - арнітолаг. * [[Райнальд Тызенгаўз]] - землеўласнік, мецэнат. == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Паставаў]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="moloko">[http://moloko.by ААТ «Пастаўскі малочны завод»]</ref> <ref name="Dučyc">[http://sms.zrc-sazu.si/pdf/03/SMS_03_Ducyc.pdf Людміла Дучыц. Культавыя дрэвы ў Беларусі]</ref> }} == Літаратура == * ''[[Ігар Міхайлавіч Пракаповіч|Пракаповіч, I. М.]]'' [[Друцкія-Любецкія]]. Пастаўская галіна славутага роду / I. М. Пракаповіч. — Мінск : Ковчег, 2021. — 103 с. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Паставы|566}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Pastavy|Паставы}} {{OSM relation|1180589|Паставы}} * [http://www.westki.info/pastavy Паставы — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090502192548/http://westki.info/pastavy |date=2 мая 2009 }} * [http://www.radzima.org/be/gorad/pastavy.html Паставы] на [[Radzima.org]] * [http://mypostavy.by Паставы — mypostavy.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140924221159/http://mypostavy.by/ |date=24 верасня 2014 }} * [https://www.gismeteo.by/weather-postavy-11812/ Надвор’е ў горадзе Паставы] {{Пастаўскі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паставы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] ackryto179eav70srtpxiqbv8bxm03c 0 16253 5164599 5142721 2026-07-11T13:58:28Z Için warum 153459 /* Назва */ крыніца не пазначана 315 дзён 5164599 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Сянно}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Сянно |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Sianno, Belarus.svg |сцяг = Flag of Sianno.svg |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 49|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 41|lon_sec = |CoordAddon = type:city(10000)_region:BY |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Сенненскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1442 |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 176 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2135 |паштовы індэкс = 211117 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Sianno |сайт = [http://www.senno.vitebsk-region.gov.by/ senno.vitebsk-region.gov.by] |мова сайта = ru |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978974 }} '''Сянно́'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Sianno}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]], на беразе возера [[Сянно (возера)|Сянно]]. За 56 км на паўднёвы захад ад [[Віцебск]]а, 15 км ад чыгуначнай станцыі [[Бурбін (станцыя)|Бурбін]] на лініі [[Лепель]] — [[Орша]]. Аўтамабільнымі дарогамі злучаны з [[Багушэўск]]ам, [[Чашнікі|Чашнікамі]], [[Бешанковічы|Бешанковічамі]], [[Талачын]]ом. == Назва == Паводле В. Жучкевіча і Я. Паспелава, назва горада Сянно паходзіць ад асновы [[сена (корм)|''сена'']]. У дакуменце XVI ст. згадваецца як ''Сена гарадок''<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 341.</ref><ref>Е. М. Поспелов. Историко-топонимический словарь России. Досоветский период. Москва, 2000. С. 166.</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Вядомы з XIV ст. як сяло [[Аболецкая воласць|Аболецкай воласці]]{{sfn|Насевіч|2023|}}, у [[Кніга данін Казіміра|Кнізе данін Казіміра]] запісана наданне «''на Рши и у Оболцох. Село '''Сено''' Милошу Воишвиловичу Василево Бабича, ажъ будеть кому перво не отдано. Довкгирдъ а панъ Кгастовт''»<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 3 (1440 - 1498). Vilnius, 1998. С. 26.</ref>, якое датуецца згадкай Даўгерда не пазней за пачатак 1443 года. Папярэдні трымальнік [[Васіль Бабіч]] ад'ехаў з бацькам і некалькімі братамі ў Маскву ў 1436 годзе, пасля перамогі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонта Кейстутавіча]] ў феадальнай вайне 1430-х гадоў. У Попісе войск 1528 года названы князі Сенненскія. У 1534 годзе маскоўскія войскі пад камандаваннем ваяводы князя Барыса Гарбатага спалілі Сянно. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1566 года мястэчка ў [[Віцебскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віцебскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1609 годзе [[Яўстафій Курч]], уладальнік Сянна, будуе драўляны касцёл ордэна Францыска Асізскага. З першай паловы XVII стагоддзя належала [[Сапегі|Сапегам]], з другой паловы XVIII стагоддзя — [[Агінскія|Агінскім]]. У 1757 годзе Сянно было прададзена [[Тышкевічы|Тышкевічам]], якія падарылі яго Серакоўскім. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) Сянно ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], горад, цэнтр павета. У 1781 годзе зацверджаны герб горада — на зялёным полі дзве скрыжаваныя залатыя касы (знак багацця сенам). Перайшло ў валоданне [[Пуслоўскія|Пуслоўскіх]]. У 1864 годзе адкрыта прыходскае вучылішча, дзе ў 1865 годзе выкладаў [[Еўдакім Раманаў]], вядомы этнограф і краязнавец. У 1867 годзе на месцы былой уніяцкай царквы Ільі Прарока ў Сянне пабудаваны каменны праваслаўны [[Свята-Мікалаеўская царква (Сянно)|Мікалаеўскі сабор]]. У канцы XIX стагоддзя Сянно стала ўласнасцю Шабекаў. У 1903 годзе было заснавана Сенненскае жаночае прыходскае вучылішча. Каля 1906 года ў горадзе дзейнічала польскае Таварыства дабрачыннасці і асветы, заснаванае з ініцыятывы Марыі Свяцкай. Займалася адкрыццём сакрэтных польскіх школ у вёсках і мястэчках, а фінансавалі яго мясцовыя ўладальнікі маёнткаў<ref name="żsk"/>. === Міжваенны час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Сянно абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] Сянно ўвайшло ў склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]]. З 1923 года пазаштатны горад, цэнтр воласці ў Віцебскім павеце. З 1924 года — цэнтр раёна. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941 годзе пад Сянно на працягу трох дзён праходзіла адна з буйнейшых танкавых бітваў у сусветнай гісторыі<ref name="hrono"/>. === Сучаснасць === [[Выява:2023.09.10 Сенно Сянно Sianno.jpg|thumb|left|Стэла]] 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Сенненскі раён]] і горад Сянно, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Сенненскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 277 ад 2 чэрвеня 2009 года зацверджаны сцяг горада Сянно і Сенненскага раёна<ref name=":2">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30900277&q_id=9455759|title=Указ Президента Республики Беларусь от 2 июня 2009 года № 277 "Об учреждении официальных геральдических символов административно-территориальных и территориальных единиц Витебской области"|url-status=dead|access-date=12 красавіка 2025|archive-date=3 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203025926/https://etalonline.by/document/?regnum=p30900277&q_id=9455759}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў, лясной, дрэваапрацоўчай, лёгкай, харчовай прамысловасці. Гасцініца. == Культура і грамадства == === Спорт === * [[Файл:Сенно, Сенненский район, Витебская область, Беларусь 34.jpg|міні|[[Сенненскі краязнаўчы музей]]]][[Сенненская ДЮСШ]] === Музеі === * [[Сенненскі краязнаўчы музей]] === Славутасці === [[Файл:Сянно. Крыніца.jpg|міні|справа|Крыніца «Каплічка»]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Сянно)|Касцёл Святой Тройцы]] (адноўлены ў пачатку XXI стагоддзя) * Гарадзішча жалезнага веку (побач з горадам) * Адміністрацыйны будынак (пачатак XIX стагоддзя) * [[Свята-Мікалаеўская царква (Сянно)|Свята-Мікалаеўская царква]] (2003) * [[Крыніца «Каплічка»]] * [[Крыніца «Пясчанка»]] * Брацкая магіла, ў парку імя 40-годдзя ВЛКСМ — {{ГККРБ 4|213Д000735}} * [[Брацкая магіла (Сянно)|Брацкая магіла]] (1941—1944), ў скверы, вул. К. Маркса — {{ГККРБ 4|213Д000736}} === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы і кляштар францысканцаў (Сянно)|Кляштар францысканцаў]] (1772). * [[Свята-Пакроўская царква (Сянно)|Свята-Пакроўская царква]] (1860). * [[Свята-Мікалаеўскі сабор (Сянно)|Свята-Мікалаеўскі сабор]]. * [[Сенненскі замак]] (XVI—XVIII стагоддзі). * Уніяцкай царквы Ільі Прарока. === СМІ === «[[Голас Сенненшчыны]]» — раённая газета Сенненскага раёна. Выдаецца 1 мая 1918 года ў Сянне. == Узнагароды == У 2025 годзе да 80-й гадавіны заканчэння [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад Сянно ўзнагароджаны вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32500144|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 красавіка 2025 года № 144 «Аб узнагароджанні вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»|website=pravo.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belta.by/president/view/vympelom-za-muzhestvo-i-stojkost-v-gody-velikoj-otechestvennoj-vojny-nagrazhdeny-shest-gorodov-belarusi-707785-2025/|title=Вымпелом "За мужество и стойкость в годы Великой Отечественной войны" награждены шесть городов Беларуси|website=[[БелТА]]}}</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Ян Астроўскі]] — беларускі [[скульптар]]. * [[Міхаіл Лявонцьевіч Бельскі]] (1921—1988) — беларускі графік. * [[Генадзь Давыдзька]] — беларускі акцёр, тэлевядучы. * [[Міхаіл Ермашкевіч]] — беларускі рымска-каталіцкі дзеяч. * [[Алесь Жаўрук]] (1910—1942) — беларускі паэт. * [[Кароль Антоні Жэра]] (1743—?) — жыў доўгі час у Сянно. * [[Пётр Анатольевіч Івашка]] — беларускі біятланіст. * [[Ларыса Рыгораўна Кажарская]] — беларускі акадэмік, прафесар медыцыны. * [[Міхаіл Барысавіч Марцінкоўскі]] (нар. 1922) — беларускі пісьменнік-сатырык. * [[Васіль Андрэевіч Масцінскі]] (1870—1913) — біяхімік<ref>https://esu.com.ua/article-68704</ref>. * [[Дора Захараўна Кроз]] — беларуская спявачка. * [[Аляксандр Францавіч Пятаковіч]] (1914—1988) — [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Яўген Рыгоравіч Радкевіч]] — беларускі пісьменнік. * [[Уладзімір Кірылавіч Гоманаў]] — беларускі мастак-жывапісец. * [[Самуіл Захаравіч Слонім]] (1888—1937) — беларускі эканаміст, спецыяліст у галіне эканамічнай тэорыі. == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Сянна]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="żsk">Życie społeczno-kulturalne. Oświata. W: Między nadzieją…. S. 38.</ref> <ref name="hrono">http://www.hrono.info/statii/2006/but_tanki.php</ref> }} == Літаратура == * {{h|Насевіч|2023|''Насевіч В.'' [https://vln.by/page/rannyaya-gistoryya-lepelya-sproba-interpretacyi-2023 Ранняя гісторыя Лепеля: спроба інтэрпрэтацыі] // Архіварыус: зб. навук. паведамл. і арт. Вып. 21. — Мінск: НГАБ, 2023. — С. 153—164}} * {{Крыніцы/Нашы гарады}} — С. 171—175. * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Сенно́|430}} * {{ВСЭ3|Сенно́|том=23|старонкі=259}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сянно́|Удальцоў В. М.|352}} * ''Dariusz Tarasiuk'' Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. — s. 211. — ISBN 978-83-227-2629-7 == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Sianno|Сянно}} {{OSM relation|1996913|Сянно}} * [http://senno1442.blog.tut.by/ Гісторыя Сенненскага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005043240/http://senno1442.blog.tut.by/ |date=5 кастрычніка 2013 }} * [http://www.senno.by/?page_id=10110 Сянно: год за годам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200131143825/http://www.senno.by/?page_id=10110 |date=31 студзеня 2020 }} {{Сенненскі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сянно| ]] [[Катэгорыя:Пуслоўскія]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]] bdh0vi6n4zseh44nfze2aj76yfrp8ll 0 16386 5164726 5160884 2026-07-11T19:16:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164726 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mapa 6 gubernij Litwy i Bialej Rusi - Benedykt Hertz.jpg|thumb|300px|Шэсць губерняў Паўночна-Заходняга края [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] — карта, надрукаваная ў выдавецтве газеты «[[краёўцы|краёўцаў]]» «[[Kurier Litewski (1905)|Kurjer Litewski]]» і названая «Карта шасці губерняў Літвы і Беларусі», паміж 1905—1910 гг.]] '''Паўно́чна-Захо́дні край''', або '''паўно́чна-захо́днія губе́рні''', ([[Руская мова|рус.]] ''Северо-Западный край'', або ''северо-западные губернии''; {{lang-pl|Kraj Północno-Zachodni}}) — размоўная, публіцыстычная і афіцыйна-бюракратычная назва шасці губерняў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ([[Віленская губерня|Віленская]], [[Ковенская губерня|Ковенская]], [[Гродзенская губерня|Гродзенская]], [[Мінская губерня|Мінская]], [[Магілёўская губерня|Магілёўская]] і [[Віцебская губерня|Віцебская губерні]]). Тэрмін «Паўночна-Заходні край» («паўночна-заходнія губерні») пачаў першапачаткова ўжывацца ва ўрадавай тэрміналогіі ў адносінах да [[Літоўскае генерал-губернатарства|Віленскага ваеннага генерал-губернатарства]] пасля скасавання ў Расійскай імперыі [[уніяцтва|ўніяцтва]] (1839) як жаданне паказаць не толькі спадчынна-дынастычны, але і этнаканфесійна «рускі» характар гэтых зямель (Віленскай, Гродзенскай, Мінскай і Ковенскай губерняў). Аднак да пачатку [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы (1861)]] і асабліва да [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] тэрмін «Паўночна-Заходні край» выкарыстоўваўся вельмі рэдка і не распаўсюджваўся на Віцебскую і Магілёўскую губерні. Да пачатку 1860-х гг. часцей за ўсё ў расійскай урадавай тэрміналогіі «паўночна-заходнія губерні» не вылучаліся асобна, а разам з «беларускімі» (Віцебскай і Магілёўскай губернямі) і «паўднёва-заходнімі губернямі» («[[Паўднёва-Заходні край|Паўднёва-Заходнім краем]]» — Кіеўскім ваенным генерал-губернатарствам) прадстаўляліся сукупна і фігуравалі пад агульнай назвай [[Заходні край|«заходнія губерні» (ці «Заходні край»)]]. Падпарадкаванне ў [[1863]] г. (з-за пачатку паўстання 1863—1864 гадоў) Віцебскай і Магілёўскай губерняў уладзе віленскага ваеннага генерал-губернатара распаўсюдзіла тэрмін «Паўночна-Заходні край» і на гэтыя («беларускія») губерні, што захавалася нават пасля выхаду ў [[1869]] г. Віцебскай і Магілёўскай губерняў з-пад улады віленскага генерал-губернатара. У расійскай імперскай ідэалогіі і ідэалогіі «[[заходнерусізм]]у» тэрмін «Паўночна-Заходні край» фактычна абазначаў паўночна-заходнюю частку «адзінай Русі» — «Паўночна-Заходнюю Русь» («Паўночна-Заходнюю Расію»), што асабліва пачало прапагандавацца пасля паўстання 1863—1864 гадоў. Акрамя таго, замацаванне з 1860-х гг. за шасцю губернямі (Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай) назвы «Паўночна-Заходні край» («паўночна-заходнія губерні»), нават пасля скасавання ў [[1912]] г. Віленскага генерал-губернатарства, фактычна было прызнаннем, што гэтая тэрыторыя з’яўляецца землямі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і мае падобныя агульныя рысы ва ўсіх адносінах, што і адлюстроўвалася, адпаведна, у спецыфіцы кіравання і рэжыме законаў у гэтых губернях. З 1830-х гг. спецыфіка кіравання і рэжым законаў у паўночна-заходніх (і паўднёва-заходніх) губернях паступова набывалі выразна [[русіфікацыя|русіфікатарскі]] і дыскрымінацыйны характар у адносінах да многіх катэгорый мясцовага насельніцтва (у параўнанні з іншымі часткамі Расійскай імперыі). Плошча Паўночна-Заходняга края (шасці губерняў — Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай, Мінскай, Магілёўскай і Віцебскай) у пачатку XX ст. складала 260 490 квадратных рускіх вёрст (ці 266 978 квадратных дзесяцін)<ref>''Сакалова, М.'' Паўночна-Заходні край / М. Сакалова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 5. — С. 445.</ref>. Цэнтрам Паўночна-Заходняга края лічылася [[Вільнюс|Вільня]]. {{TOChidden}} == Аналагі тэрміна == === Расійскія азначэнні губерняў да часу ўзнікнення тэрміна === [[Файл:WKL wojewodztwa 1771.png|thumb|Вялікае Княства Літоўскае, 1771 г.]] Жаданне паказаць справядлівасць захопу зямель Рэчы Паспалітай, атрыманых у выніку [[падзелы Рэчы Паспалітай|трох падзелаў]] (1772, 1793, 1795), праявілася ва ўзнікненні ў афіцыйна-бюракратычным справаводстве Расійскай імперыі тэрміну «губерні, вернутыя ад Польшчы» («губернии, возвращённые от Польши»)<ref>Пад «Польшчай» у тыя часы разумелася ўся [[Рэч Паспалітая]].</ref>, які выкарыстоўваўся адразу з часу [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзела (1772)]] да пачатку [[1860]]-х гг.<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 297.</ref> У ходзе падзелаў Рэчы Паспалітай, калі адбываўся працэс усталявання расійскіх парадкаў у «нованабытых» губернях імперыі, у расійскім афіцыйным справаводстве выкарыстоўваліся таксама тэрміны «новадалучаныя ад Польшчы вобласці», «набытыя ад Польшчы вобласці», «зноў далучаныя да Расіі ад Польшчы губерні» і г.д.<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17108, 17113, 17114, 17122, 17279 і інш.</ref> [[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 35 nr 27318 - p 173 - 1818 AD.jpg|thumb|left|''Даклад Галоўнага Праўлення вучылішч аб захаванні ў цэласці адукацыйнага фундуша з паезуіцкіх маёнткаў''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 35, № 27318 (фрагмент), 1818 год]] З [[1796]] г., пачаткам царавання Паўла I, па сярэдзіну [[1830]]-х гг. (нават пасля «[[паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання]]») у адносінах да «новадалучаных» губерняў выкарыстоўваўся таксама тэрмін «польскія губерні» («нашы польскія губерні», «польскія правінцыі»), якія не планавалася злучыць з ваяводствамі [[Царства Польскае|Царства Польскага]]<ref>Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 94; Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 28, № 21586, 21588; Т. 32, № 25319 і інш.</ref>. У справаводстве таксама можна было сустрэць тэрміны «літоўскія губерні» («літоўскія правінцыі», «Літва») і «беларускія губерні» («беларускія правінцыі»<ref>Тэрмін «правінцыі» («польскія правінцыі», «літоўскія правінцыі», «беларускія правінцыі» і г.д.) выкарыстоўваўся толькі да пачатку 1830-х гадоў.</ref>, «Белая Расія» альбо «Беларусія») у адносінах да адпаведных губерняў, якія так называліся сукупна. Зрэдку ўжываліся і тэрміны «Літоўскі край» і «Беларускі край»<ref>Тэрмін «край» у расійскай афіцыйнай бюракратычнай тэрміналогіі меў шырокае значэнне. «Краем» маглі называць асобную губерню; некалькі губерняў, аб’яднаных адной прыкметай (напрыклад, «Літоўскі край», «Беларускі край» і г.д.); генерал-губернатарства; некалькі генерал-губернатарстваў, аб’яднаных адной прыкметай. Напрыклад, тэрмінам [[Заходні край|«Заходні край» («заходнія губерні»)]] у свой час сукупна называлі тры генерал-губернатарствы (з цэнтрамі ў Вільні, Віцебску і Кіеве). Гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 21, аддзяленне 2, № 20295; Т. 28, аддзяленне 1, № 27017; і інш.</ref>. Пасля падаўлення [[паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] у адносінах да ўсіх губерняў, атрыманых Расійскай імперыяй у выніку падзелаў Рэчы Паспалітай, пачаў стала выкарыстоўвацца аж да [[1917]] г. тэрмін [[Заходні край|«заходнія губерні» (альбо «Заходні край»)]]<ref>Зрэдку тэрмін «заходнія губерні» выкарыстоўваўся яшчэ пры цараванні расійскага імператара Аляксандра I. Гл.: Указ 12 чэрвеня 1812 г. Аб выкарыстанні лясной варты Заходніх губерняў для патрэб пры арміях // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 32, № 25138.</ref>. Землі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўваходзілі ў склад адасобленых суседніх генерал-губернатарстваў і не вылучаліся ў бюракратычнай тэрміналогіі асобна з «заходніх губерняў» (у першую чаргу, з-за падобнасці ўрадавай палітыкі ў адносінах да гэтых губерняў)<ref>Пасля падаўлення паўстання 1830—1831 гадоў для выпрацоўкі агульнай палітычнай лініі царскай улады ў адносінах да заходніх губерняў 14 верасня 1831 г. быў створаны «Камітэт, заснаваны для разгляду розных меркаванняў па губернях, ад Польшчы вернутых». У бюракратычных сферах гэты камітэт хутка сталі называць «[[Камітэт заходніх губерняў|Камітэтам заходніх губерняў]]» (1831—1848). Камітэт дзейнічаў як самастойная ўстанова, але меў блізкія зносіны з Камітэтам міністраў Расійскай імперыі, і распрацоўваў у адносінах да заходніх губерняў розныя ўніфікацыйныя мерапрыемствы, каб «губерні, ад Польшчы далучаныя, прыведзены былі да таго парадку, які для кіравання ў іншых расійскіх губернях існуе». З пачаткам сялянскай рэформы (1861) і напярэдадні паўстання 1863—1864 гадоў быў створаны «[[Заходні камітэт]]» (1862—1865), які меў задачы абмеркавання мерапрыемстваў «да ўстанаўлення ў адзначаным краі парадка і ўмацавання ў ім спакою».</ref>. Менавіта гэты тэрмін быў самым распаўсюджаным да пачатку 1860-х гг. у заканадаўчых актах Расійскай імперыі. У пачатку 1840-х гг. (у час эйфарыі ўрада пасля скасавання ўніяцтва і павелічэння колькасці праваслаўных у Расійскай імперыі за кошт былых уніятаў) і ў пачатку 1860-х гг. (у час чарговага абвастрэння адносін паміж мясцовым дваранствам і расійскай уладай) у афіцыйных дакументах імперыі можна было сустрэць і такія тэрміны (з узмацняльнай канатацыяй) як «нашы заходнія губерні» альбо «заходнія, вернутыя ад Польшчы губерні»<ref>Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 104; і інш.</ref>. === Узнікненне тэрміна і яго расійскія аналагі з часу ўзнікнення === Пасля скасавання ў Расійскай імперыі [[уніяцтва|ўніяцтва]] (1839) у адносінах да [[Кіеўскае ваеннае генерал-губернатарства|Кіеўскага ваеннага генерал-губернатарства]] (1832—1864), якое складалася з [[Валынская губерня|Валынскай]], [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерняў]], у афіцыйным расійскім справаводстве і прэсе пачаў паралельна выкарыстоўвацца тэрмін «Паўднёва-Заходні край» («паўднёва-заходнія губерні»), а адносна [[Літоўскае генерал-губернатарства|Віленскага ваеннага генерал-губернатарства]] (1832—1864) — тэрмін «Паўночна-Заходні край» («паўночна-заходнія губерні»)<ref>Упершыню тэрмін «паўночна-заходнія губерні» ужыты ў афіцыйным заканадаўстве ва ўказе ад 18 снежня 1842 г., якім праводзілася рэарганізацыя адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак Віленскага ваеннага генерал-губернатарства: са складу Віленскай губерні былі вылучаны Ковенскі, Цельшаўскі, Расіенскі, Панявежскі, Вількамірскі і Новааляксандраўскі для стварэння Ковенскай губерні, а Беластоцкая вобласць (1808—1842) уключана ў склад Гродзенскай губерні. (Гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 17, аддзяленне 2, № 16347). Другім разам у Поўным сборы законаў Расійскай імперыі тэрмін ужываецца ва ўказе Сената ад 27 ліпеня 1843 г. («Аб прывядзені ў дзейнасць Найвысачайшага ўказа 18 снежня 1842 года адносна стварэння ў новым складзе паўночна-заходніх губерняў» — гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 18, аддзяленне 1, № 17074.</ref> ці «Заходні край» («заходнія губерні»), хоць тэрмін «Заходні край» («заходнія губерні») ужываўся паралельна для абазначэння ўсіх дзевяці «заходніх губерняў» (Валынскай, Падольскай, Кіеўскай, Ковенскай, Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай губерняў)<ref>Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 103; ''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 17.</ref><ref>Нават пасля паўстання 1863—1864 гадоў, калі тэрмін «Паўночна-Заходні край» пачаў шырока ўжывацца ў заканадаўчых актах, афіцыйных дакументах і публіцыстыцы, тэрмін «Заходні край», які «прыжыўся» у грамадскай свядомасці ў адносінах да генерал-губернатарства з цэнтрам у Вільні, яшчэ часам суадносіўся толькі з Віленскім генерал-губернатарствам. Так, у дванаццатым томе (1894) вядомага і папулярнага энцыклапедычнага слоўніка Бракгауза і Эфрона ў артыкуле «Западный край» указваецца, што тэрмін адносіцца да дзевяці заходніх губерняў Расійскай імперыі — Ковенскай, Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай, Магілёўскай, Валынскай, Падольскай і Кіеўскай, але і адзначаецца, што пад Заходнім краем пераважна разумеюцца першыя шэсць губерняў («паўночна-заходніх»). А ў дзявятым томе (1902) выдання «Большая энциклопедия: Словарь общедоступных сведений по всем отраслям знания» пад рэдакцыяй Южакова ўказваецца, што тэрмін «Заходні край» адносіцца да дзевяці заходніх губерняў, а часцей за ўсё — да шасці губерняў (Ковенскай, Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай) ці ўвогуле — да трох (Ковенскай, Віленскай і Гродзенскай), якія складалі Віленскае генерал-губернатарства. Гл.: Западный край // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз… С. 247; Западный край // Большая энциклопедия… С. 507.</ref>. Прычым, тэрмін «Заходні край» для абазначэння Віленскага ваеннага генерал-губернатарства быў больш распаўсюджаным да пачатку 1860-х гг., чым тэрмін «Паўночна-Заходні край»<ref>Гл.: ''Миллер, А.'' [http://uchebilka.ru/literatura/12119/index.html?page=2 Формирование наций у восточных славян в XIX в. — проблема альтернативности и сравнительно-исторического контекста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305011318/http://uchebilka.ru/literatura/12119/index.html?page=2%e2%80%8e |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. У тыя часы Віцебская і Магілёўская губерні не ўваходзілі ў склад Віленскага ваеннага генерал-губернатарства і не адносіліся да «паўночна-заходніх», а называліся «[[Беларускае генерал-губернатарства|беларускімі]]». Да пачатку [[1860]]-х гг. у заканадаўстве і справаводстве Расійскай імперыі «заходнія губерні» (як «паўночна-заходнія», так і «паўднёва-заходнія» і «беларускія»), калі пра іх ішла гаворка ў дакументах, часта прыводзіліся проста пералікам губерняў па імені альбо ўказаннем генерал-губернатарства (ці ваеннага губернатарства). Тэрміны «Паўночна-Заходні край» і «Паўднёва-Заходні край» часцей сталі размоўна, публіцыстычна і афіцыйна-бюракратычна ўжывацца з пачатку 1860-х гг., калі ў Расійскай імперыі пачала абмяркоўвацца і праводзіцца [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянская рэформа (1861)]], бо адносна губерняў [[Віленскае ваеннае генерал-губернатарства|Віленскага ваеннага генерал-губернатарства]] і [[Кіеўскае ваеннае генерал-губернатарства|Кіеўскага ваеннага генерал-губернатарства]] выпрацоўваліся розныя ўмовы надзялення сялян зямлёй, што было зафіксавана ў розных «Мясцовых палажэннях» для гэтых двух груп губерняў. Актуалізавала шырокае ўжыванне гэтых тэрмінаў наспяванне паўстання 1863—1864 гадоў. Пасля пераводу ў [[1863]] г. (з-за пачатку паўстання) Віцебскай і Магілёўскай губерняў пад уладу віленскага ваеннага генерал-губернатара тэрмін «паўночна-заходнія губерні» пачаў распаўсюджвацца і на гэтыя («беларускія») губерні. У пачатку [[1860]]-х гг. у расійскай імперскай ідэалогіі і афіцыйнай гістарычнай навуцы (асабліва [[заходнерусізм|заходнерусіцкага кірунку]]) тэрыторыя Паўночна-Заходняга края фактычна пачала трактавацца і разумецца як «Паўночна-Заходняя Русь» (альбо «Паўночна-Заходняя Расія»), Паўднёва-Заходняга края — «Паўднёва-Заходняя Русь» (альбо «Паўднёва-Заходняя Расія»), а цалкам «[[Заходні край|заходнія губерні]]» трактаваліся і разумеліся як «Заходняя Русь» (ці «Заходняя Расія», «Заходне-рускі край», «заходне-рускія губерні»). У расійскай імперскай ідэалогіі і афіцыйнай навуцы тэрмін «Паўночна-Заходняя Русь» таксама меў сваім адэкватам тэрмін «Белая Русь» (ці «Беларусія і Літва»), «Паўднёва-Заходняя Русь» — «Заходняя Маларосія». Цалкам [[Украіна]] («Малая Русь» ці «[[Маларосія]]») называлася як «Паўднёвая Русь» ці «Паўднёвая Расія»<ref>''Коялович, М. О.'' Чтения по истории Западной России… С. 1.</ref><ref>Тры губерні «Паўднёва-Заходняга края» (Валынская, Падольская і Кіеўская губерні) часта называліся адпаведна як «Валынь», «Падолле» і «Кіеўшчына». У першай трэці XIX ст. тэрмін «Маларосія» меў, акрамя шырокага значэння (землі, населеныя «маларосамі»), і вузкае значэнне — адносіўся да Чарнігаўскай, Палтаўскай і Харкаўскай губерняў. Кацярынаслаўская, Херсонская і Таўрыйская губерні мелі назву «Наваросія». Усходняя Галіцыя называлася як «Чырвоная Русь». Гл.: ''Миллер, А.'' [http://uchebilka.ru/literatura/12119/index.html?page=2 Формирование наций у восточных славян в XIX в. — проблема альтернативности и сравнительно-исторического контекста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305011318/http://uchebilka.ru/literatura/12119/index.html?page=2%e2%80%8e |date=5 сакавіка 2016 }}.</ref>. Самі «[[беларусы]]» і «[[украінцы|маларусы]]» разглядаліся не як самастойныя народы, а разам з «[[рускія|вялікарусамі]]» як тры галіны адзінага «рускага народа», які павінен быць выключна [[праваслаўе|праваслаўным]] па веры. Напачатку ў публіцыстыцы заходнерусістаў Паўночна-Заходні край называўся тэрмінам не «Паўночна-Заходняя Русь», а проста — «Заходняя Русь», па аналогіі, як Паўночна-Заходні край яшчэ пэўны час працягваў размоўна называцца як «Заходні край»<ref>У 1862—1864 гг. у Кіеве выдаваўся часопіс заходнерусісцкага кірунку «[[Вестник Западной России|Вестник Юго-западной и Западной России]]», перайменаваны ў 1864 г. у «[[Вестник Западной России]]» і друкаваны ў Вільні.</ref>. Адсюль і ўтварылася вызначэнне кірунку ідэалогіі — «[[заходнерусізм]]». (А Паўднёва-Заходні край напачатку ў тэрміналогіі заходнерусістаў так і называўся як «Паўднёва-Заходняя Русь»). === Тэрміналогія ў асяроддзі карэнных дваран края === [[Файл:Stolen lands (ziemie zabrane).PNG|thumb|«Захоплены край» (жоўты колер) на фоне граніц Рэчы Паспалітай (1771) і Расійскай імперыі (1834)]] Карэнныя дваране ([[шляхта]]) шасці губерняў Паўночна-Заходняга краю, якія былі прамымі нашчадкамі шляхты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і пераемнікамі яе культуры і звычаяў, ужывалі ў сваім коле на працягу XIX — пачатку XX ст. адносна гэтых губерняў тэрміны «былое Вялікае Княства Літоўскае», «землі былога Вялікага Княства Літоўскага», «Літва»<ref>[[Марыян Здзяхоўскі]] (1861—1938), ураджэнец бацькоўскага маёнтка [[Ракаў]], вядомы навуковец і ў будучым рэктар (1925—1927) [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], у рэфераце, чытаным у [[Вільнюс|Вільні]] ў 1923 г. у часы [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай]], адзначыў: «Разнастайны этнічна наш край з’яўляецца часткай гістарычнай Літвы, і нас — людзей майго пакалення — выхоўвалі як літоўцаў, вядома, у тым значэнні, у якім быў ім [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч]], калі казаў „Літва, мая айчына“. У дзяцінстве мяне вучылі, разам з гісторыяй Польшчы, таксама і гісторыі Літвы. Дзякуючы гэтаму я лічыў нацыянальнымі героямі не толькі тых, хто будаваў Польшчу, але і таго, хто імкнуўся адарваць Літву ад Польшчы — вялікага князя [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]]. Але хто ж тады задумваўся над гэтай непаслядоўнасцю? І калі б мяне сёння запыталі, кім я сябе адчуваю ў глыбіні душы, адказаў бы, што адчуваю сябе грамадзянінам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], непарыўнай уніяй звязанага з Польшчай. Калі я бачу сцяг з [[герб Польшчы|Арлом]], але без [[Пагоня|Пагоні]], які развіваецца тут з вышыні Замкавай гары, то ўспрымаю гэта як нанесеную мне крыўду». Гл.: ''Zdziechowski, M.'' Idea polska na kresach… С. 3.</ref>, а ў афіцыйных зваротах у адміністрацыйныя ўстановы (услед за расійскімі ўрадавымі чыноўнікамі) тэрміны «Тутэйшы Край» (па-руску — «Здешний Край») альбо проста «Край»<ref>Бюракратычны тэрмін «Здешний Край» не меў ніякай ідэалагічнай афарбоўкі, а выкарыстоўваўся проста для ўказання той ці іншай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі ў Расійскай імперыі, у тым ліку, напрыклад, асобнай губерні.</ref>. Прычынай гэтага было тое, што знешнія межы Вялікага Княства Літоўскага па стану да першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772) амаль супадалі са знешнімі межамі шасці губерняў Паўночна-Заходняга края, таму гэты «край» поўнасцю асацыяваўся ў мясцовай шляхты (якая называла сябе і як «літоўцы» (па-польску «[[літвіны]]»)<ref>У 1861 г. у [[Мінск]] прыехаў сын [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] [[Уладзіслаў Адамавіч Міцкевіч|Уладзіслаў]] (1838—1926) і быў запрошаны на банкет мясцовым дваранствам, дзе пачуў па-польску ў свой адрас ад пана [[Аляксандр Валіцкі|Аляксандра Валіцкага]] верш-прысвячэнне, у якім заяўлялася, што «Літва — матка, а Адам — айцец наш», а пазней атрымаў альбом фатаграфій з надпісам і спісам аўтографаў мясцовага дваранства «Synowi Adama, Władysławowi, ziomkowie Litwini w Mińsku 1861 r. 18 marca» (г.зн. «Сыну Адама, Уладзіславу, землякі-літоўцы ў Мінску 1861 г. 18 сакавіка»). Гл.: ''Mickiewicz, W.'' Pamiętniki. — T.2. — С. 52—54.</ref><ref>Спачатку пэўны час у Расійскай імперыі «літоўцаў» (ці па-польску — «літвінаў») разумелі за славян. Гл.: ''Реклю, Э.'' Россия европейская и азиатская: в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. — С. 124.</ref>, і як «палякі»<ref>Тэрмін «палякі» у тыя часы заставаўся палітонімам і азначаў па інерцыі грамадзяніна Рэчы Паспалітай — дзяржавы, якая на той момант ужо не існавала, але якую «палякі» марылі адрадзіць.</ref>) са сваёй былой дзяржавай. Да таго ж рускае слова «край» («вобласць») у [[польская мова|польскай мове]] мае і значэнне «краіна» («Kraj»). У асяроддзі мясцовай шляхты таксама ўзнік і тэрмін «захоплены край» (па-польску «kraj zabrany»), які меў сентыментальную і высокаэмацыянальную афарбоўку незадаволенасці існуючым становішчам — адсутнасці ўласнай дзяржаўнасці. У цэлым жа да «[[Заходні край|заходніх губерняў]]» у асяроддзі мясцовых дваран, якія марылі аднаўлення федэратыўнай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], выкарыстоўвася польскамоўны тэрмін «ziemie zabrane» («захопленыя землі»)<ref>Тэрмін «ziemie zabrane» у 1834 г. упершыню ў публіцыстыку ўвёў [[Маўрыцый Махнацкі]] (1803—1834), відны ўдзельнік паўстання 1830—1831 гадоў.</ref>, бо расійская ўлада цвёрда лічыла іх «заходне-рускімі» і не жадала ні ў якім разе ўключаць («аддаваць») у склад супольнай аўтаноміі з польскімі землямі ([[Царства Польскае|Царствам Польскім]]), што нейкім чынам нагадвала б вобраз былой Рэчы Паспалітай. Да «захопленых зямель» адносілася таксама і [[Курляндыя]] — [[Курляндская губерня]] Расійскай імперыі. У Царстве Польскім, нягледзячы на падабенства ўнутрыпалітычнай сітуацыі (апазіцыйнасць мясцовай эліты) з «[[Заходні край|заходнімі губернямі]]», задачы масавай русіфікацыі і насаджэння праваслаўя да [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] не ставіліся, а землі прызнаваліся этнічна польскімі<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 757.</ref>. === Сучасныя аналагі тэрміна === У сучаснай беларускай і іншых гістарыяграфіях тэрмін «Паўночна-Заходні край» часам мае сваім адпаведнікам тэрмін «[[Літва|літоўска]]-[[Беларусь|беларускія]] землі Расійскай імперыі» (альбо «беларуска-літоўскія землі Расійскай імперыі», «беларуска-літоўскія губерні Расійскай імперыі», «літоўска-беларускія губерні Расійскай імперыі», «літоўска-беларускі край Расійскай імперыі» і г.д.) і суадносіцца з тэрыторыяй сучаснай [[Літва|Літвы]] ([[Рэспубліка Літва|Рэспублікі Літва]]) і [[Беларусь|Беларусі]] ([[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]), хоць тэрыторыя Паўночна-Заходняга края была шырэйшаю, чым сучасная супольная тэрыторыя гэтых дзвюх дзяржаў. == Прычына ўзнікнення і замацавання тэрміна == === Ідэалагічная функцыя тэрміна === Тэрмін «Паўночна-Заходні край» узнік у 1840-ыя гг. у асяроддзі расійскай імперскай бюракратыі і прастола не проста ў геаграфічным значэнні (для абазначэння паўночна-заходняй ускраіны Расійскай імперыі), але і набыў выразную ідэалагічную афарбоўку. У афіцыйнай ідэалогіі пасля скасавання [[уніяцтва|ўніяцтва]] (1839) у Расійскай імперыі ён стаў аналагам тэрміна «Паўночна-Заходняя Расія» («Паўночна-Заходняя Русь») для абазначэння зямель («края»), якія да другога падзела Рэчы Паспалітай (1793) уваходзілі ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Аднак тэрмін «Паўночна-Заходні край» стаў асабліва шырока выкарыстоўвацца ў пачатку 1860-х гг. у сувязі з узнаўленнем напярэдадні і пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] ідэалагічнай барацьбы з мясцовым каталіцкім дваранствам за права на землі былога Вялікага Княства Літоўскага і працягам легітымацыі ў грамадскай думцы еўрапейскай супольнасці гэтых зямель як «спрадвечна рускіх». Па сутнасці ж прыняцце расійскай уладай у 1860-ыя гг. для шасці губерняў Расійскай імперыі (Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай губерняў) супольнага тэрміна «Паўночна-Заходні край», наадварот, было фактычна прызнаннем, што гэтая тэрыторыя з’яўляецца землямі былога Вялікага Княства Літоўскага, не зніклага са свядомасці салідарызаванага карэннага дваранства, якое было спадкаемцам яго гісторыі і традыцый. === Дынастычныя падставы легітымацыі валодання краем === [[Файл:Ottorzhennaja vozvratih.jpg|thumb|left|Медаль «Отторженная возвратихъ» з выявай [[Двухгаловы арол|Двухгаловага арла]], трымаючага карты зямель [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], далучаных да Расійскай імперыі ў [[1772]] і [[1793]] гадах]] Само далучэнне да Расійскай імперыі зямель Рэчы Паспалітай, атрыманых у выніку [[Падзелы Рэчы Паспалітай|трох падзелаў]] (1772, 1793, 1795), праходзіла пад лозунгамі расійскай імперскай ідэалогіі аб [[трыадзіны рускі народ|адзінстве ў траічнасці «усіх Расій»]] (Вялікай, Белай і Малай Расіі) і заяўлася як легітымны працэс «збірання рускіх зямель». Адразу пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 (а затым і другога ў 1793) расійская [[імператар усерасійскі|расійская імператрыца]] [[Кацярына II]] аб’явіла захопы тэрыторый як справядлівы працэс вяртання ({{нп3|«Отторженная возвратихъ»||ru|Отторженная возвратихъ}}) пад уладу расійскага прастола і ва ўлонне праваслаўнай царквы «спрадвечна рускія землі» [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] (т.зв. «Заходнюю Русь» альбо «заходне-рускія землі»), нібыта гістарычна адарваныя ў свой час (XIII—XV стст.) пад прымусовую ўладу літоўцаў і палякаў, якія змянілі «рускае аблічча» гэтых зямель, насадзіўшы там «польскую шляхецкую культуру», [[польская мова|польскую мову]], [[уніяцтва]] і [[каталіцызм]]<ref>Гл.: ''Липранди, А. П.'' «Отторженная возвратих»; Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 76—77.</ref>. Так, у [[1795]] г. Кацярына II афіцыйна заяўляла, што ў выніку падзелаў Рэчы Паспалітай не захапіла «ніводнага кавалка польскай зямлі» і мае поўнае права на «Літву», бо яшчэ [[князь кіеўскі|кіеўскім князем]] [[Уладзімір Святаславіч|Уладзімірам]] [[Полацкае княства|Полацк]] быў аддадзены свайму старшаму сыну [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяславу]], а апошні аддаў [[Літва (плямёны)|Літву]] свайму сыну Святаславу<ref>Такога сына ў полацкага князя Ізяслава не было.</ref>, які не меў патомства. Імператрыца таксама ўказвала, што «[[Вялікае Княства Літоўскае|ва ўсёй Літве]]» у XVII ст. усе справы ў судах вяліся на «рускай мове», што гады азначаліся ад стварэння свету па грэчаскаму вылічэнню і што цэрквы будаваліся алтарамі на ўсход, а «[[Паўднёва-Заходні край|паўднёва-заходнюю Русь]]» самі [[палякі]] называлі [[Чырвоная Русь|Чырвонай Руссю]]<ref>Сборник императорского… С. 620—621, 647.</ref><ref>''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 11; Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 77.</ref>. Кацярына II лічыла, што парушаць усе прывілеі далучаных зямель адразу непрыстойна і памылкова, аднак і не след называць іх чужаземнымі і абыходзіцца з імі такім чынам: «Іх трэба найлягчэйшым спосабам прывесці да таго, каб яны [[русіфікацыя|абруселі]]»<ref>''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 12.</ref>. У цараванне расійскіх імператараў [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]], [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] прапаганда тэорыі аб адзінстве «трох Расій» (Вялікай, Белай і Малай Расіі), [[трыадзіны рускі народ|адзінстве «рускага народа» у трох галінах]] (вялікарусаў, беларусаў і маларусаў) і «рускасці» края стала менш актыўнай. Расійская ўлада пры Паўле I і Аляксандры I маўкліва прызнавала этнічную, канфесійную і культурную своеасаблівасць сваіх [[Заходні край|заходніх ускраін]] і наяўнасць шматлікай, апазіцыйна настроенай мясцовай «польскай шляхты» (эліта якой была адукаванай і заможнай праслойкай са сваімі інтарэсамі), а ў бюрактарычнай тэрміналогіі ўрада «заходнія губерні» часам называліся нават як «нашы польскія губерні» (у супастаўленні з землямі Царства Польскага)<ref>Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 94, 131—132; ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 163; Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 37, № 28372.</ref>. Пры Паўле I і Аляксандры I, якія давалі абяцанні і захоўвалі надзеі ў мясцовага дваранства на адраджэнне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] на чале з расійскім манархам, у афіцыйнай бюракратычнай тэрміналогіі пачаў выкарыстоўвацца замест фразы «губерні, вернутыя ад Польшчы» выраз «губерні, далучаныя ад Польшчы», які адносіўся да губерняў, атрыманых Расійскай імперыяй у выніку падзелаў Рэчы Паспалітай<ref>''Staliunas, D.'' Making Russians… P. 30; Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 24, № 17879, 18284; Т. 28, № 21646, 21647; Т. 32, № 25183, 25289 і інш.</ref>. Часам тэрмін «губерні, далучаныя ад Польшчы» не распаўсюджваўся на «[[Беларускае генерал-губернатарства|беларускія губерні]]» (Віцебскую і Магілёўскую губерні), якія былі атрыманы ў ходзе першага падзела (1772) і заўжды лічыліся расійскімі ўладамі за «рускія» землі. Гэтым падкрэслівалася афіцыйнае (і прапагандысцкае) стаўленне ўлады да гэтых частак імперыі<ref>Гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 25, № 18338, 18475, 18525; Т. 37, № 28083, 28161, 28249 і інш.</ref>. === Канфесійны падыход у легітымацыі валодання краем === Пры [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаі I]] ужо ў ходзе [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] тэрмін «губерні, вернутыя ад Польшчы» пачаў зноў выкарыстоўвацца ўрадам у адносінах да ўсіх «заходніх губерняў»<ref>''Staliunas, D.'' Making Russians… P. 30; Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 6, аддзяленне 1, № 4535 і інш.</ref>, а пасля пачалося ўзмоцненае наступленне на каталіцызм і польскую мову ў «заходніх губернях». Аднак толькі [[Полацкі царкоўны сабор|скасаванне ўніяцтва ў 1839 г.]] актывізавала ідэалагічныя захады ўлад па падмацаванні легітымнасці валодання «заходнімі ўскраінамі» і пацягнула за сабой правядзенне новых уніфікацыйных мерапрыемстваў. [[Заходні край|Заходнія губерні («Заходні край»)]] у афіцыйнай ідэалогіі былі аб’яўлены «Заходняй Руссю» («Заходняй Расіяй»), «вернутымі ад Польшчы старажытнымі абласцямі»<ref>''Устрялов, Н.'' Русская история. — Ч. 2. — С. 490—495.</ref>. Калі да таго заходнія губерні разглядаліся толькі як дынастычная (з часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]) спадчына расійскіх імператараў, то перавод уніятаў у праваслаўе («рускую веру») успрымаўся як духоўнае і этнічнае «вяртанне» насельніцтва «спрадвечна рускіх зямель»<ref name="ReferenceE">''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 412.</ref>, бо ў тыя часы ў Расійскай імперыі галоўнай этнавызначальнай прыкметай лічылася веравызнанне<ref>''Устрялов, Н.'' Русская история. — Ч. 2. — С. 493; ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 16, 163, 750.</ref>. У вядомай просьбе ўніяцкага святарства ад [[12 лютага]] [[1839]] г. да расійскага імператара Мікалая I падчас [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабора]] адзначалася: ''«З адарваннем ад Русі, у смутныя часы, заходніх яе абласцей Літвою, і наступным пасля далучэннем іх да Польшчы, Рускі праваслаўны народ падвергнуўся ад іх цяжкаму выпрабаванню»''<ref>Гэта было зафіксавана і ў афіцыйным пры Мікалаю I падручніку па рускай гісторыі, напісаным Мікалаем Устралавым. Гл.: Устрялов, Н. Русская история. — Ч. 2. — С. 490—495.</ref>. Афіцыйны рускі гісторык [[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Мікалай Устралаў]] (1805—1870), які зблізіўся з міністрам народнай асветы [[Сяргей Сямёнавіч Увараў|Сяргеем Уваравым]] і супольна з ім распрацаваў «тэорыю афіцыйнай народнасці», пачаў з падачы ўлад прапагандаваць у навуцы, публіцыстыцы і афіцыйных падручніках па гісторыі ідэі аб «спрадвечна рускім» паходжанні сялянскага насельніцтва заходніх губерняў. Устралаў прыдумаў у [[1839]] г. схему рускай гісторыі, паводле якой [[Вялікае Княства Літоўскае]] («Літоўскае княства») было, па сутнасці, «рускай» дзяржавай, «Заходняй Руссю», якая была ўз’яднана з «Усходняй Руссю» (Маскоўскай дзяржавай) у адно цэлае — Расійскую імперыю, ''«і з той пары літоўская гісторыя павінна змоўкнуць»''<ref>''Устрялов, Н. Г.'' Исследование вопроса… С. 42; ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 187, 206—207.</ref>. Сярод самых значных уніфікацыйных мерапрыемстваў было выданне ўказа Мікалая І ад [[25 чэрвеня]] [[1840]] г. «Аб распаўсюджанні сілы і дзеяння Расійскіх грамадзянскіх законаў, на ўсе Заходнія, вернутыя ад Польшчы, вобласці», якім канчаткова скасоўвалася дзеянне тых асобных артыкулаў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|трэцяга Статута ВКЛ]], што яшчэ ўжываліся ў Расійскай імперыі ў Валынскай, Падольскай, Кіеўскай, Літоўска-Віленскай, Літоўска-Гродзенскай і Мінскай губернях і Беластоцкай вобласці, і ўводзіў дзеянне там толькі агульнарасійскіх законаў<ref>У «беларускіх губернях» (Віцебскай і Магілёўскай) дзеянне Статута было адменена яшчэ 18 лютага 1831 г. Гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 6, аддзяленне 1, № 4369.</ref>. Ва ўказе ўтрымліваліся такія радкі: ''«… у некаторых заходніх, вернутых ад Польшчы абласцях, мы прызналі за дабро распаўсюдзіць цалкам сілу і дзеянне Расійскіх законаў на гэтыя спрадвеку рускія па паходжанні, норавах і звычаях іх жыхароў вобласці»''<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленне 1, № 13591. Сярод іншых уніфікацыйных мер, указ 18 ліпеня 1840 г. загадваў «літоўскія» і «беларускія» губерні называць проста — толькі па назве губернскага цэнтра — на агульнарасійскі ўзор. У 1841 г. і 1843 г. была выдадзена серыя царскіх указаў, паводле якіх маёнткі святарства ўсіх канфесій (каля 130 тысяч рэвізскіх душ) у заходніх губернях пераходзілі ў валоданне скарба (Міністэрства дзяржаўных маёмасцей). Узамен святарства пачало атрымліваць жалаванне ад скарба, а праваслаўныя святары — яшчэ і зямельны ўчастак з баршчынай. На працягу 1842—1843 гг. таксама былі зацверджаны штаты каталіцкага і праваслаўнага святарства. Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 87.</ref>. Жадаючы паказаць «рускі», а не «літоўскі» ці «польскі» характар заходніх губерняў, расійскімі ўладамі [[Віленскае ваеннае генерал-губернатарства]] пачало з 1840-х гг. паралельна называцца як «Паўночна-Заходні край» (ці «Заходні край»), а [[Кіеўскае ваеннае генерал-губернатарства]] як «Паўднёва-Заходні край»<ref>Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 103; ''Staliunas, D.'' Making Russians… P. 30.</ref>. Магілёўская і Віцебская губерні, якія ўваходзілі ў склад [[Беларускае генерал-губернатарства|Віцебскага генерал-губернатарства]], называліся «беларускімі» і іх «рускасць» не ставілася пад сумненне, хоць яны таксама адносіліся да «заходніх губерняў». Пасля скасавання ўніяцтва цэнтральная і мясцовая генерал-губернатарская ўлада надавала пільную ўвагу русіфікацыі, галоўным чынам праз насаджэнне праваслаўя (з яго царкоўнаславянскай мовай набажэнстваў), аднак усё ж стрымана глядзела на «адзінавернасць», «рускасць», «аднапляменнасць» ([[трыадзіны рускі народ|тэорыю адзінства «рускага народа» у трох галінах]]) сялянскага насельніцтва [[Заходні край|заходніх губерняў]]<ref>Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 163. Афіцыйныя ў сферы адукацыі ідэі аб «рускасці» сялян края скептычна разглядаліся многімі рускімі чыноўнікамі ў краі і сталіцах і не мелі значных наступстваў у афіцыйнай бюрактарычнай практыцы. Становішча зменіцца толькі пасля паўстання 1863—1864 гадоў, калі многія рускія бюракраты ([[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]], [[Канстанцін Пятровіч Кауфман|Канстанцін Кауфман]] і інш.) прынялі на сябе ролю ідэолагаў русіфікацыі. Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 64, 187, 206—207, 532, 250, 261. У ліпені 1864 г. віленскі генерал-губернатар Міхаіл Мураёў нават ухваліў праект конкурса на напісанне падручніка (дзе б была «ясна апісана ўся Заходняя Русь, якая спрадвеку належала да агульнай рускай сям’і»), бо падручнік Мікалая Устралава ўжо не быў дастатковым для прапагандысцкіх патрэб мясцовых чыноўнікаў — адміністрацыі Віленскага генерал-губернатарства. Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 207.</ref>. Нягледзячы на тое, што ўніяты заходніх губерняў былі пераведзены ў [[праваслаўе]], у краі была значная доля католікаў — з асабліва высокім працэнтам у Ковенскай, Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губернях. Мясцовая шляхта, нават тая, якая памятала, што яе продкі былі праваслаўнымі і называлі сябе два стагоддзі назад «рускімі» (па-польску — «русінамі»)<ref>Назваючы сябе «рускімі» («русінамі») шляхта ВКЛ не лічыла сябе за адзін народ з вялікарусамі («маскавітамі» Маскоўскага царства ці «расіянамі» Расійскай імперыі).</ref>, упарта супраціўлялася спробам асіміляцыі і была гатова цярпець усялякія нягоды, але захоўваць [[каталіцызм]]<ref>Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 34.</ref>. Распаўсюджанне афіцыйнай ідэалогіі і масавае насаджэнне рускай мовы ў краі сярод мясцовых сялян у тыя часы было немагчымым з-за адсутнасці шырокай сеткі школ і дастатковага штату настаўнікаў, а галоўнае — прыгоннага становішча сялян, што захоўвала іх непісьменнасць і стрымлівала ў маёнтках і межах царкоўных прыходаў. === Актуалізацыя ідэалагічнай барацьбы за валоданне краем === Менавіта ў час царавання расійскага імператара (1855—1881) [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]] прапаганда тэорыі адзінства «рускага народа» у трох галінах актывізалася, атрымала новае развіццё, стала адной з прычын нараджэння «[[заходнерусізм]]у», а тэрміны «Паўночна-Заходні край» і «Паўднёва-Заходні край» пачалі пастаянна і шырока выкарыстоўвацца<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 160—175.</ref>. Пасля паражэння Расійскай імперыі ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне]] (1853—1856) сярод дваран Царства Польскага і заходніх губерняў адрадзіліся надзеі на стварэнне нейкай асобнай аўтаноміі (якая б ахоплівала тэрыторыі былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] да першага падзелу ў [[1772]] г.), аднаўленне дзейнасці [[універсітэт|ўніверсітэтаў]] (у [[Варшава|Варшаве]] і [[Вільнюс|Вільні]]), асобнае заканадаўства і інш. У час свайго візіту ў Варшаву ў маі [[1856]] г. новы імператар Аляксандр II адмовіў дваранам у іх жаданнях. Найбольш уражлівай стала фраза цара па-французску «Pas de rêveries» (г.зн. «Ніякіх мрояў»). Гэта стала пачаткам радыкалізацыі настрояў дваран і мяшчан Царства Польскага і «[[Заходні край|заходніх губерняў]]», а таксама штуршком да стварэння планаў вызвалення ад расійскага панавання шляхам узброенага паўстання. У адрозненне ад паўстання 1830—1831 гадоў, дзе асноўнай сілай паўстанцаў была рэгулярная армія [[Царства Польскае|Царства Польскага]] і шляхецкія канфедэрацыі «заходніх губерняў», новае паўстанне па адраджэнні Рэчы Паспалітай у яе былых межах было вырашана ўзняць з шырокім прыцягненнем мяшчанскага і сялянскага насельніцтва. Разгарнулася ідэалагічная барацьба ў першую чаргу за прыхільнасць шматлікага сялянскага насельніцтва «заходніх губерняў», як з боку лідараў будучага паўстання, так і царскага ўрада<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 175—192; Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — С. 111, 127—140.</ref>. Зрабіўшы для дваран некаторыя другасныя саступкі (зняцце [[29 сакавіка]] [[1855]] г. ваеннага становішча, уведзенага [[21 лютага]] [[1855]] г. у Царстве Польскім, [[Курляндская губерня|Курляндскай]], Ковенскай, Віленскай, Гродзенскай, Валынскай і Падольскай губернях у сувязі з Крымскай вайной; амністыя для ўдзельнікаў паўстання 1830—1831 гадоў; дазвол выкладання [[польская мова|польскай мовы]] ў [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акрузе]] і г.д.), імператар Аляксандр II адначасова працягваў русіфікацыю «заходніх губерняў» і ўводзіў новыя абмежаванні<ref>Новы віленскі ваенны генерал-губернатар [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Назімаў]] працягваў палітыку будавання новых праваслаўных цэркваў за кошт мясцовых дваран-каталікоў, загадам ад 24 студзеня 1856 г. забараніў дваранам ездзіць са сваёй губерні ў суседнія без дазволу ўлад і інш. Адказным за справу па кампаніі пабудовы праваслаўных цэркваў у канцы 1850-х быў прызначаны віцэ-дырэктар дэпартамента духоўных спраў іншаземных веравызнанняў (пазней — папячыцель Віленскай навучальнай акругі) [[Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|Пампей Бацюшкаў]]. Зварот дваран Віцебскай губерні (якая разам з Магілёўскай уваходзіла ў склад [[Санкт-Пецярбургская навучальная акруга|Санкт-Пецярбургскай навучальнай акругі]]) 17 лютага 1856 г. аб адкрыцці ўніверсітэта ў [[Полацк]]у і дазволе будаваць каталіцкія касцёлы і выкладаць у школах польскую мову быў адхілены ўрадам па прычыне, што «край» (Беларусь) з’яўляецца «рускім», «вернутым ад Польшчы».</ref>. А самае галоўнае — урад рыхтаваў [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскую рэформу (1861) у імперыі]], умовы правядзення якой у «заходніх губернях» неслі ў сабе выразныя русіфікатарскія мэты<ref>Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 173—174. Дваране «заходніх губерняў» у губернскіх камітэтах па сялянскай справе (камітэтах па падрыхтоўцы дваранамі праектаў сялянскай рэформы) выказаліся за вызваленне сялян без надзялення іх зямлёй. Аднак царскі ўрад вырашыў правесці сялянскую рэформу ў «заходніх губернях» не толькі як вызваленне сялян ад прыгону, але і адначасова як удар па эканамічных пазіцыях мясцовага («польскага») дваранства. Прапановы дваран «заходніх губерняў» былі адхілены ўрадам, а сялян было зацверджана паводле «Мясцовых палажэнняў» вызваляць з зямельным надзелам, каб адцягнуць такімі «падарункамі» ад удзелу ў верагодным паўстанні. У ходзе паўстання 1863—1864 гадоў царскі ўрад 1 сакавіка 1863 г. выдаў указ аб абавязковым пераводзе сялян Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў на выкуп, г.зн. у катэгорыю зямельных уласнікаў, з памяншэннем выкупной сумы на 20 %. Да канца 1863 г. гэтая мера была распаўсюджана на Віцебскую, Магілёўскую, Валынскую, Падольскую і Кіеўскую губерні.</ref>. Не толькі русіфікацыя школы і аправаслаўленне, але і ўбіванне кліна паміж мясцовымі дваранамі і сялянамі на маёмаснай глебе ўрад палічыў за лепшы сродак «дэпаланізацыі» губерняў<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 173—175.</ref>. Незадаволенне мясцовых дваран і іх актыўная падтрымка хваляванняў у [[Варшава|Варшаве]] вымусілі ўжо ў [[жнівень|жніўні]] [[1861]] г. увесці ў [[Віленскае ваеннае генерал-губернатарства|Віленскім ваенным генерал-губернатарстве]] [[ваеннае становішча]]. Вылучаныя лідары дваран літоўска-беларускіх губерняў граф [[Віктар Старжынскі]] і [[Аляксандр Дамінікавіч Лапа|Аляксандр Лапа]] спрабавалі знайсці кампраміс і прапаноўвалі ўраду ўвесці аўтаномію ў сферы культуры, адукацыі і самакіраванні<ref>Прапаноўвалася аднавіць дзеянне асноўных норм [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|трэцяга Статута Вялікага Княства Літоўскага]], рэфармаваць судаводства з увядзеннем у яго польскай мовы, аднавіць шляхецкія соймікі, палегчыць жыхарам заходніх губерняў зносіны з жыхарамі Царства Польскага і адкрыць [[Віленскі ўніверсітэт]] (як заяўлялася — для прадухілення распаўсюджання сярод моладзі заходніх губерняў «рэвалюцыйнай заразы», якая ахапіла адукацыйныя ўстановы карэнных рускіх губерняў). Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 176.</ref><ref>У сваім лісце ад 7 верасня 1861 г. міністру ўнутраных спраў Расійскай імперыі Пятру Валуеву мінскі губернскі маршалак Аляксандр Лапа адзначыў: «Тутэйшы край, злучыўшы свой лёс з лёсамі Польшчы ў 1386 г., прабыў з ёй у цесным саюзе больш за чатыры стагоддзі. Ліберальныя ўстановы так трывала замацаваліся ў літоўцах, што паданне аб дабравольнай і ўсеагульнай уніі 1569 г. пераходзіць незахмурана ад пакалення да пакалення. З моцы гэтага падання дваранства Мінскай губерні першым прашэннем, усепаддана пададзеным у 1797 г., прасіла аднавіць польскае судаводства, дазволіць судзіцца па польскіх законах і ўжываць родную мову, польскую. <…> Зачынены ўніверсітэт. Агульны план выкладання прадметаў у гімназіях і вучылішчах зменены, і навукі выкладаюцца не на польскай, даступнай большасці, мове, а на рускай. Абмежавана выкладанне старажытных моў у сярэдніх навучальных установах, якія і ў цяперашні час лічацца падмуркам выхавання ў асвечаных дзяржавах Еўропы, замест іх вучаць усяму патрошку, галоўным жа прадметам, які дае права на павышэнне і ўзнагароды, ёсць руская мова». Гл.: Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг. … С. 532—533.</ref>. Яны хадайнічалі аб дазволе развіцця свайго края ад імя «усяго народа», тым адмаўляючы афіцыйны «дагмат» аб рускасці сваіх сялян. У сваіх праектах карэнныя дваране рабілі акцэнт і на развіцці пачатковай адукацыі сялян (просячы перадаць іх асвету ў свае рукі) і пачалі адкрываць школы (на [[польская мова|польскай]] і [[беларуская мова|беларускай мовах]]) пры маёнтках, бо ўрад пасля скасавання [[прыгон]]у актыўна абмяркоўваў у [[1861]]—[[1862]] гг. і праект адукацыйнай рэформы ў імперыі<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 178.; ''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 45—46. Менавіта ў рамках гэтай ініцыятывы мясцовых дваран, напрыклад, былі адкрыты народныя школкі ў Мінску і Люцінцы (Мінскі павет), дзе дочкі [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дунін-Марцінкевіча]] Каміла і Цэзарына пачалі працаваць настаўніцамі.</ref>. Сепаратысцкія настроі і актыўнасць дваран у барацьбе за прыхільнасць сялян прывялі да прымянення ўрадам супрацьмер. Традыцыйнае расійскае ўрадавае і грамадскае стаўленне да рускасці грунтавался на тым, што да рускага народа адносіліся толькі асобы праваслаўнага спавядання, выхаваныя ў праваслаўным асяроддзі (у сям’і праваслаўных бацькоў)<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 16.</ref>. У Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губернях (не кажучы пра Ковенскую) яшчэ быў значным працэнт сялян-каталікоў, а землі (акрамя «[[Жамойць|Жамойці]]» — [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]]) называліся «Літвой», а самі жыхары — «літоўцамі» («літвінамі»), да якіх маянткоўцы і святары адносілі і мясцовых сялян<ref>''Lachnicki, I.E.'' Statystyka gubernii Litewsko-Grodzienskiey… С. 57; ''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России… С. 8, 64.</ref>. === Лінгвістычны падыход у легітымацыі валодання краем === [[Файл:Ethnographic map of Vilno governorate of Russian empire - made by an officer A. Koreva - 1861 AD.jpg|thumb|Тэндэнцыйная этнаграфічная карта [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (у кнізе «Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния»), зробленая афіцэрам Генеральнага штаба Расійскай імперыі А. Коравам, 1861 г. Мяжа паміж [[літоўцы|літоўскім (балтамоўным]]) і нелітоўскім насельніцтвам была праведзена на падставе канфесійнай прыкметы: [[каталіцызм|каталіцкае]] насельніцтва было аўтаматычна аднесена да «літоўцаў», а [[праваслаўе|праваслаўнае]] насельніцтва было аднесена да славян — «беларусаў», «[[крывічы|крывічоў]]» (славянскага племені з часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]) і «чарнарусаў»<ref>''Анисимов, В.'' Виленская губерния / В. Анисимов // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат. — Москва: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1912. — Т. 10: Вех — Воздух. — С. 157—158.</ref>]] У гэтай сітуацыі для доказаў рускасці «літоўскіх губерняў» адміністрацыяй [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскага ваеннага генерал-губернатара]] [[Уладзімір Іванавіч Назімаў|Уладзіміра Назімава]] быў выкарыстаны вельмі неардынарны для кіравання ўскраінамі імперыі лінгвістычны падыход, паводле якога галоўная роля ў вызначэнні рускасці асобы адводзілася мове<ref name="ReferenceE"/><ref>У верасні 1862 г. у Савеце міністраў абмяркоўвалася запіска віленскага ваеннага генерал-губернатара Назімава аб прадастаўленні права кожнай народнасці атрымліваць адукацыю на сваёй мове і іншыя сродкі свайго развіцця, як гэта рабілася ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. Лінгвістычны падыход быў часова падтрыманы ўладамі і яго (разам з антыпольскімі заклікамі) шырока прапагандаваў у імперыі рэдактар газеты «Московские ведомости» Міхаіл Каткоў. Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С.116, 175, 192—193, 195, 199, 460.</ref>. У пачатку 1860-х гг. расійскі ўрад таксама стаў фінансаваць ідэолагаў «заходнерусізму» ([[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Міхаіл Каяловіч]], [[Ксенафонт Гаворскі]] і інш.), якім была пастаўлена задача акцэнтоўваць «адзінапляменнасць» і «адзінавернасць» славянамоўнага сялянскага насельніцтва «заходне-рускага края» і абгрунтоўваць, што [[Беларусь]] як «Заходняя Расія» з’яўляецца непадзельнай часткай «адзінай Расіі», а «[[беларусы]]» — арганічнай часткай «адзінага рускага народа», якой не трэба самастойнае культурнае і палітычнае развіццё без астатняй Расіі<ref>''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 7, 16. Цікава, што першае пакаленне заходнерусістаў (нават Міхаіл Каяловіч), якія з’яўляліся мясцовымі праваслаўнымі ўраджэнцамі, звычайна чаргавала ў сваіх публікацыях вызначэнні «літоўскі» і «беларускі», называючы сябе то «беларусамі», то «літоўцамі» («літвінамі»), і выказвалі, прынамсі ў прыватнай сферы, пачуццё культурнай перавагі «Заходняй Расіі» над Вялікаросіяй. Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 197, 491; ''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С.. 148.</ref>. Так, Міхаіл Каяловіч у [[1863]] г. заявіў у часопісе [[славянафільства|славянафіла]] [[Іван Сяргеевіч Аксакаў|Івана Аксакава]] «День», што Беларусія — гэта «усё тое племя, якое мовіць беларускай гаворкай», і апісаў арэал рассялення беларусаў, ахопліваючым Віцебскую губерню, частку Магілёўскай і Мінскай, большую частку Гродзенскай і Віленскай і малую частку Ковенскай губерняў<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 197; ''Насытка, Г.'' «Тыя ж беларусы»… С. 11.</ref>. У сувязі з узрослай апазіцыйнасцю карэнных дваран («палякаў») адміністрацыя [[Літоўскае генерал-губернатарства|Віленскага ваеннага генерал-губернатарства]] разглядала мясцовых сялян (у першую чаргу — праваслаўных) у якасці галоўнай апоры ўрада і імперыі на яе [[Заходні край|«заходніх» ускраінах]], а таксама ставіла задачу велікарускай землеўласніцкай каланізацыі края, у якой удзельнічалі б прадстаўнікі не толькі дваран, але і іншых саслоўяў<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 181. У канцы 1862 г. віленскі ваенны генерал-губернатар Назімаў схіліўся да думкі ў пажаданасці пераводу ўсіх польскамоўных дваран, якія «не прызнаюць сябе рускімі», на становішча грамадзян Царства Польскага, маючага ўласнасць у Расіі, ці іх масавага высялення ў Царства Польскае з прымушэннем да продажу нерухомасці; а ў сакавіку 1863 г., незадоўга да сваёй замены Мураўёвым, канчаткова прышоў да высновы, што «у Заходніх губернях няма зусім дваранства, бо прысутнае польскае дваранства ніколі нічога не захоча зрабіць на карысць Рускай дзяржавы». Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 181.</ref>. Менавіта з [[1863]] г. шэсць літоўска-беларускіх губерняў губерняў, упершыню аб’яднаных разам пад уладай аднаго генерал-губернатара — віленскага, у афіцыйных дакументах Расійскай імперыі пачынаюць пастаянна афіцыйна называцца як «Паўночна-Заходні край» («паўночна-заходнія губерні»), выразна набыўшы ідэалагічную афарбоўку і значэнне «Паўночна-Заходняй Расіі» («Паўночна-Заходняй Русі»)<ref>''Сакалова, М.'' Паўночна-Заходні край / М. Сакалова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 5. — С. 445; ''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 17.</ref>. З гэтай мэтай уладамі рабіліся маштабныя захады, каб распаўсюдзіць назву «беларусы» на ўсё славянамоўнае сялянскае насельніцтва края. Яшчэ ў канцы 1850 — пачатку 1860-х гг. з друку выйшаў шэраг (часам супярэчных адзін аднаму) афіцыйных этнаграфічных і статыстычных даследаванняў (М. Лябёдкіна, А. Коравы, П. Баброўскага, Д. Афанасьева і інш.), дзе большая частка славянамоўнага насельніцтва Гродзенскай і Віленскай губерняў называлася не «літоўцамі» («літвінамі») ці «палякамі», а «беларусамі», «чарнарусамі» і нават «[[крывічы|крывічамі]]» (у апошнім выпадку расійскія навукоўцы спрабавалі вярнуць насельніцтву назву племені з часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]])<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 182—186; ''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России… С. 64.</ref><ref>Яшчэ ў 1857 г. акадэмік Пётр Кёпен вырашыў правесці грунтоўнае даследаванне этнічнага склада Расійскай імперыі і скласці этнаграфічную карту. Пасля ўхвалы міністра ўнутраных спраў Дзмітрыя Блудава і Сінода, Кёпен разаслаў ва ўсе царкоўныя прыходы краіны спецыяльныя бланкі, дзе святары павінны былі ўказаць інфармацыю аб геаграфічным становішчы і назве населеных пунктаў свайго прыхода, колькасць прыхаджан і іх этнічную прыналежнасць. Бланкі атрымалі назву прыходскіх спісаў. Па невядомых прычынах скласці паводле бланкаў этнаграфічную карту імперыі Пятру Кёпену не ўдалося. (Гл.: ''Насытка, Г.'' «Тыя ж беларусы»… С.12.). У 1862 г. М. Лябёдкін апрацаваў атрыманыя ў 1857 г. Пётром Кепенам прыходскія спісы дзевяці заходніх губерняў (Ковенскай, Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Магілёўскай, Віцебскай, Кіеўскай, Валынскай і Падольскай), склаўшы на іх падставе (без навуковай крытыкі) статыстычныя табліцы са звесткамі аб этнічным складзе насельніцтва кожнага павета. Паводле табліц удзельная вага беларусаў у Віленскай губерні складала 17,4 %, Віцебскай — 62,4 %, Гродзенскай — 3,3 %, Мінскай — 65,1 %, Магілёўскай — 84,2 %, а агульная іх колькасць у пяці губернях — 1 973 873 чалавекі. Побач з 25 879 (3,3 %) «беларусамі» у Гродзенскай губерні, паводле Лябёдкіна, налічвалася 132 286 (16,7 %) «вялікарусаў», 201 897 (25,6 %) «літоўцаў», 193 228 (24,5 %) «палякаў», 30 927 (3,9 %) «яцвягаў», 5 463 (0,69 %) «бужаніна», а ў Віленскай губерні мелася 23 016 (2,74 %) «крывічоў». На думку іншага даследчыка-статыстыка Гродзенскай губерні Паўла Баброўскага, святары многіх прыходаў праваслаўных «беларусаў» адносілі да «рускіх», а «беларусаў»-католікаў ксяндзы запісвалі «літоўцамі» (літвінамі) ці «палякамі». (Гл.: ''Насытка, Г.'' «Тыя ж беларусы»… С.12.). У Віленскай губерні, паводле даследчыка А. Коравы, сярод «славян» (44 %) акрамя «вялікарусаў» (2,3 %) налічвалася 29,4 % «русінаў», якія падзяляліся на «беларусаў» (у Вілейскім, Дзісненскім і часткова Свянцянскім паветах), «чарнарусаў» (галоўным чынам, у Лідскім павеце) і «крывічоў» (галоўным чынам, у Ашмянскім павеце), і 12,3 % «палякаў». Таксама падкрэслівалася, што славяне і «літоўцы» (пад якім разумелася балтамоўнае насельніцтва) не вельмі адрозніваюцца (у параўнанні з яўрэямі, татарамі і цыганамі) паміж сабой у норавах, звычаях і інш. (Гл.: Віленская губерня… С.290, 321.).</ref><ref>Д. Афанасьеў, аўтар даследавання «Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Ковенская губерния» (1861), адзначыў, што на ўсходзе Ковенскай губерні са змешаным канфесійным складам няма «ніякай непрыязні паміж вернікамі розных рэлігій»: «…у паўднёва-усходняй частцы Новоаляксандраўскага павета мясцовыя жыхары, сумесь беларусаў, літоўцаў і крывічоў, — католікі, мовячыя толькі беларускай гаворкай, ахвотна слухалі праваслаўнае набажэнства да закрыцця струхлелых цяпер храмаў». (Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 184—185). Афіцэр Генеральнага штаба П. Баброўскі, з мясцовага дваранства, які рабіў аналагічнае даследаванне па Гродзенскай губерні («Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Гродненская губерния» (1863)), указаў неаднароднасць хрысціянскага насельніцтва і шкоднасць гэтага для дзяржавы, але і адзначыў наяўнасць талерантнасці, звязанасці і прыязні паміж людзьмі ў губерні: «Рознасць народанасельніцтва па веравызнанні вельмі важна для нас па прычыне рознадумства паміж праваслаўнымі і рымскімі католікамі і па адсутнасці рэлігійнага адзінства краіны. Рэлігійнае рознадумства шкодна ўплывае на паспяховае развіццё; недахоп адзінства шкодзіць народнаму дабрабыту. Пры ўсім гэтым, нягледзячы на моцную нецярпімасць католікаў да праваслаўных, у асяроддзі хрысціян існуе адна агульная сувязь у евангельскім вучэнні — у любові да блізкага, як да самога сябе». Баброўскі піша, што продкамі жыхароў Гродзенскай губерні былі не крывічы, а іншыя славянскія плямёны: «Што краіна, якая складае цяперашнюю Гродзенскую губерню, была і ёсць сапраўды ''Руская'', г.зн. населеная пераважна народам рускім <…> у тым мы пераконваемся: па-першае, з гістарычных помнікаў, да нас дайшоўшых, і па-другое, з мовы галоўнай масы народнасельніцтва, якая, у выніку гістарычных падзей, страціла толькі часткова першапачатковую веру, але захавала сваю першабытную мову — мову дрыгавічоў, драўлян, бужан і нараўян» (Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 184—185).</ref><ref>І. Зяленскі, аўтар даследавання «Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Минская губерния» (1864), падрыхтаванага яшчэ да паўстання, адзначыў, што неправамерна адносіць сялян губерні да «літоўскага племені», а саму Мінскую губерню да «Літвы», як раней рабілася. Даследчык указаў, што карэннае насельніцтва складаецца са «славяна-русаў» — нашчадкаў [[крывічы|крывічоў]] і [[дрыгавічы|дрыгавічоў]]: на яго думку нашчадкамі крывічоў з’яўляюцца «беларусы», якія зараз жывуць у Бабруйскім, Барысаўскім, Ігуменскім і Мінскім паветах Мінскай губерні, а нашчадкамі дрыгавічоў з’яўляюцца «чарнарусы», якія жывуць у Навагрудскім, Слуцкім, Мазырскім і Рэчыцкім паветах. Сялянскае насельніцтва Пінскага павета, мова якіх была вельмі падобнай на мову сялян Валынскай губерні, Зяленскім было аднесена да «маларусаў». Гл.: Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Минская губерния… С. 407—409.</ref>. У пачатку 1860-х гг. мясцовыя расійскія ўлады, асабліва папячыцель [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] А. Шырынскі-Шыхматаў, спрабавалі выкарыстоўваць «беларускую гаворку» («белорусское наречие») з друкам толькі на кірыліцы («русскими буквами») у ідэалагічным спаборніцтве з карэннымі (каталіцкімі і польскамоўнымі) дваранамі, якія разгарнулі друк на літоўскай («жмудзінскай») і беларускай гаворках для сялян лацініцай<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 197—198; ''Сталюнас, Д.'' Границы в пограничье… С. 269—287.</ref><ref>У 1862 г. [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка]] арганізаваў у Варшаве выданне лацініцай беларускамоўнага буквара-катэхізіса («Элементаж для добрых дзетак каталікоў»). Аднымі з самых вядомых тагачасных беларускамоўных публікацый лацінкай, якія зыходзілі ад мясцовых дваран для сялян, былі газета «[[Мужыцкая праўда]]», агітацыйныя кніжкі з вершамі «Гутарка старога дзеда», «Гутарка двух суседаў», «Беларуская гутарка» і іншыя «гутаркі». (Гл.: ''Латышонак, А.'' Гісторыя Беларусі… С. 82.). Цікава, што выдаўцамі беларускамоўнай «Гутаркі старога дзеда» у 1861—1862 гг. (у Беластоку) былі Браніслаў Шварц (1834—1908) і Грынявіцкі, а Шварц так вызначаў мэту выдання: «„Гутарка старога дзеда“ павінна была пераканаць народ літоўскі, што толькі ад Рэчы Паспалітай польскай атрымае ён „зямлю і волю“». Гл.: Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг. … С. 86.</ref>. А ў [[1863]] г. з ухвалы адміністрацыі Віленскага ваеннага генерал-губернатарства ў прапагандысцкіх мэтах для распаўсюджвання сярод сялян Віленскай і Гродзенскай губерняў назвы «беларусы» (якія аб’яўляліся часткай «рускага народа») кіраўніцтвам Віленскай навучальнай акругі была выдадзена ў Вільні ў друкарні А. Сыркіна кніга ананімнага аўтара (аўтараў) пад назвай [[Рассказы на белорусском наречии (1863)|«Рассказы на белорусском наречии» (1863)]]. У якасці чытання для народных школ кнігу было загадана выкарыстоўваць з [[1863]] г. ва ўсёй Віленскай навучальнай акрузе<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 200. Апавяданні ў кнізе «Рассказы на белорусском наречии» (1863) напісаны на розных славянскіх дыялектах. Першым у кнізе размешчана апавяданне «Кто булы наші найдавнійші діды і якая іх була доля до уніі?», якое аўтарам напісана на імітацыі заходнепалескага дыялекта, што тагачаснымі навукоўцамі звычайна адносіўся да абшару «маларускай гаворкі» (г.зн. у сучасным разуменні — украінскай мовы). «Маларускамоўны» тэкст з самага пачатку заўпэўнівае чытача, што жыхары паўднёвых паветаў Гродзенскай губерні з’яўляюцца на самой справе «беларусамі» (як і жыхары Віленскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай губерняў), а продкамі іх былі славяне-крывічы: «Сторона, дэ жывуть тэпэр Пынчукі, Мынчукі, Вытэбці, Могілевці, зовэтця Білою Русью; в гэтуй стороні з вэльмы давных часув жыв народ Словяньскій, рудный з народамы, которыі давній жылы і тэпэр жывуть в полуднёвых і всхудніх русськіх краях. Народ той впэрш звався Крывычамы альбо крывыцькымы Словянамі: так, булы колысь Крывычы Смоленьскыі, — воны жылы нэдалэко коло міста Смоленьска; а то еще булы Крывычі Полоцькыі, — от, гэты Крывычы булы нашімы прадядамы. Нэ можэмо тэпэр довідатыся, чы вэлыкый кусок зэмлі займовалы Крывычы Полоцькыі; можэмо тулько сказаты, жэ тэпэрэшныі Вытэбськая, Могылёвская губерніі, малэнькій кавалочок Пськовськэй і Смоленьскэй, значна часть Мыньскэй губэрніі з Пыньском, Мозыром і Туровом, кавалок Выленьскэй до річкі Дзітвы і добрый кавалок Гроднэнськэй з містямы Волковыськом і Бэрэстям булы тымі містямі, дэ жыв беларускі народ» (С. 1—2). У іншым апавяданні «Велікая помылка нашых белорусов» даводзілася, што беларусы-каталікі застаюцца тымі ж самымі беларусамі, бо «у іх мова простая, белорусская, звычаі простые белорусскіе; і звычаі і мова у мужыков католіков тыя самыя, што і мужыков православных, ці русскіх». У апавяданні «Розмова на цментарі старосты Янка з братчыком Хвэдосем» падкрэслівалася: «А і мы самі запэвнэ зовсім нэ ляхі: мы самі по собі народ особный — белоруссы!» (С. 28).</ref>. === Вяртанне да канфесійнага прынцыпа вызначэння рускасці края === [[Файл:Atlas of population of the West Russian region of confessions 1864.jpg|thumb|Тэндэнцыйная карта дзевяці губерняў «[[Заходні край|Заходне-рускага края]]», створаная афіцыйнай расійскай імперскай навукай, дзе [[праваслаўе|праваслаўныя]] («рускае племя») адзначаны зялёным колерам, а [[каталіцызм|каталікі]] — цёмна-ружовым (1864 г.). Картограф [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|А. Ф. Рыціх]]]] Аднак з пачаткам [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійскія ўлады адмовіліся ад «эксперыментаў» у вызначэнні рускасці насельніцтва толькі праз лінгвістычны (і этнанімічны) падыход, які не дапамог прадухіліць сепаратысцкія настроі і паўстанчыя дзеянні<ref name="ReferenceE"/>. Пасля прызначэння папячыцелем [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] [[Іван Пятровіч Карнілаў|Івана Карнілава]] яны згарнулі падтрымку друку на [[беларуская мова|беларускай мове]], палічыўшы, што без аправаслаўлення насельніцтва русіфікацыя не з’яўляецца дастатковай, і працягвалі перавод католікаў у [[праваслаўе]]<ref name="ReferenceE"/><ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 226. Многія сяляне Віленскай і Гродзенскай губерняў у канцы 1860-х не хацелі мірыцца з гвалтам у пытаннях веры і падавалі калектыўныя звароты, просячы вярнуць іх у каталіцтва, бо іх запісалі ў праваслаўе без іх згоды. Гэтыя хваляванні падштурхнулі расійскага імператара Аляксандра II пры праездзе праз Вільню ў 1867 г. звярнуцца да пераведзеных з каталіцтва ў праваслаўе сялян са словамі: «Вельмі рад вас бачыць праваслаўнымі. Упэўнены, што вы перайшлі ў старажытную веру края з перакананнем і шчырасцю; ведайце, што раз прыняўшым праваслаўе я ні на якой падставе не дазволю і не дапушчу вярнуцца ў каталіцтва. Ці чуеце?». Гл.: ''Самбук, С. М.'' Политика царизма … С. 144—145.</ref>. Разам з заявамі, што [[беларусы]] — частка рускага народа, афіцыйныя ўлады і навука дадавалі, што беларуская мова і культура з’яўляюцца другараднымі і малазначнымі, а выкладанне ў школах пачалося толькі на [[руская мова|рускай мове]]<ref>Часопіс «Вестник юго-западной и западной России» (т. III, кн. VIII, 1863 г.) пісаў: «вучыць на беларускім жаргоне — бязглуздзіца» (С. 239.). А новапрызначаны папячыцель Віленскай навучальнай акругі Карнілаў, спасылаючыся на «неапрацаванасць» і «беднасць» мовы беларускага народа, настойваў на поўнай марнасці «друкавання кніг на беларускай гаворцы» і памылковасці думак тых настаўнікаў, якія «стаяць за захаванне мясцовых гаворак у народных кнігах» (Гл.: ''Самбук, С. М.'' Политика царизма … С. 146.)</ref><ref>Цікава, што канечнай мэтай палітыкі афіцыйных уладаў было не выцісканне польскай мовы беларускай ды спрыянне развіццю беларускамоўнай культуры, але русіфікацыя насельніцтва. Калі пасля задушэння паўстання адміністрацыя віленскага генерал-губернатара падштурхоўвала мясцовае дваранства прыносіць вернападданыя адрасы расійскаму імператару, то [[Прадвадзіцелі (маршалкі) дваранства Мінскай губерні|мінскі губернскі маршалак]] [[Яўстах Станіслававіч Прушынскі|Яўстах Прушынскі]] прамовіў свой адрас у верасні 1863 г. ад імя дваран Мінскай губерні на беларускай мове. Рускі чыноўнік адміністрацыі віленскага генерал-губернатара Масолаў, сведка падзеі, напісаў у мемуарах, што гэты беларускамоўны адрас палічылі за чарговую хітрасць «палякаў»: «Ковенскае дваранства прадставіла адрас за 500-мі подпісамі 26 жніўня, затым гродзенскае — у сярэдзіне верасня; у канцы верасня і мінскае разам з новым маршалкам Прушынскім, чалавекам выдатнай сумленнасці, сілы волі і розуму. Вырашыўшы скласці адрас, ён напісаў агульнае пасланне на беларускай мове з выказваннем сваіх перакананняў. У ім ён выказаў упэўненасць у гістарычнай неабходнасці зліцця заходніх губерняў з Расіяй, але ў той жа час неабходнасць гэтага зліцця ён даказваў думкай аб панславізме. Думка гэта пусціла карані ў Мінскай губерні, бо ў ёй заключалася вядомая хітрасць палякаў, якія на ўсё згодны, абы толькі не быць і не называцца рускімі». (Гл.: ''Масолов, А. Н.'' Виленские очерки 1863—1865 гг. / А. Н. Масолов // Русская старина. — 1883. — Т. 40. — С. 585). У 1850-я ў Мінскай і Магілёўскай губернях значны ўплыў на праяўленне дваранамі зацікаўленасці да мовы мясцовых сялян зрабіў сваімі літаратурнымі творамі [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]]. Калі ў 1862 г. у Мінску праходзілі паніхіды па загінулым у Варшаве маніфестантам і гараджане (у тым ліку і Каміла Дунін-Марцінкевіч) спявалі ў касцёлах патрыятычныя гімны, то дваранка Мазырскага павета [[Кеневічы|Кеневіч]], якую хацелі прыцягнуць да адказнасці за спяванне гімна, напісала ў палітычны суд «з’едлівую насмешку на скажонай беларускай мове». Гл.: Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг. … С. 116.</ref>. Віленскі генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]], угадваючы настроі цэнтральнай улады, сцвярджаў у сваёй запісцы [[Спіс імператараў Расіі|расійскаму імператару]] [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандру II]], што ў заходніх губернях ''«праваслаўе злучана з паняццем аб рускай народнасці, у той жа час, наадварот, паляк і католік складаюць адно»''<ref name="ReferenceA">''Сталюнас, Д.'' Границы в пограничье… С. 291—292.</ref>. Адразу пасля паўстання 1863—1864 гадоў урадам былі выдадзены тэндэнцыйныя этнаграфічныя атласы [[Аляксандр Фёдаравіч Рыціх|Аляксандра Рыціха]] («Атлас населения Западно-Русского края по исповеданиям», Санкт-Пецярбург, 1864 г.) і [[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Родрыга Эркерта]] («Взгляд на историю и этнографию западных губерний России», Санкт-Пецярбург, 1864 г.), якія паказвалі этнічную структуру насельніцтва [[Заходні край|«заходніх губерняў» («заходне-рускага края»)]] Расійскай імперыі, дзе для доказаў рускасці зямель праваслаўныя жыхары (галоўным чынам — мясцовыя славянамоўныя сяляне) у «Заходнім краі» лічыліся за «рускіх», колькасць якіх была наўмысна павялічана, а дваране-каталікі — «палякамі»<ref>Палкоўнік Р. Ф. Эркерт пісаў у сваім атласе: «Нішто ў заходніх губернях Расіі не вызначае рысу, аддзяляючай рускую народнасць ад польскай, так выразна і правільна, як рознасць веравызнанняў. Такім чынам, у Заходняй Расіі, з адносна нешматлікімі выключэннямі, усе славянскія жыхары праваслаўнага спавядання павінны лічыцца рускімі, а ўсе тыя, якія спавядаюць каталіцкую рэлігію — палякамі» (''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России… С. 6.). Мове не надавалася істотнай увагі. Пасля выдання атласа П. Баброўскі не мог пагадзіцца з высновай Р. Эркерта ў тым, што вопратка, звычаі, увесь уклад жыцця робяць беларусаў-католікаў трывалымі палякамі, таму што ўражанне аб Беларусі аўтар атласа вынес з «палацаў і касцёлаў, што ляжалі на яго шляху». Баброўскі цвёрда прытрымліваўся думкі, што адзінай прыкметай для падзелу насельніцтва Беларусі на «беларусаў» і «палякаў» можа быць толькі мова: «Нічога не значыць, што беларусы, па словах Эркерта, не называюць сябе гэтым сваім імем. Беларусы, не ведаючы, што яны беларусы, захавалі і ў штодзённай гутарцы, і ў песнях, і ў прыслоўях свае азначаныя нацыянальныя, лагічныя формы, свой азначаны характар, свае праявы, звычаі і г.д. Беларус-селянін, ці будзе ён праваслаўны, ці католік, мае свае перакананні, сваю маральную філасофію і перадае гэта разам з мовай сваім дзецям і ўнукам. Ксёндз і памешчык ніколі не скажуць аб беларусе каталіцкага веравызнання, што ён беларус, а скажуць — літвін. Пагутарыце з гэтым літвінам, і вы пачуеце беларускую гаворку. Падчас нашай працы ў Гродзенскай губерні мы мелі этнаграфічныя спісы насельніцтва ад святароў і ксяндзоў. На спісах тых сяляне, як праваслаўныя, так і католікі, названы літвінамі і тут прыкладзены ўзоры іх мовы — вы думаеце літоўскай? Не — беларускай. Ксёндз рабіў гэта таму, што беларусы калісьці ўваходзілі ў склад народнасцей Літоўскай дзяржавы. Мы бачым тут не палітычную памылку, як думае Эркерт, а палітычную праўду і вельмі грубую этнаграфічную памылку» (Гл.: ''Насытка, Г.'' «Тыя ж беларусы»… С. 14.). Акрамя таго П. Эркерт выдаў дзве версіі (па-руску і па-французску) этнаграфічнага атласа «заходне-рускіх губерняў і суседніх абласцей» (у французскім выданні — «губерняў, населеных цалкам ці часткова палякамі»). Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 189—190.</ref><ref>Атлас А. Рыціха спачатку быў зроблены ў 1863 г. для службовага (ваеннага) выкарыстання, а пасля ў 1864 г. перапрацаваны для прапагандысцкіх мэт. Найбольш выразныя адрозненні былі ў ліку мясцовых католікаў. Калі ў версіі 1863 г. у ліку 2 633 456 католікаў Заходняга края ўказвалася 175 997 «беларусаў» і «чарнарусаў» і 853 706 «літоўцаў», то публікацыя 1864 г., ні на адзінку не змяняючы агульную колькасць гэтай канфесійнай групы (2 633 456), прыводзіць сярод католікаў 444 173 «беларуса» і «чарнаруса» і 585 530 «літоўцаў». Іншымі словамі, Рыціх, у новай версіі атласа перелічыў разам 268 176 чалавек з адной групы ў іншую: «беларусаў» і «чарнарусаў» стала больш роўна на столькі ж, на колькі стала менш «літоўцаў», што было відавочнай маніпуляцыяй і палітызацыяй этнаканфесійнай статыстыкі. Гл.: ''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 191—192; ''Самбук, С. М.'' Политика царизма … С. 144—145.</ref>. Акрамя таго, у Вільні ў 1864 г. была створана [[Віленская археаграфічная камісія]], а ў [[Кіеў|Кіеве]] — цэнтры Паўднёва-Заходняга краю — працягвала працаваць (з 1843 г.) [[Кіеўская археаграфічная камісія]], якім была пастаўлена задача адшукаць і прывесці ўсе «доказы» (у тым ліку — для іншаземнага чытача), што ўсё насельніцтва Паўночна-Заходняга і Паўднёва-Заходняга краёў было і з’яўляецца «рускім» на падставе перш за ўсё праваслаўнага веравызнання<ref>Падбор крыніц для публікацыі Віленскай і Кіеўскай археаграфічнымі камісіямі праходзіў праз прызму праваслаўнасці Заходняга края, крыху сапсаванага «польскім» уплывам. У прадмове да першага тома сабраных матэрыялаў Віленскай археаграфічнай камісіі адкрыта паведамлялася, што камісія вызначыла прадметам сваіх заняткаў перапісваць і надрукаваць прывілеі і акты, «якія сведчаць аб існаванні ў Заходнім краі праваслаўных цэркваў», выпісаць і надрукаваць акты, «у якіх выражаецца палітычны быт, характар і жыццё заходняга края, які называўся вялікім княствам Літоўскім, у розныя эпохі яго існавання». Адной з галоўных задач было друкаванне сукупнасці дакументаў, якія павінны былі праясніць «элемент праваслаўя ў Заходнім краі» (яго стан і пераход ва ўніяцтва); «паказаць з якою хітрасцю і гвалтам адбіраліся ўніятамі ў праваслаўных іх цэрквы і царкоўная маёмасць»; даказаць, «што многія вядомыя фаміліі ў Літве былі праваслаўнага спавядання» і г.д. Пры выбары дакументаў камісія зыходзіла з мэты «даказаць фактычна, што Заходні край ніколі не быў шчаслівы пад польскім кіраваннем; што, нягледзячы на існавалае заканадаўства і мноства судовых устаноў, ніхто не мог быць упэўнены ні ў правах сваёй уласнасці, ні ва ўласнай небяспецы»; што «цывілізацыя Польшчы, а з ёю і Заходняга края, далёка стаяла ад тае ступені дасканаласці, на які ставяць яе палякі»; і «што толькі пад рускім кіраваннем Заходні край забыў свае пакуты, загаіў былыя раны і пачаў сваё сапраўды палітычнае быццё». (Гл.: Акты Виленской археографической комиссии. — Том I. — С. 22—24.). Таксама ў прадмове адзначалася, што па сутнасці Вялікае Княства Літоўскае было ў многім «рускай» дзяржавай: «Літоўскае заканадаўства складае неабвержны помнік пераважання рускага элемента ў Літве. Ніхто не можа ў тым сумнявацца, што рускія законы выдаюцца для таго, каб выконваць іх, а каб выконваць іх, неабходна разумець мову, на якой яны напісаны. <…> Судзебнік і Статут напісаны былі на рускай мове, то хто адважыцца супярэчыць таму, што руская мова была агульнаўжыванай паўсюдна ў дзяржаве. А з-за таго што мова складае самую бачную прыкмету нацыянальнасці, то і не выклікае сумнення, што руская народнасць была пераважаючым, дамінуючым элементам у дзяржаве». (Гл.: Акты Виленской археографической комиссии. — Том I. — С. 18.). Дадавалася, што заваяванні Святога Уладзіміра і Яраслава Мудрага стварылі яцвяга-рускую ўскраіну (да вусця Віліі), куды перасяляліся жыхары рускага паходжання. Зносіны літоўцаў з Руссю далі першым безліч пераваг: літоўцы ўзмацніліся і пераймалі ад рускіх усё, што лічылі для сябе карысным: мову, пісьмо, звычаі і законы, веру, складалі дружыны з рускіх воінаў, і г.д. (С. 2.)</ref>. Гэтыя і іншыя мерапрыемствы ўлад павінны былі служыць практычным пацверджаннем рашэння [[Заходні камітэт|Заходняга камітэта]] ў 1864 г. аб тым, што ''«Паўночна-Заходні край з’яўляецца рускім, складаючым старажытную спадчыну Расіі»''. Пасля задушэння паўстання 1863—1864 гадоў расійская ўлада і афіцыйная навука ўсё часцей сталі называць карэнных (каталіцкіх і польскамоўных) дваран у краі «палякамі», а тэрмін «літоўцы» («літвіны») ужываць у дачыненні да [[балцкія мовы|балтамоўнага]] насельніцтва [[Ковенская губерня|Ковенскай]] і [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]]<ref>''Самбук, С. М.'' Политика царизма … С. 13—14; Литовское племя // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов. — Т. III. — С. 62—64.; ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва… С. 2, 362—363, 366, 368—369.</ref><ref>У афіцыйнай расійскай навуцы і ідэалогіі для апраўдання валодання землямі, населенымі балтамоўным насельніцтвам края, часта ўказвалася вялікая роля «рускага» насельніцтва ў характары і гісторыі Вялікага Княства Літоўскага (якое пачало называцца ў расійскай гістарычнай навуцы «Літоўска-Рускай дзяржавай»), а таксама сцвярджалася і падкрэслівалася вялікая блізкасць славян і балтаў: «З усіх народаў еўрапейскай сям’і славяне і літоўцы знаходзіліся ў найбліжэйшым паміж сабой сваяцтве па мове, веры і звычаям». Гл.: ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва… С. 2, 47 і інш.</ref>. === Непаслядоўнасць працэсаў уніфікацыі і русіфікацыі края === Расійская ўлада імкнулася да ўніфікацыі кіравання і гамагенізацыі насельніцтва. Указаныя канцэпцыі (канфесійная і моўная) адмаўлялі этнасу ў праве быць негамагенным у этнанімічных, моўных, культурных і нават канфесійных адносінах, не прымалі варыятыўнасці. У мэтах апраўдання валодання тэрыторыямі выкарыстоўваліся любыя выгадныя факты і акцэнтаваліся другарадныя характарыстыкі. Канфесійны і моўны крытэрыі (прынцыпы), пакладзеныя ў складанне расійскай этнічнай статыстыкі, карт і ідэалогіі, ігнаравалі і не ўлічвалі наяўнасць структуры нефармальных сувязей сярод насельніцтва<ref>''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. 2022. — Вып. 32. — С. 417.</ref>. Акрамя таго, сама непаслядоўнасць у вызначэнні крытэрыяў «рускасці» і [[тапаніміка|тапанімічным]] найменні губерняў былі абумоўлены тым, што расійская ўлада імкнулася не толькі да «абрусення края», «зліцця з Расіяй», але таксама думала аб адміністрацыйным кантролі і спакоі ў паўночна-заходніх (і паўднёва-заходніх) губернях<ref name="ReferenceA"/><ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 753—754.</ref>. Многім высокім чыноўнікам расійскага ўрада хуткая [[русіфікацыя]] і аправаслаўленне края здаваліся цяжкімі ці немагчымымі з-за супраціўлення русіфікацыі сярод мясцовага насельніцтва і адсутнасці ў краі значнага працэнта чыноўнікаў, вайскоўцаў, святароў, настаўнікаў і маянткоўцаў з ліку [[рускія|рускіх (вялікарусаў)]] — і яны думалі больш аб прадухіленні перадумоў новага паўстання. Таму практычныя мерапрыемствы па ўстанаўленні кантроля над краем не заўсёды адпавядалі заяўленай ідэалогіі «рускасці» края і «адзінства рускага народа» у трох галінах, а [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыя]] пасля 1864 г. была непаслядоўнай — толькі культурнай асіміляцыяй, якая мела знешні, павярхоўны характар: распаўсюджваліся [[руская мова|руская (велікаруская) мова]] і [[праваслаўе]]<ref name="ReferenceA"/>. <gallery perrow="7"> File:Arheograficheskij sbornik dokumentov k istorii Severo-Zapadnoj Rusi - T 1 - Wilno 1867 AD.JPG|Кніга «Археографический сборник документов, относящийся к истории Северо-Западной Руси», T. 1, 1867 г., Вільня File:Sbornik dokumentov Ekateriny II po ustrojstvu Severo-Zapadnogo kraja.JPG|Кніга «Сборник документов, касающихся административного устройства Северо-Западного края при императрице Екатерине II (1792—1796)» (Вільня, 1903 г.) File:Konstanty Woynillowicz appeal about estates in North-Western Krai in Russian empire - 1868 AD.jpg|Афіцыйны зварот («запіска») праваслаўнага двараніна Канстанціна Ксаверавіча Вайніловіча<ref>Канстанцін Ксаверавіч Вайніловіч быў новахрышчаным з каталіцтва ў праваслаўе дваранінам, народжаным у сям’і каталіцкіх бацькоў. Валодаў маёнткам Шостакі ў Слуцкім павеце і паходзіў з [[Чырвоная Дубрава|макранскай]] лініі шляхецкага роду Вайніловічаў са Слуцкага павета, быў родным братам [[слуцкі павятовы маршалак|слуцкага павятовага маршалка]] Юзафа Ксаверавіча Вайніловіча (ажэненага з Геленай Ваньковіч). Быў далёкім сваяком [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварду Вайніловічу]] (з савіцкай лініі роду) і блізкім сваяком яго жонкі Алімпіі Узлоўскай, народжанай ад Марка Узлоўскага і Мацільды Вайніловіч (з макранскай лініі роду). Бацька Ксаверый Ваніловіч быў вялікім аматарам беларушчыны. Гл.: ''Луцкевіч, А.'' Выбраныя творы... С. 132.</ref> да [[губернатары Мінскай губерні|мінскага губернатара]] [[Ягор Аляксандравіч Касінаў|Касінава]] з просьбай хадайнічаць у віленскага генерал-губернатара права на пакупку маёнткаў (''«у тутэйшым Паўночна-Заходнім краі, дарагой маёй радзіме»''), 12 лістапада 1868 г. ''(Падкрэслена алоўкам чыноўнікам)'' File:Magazine - Vestnik Yugo-Zapadnoj i Zapadnoj Rossii - nr 8 - 1864 AD - page 1.jpg|Першая старонка часопіса «Вестник Юго-Западной и Западной России» (№8, 1864 г.) File:Сборник Северо-Западный край.jpg|Вокладка кнігі «Сборник памятников народного творчества Северо-Западного края» ([[Вільнюс|Вільня]], 1866 г.) File:Ратч - Сведения о польском мятеже 1863 г - 1867 AD.jpg|Вокладка кнігі В. Ратча «Сведения о польском мятеже 1863 года в Северо-Западной России», Т. 1. (Вільня, 1867 г.) </gallery> == Спецыфіка кіравання і рэжыма законаў == === Стратэгія кіравання === Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай на «новадалучаных» тэрыторыях была ўсталявана ў першую чаргу ўлада [[генерал-губернатар]]аў<ref>«Генерал-губернатарская» форма кіравання тэрыторыямі ў Расійскай імперыі была характэрна для сталічных рэгіёнаў імперыі (Санкт-Пецярбург, Масква), новадалучаных тэрыторый (ускраін, «краёў»), а таксама ўводзілася на тэрыторыях, ахопленых ваеннымі дзеяннямі. Функцыі інстытута генерал-губернатара вагаліся ад пасрэдніцкага звяна паміж імператарам і некалькімі губернатарамі да асаблівага рэжыму кіравання губернямі. Гл.: ''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы… С. 166.</ref>. У Расійскай імперыі стратэгіяй утрымання заваяваных тэрыторый былі асіміляцыя (русіфікацыя) карэннага насельніцтва і ўніфікацыя кіравання (распаўсюджанне агульнаімперскіх законаў і ўстаноў). Адсюль галоўнай задачай генерал-губернатараў на заваяваных ускраінах было спрыянне найскарэйшай падрыхтоўцы насельніцтва ўскраіны (праз паступовую ліквідацыю ранейшых юрыдычных норм, парадкаў і звычаяў) да ўспрыняцця агульных правіл кіравання — поўнай інкарпарацыі ў склад імперыі на аснове губернскай сістэмы кіравання (без прамежкавага — генерал-губернатарскага ўзроўню), ператварэння захопленых зямель у звычайныя расійскія губерні<ref>''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы… С. 166.</ref>. Адметнымі рысамі інстытута генерал-губернатарства былі яго надзвычайны і палітычны характар, які перавышаў значэнне іншых устанаўленняў, а таксама ваенны кампанент яго дзейнасці і статус у палітычнай іерархіі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы… С. 167—169.</ref>. === Рэжым законаў === Расійская ўлада разумела, што працэс уніфікацыі кіравання, русіфікацыі і аправаслаўлення зямель былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], дзе было шмат уніятаў, каталікоў, іудзеяў, дзе мясцовая эліта (шляхта) карысталася ў царкоўнай, адукацыйнай і адміністрацыйнай сферах [[польская мова|польскай мовай]] і дзе былі выразна адметныя [[культура]] і звычаі ўсяго мясцовага насельніцтва, зойме працяглы час. Рэжым законаў на тэрыторыі Паўночна-Заходняга і Паўднёва-Заходняга краёў на працягу XIX ст. пэўнымі крокамі змяняўся ад своеасаблівага ў параўнанні з многімі іншымі губернямі Расійскай імперыі, калі спачатку былі захаваны некаторыя старыя юрыдычныя нормы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і Рэчы Паспалітай (галоўным чынам, судовага і эканамічнага характару), усё больш як да агульнарасійскага ўзору, так і абмежавальнага і дыскрымінацыйнага характару да мясцовых жыхароў (асабліва пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]), што зноў рабіла адметнымі ў Расійскай імперыі гэтыя былыя землі Рэчы Паспалітай. Так, былі ўведзены выключныя законы, галоўным чынам, рэпрэсіўнага характару ў адносінах да мясцовага дваранства: абмежаванні прыёму «палякаў» на службу ў родных губернях; прымусовая ваенная ці грамадзянская служба мясцовых дваран (абавязак выслугі гадоў у карэнных рускіх губернях); абмежаванні ў выкарыстанні звыклай для мясцовых дваран (за стагоддзі ўжывання) [[польская мова|польскай мовы]] ў мясцовым афіцыйным справаводстве і сістэме адукацыі; русіфікацыя грамадскага жыцця<ref>1 студзеня 1864 г. віленскі ваенны генерал-губернатар Міхаіл Мураўёў сваім цыркулярам забараніў карыстацца польскай мовай у афіцыйнай перапісцы і грамадскіх месцах. Гл.: ''Самбук, С. М.'' Политика царизма … С. 40.</ref>; забароны навучання ў замежных [[універсітэт]]ах; забарона католікам (пасля 1863 г.) працаваць у адукацыйных установах (школах і гімназіях) заходніх губерняў; абмежаванні ў перамяшчэнні і жыхарстве ў расійскіх губернях і за мяжой імперыі; кантрыбуцыйныя зборы<ref>Акрамя канфіскацый і секвестраў маёнткаў паўстанцаў, з пачаткам паўстання ў 1863 г. землеўласнікі ўсіх веравызнанняў заходніх губерняў былі абкладзены працэнтным зборам, які збіраўся штогадова. Для «асоб польскага паходжання» ён складаў 10 % ад гадавога прыбытка маёнтка, для «асоб нямецкага паходжання» (лютэран з астзейскіх губерняў) — 3 %, для «асоб рускага паходжання» (з карэнных рускіх губерняў) — 1,5 %. Улада тлумачыла землеўласнікам «нямецкага» і «рускага паходжання», што сборы не маюць кантрыбуцыйнага і зняважлівага характару, а служаць фінансавай дапамогай для захавання ўрадавага кантроля ў краі, бо ў выпадку перамогі паўстанцаў губерні былі б адлучаны ад імперыі і некарэнныя дваране пазбавіліся б сваіх маёнткаў увогуле. У ліпені 1863 г. працэнтны збор для «рускіх» маянткоўцаў быў зменшаны да 2,5 %, а вясной 1864 г. поўнасцю зняты; для «астзейцаў» збор быў скасаваны ў пачатку 1865 г. У 1870 г., калі верагоднасць узнаўлення паўстанцкіх выступленняў стала малой, кантрыбуцыйны працэнтны збор для «асоб польскага паходжання» быў зменшаны да 5 %, а канчаткова для іх скасаваны толькі 27 сакавіка 1897 г. Для тых «польскіх» дваран, якія мелі толькі дамы ў гарадах, кантрыбуцыйны збор складаў 1 % ад іх кошту. З грошай, атрыманых па гэтых працэнтных зборах, мясцовым чыноўнікам плацілі па 50 % надбаўкі да жалавання, утрымліваліся жандарскія каманды і павялічаная пасля паўстання колькасць прысутных войск у краі, будаваліся і рамантаваліся праваслаўныя цэрквы і г.д. Гл.: Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 178.</ref>; розныя забароны адносна каталіцкага касцёла і пратэкцыянізм адносна праваслаўнай царквы; прымусовыя пераводы сялян з [[уніяцтва]] і [[каталіцызм|каталіцтва]] ў [[праваслаўе]]; увядзенне з 1870-х рускай мовы замест польскай у дадатковае каталіцкае набажэнства ў касцёлах; мэтанакіраванае насаджэнне рускага («вялікарускага») землеўладання; службовыя перавагі і ільготы для набыцця маёнткаў з казённых і канфіскаваных зямель для асоб «рускага паходжання»; забароны ў выкарыстанні «нацыянальнай» вопраткі для «палякаў» ([[кунтуш]]ы, [[канфедэратка|канфедэраткі]] і г.д.) і [[яўрэі|яўрэяў]]; [[мяжа аселасці|мяжа яўрэйскай аселасці]] і г.д. Адным з самых дыскрымінацыйных пастанаўленняў быў [[указ 10 снежня 1865года|закон ад 10 снежня 1865 г.]], накіраванны на памяншэнне працэнта «польскага» землеўладання ў краі: паводле закона «асобам польскага паходжання»<ref>Важна, што [[Указ 10 снежня 1865 года|закон ад 10 снежня 1865 г.]] не даваў яснага і дакладнага вызначэння, хто адносіцца да «асоб польскага паходжання», хоць звычайна расійскі ўрад пад імі разумеў польскамоўных і каталіцкіх дваран, якія былі выхаваны ў сем’ях бацькоў-католікаў.</ref> забаранялася купляць зямлю (маёнткі) у «заходніх губернях», якую можна было атрымаць і перадаць толькі па спадчыне (хоць часам рабіліся нешматлікія выключэнні, асабліва для лаяльных дваран)<ref>Акрамя таго, «асобам польскага паходжання» паводле палажэння ад 5 сакавіка 1864 г. і інструкцыі ад 23 ліпеня 1865 г. забаранялася арандаваць казённыя, а таксама прыватнаўласніцкія землі, набытыя іх уладальнікамі на льготных умовах, вызначаных урадам з мэтай павелічэння працэнта «рускага» землеўладання ў заходніх губернях. Законам ад 27 снежня 1887 г. «асобам польскага паходжання» забаранялася таксама арандаваць нерухомую маёмасць (у тым ліку і зямельную) усіх відаў. Гл.: Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 178.</ref>. Гэты закон быў скарэктаваны толькі ў 1905 г. у ходзе ліберальна-дэмакратычнай [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расіі]]<ref>У 1905 г. адмянялася забарона набыцця зямлі «асобамі польскага паходжання» у дзевяці заходніх губернях, але набываць зямлю ў Заходнім краі яны маглі толькі ў «асоб польскага паходжання», а не ў «асоб рускага паходжання».</ref>. Пасля закрыцця ў 1832 г. [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і ў 1864 г. [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горы-горацкага земляробчага інстытута]] ў літоўска-беларускіх губернях (паводле «дэпаланізатарскай» палітыкі ўлад) адсутнічалі вышэйшыя навучальныя ўстановы са статусам універсітэта для хрысціян: толькі дзейнічалі (з перапынкамі) дзясяткі рэлігійных вышэйшых навучальных устаноў для [[іудаізм|іудзеяў]] ([[ешыбот]]ы ў [[Валожын]]е, [[Мір (Карэліцкі раён)|Міры]], [[Пінск]]у, [[Брэст|Брэсце]], [[Слуцк]]у, [[Гродна|Гродне]], [[Любавічы (Руднянскі раён)|Любавічах]], Слабодцы<ref>Зараз гэтае мястэчка ўжо ў складзе гарадской рысы [[Каўнас]]а.</ref>, [[Цяльшэй|Цельшах]] і інш.); а ў 1911 г. быў толькі адкрыты філіял Маскоўскага гісторыка-археалагічнага інстытута ў [[Віцебск]]у. Працэс змены рэжыму законаў адносна губерняў Паўночна-Заходняга і Паўднёва-Заходняга краёў праходзіў як па прычыне захадаў расійскай улады па русіфікацыі і ўніфікацыі гэтых зямель з цэнтральнымі губернямі імперыі, так і па прычыне вызваленчых паўстанняў пад кіраўніцтвам мясцовай эліты ([[паўстанне 1830—1831 гадоў]] і [[паўстанне 1863—1864 гадоў]]), што толькі падштурхоўвала імперскую ўладу да прыняцця чарговых «выключных законаў» і іншых мер. === Палітычны статус губерняў === Мадэллю кіравання і палітычным статусам паўночна-заходніх (і [[Паўднёва-Заходні край|паўднёва-заходніх]]) губерняў у складзе Расійскай імперыі да [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] была «адміністрацыйная аўтаномія» — аўтаномія з вярхоўнай расійскай уладай (на генерал-губернатарскім і губернатарскім узроўнях) і змешанай адміністрацыяй (з рускіх чыноўнікаў і прадстаўнікоў мясцовага насельніцтва) на сярэднім і ніжнім узроўнях<ref>''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы… С. 154.</ref>. Прадстаўнікі мясцовага дваранства ніколі не прызначаліся на пасады мясцовых генерал-губернатараў (ваенных губернатараў), зрэдку прызначаліся на пасады [[губернатар]]аў і [[віцэ-губернатар]]аў (галоўным чынам, у перыяд ад заканчэння [[Венскі кангрэс|Венскага кангрэсу]] (1815) да [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]])<ref>''Киселев, А. А.'' Система управления и чиновничество белорусских губерний… С. 58, 65, 68—69.</ref>. Карэнныя дваране толькі абсалютна пераважалі на пасадах [[губернскі маршалак|губернскіх]] і [[павятовы маршалак|павятовых маршалкаў]], бо гэтыя пасады былі выбарнымі, хоць канчатковае зацвярджэнне на пасадзе выбранага дваранамі маршалка (і іншых выбраных на пасады дваранскага самакіравання асоб) таксама залежала ад расійскай улады. Пасля паўстання 1830—1831 гадоў адміністрацыйная аўтаномія была звужана, бо пасада [[земскі спраўнік|земскага спраўніка]] (начальніка павятовай паліцыі) пачала замяшчацца не паводле выбару дваран, як гэта гарантавалася «Дараванай граматай дваранству» (1785), а паводле прызначэння расійскай улады<ref>''Киселев, А. А.'' Система управления и чиновничество белорусских губерний… С. 65—72; ''Луговцова, С. Л.'' Политика российского самодержавия… С. 32—38.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Document of Minsk governorship office about noble election - 1 - 1814 AD.jpg|Рашэнне Мінскага губернскага праўлення аб скліканні схода дваранства губерні для правядзення дваранскіх выбараў і накіраванні аб тым аб’явы ў [[Віленскі ўніверсітэт|Літоўска-Віленскі імператарскі ўніверсітэт]] для надрукавання ў газеце [[Kurier Litewski (1793)|«Kurier Litewski»]], 12 ліпеня 1814 г. ''(пачатак)'' File:Document of Minsk governorship office about noble election - 2 - 1814 AD.jpg|Рашэнне Мінскага губернскага праўлення аб скліканні схода дваранства губерні для правядзення дваранскіх выбараў і накіраванні аб тым аб’явы ў [[Віленскі ўніверсітэт|Літоўска-Віленскі імператарскі ўніверсітэт]] для надрукавання ў газеце [[Kurier Litewski (1793)|«Kurier Litewski»]], 12 ліпеня 1814 г. ''(адваротак—заканчэнне)'' </gallery> Мадэллю кіравання і палітычным статусам паўночна-заходніх (і [[Паўднёва-Заходні край|паўднёва-заходніх]]) губерняў у складзе Расійскай імперыі пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] была не палітычная ці адміністрацыйная аўтаномія (альбо губерні агульнарасійскага тыпу), а [[калонія]]<ref>''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы… С. 141—142.</ref>. Дваранскія выбары былі адменены і на пасады дваранскага самакіравання (губернскі маршалак, павятовы маршалак, [[павятовы суддзя]], [[дэпутат дваранства]] і інш.) пачалі прызначацца асобы паводле рашэння расійскага ўрада (з [[1870]]-х гг. — у абсалютнай большасці з асоб некарэннага дваранства), што было чарговым парушэннем «Даравальнай граматы дваранству» (1785). З-за ўзнятага паўстання і недаверу да мясцовага дваранства ў заходніх губернях не былі ўведзены [[земства|земствы]] — новыя важныя ўстановы мясцовага самакіравання, створаныя ў 1864 г. у Расійскай імперыі ў ходзе ліберальных рэформ [[1860]]-х гг., што тармазіла эканамічнае і культурнае развіццё, а таксама развіццё сістэмы аховы здароўя літоўска-беларускіх зямель<ref>Гл.: Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 171—172. Толькі ў 1911 г. земствы (з абмежаваннямі і стварэннем непрапарцыянальнай «польскай» (каталіцкай) і «рускай» (праваслаўнай) курый) былі ўведзены ў Віцебскай, Магілёўскай, Мінскай, Кіеўскай, Валынскай і Падольскай губернях, а Ковенская, Віленская і Гродзенская засталіся без земстваў.</ref><ref>Яскравым прыкладам эканамічнай недаразвітасці губерняў края ў пачатку XX ст. можа служыць тое, што ў першым дзесяцігоддзі XIX ст. Вільня была трэцім (65 тыс. у 1812 г.) па колькасці жыхароў горадам у Расійскай імперыі пасля Санкт-Пецярбурга (300 тыс.) і Масквы (250 тыс.). А ў 1900 г. Вільня з 154 тыс. жыхароў ужо ўваходзіла толькі ў другі дзясятак найбуйнешых гарадоў імперыі — пасля Санкт-Пецярбурга (1 млн. 440 тыс.), Масквы (1 млн. 175 тыс.), Варшавы (712 тыс.), Адэсы (404 тыс.), Кіева (333 тыс.), Лодзі (314 тыс.), Рыгі (282 тыс.), Баку (202 тыс.), Харкава (174 тыс.), Тыфліса (160 тыс.) і Ташкента (157 тыс.).</ref>. Прагрэсіўная судовая рэформа, якая ў імперыі ў 1864 г. стварыла ўсесаслоўныя суды, у заходніх губернях пачалася толькі ў 1872 г. з увядзення [[Міравы суд|міравых судоў]] і з прынцыповымі абмежаваннямі: міравыя суддзі не выбіраліся (з прычыны адсутнасці земстваў), а прызначаліся міністрам юстыцыі і цалкам залежалі ад яго. Акруговыя суды былі ўведзены толькі ў 1883 г., прычым улады пакінулі за сабой права фарміраваць склад прысяжных засядацеляў<ref>Судовая рэформа ў карэнных рускіх губернях у 1864 г. замяняла саслоўныя суды на агульныя для ўсіх саслоўяў судовыя ўстановы — адкрытыя і незалежныя ад урада: у паветах уводзіліся міравыя, а ў губернях — акруговыя суды. Крымінальныя справы ў акруговых судах разглядаліся з удзелам грамадзян — прысяжных засядацеляў, якія незалежна ад суддзяў выносілі рашэнне па справе (вінаваты падсудны ці не), і адвакатаў, якія не залежалі ад урада. Гл.: Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 172—173.</ref>. Галоўным прынцыпам кіравання станавілася адсутнасць усялякай выбарнасці на месцах. Забарона пасля 1863 г. мясцовай эліце (прадстаўнікам карэннага (галоўным чынам, польскамоўнага і каталіцкага) дваранства) займаць якія-небудзь пасады ў сістэме мясцовага кіравання пераўтварала паўночна-заходнія (і паўднёва-заходнія) губерні ў калонію — ускраіну з дзяржаўнай (агульнаімперскай) адміністрацыяй на ўсіх узроўнях кіравання (генерал-губернатар, губернатар, [[губернскі маршалак]], [[павятовы маршалак]], [[павятовы спраўнік]], [[земскі начальнік]] і інш.)<ref>''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы… С. 141—142, 159; Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 176—179.</ref>. Запланаванага расійскай уладай пераўтварэння захопленых зямель Рэчы Паспалітай у звычайныя расійскія губерні не адбылося<ref>Гл.: Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 179.</ref>. [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расійскай імперыі]] ўвяла парламенцкія інстытуты (Дзяржаўную думу і [[Дзяржаўны савет Расійскай імперыі|Дзяржаўны савет]]), куды карэннае дваранства літоўска-беларускіх губерняў атрымала права абірацца. Аднак завяршэнне рэвалюцыі прывяло да росту ў органах кіравання рускага вялікадзяржаўнага шавінізму, звужэння некаторых ліберальных праў, у тым ліку — прыняцця законаў, якія змяншалі палітычную ролю як Дзяржаўнай Думы, так і Дзяржаўнага савета, і звужалі ў іх прадстаўніцтва дэпутатаў ад каталіцкіх дваран края, чыя роля станавілася мізэрнай<ref>''Jurkowski, R.'' Sukcesy i porażki… С. 547—548; ''Szpoper, D.'' Sukcesorzy Wielkiego Księstwa… С. 134—139.</ref>. == Прастора == === Пашырэнне геаграфічнай прасторы тэрміна === Звычайна тэрмін «Паўночна-Заходні край» з 1840-х гг. (пасля скасавання ў Расійскай імперыі [[уніяцтва|ўніяцтва]]) суадносіўся з губернямі, што ўваходзілі ў склад [[Віленскае ваеннае генерал-губернатарства|Віленскага ваеннага генерал-губернатарства]] (1832—1864), а пасля [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]] (1864—1912), якія складаліся з 3-4 губерняў (Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай і Мінскай). У залежнасці ад спіса «даручаных» генерал-губернатару губерняў, Віленскае ваеннае генерал-губернатарства ў [[1862]]—[[1864]] гг. мела афіцыйную поўную назву «Віленскае ваеннае губернатарства, Ковенскае, Гродзенскае і Мінскае генерал-губернатарства», а Віленскае генерал-губернатарства ў [[1864]]—[[1870]] гг. — «Віленскае, Ковенскае, Гродзенскае і Мінскае генерал-губернатарства». Афіцыйна [[Віцебская губерня|Віцебская]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўская губерні]] ў склад Віленскага ваеннага генерал-губернатарства і Віленскага генерал-губернатарства ніколі не ўваходзілі, а былі толькі паводле ўказу Сената ад [[30 красавіка]] [[1863]] г.<ref name="ReferenceB">Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 38, аддзяленне 1, № 39561.</ref> па прычыне пачатку [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] пераведзены (гэтак жа як і часовыя ваенныя губернатары ў літоўска-беларускіх землях) пад уладу віленскага ваеннага генерал-губернатара (і былі пад яго кіраўніцтвам да [[1869]] г.). Ва ўказе адзначалася: ''«<…> па прычыне пастаянна ўзрастаючых мяцежніцкіх дзеянняў, і з мэтай сканцэнтравання ў асобе Галоўнага Начальніка края неабходных сродкаў для своечасовага прыняцця належных мер да сканчэння падобных беспарадкаў <…> прадаставіць Галоўнаму Начальніку края права часова знімаць з пасад грамадзянскіх губернатараў 6-ці губерняў (Віленскай, Ковенскай, Гродзенскай, Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай) і прызначаць для выканання іх абавязкаў іншых асоб, на сваё меркаванне <…> Незалежна ад таго, што дзве Беларускія губерні<ref>Віцебская і Магілёўская губерні.</ref> і Мінская губерня складаюць, па тых элементах насельніцтва, якія ў іх знаходзяцца, у многіх адносінах як бы асобную ад Літоўскіх губерняў<ref>Віленская, Ковенская і Гродзенская губерні.</ref> групу, і патрабуюць асобных рашучых распараджэнняў, і ў асаблівасці для аказання садзейнічання да ўтаймавання мяцяжу ў Літве, для чаго спакой і строгі парадак у гэтых губернях павінны быць цалкам неадкладна ўстаноўлены, <…> дазволіць Галоўнаму Начальніку края прызначаць, на сваё меркаванне, <…> у адзначаных губернях да выканання абавязкаў часовых ваенных губернатараў <…>»''<ref name="ReferenceB"/>. З аднаго боку расійская ўлада не хацела злучаць шэсць губерняў разам і не прызнавала падобнасць Магілёўскай і Віцебскай губерняў з іншымі губернямі, створанымі з зямель былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а з другога — па прычыне паўстання вымушана была аб’яднаць іх пад адной адміністрацыяй у час паўстання і пасля яго, чым ускосна прызнавалася наяўнасць адзінства і салідарнасці мясцовага дваранства, якія захаваліся з часоў Вялікага Княства Літоўскага. Восенню 1863 г. [[Аўгустоўская губерня]], дзе сялянства было ў асноўным балтамоўнае, у ваенна-адміністрацыйных адносінах была таксама пераведзена пад уладу віленскага ваеннага генерал-губернатара, якому даручалася кіраваць ваеннымі і паліцэйскімі дзеяннямі супраць паўстанцаў<ref>У афіцыйнай поўнай назве віленскага ваеннага генерал-губернатарства гэта ніяк не адлюстравалася.</ref>. Перавод Аўгустоўскай губерні пад уладу віленскага ваеннага генерал-губернатара быў адным з першых крокаў праекта ўрада аб вылучэнні Аўгустоўскай губерні са складу [[Царства Польскае|Царства Польскага]], бо, паводле думкі віленскага ваеннага генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]], у Аўгустоўскай губерні ''«насельніцтва больш жмудскае<ref>Генерал-губернатар Міхаіл Мураўёў выкарыстоўвае тэрмін „жмудзь“ (жамойты) у адносінах да [[літоўцы|балтамоўнага насельніцтва, якое па сучаснай тэрміналогіі зараз прынята называць „літоўцамі“]]. Цікава, што менавіта на аснове балцкіх гаворак Аўгустоўскай губерні вакол [[Марыямпале]] (па сучаснай класіфікацыі — сувалкійская гаворка аўкштайцкага дыялекта літоўскай мовы) пачала з 1880-х гг. стварацца сучасная [[літоўская мова|літоўская літаратурная мова]].</ref> і таму па ўсёй справядлівасці належыць не да Польшчы, а да Літоўскага края»''<ref>''Staliunas, D.'' Making Russians… P. 32; Западные окраины Российской империи… С. 183—184.</ref><ref>Да падзелаў Рэчы Паспалітай значная частка тэрыторыі Аўгустоўскай губерні ўваходзіла ў склад Вялікага Княства Літоўскага.</ref>. Аднак пасля падаўлення ў 1864 г. паўстання імаверны праект перадзелу меж Царства Польскага быў пакінуты ўрадам<ref>Западные окраины Российской империи… С. 183—184.</ref>. {|class="graytable" style="text-align:center" |width="25%"|[[File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 38 otd 1 nr 39561 - p 399 - 1863 AD.jpg|180px]] |width="25%"|[[File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 38 otd 1 nr 39562 - p 400 - 1863 AD.jpg|180px]] |width="25%"|[[File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 39 otd 1 nr 40559 - p 88 - 1864 AD.jpg|180px]] |width="25%"|[[File:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 39 otd 1 nr 40635 - p 173 - 1864 AD.jpg|180px]] |- |Указ 30 красавіка 1863 г. ''Аб прадастаўленні Віленскаму генерал-губернатару часова знімаць і прызначаць да выканання абавязкаў грамадзянскіх і часовых губернатараў у даручаным яго кіраванню краі''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор 2, Т. 38, аддз. 1, №39561 (пачатак) |Указ 30 красавіка 1863 г. ''Аб прадастаўленні Віленскаму генерал-губернатару часова знімаць і прызначаць да выканання абавязкаў грамадзянскіх і часовых губернатараў у даручаным яго кіраванню краі''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор 2, Т. 38, аддз. 1, №39561 (заканчэнне) |Указ 5 лютага 1864 г. ''Аб парадку правядзення канчатковага аддзялення сялянскіх угоддзяў ад маянткоўскай зямлі ў губернях: Магілёўскай, беларускіх паветах Віцебскай, Кіеўскай, Падольскай і Валынскай''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор 2, Т. 39, аддз. 1, № 40559 |Указ 25 лютага 1864 г. ''Аб перайменаванні генерал-губернатараў, носячых званне і ваеннага губернатара, і аб падпарадкаванні ваенных губернатараў мясцовым генерал-губернатарам''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор 2, Т. 39, аддз. 1, №40635 |} [[Файл:Decree of the Vilno General-Governor Mikhail Nikolayevich Muravyov to Vitebsk Governor Alexander Ogolin - 1863 AD.jpg|thumb|Дакумент канцылярыі віленскага ваеннага генерал-губернатара з выкарыстаннем вуглавога штампа «Віленскі ваенны, ковенскі, гродзенскі і мінскі генерал-губернатар з падпарадкаваннем Віцебскай і Магілёўскай губерняў», 9 мая 1863 г.]] У гэтай сітуацыі быў прыдуманы новы бюракратычны тэрмін, які па сутнасці падкрэсліваў нежаданне расійскай улады мець злучанымі гэтыя шэсць губерняў ([[Віленская губерня|Віленскую]], [[Ковенская губерня|Ковенскую]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскую]], [[Мінская губерня|Мінскую]], [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую губерні]])<ref>''Раюк, А. Р.'' Практыка азначэння Магілёўскай губерні ў афіцыйным справаводстве ў 1772—1917 гг.… С. 56.</ref>. Афіцыйная назва новай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай структуры атрымала з [[30 красавіка]] [[1863]] г. дзіўную для наймення генерал-губернатарстваў Расійскай імперыі форму: «Віленскае ваеннае губернатарства, Ковенскае, Гродзенскае і Мінскае генерал-губернатарства з падпарадкаваннем Віцебскай і Магілёўскай губерняў»<ref>''Раюк, А. Р.'' Практыка азначэння Магілёўскай губерні ў афіцыйным справаводстве ў 1772—1917 гг.… С. 56—57.</ref>. Афіцыйна віленскі ваенны генерал-губернатар [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] (1796—1866) у [[1863]]—[[1864]] гг. называўся «віленскі ваенны губернатар, ковенскі, гродзенскі і мінскі генерал-губернатар і галоўны начальнік Віцебскай і Магілёўскай губерняў», а з [[25 лютага]] [[1864]] г. (па прычыне перайменавання генерал-губернатарства) як «віленскі, ковенскі, гродзенскі і мінскі генерал-губернатар і галоўны начальнік Віцебскай і Магілёўскай губерняў»<ref name="ReferenceF">''Раюк, А. Р.'' Практыка азначэння Магілёўскай губерні ў афіцыйным справаводстве ў 1772—1917 гг.… С. 57.</ref>. З 1863 г. віленскі ваенны генерал-губернатар (віленскі генерал-губернатар) у афіцыйным справаводстве пачаў стала паралельна называцца як «галоўны начальнік Паўночна-Заходняга края» (ці скарочана як «галоўны начальнік края»<ref>Неафіцыйна (а часта і ў афіцыйнай перапісцы) у тыя часы генерал-губернатары Расійскай імперыі называліся «галоўны начальнік края» ці «начальнік края» (па аналогіі як грамадзянскі губернатар часам у афіцыйнай перапісцы называўся «начальнікам губерні», а павятовы маршалак як «начальнік павета», што не выклікала эмоцый).</ref>), усе шэсць губерняў якога стала пачалі сукупна менавацца як «паўночна-заходнія губерні» («Паўночна-Заходні край»)<ref name="ReferenceF"/>. Тым не менш, размоўна і публіцыстычна нават пасля выхаду з-пад улады віленскага генерал-губернатара ў [[1869]] г. Магілёўская і Віцебская губерні (а пасля і Мінская губерня, якую ў [[1870]] г. вылучылі са складу [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]) таксама называліся «паўночна-заходнімі» да 1917 г.<ref>Гл.: ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края; ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии… С. 1.</ref>, бо ўсё ж расійскай уладзе прыходзілася прызнаваць вялікае падабенства іх ва ўсіх адносінах з астатняй часткай былой тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага і наяўнасць разнастайных сувязей паміж жыхарамі шасці губерняў, што і адлюстроўвалася, адпаведна, у спецыфіцы кіравання і рэжыме законаў у гэтых губернях аж да [[Лютаўская рэвалюцыя|падзення царскай улады ў лютым 1917 г.]] === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны склад === Губерні Паўночна-Заходняга края ў розны час уваходзілі ў склад розных генерал-губернатарстваў Расійскай імперыі: * [[Беларускае генерал-губернатарства]] (1772—1796) — з цэнтрам у [[Магілёў|Магілёве]] * [[Беларускае ваеннае губернатарства]] (1801—1823) — з цэнтрам у [[Віцебск]]у * [[Віцебскае генерал-губернатарства]]<ref>Афіцыйная назва генерал-губернатарства залежала ад назвы губерняў, якія падпарадкоўваліся ў той ці іншы час генерал-губернатару.</ref> (1823—1856) * [[Дынабургскае часовае ваеннае губернатарства]] (1830—1832) * [[Літоўскае генерал-губернатарства]] (1794—1801) * [[Літоўскае ваеннае губернатарства]] (1801—1830) * [[Віленскае часовае ваеннае губернатарства]] (1830—1832) * [[Віленскае ваеннае генерал-губернатарства]] (1832—1864) * [[Віленскае генерал-губернатарства]] (1864—1912) * [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства]]<ref>Назва генерал-губернатарства залежала ад назвы губерняў, якія падпарадкоўваліся ў той ці іншы час генерал-губернатару. 5 ліпеня 1795 г. [[Ізяслаўскае намесніцтва]] было перайменавана ў [[Валынская губерня|Валынскую губерню]], таму ў 1795—1796 гг. адміністрацыйная адзінка называлася як «Мінскае, Валынскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства»; а ў 1796 г. [[Брацлаўскае намесніцтва]] было перайменавана ў [[Падольская губерня|Падольскую губерню]], таму ў 1796—1801 гг. адміністрацыйная адзінка называлася як «Мінскае, Валынскае і Падольскае ваеннае губернатарства».</ref> (і яго пераемнікі [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства|Мінскае, Валынскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства]]; [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства|Мінскае, Валынскае і Падольскае ваеннае губернатарства]]) (1793—1801) — з цэнтрам у [[Нясвіж]]ы (да 1796 г.), [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]] (з 1796 г.) * [[Кіеўскае ваеннае губернатарства]] (1801—1832) * [[Мінскае ваеннае губернатарства]] (1812—1815) * [[Мінскае часовае ваеннае губернатарства]] (1831—1832, 1861—1862, 1863—1864) * [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскае ваеннае губернатарства]] (1812) * [[Беластоцкае часовае генерал-губернатарства]] (1905—1907) === Фарміраванне адміністрацыйна-тэрытарыяльнага складу === Землі, якія атрымала Расійская імперыя ў [[1772]] г. у выніку [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]], увайшлі паводле ўказа расійскай імператрыцы [[Кацярына II|Кацярыны ІІ]] ад 28 мая 1772 г. у склад [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]] (тэрытарыяльна правобраз будучай [[Полацкая губерня|Полацкай губерні]], а пасля [[Віцебская губерня|Віцебскай]]) і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губерняў<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 19, № 13807, 13808.</ref>. Цэнтрамі губерняў сталі [[Апочка]] і [[Магілёў]]. Абедзве губерні былі падпарадкаваны генерал-губернатару [[Захар Рыгоравіч Чарнышоў|Захару Чарнышову]], які стаў называцца як «Беларускі генерал-губернатар», а яго падначаленая тэрыторыя як [[Беларускае генерал-губернатарства]] (1772—1796)<ref>Беларускі генерал-губернатар (1782—1796) Пётр Пасек ва ўказах Кацярыны ІІ называўся часам як «полацкі і магілёўскі генерал-губернатар». Гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 19, № 17527.</ref>. Сваёй рэзідэнцыяй Чарнышоў выбраў [[Магілёў]]. Выданне «Устанаўлення кіравання губерняў Усерасійскай імперыі» (1775) прывяло да чарговых адміністрацыйных пераўтварэнняў. Паўстала таксама пытанне аб мэтазгоднасці далейшага аб’яднання ў складзе Пскоўскай губерні далучаных зямель [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] разам з велікарускімі землямі, на якія не распаўсюджваліся выключэнні з г.зв. «польскіх праў». Сваім указам ад [[24 жніўня]] [[1776]] г. Сенат Расійскай імперыі зацвердзіў праект Чарнышова аб стварэнні дзвюх губерняў яго генерал-губернатарства: была створана [[Магілёўская губерня]] (з былым тэрытарыяльным складам) і [[Полацкая губерня]] (замест Пскоўскай), ад якой аднялі [[Пскоўскі павет|Пскоўскі]] і [[Велікалуцкі павет]]ы. У [[1778]] г. адбылася чарговая адміністрацыйная рэформа: [[28 мая]] [[1778]] г. Полацкая губерня была пераўтворана ў [[Полацкае намесніцтва]] (1778—1796), а [[4 чэрвеня]] [[1778]] г. Магілёўская губерня — у [[Магілёўскае намесніцтва]] (1778—1796). Пасля [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1793]] г. Расійская імперыя атрымала значную частку цэнтральнай тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, менавіта з якой і была створана ўказам расійскай імператрыцы Кацярыны ІІ ад [[23 красавіка]] [[1793]] г. новая губерня — [[Мінская губерня]] з цэнтрам у [[Мінск]]у. Мінская губерня (як і частка зямель Польскага каралеўства, якую атрымала Расія ў ходзе другога падзела Рэчы Паспалітай) увайшла ў 1793 г. у склад [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства|Мінскага, Ізяслаўскага і Брацлаўскага генерал-губернатарства]] (1793—1795), першы генерал-губернатар якога [[Міхаіл Мікітавіч Крачэтнікаў|Міхаіл Крачэтнікаў]] хутка памёр, а наступны ([[Цімафей Іванавіч Туталмін|Цімафей Туталмін]]) сваёй рэзідэнцыяй зрабіў [[Нясвіж]]. Паводле свайго маніфеста ад [[30 кастрычніка]] [[1794]] г. расійская імператрыца [[Кацярына II|Кацярына ІІ]] загадала пасля падаўлення [[паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] галоўнакамандуючаму расійскімі войскамі [[Мікалай Васілевіч Рапнін|Мікалаю Рапніну]] падзяліць акупаваныя землі Вялікага Княства Літоўскага на тры часткі (у складзе 17 паветаў) — Ковенскую, Віленскую і Гродзенскую, і прызначыла Рапніна літоўскім генерал-губернатарам (ці «генерал-губернатарам Літоўскага княства») з рэзідэнцыяй (Вярхоўным Праўленнем) у [[Гродна|Гродне]]<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17264; ''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 371.</ref><ref>Паралельна Мікалай Рапнін быў Ліфляндскім і Эстляндскім генерал-губернатарам, а цалкам князь афіцыйна тытулаваўся як «Яе Імператарскай Вялікасці, Самаўладцы Усерасійскай генерал-аншэф, Галоўнакамандуючы войскамі, ахапіўшымі Вялікае Княства Літоўскае, сенатар, Ліфляндскі, Эстляндскі і Літоўскі генерал-губернатар, Яе Вялікасці генерал-ад’ютант, палкоў лейб-гвардыі Ізмайлаўскага падпалкоўнік, Таўрычаскага грэнадзерскага шэф, і ордэнаў расійскіх: Св. Апостала Андрэя Першакліканага, Аляксандра Неўскага, ваеннага Св. Вялікапакутніка і пабеданосца Георгія і Св. Роўнаапостальнага князя Уладзіміра першых ступеняў, каралеўскага польскага Белага Арла і вялікакняскага Галсцінскага Св. Ганны кавалер». Гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17264.</ref>. Пасля [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзела Рэчы Паспалітай]] [[14 снежня]] [[1795]] г. захопленыя тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага, якія яшчэ з [[30 кастрычніка]] [[1794]] г. падпарадкоўваліся літоўскаму генерал-губернатару Рапніну, былі падзелены на [[Слонімская губерня|Слонімскую]] (тэрытарыяльна правобраз будучай Гродзенскай губерні) і [[Віленская губерня|Віленскую губерні]] і засталіся пад кіраваннем літоўскага генерал-губернатара<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17417.</ref><ref>У 1795—1796 гг. літоўскі генерал-губернатар князь Рапнін ва ўказах Кацярыны ІІ (а пасля і Паўла І) менаваўся часам як «віленскі і слонімскі генерал-губернатар». Гл.: Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17430, 17494, 17519.</ref>. Цэнтрам [[Літоўскае генерал-губернатарства|Літоўскага генерал-губернатарства]] станавілася [[Вільнюс|Вільня]]. [[5 ліпеня]] [[1795]] г. [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства]] (у сувязі з трэцім падзелам Рэчы Паспалітай і далучэннем да генерал-губернатарства паўднёва-ўсходніх ваяводстваў Польскага каралеўства) была рэарганізавана і перайменавана ў [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства|Мінскае, Валынскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства]] (1795—1796), цэнтрам якога працягваў заставацца Нясвіж. Указ імператрыцы Кацярыны ІІ ад [[5 мая]] [[1795]] г. загадваў стварыць [[Мінскае намесніцтва]], якое была адкрыта толькі [[2 кастрычніка]] [[1795]] г.<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17325, 17326, 17403, 17435.</ref> [[18 чэрвеня]] [[1796]] г. літоўскі генерал-губернатар князь Мікалай Рапнін спланаваў рэарганізацыю падначаленай яму тэрыторыі ў Віленскае і Слонімскае намесніцтвы<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 383.</ref>. Указ імператрыцы Кацярыны ІІ ад [[8 жніўня]] [[1796]] г. Рапніну загадваў стварыць Віленскае і Слонімскае намесніцтвы, але па прычыне смерці імператрыцы яны не былі створаны<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 23, № 17494, 17525.</ref>. Новы расійскі імператар (1796—1801) [[Павел I (імператар расійскі)|Павел I]] правёў новы адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел імперыі, накіраваны на ўзбуйненне адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак. Паводле ўказу ад [[12 снежня]] [[1796]] г. Віленская і Слонімская губерні аб’ядноўваліся ў адну [[Літоўская губерня|Літоўскую губерню]] (1796—1801) з цэнтрам у Вільні — заставалася ў складзе Літоўскага генерал-губернатарства (з адной Літоўскай губерняй); Полацкае і Магілёўскае намесніцтвы — у [[Беларуская губерня|Беларускую губерню]] (1796—1801) з цэнтрам у Віцебску<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 24, № 17634.</ref>; скасоўвалася [[Беларускае генерал-губернатарства]], а Беларуская губерня перастала ўваходзіць у склад якога-небудзь генерал-губернатарства; Мінскае намесніцтва пераўтворана (перайменавана) у Мінскую губерню; а Мінскае, Валынскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства (1795—1796) было рэарганізавана і перайменавана ў [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства|Мінскае, Валынскае і Падольскае ваеннае губернатарства]] (1796—1801), цэнтрам якога стаў [[Камянец-Падольскі]]. [[Файл:Belorussian governorates 1829 Vitebsk nobility document.JPG|thumb|Зварот дваран [[Віцебская губерня|Беларуска-Віцебскай губерні]] да міністра ўнутраных спраў Расійскай імперыі, 1829 г. Запіс (па-польску) у журнале дваранскага сходу губерні]] Расійскі імператар (1801—1825) [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] сваім указам ад 9 (21) верасня 1801 г. падзяліў Літоўскую губерню на дзве — [[Віленская губерня|Літоўска-Віленскую]] і [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенскую губерні]], якія ўвайшлі ў склад [[Літоўскае ваеннае губернатарства|Літоўскага ваеннага губернатарства]] (1801—1830) з цэнтрам у Вільні; Беларускую губерню — на [[Віцебская губерня|Беларуска-Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Беларуска-Магілёўскую губерні]], якія ўвайшлі ў склад [[Беларускае ваеннае губернатарства|Беларускага ваеннага губернатарства]] (1801—1823) з цэнтрам у Віцебску<ref>Указам ад 9 (21) верасня 1801 г. Літоўская губерня падзялялася на дзве «літоўскія» губерні (Віленскую і Гродзенскую губерні), а Беларуская губерня на дзве «беларускія» губерні (Віцебскую і Магілёўскую губерні), якія адразу пачалі пісацца як «Літоўска-Віленская губерня» (ці «Літоўская Віленская губерня»), «Літоўска-Гродзенская губерня» (ці «Літоўская Гродзенская губерня»), «Беларуска-Віцебская губерня» (ці «Беларуская Віцебская губерня») і «Беларуска-Магілёўская губерня» (ці «Беларуская Магілёўская губерня»). Азначэнні «Літоўска-» («Літоўская») і «Беларуска-» («Беларуская») выкарыстоўваліся для абазначэння тапанімічнага характару губерні і часта не ўказваліся. Пасады губернатараў і губернскіх устаноў таксама часта пісаліся з указаннем тапанімічнага характару губерні: «літоўска-віленскі губернатар», «Літоўска-Віленскае губернскае праўленне» і г.д. У афіцыйных назвах пасады генерал-губернатара ці генерал-губернатарства (з пералікам губерняў, якія ў ваходзілі ў склад генерал-губернатарства) азначэнні «Літоўская» ці «Беларуская» у назве губерняў у 1801—1840 гг. не выкарыстоўваліся: напрыклад, «віцебскі, магілёўскі, смаленскі і калужскі генерал-губернатар», «віленскі ваенны, гродзенскі, беластоцкі і мінскі генерал-губернатар» і г.д. Пасля падзелу (паводле таго ж указа ад 9 (21) верасня 1801 г.) [[Маларасійская губерня|Маларасійскай губерні]] на дзве губерні (Чарнігаўскую і Палтаўскую) яны таксама пэўны час пісаліся як Маларасійска-Палтаўская губерня (альбо «Маларасійская Палтаўская губерня») і Маларасійска-Чарнігаўская губерня («Маларасійская Чарнігаўская губерня»).</ref>; Мінская губерня разам з Кіеўскай увайшлі ў склад [[Кіеўскае ваеннае губернатарства|Кіеўскага ваеннага губернатарства]] (1801—1832) з цэнтрам у Кіеве<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 26, № 20004.</ref>. У [[1808]] г. Мінская губерня была вылучана са складу Кіеўскага ваеннага губернатарства і перастала ўваходзіць у склад якога-небудзь генерал-губернатарства (ваеннага губернатарства)<ref>''Киселев, А. А.'' Система управления и чиновничество белорусских губерний… С. 50.</ref>. У [[1812]]—[[1815]] гг. існавала [[Мінскае ваеннае губернатарства]], якое складалася толькі з Мінскай губерні. [[7 жніўня]] [[1823]] г. Беларускае ваеннае губернатарства было рэарганізавана ў генерал-губернатарства з цэнтрам у Віцебску («[[Віцебскае генерал-губернатарства]]»), у яго склад на пачатку ўключаюцца чатыры губерні — [[Віцебская губерня|Беларуска-Віцебская]], [[Магілёўская губерня|Беларуска-Магілёўская]], [[Смаленская губерня|Смаленская]] і [[Калужская губерня|Калужская]]. Афіцыйная назва генерал-губернатарства з цэнтрам у Віцебску залежала ад спіса губерняў, якія ў розныя часы ўваходзілі ў яго склад, а менавіта — Віцебская, Магілёўская, Мінская, [[Смаленская губерня|Смаленская]] і [[Калужская губерня|Калужская губерні]]. Так, у [[1823]]—[[1831]] гг. генерал-губернатарства з цэнтрам у Віцебску называлася «Віцебскае, Магілёўскае, Смаленскае і Калужскае генерал-губернатарства». У сувязі з [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстаннем 1830—1831 гадоў]], якое пачало ахопліваць і [[Мінская губерня|Мінскую губерню]], расійскай уладай было вырашана (указам Сената ад 8 студзеня 1831 г.) Калужскую губерню вылучыць са складу [[Віцебскае генерал-губернатарства|Віцебскага генерал-губернатарства]], а Мінскую губерню, што яшчэ з [[1 снежня]] [[1830]] г. знаходзілася на ваенным становішчы, уключыць у яго склад. Генерал-губернатарства пачало афіцыйна называцца як «Віцебскае, Магілёўскае, Смаленскае і Мінскае генерал-губернатарства». Аднак ужо [[13 красавіка]] [[1831]] г. Мінская губерня была вылучана са складу Віцебскага генерал-губернатарства і перайшла (13 красавіка 1831 — 31 ліпеня 1831) пад уладу Галоўнакамандуючага Рэзервовай арміяй, а пасля (31 ліпеня 1831 — 6 кастрычніка 1831) Галоўнакамандуючага Дзеючай арміяй. Паралельна было створана таксама [[Мінскае часовае ваеннае губернатарства]] (31 красавіка 1831 — 22 студзеня 1832) для задушэння паўстання ў Мінскай губерні і далейшага арышту і прыцягнення да следства яго ўдзельнікаў. У ходзе [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Літоўскае ваеннае губернатарства]] было рэарганізавана ў [[Віленскае часовае ваеннае губернатарства]] (1830—1832). Паводле царскага ўказу ад 30 кастрычніка 1831 г. [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкая вобласць]] (1808—1842) перашла пад уладу віленскага часовага ваеннага губернатара. У [[1832]] г. [[Віленскае часовае ваеннае губернатарства]] рэарганізавана ў [[Віленскае ваеннае генерал-губернатарства]] (1832—1864), у складзе якога захавалася і Беластоцкая вобласць. А ў [[1834]] г. у склад Віленскага ваеннага генерал-губернатарства ўвайшла яшчэ і [[Мінская губерня]]. [[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 44 otd 1 nr 47251 - p 676 - 1869 AD.jpg|left|thumb|Указ 27 чэрвеня 1869 г. ''Аб выключэнні Магілёўскай губерні з распараджэння Галоўнага Упраўлення Паўночна-Заходнім краем''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор 2, Т. 44, аддз. 1, № 47251]] [[18 ліпеня]] [[1840]] г. расійскі імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] загадаў Сенату перайменаваць Літоўска-Віленскую і Літоўска-Гродзенскую губерні ў адпаведна Віленскую і Гродзенскую губерні, а Беларуска-Віцебскую і Беларуска-Магілёўскую губерні — у Віцебскую і Магілёўскую губерні<ref name="ReferenceD">Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленне 1, № 13678.</ref>. [[18 снежня]] [[1842]] г. са складу [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] былі вылучаны [[Ковенскі павет (Расійская імперыя)|Ковенскі]], [[Цельшаўскі павет|Цельшаўскі]], [[Расіенскі павет|Расіенскі]], [[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Панявежскі]], [[Вількамірскі павет (Расійская імперыя)|Вількамірскі]] і [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Новааляксандраўскі]] паветы, з якіх была створана [[Ковенская губерня]] (увайшла ў склад Віленскага ваеннага генерал-губернатарства)<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі, Т. 17, аддзял. 2, № 16347.</ref>; а [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкая вобласць]] (1808—1842) тым жа ўказам уключана ў склад Гродзенскай губерні. [[17 лютага]] [[1856]] г. Мінская губерня выйшла са складу Віленскага ваеннага генерал-губернатарства, а таго ж дня [[Віцебскае генерал-губернатарства]] было ліквідавана. Мінская, Магілёўская і Віцебская губерні перасталі ўваходзіць у склад якога-небудзь генерал-губернатарства імперыі, аднак не сталі звычайнымі расійскімі губернямі, бо ў іх захоўваліся спецыфіка кіравання і рэжым законаў, падобныя да губерняў Віленскага ваеннага генерал-губернатарства. [[16 жніўня]] [[1862]] г. [[Мінская губерня]] зноў увайшла ў склад Віленскага ваеннага генерал-губернатарства, а [[30 красавіка]] [[1863]] г. па прычыне пачатку паўстання 1863—1864 гадоў пад уладу [[Літоўскае генерал-губернатарства|віленскага ваеннага генерал-губернатара]] былі таксама пераведзены Магілёўская і Віцебская губерні (гэтак жа як і часовыя ваенныя губернатары ў краі)<ref name="ReferenceB"/>. Віленскае ваеннае генерал-губернатарства паводле ўказу Сената ад [[25 лютага]] [[1864]] г. было перайменавана ў [[Віленскае генерал-губернатарства]]<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 39, аддзяленне 1, № 40635.</ref>. [[Файл:Document of Vitebsk goveronate office - 1863 AD.jpg|thumb|Дакумент канцылярыі [[губернатары Віцебскай губерні|Віцебскага губернатара («ваеннага губернатара горада Віцебска і віцебскага грамадзянскага губернатара»)]], 1863 г.]] [[27 чэрвеня]] [[1869]] г. [[Магілёўская губерня|Магілёўская]]<ref>Пасля вылучэння Магілёўскай губерні адміністрацыйна-тэрытарыяльная структура пачала менавацца як «віленскае, ковенскае, гродзенскае і мінскае генерал-губернатарства з падпарадкаваннем Віцебскай губерні», а генерал-губернатар — як «віленскі, ковенскі, гродзенскі і мінскі генерал-губернатар і галоўны начальнік Віцебскай губерні».</ref>, а [[2 лістапада]] [[1869]] г. — [[Віцебская губерня]] былі выведзены з-пад улады віленскага генерал-губернатара («из ведения Главного Управления Северо-Западным краем»)<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 44, аддзяленне 1, № 47251; аддзяленне 2, № 47608.</ref>, а [[22 снежня]] [[1870]] г. [[Мінская губерня]] была вылучана са складу Віленскага генерал-губернатарства, якое ў [[1870]]—[[1912]] гг. складалася толькі з трох губерняў — Віленскай, Ковенскай і Гродзенскай. [[1 ліпеня]] [[1912]] г. Віленскае генерал-губернатарства, якое з часу ліквідацыі [[17 лютага]] [[1856]] г. [[Віцебскае генерал-губернатарства|Віцебскага генерал-губернатарства]] заставалася адзіным (акрамя часовых) генерал-губернатарствам у Паўночна-Заходнім краі, было скасавана<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор трэці. Т. 32, аддзяленне 1, № 37665.</ref>, а [[Ковенская губерня|Ковенская]], [[Віленская губерня|Віленская]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенская губерні]] перасталі ўваходзіць у склад якога-небудзь генерал-губернатарства. З гэтага часу на тэрыторыі Паўночна-Заходняга краю не існавала ніякіх генерал-губернатарстваў. === Часовыя ваенныя губернатарствы (генерал-губернатарствы) === У часы паўстанняў ці верагодных ваенных дзеянняў у літоўска-беларускіх губернях расійскай уладай ствараліся часовыя ваенныя губернатарствы ([[Мінскае часовае ваеннае губернатарства]], [[Віленскае часовае ваеннае губернатарства]], [[Дынабургскае часовае ваеннае губернатарства]], [[Беластоцкае часовае генерал-губернатарства]], [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскае ваеннае губернатарства]])<ref>У пачатку вайны з французамі летам 1812 г. камандзір II расійскай арміі генерал [[Пётр Іванавіч Баграціён|Пётр Баграціён]] прызначыў [[Мінскае часовае ваеннае губернатарства|мінскага часовага ваеннага губернатара]] [[Гаўрыіл Аляксандравіч Ігнацьеў|Гаўрыіла Ігнацьева]] (1758—1852) на пасаду [[Бабруйская крэпасць|бабруйскага ваеннага губернатара]] (1812), улада якога распаўсюджвалася на [[Бабруйск]] і акругу. Пасля вайны Ігнацьеў працягваў быць мінскім часовым ваенным губернатарам.</ref>. Акрамя таго, калі ў 1830—1840-ыя і 1860—1870-ыя гг. у асобных губернях края аб’яўлялася ваеннае становішча, грамадзянскія губернатары атрымлівалі статус ваенных губернатараў. Так, у Віленскай, Ковенскай і Гродзенскай губернях (пасля пачатку рэвалюцыйных хваляванняў у вольным горадзе Кракаве, Вялікім Княстве Пазнаньскім (Каралеўства Прусія) і Галіцыі (Аўстрыйская імперыя), а таксама з-за верагоднасці паўстання ў суседніх польскіх губернях) у [[1846]]—[[1851]] гг. дзейнічала ваеннае становішча, таму ў гэты перыяд ковенскі і гродзенскі губернатары атрымалі статус ваеннага губернатара і тытулаваліся адпаведна як «ваенны губернатар горада Коўна і ковенскі грамадзянскі губернатар» і «ваенны губернатар горада Гродна і гродзенскі грамадзянскі губернатар»<ref>Віленскі губернатар не атрымаў такога статусу, бо ў Віленскай губерні функцыі ваеннага губернатара выконваў сам віленскі ваенны генерал-губернатар.</ref>. Напярэдадні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] і ў час яго губернатары [[Ковенская губерня|Ковенскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерняў]] атрымлівалі статус ваенных губернатараў<ref>Мінскі і віленскі губернатары не атрымалі такога статусу, бо ў Мінскай губерні ўжо дзейнічаў асобны [[Мінскае ваеннае губернатарства|мінскі часовы ваенны губернатар]], а ў Віленскай губерні функцыі ваеннага губернатара выконваў сам віленскі ваенны генерал-губернатар.</ref> і называліся як «ваенны губернатар горада Коўна і ковенскі грамадзянскі губернатар», «ваенны губернатар горада Гродна і гродзенскі грамадзянскі губернатар» і г.д. === Ваенны генерал-губернатар Літвы (1812) === У ходзе [[вайна 1812 года|франка-расійскай вайны 1812 года]] на акупаванай войскамі французскага імператара [[Напалеон I Банапарт|Напалеона I]] тэрыторыі Расійскай імперыі існавала пасада [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|ваеннага генерал-губернатара Літвы]], падначаленага французскай уладзе. Пасаду ваеннага генерал-губернатара Літвы (функцыяй якога было куратарства над створаным [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|«Вялікім Княствам Літоўскім» (1812)]]) займаў генерал граф [[Дзірк ван Гогендорп]], якому падпарадкоўваліся ваенныя губернатары ў дэпартаментах (Віленскім, Гродзенскім, Мінскім і Беластоцкім): віленскі ваенны губернатар генерал [[Антуан Анры Жаміні|Жаміні]], гродзенскі ваенны губернатар генерал ле Брун, мінскі ваенны губернатар генерал Бранікоўскі, беластоцкі ваенны губернатар генерал Ферар. == Унутранае тапанімічнае размежаванне Паўночна-Заходняга края == === Тапанімія напярэдадні падзелаў Рэчы Паспалітай === Напярэдадні першага падзелу Рэчы Паспалітай у 1772 г. [[Вялікае Княства Літоўскае]] мела поўную назву «Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае». Прычым традыцыйна «[[Жамойць|Жамойцю]]» называлася [[Жамойцкае староства]] (па паўночным-усходзе Княства), «[[Русь, зямля|Руссю]]» — падзвінскія і падняпроўскія ваяводствы і паветы, а ўся астатняя тэрыторыя мела назву «[[Літва (зямля)|Літва]]». Тэрмін «Літва» таксама выкарыстоўваўся для кароткага абазначэння ўсяго «Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага». Пад уплывам [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і праваслаўных актывістаў Рэчы Паспалітай часам для вызначэння падзвінскіх і падняпроўскіх ваяводстваў і паветаў у ВКЛ разам з тэрмінам «Русь» выкарыстоўваўся і тэрмін «[[Белая Русь]]»<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307.</ref>. У Рэчы Паспалітай адносна ж [[рускія|велікарускага]] насельніцтва Расійскай імперыі выкарыстоўваўся тэрмін «расіяне» (па-польску «rosjanie»), а мовы — «расійская мова» («język rosyjski»), якія працягвалі ўжывацца мясцовым польскамоўным дваранствам і пасля [[падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]]<ref>І дагэтуль у [[польская мова|польскай мове]] «[[руская мова]]» («вялікаруская мова») называецца як «język rosyjski», а «[[рускія]]» («вялікарусы») — як «rosjanie», у той жа час «[[беларусы]]» вызначаюцца тэрмінам з прынцыпова мадыфікаваным коранем як «białorusini». Ва ўкраінскай мове таксама «[[руская мова]]» («вялікаруская мова») называецца як «російська мова», «[[рускія]]» («вялікарусы») — як «росіяни», а «[[беларусы]]» вызначаюцца тэрмінам з прынцыпова мадыфікаваным коранем як «білоруси» (а іх мова — як «білоруська мова»).</ref>. === Захаванне тапаніміі часоў Рэчы Паспалітай === Аб’яўленне зямель былога Вялікага Княства Літоўскага «спрадвечна рускімі землямі», «уз’яднанымі» («воссоединёнными») з астатнімі рускімі землямі пад уладай [[Расійская імперыя|расійскага імператара]], ігнаравала тое, што ў складзе Вялікага Княства Літоўскага былі землі, населеныя [[балцкія мовы|балтамоўным]] і змешаным насельніцтвам ([[Жамойць]] і Віленскі край), якія ніколі не ўваходзілі ў склад [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]], і тое, што значная частка славянамоўнага [[шляхта|шляхецкага]] насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага ў яго заходніх і цэнтральных рэгіёнах не выкарыстоўвала тэрміны «рускія» («русіны», «беларусы») для ўласнага самавызначэння. І спачатку, дзейнічаючы асцярожна і абачліва, [[Імператар усерасійскі|расійская імператрыца]] [[Кацярына II]] не падыйшла радыкальна да ўнутраных пераўтварэнняў адносна захопленых тэрыторый і захавала геаграфічную тэрміналогію Вялікага Княства Літоўскага ([[Жамойць]]—[[Літва (зямля)|Літва]]—[[Белая Русь|Русь(Беларусь)]]), назваўшы «беларускімі» толькі землі Падняпроўя і Падзвіння Вялікага Княства Літоўскага. Гэта тлумачыцца тым, што, жадаючы замацаваць ліквідацыю Рэчы Паспалітай, імператрыца імкнулася ў першую чаргу цэнтралізаваць кіраванне на далучаных тэрыторыях паводле «Устанаўлення кіравання губерняў Усерасійскай імперыі» (1775) і вырашыла праводзіць прадваранскую ўнутраную палітыку без татальнай ломкі існуючага парадку, уцягваючы ў сістэму кіравання лаяльную мясцовую каталіцкую [[шляхта|шляхту]] і закрываючы часова вочы нават на абарону «дысідэнтаў» (праваслаўных, уніятаў, [[пратэстантызм|пратэстантаў]])<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 204, 372—373, 391, 414.</ref>. Менавіта Кацярына II заснавала ў Расійскай імперыі [[3 снежня]] [[1773]] г. [[Магілёўская архідыяцэзія|Магілёўскую каталіцкую епархію]] і захавала ордэн [[езуіты|езуітаў]], скасаваны ў [[1773]] г. паводле папскай булы ў іншых краінах свету (акрамя [[Парагвай|Парагвая]], дзе езуіты не дазволілі абвясціць булу). Так, пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай у [[1772]] г. падзвінскія і падняпроўскія ваяводствы і паветы ВКЛ увайшлі ў склад [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]] (правобраз будучай [[Полацкая губерня|Полацкай]], а пасля і [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губерні) і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], якія не толькі былі аб’яднаны ў [[Беларускае генерал-губернатарства]] (1772—1796), але і пачалі ў расійскай урадавай тэрміналогіі адразу называцца як «беларускія губерні»<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 191.</ref>. Размоўна, публіцыстычна і афіцыйна-бюракратычна назву «беларускіх» атрымлівалі і іншыя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якія былі тэрытарыяльна «пераемнікамі» Полацкай і Магілёўскай губерняў, што нават часта адлюстроўвалася ў іх афіцыйнай назве: [[Беларуская губерня]] (1796—1801), створаная шляхам аб’яднання Полацкага і Магілёўскага намесніцтваў у адно цэлае; [[Беларускае ваеннае губернатарства]] (1801—1823); [[Віцебская губерня|Беларуска-Віцебская губерня]] (1801—1840); [[Магілёўская губерня|Беларуска-Магілёўская губерня]] (1801—1840); [[Віцебская губерня]] (1840—1917) і [[Магілёўская губерня]] (1840—1917). Расійская ўлада адразу з часоў падзелаў Рэчы Паспалітай (нават у перыяд [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]) пазбягала злучаць губерні, створаныя з былых зямель Вялікага Княства Літоўскага, у адно генерал-губернатарства — асабліва Віцебскую і Магілёўскую губерні з «літоўскімі», бо лічыла іх (у параўнанні з «літоўскімі») з-за прысутнасці кораню «рус-» у назве «беларускія» дакладна ўласна «рускімі» землямі. {|class="graytable" style="text-align:center" |width="25%"|[[Выява:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 27 nr 20369 - p 220 - 1802 AD.jpg|180px]] |width="25%"|[[Выява:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 24366 - p 370 - 1810 AD.jpg|180px]] |width="25%"|[[Выява:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 25665 - p 667 - 1811 AD.jpg|180px]] |width="25%"|[[Выява:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Т 31 nr 25665 - p 668 - 1811 AD.jpg|180px]] |- |''Паведамленне Літоўскага ваеннага губернатара Сенату аб перадачы Ашмянскага павета да Гродзенскай губерні''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 27, №20369, 1802 год |''Імператарскі ўказ Сенату аб базыліянскім духоўным ордэне і вучылішчах, ім трыманых''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №24366 (фрагмент), 1810 год |''Указ Сената аб заснаванні ў Гродзенскай губерні асаблівых судоў для размежавання зямель''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №25665 (пачатак), 1811 год |''Указ Сената аб заснаванні ў Гродзенскай губерні асаблівых судоў для размежавання зямель''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 31, №25665 (заканчэнне), 1811 год |} [[Файл:Congress Poland and Lithuanian governorates - by Alexander Voschinin - 1851 AD.jpg|thumb|Карта № 6 атласа «Географический атлас Российской империи» (1851), складзенага па замове расійскага імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]] для выхавання спадчынніка расійскага трону і падрыхтоўкі ваенных спецыялістаў<ref>Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург : 1851. — 17 л.</ref>. Арэал рассялення «беларусаў» на карце ахоплівае толькі [[Віцебская губерня|Віцебскую]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскую губерні]], а [[Віленская губерня|Віленская]], [[Гродзенская губерня|Гродзенская]] і [[Мінская губерня|Мінская губерні]] з’яўляюцца арэалам рассялення «літоўцаў», што тлумачыцца тым, што ў першай палове XIX ст. Віцебская і Магілёўская губерні тапанімічна адносіліся да «беларускіх губерняў» («Беларусіі»), а Віленская, Гродзенская і Мінская губерні — тапанімічна да «літоўскіх губерняў» («Літвы»)]] За цэнтральнымі і заходнямі землямі былога Вялікага Княства Літоўскага, уключанымі ў склад Расійскай імперыі пасля другога (1793) і трэцяга (1795) падзелаў Рэчы Паспалітай і размеркаванымі ў некалькі новаствораных губерняў (Мінскую, Віленскую і Слонімскую губерні), з самага пачатку захавалася назва «літоўскія», што нават адлюстроўвалася ў афіцыйных назвах адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак: [[Літоўская губерня]] (1796—1801); [[Літоўскае генерал-губернатарства]] (1794—1801); [[Літоўскае ваеннае губернатарства]] (1801—1830); [[Віленская губерня|Літоўска-Віленская губерня]] (1801—1840), у склад якой уваходзіла і [[Жамойць]], выдзеленая ў 1842 г. са складу Віленскай губерні (1840—1917) у асобную [[Ковенская губерня|Ковенскую губерню]] (1842—1917); [[Гродзенская губерня|Літоўска-Гродзенская губерня]] (1801—1840). [[Мінская губерня]] ніякіх азначэнняў («літоўская» альбо «беларуская») у сваёй афіцыйнай назве не атрымала, бо ў 1793—1801 гг. уваходзіла ў склад [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства|Мінскага, Ізяслаўскага, Брацлаўскага генерал-губернатарства]] (1793—1796) і яго тэрытарыяльных «пераемнікаў» ([[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства|Мінскага, Валынскага і Брацлаўскага генерал-губернатарства]]; [[Мінскае, Ізяслаўскае і Брацлаўскае генерал-губернатарства|Мінскага, Валынскага і Падольскага ваеннага губернатарства]]), а ў 1801—1808 гг. уваходзіла ў склад [[Кіеўскае ваеннае губернатарства|Кіеўскага ваеннага губернатарства]] (1801—1832), аднак разглядалася звычайна як «літоўская»<ref>Обозрение исторических сведений… С. 9; ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России… С. 179.</ref>. Пасля стварэння [[Напалеон I Банапарт|Напалеонам I]] [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], у дваран «заходніх губерняў» успыхнулі надзеі, што французскі імператар шляхам вайны з Расіяй зможа аднавіць Рэч Паспалітую ў яе ранейшых межах. Жадаючы перацягнуць на свой бок сімпатыі карэнных дваран «заходніх губерняў» напярэдадні патэнцыяльных ваенных канфліктаў з Францыяй, цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] у [[1810]] г. выступіў з намёкамі (у першую чаргу да ўплывовых у асяроддзі карэнных дваран «заходніх губерняў» асоб — князя [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адама-Ежы Чартарыйскага]] і князя [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала-Клеафаса Агінскага]]) аб магчымым стварэнні самастойнай дзяржавы на чале з расійскім манархам, якая б ахоплівала ў будучым былыя землі Рэчы Паспалітай. Першым крокам да гэтага, па намёках Аляксандра I, павінна было быць стварэнне Вялікага Княства Літоўскага з зямель, якія ў той час уваходзілі ў склад Расійскай імперыі, як яўная дэманстрацыя намераў расійскага цара. У [[1811]] г. князь Агінскі падаў праект стварэння на чале з расійскім манархам [[Вялікае Княства Літоўскае (1811)|дзяржавы «Вялікае Княства Літоўскае» (1811) з Літоўска-Віленскай, Літоўска-Гродзенскай, Мінскай, Беларуска-Віцебскай, Беларуска-Магілёўскай, Валынскай, Падольскай, Кіеўскай губерняў і Беластоцкай вобласці]] і заўпэўніў, што «літоўцы» (па-польску — «літвіны») гэтага несумненна жадаюць, а цар Аляксандр I з іроніяй дыпламатычна запытаўся ў Агінскага, ці ахвотна жыхары Валыні, Падолля і Кіеўшчыны насілі б імя «літоўцы» («літвіны»)<ref>''Ogiński, M.K.'' Pamiętniki. — T. 3. — С. 20—21.</ref>. У сапраўднасці ж Аляксандр I не збіраўся ствараць Вялікае Княства Літоўскае і зацягваў гэтую справу. Гэта стала прычынай таго, што многія карэнныя дваране «заходніх губерняў» у час [[вайна 1812 года|франка-расійскай вайны 1812 года]] актыўна падтрымалі французскага імператара Напалеона I. Называнне расійскімі ўладамі Віцебскай і Магілёўскай губерняў «беларускімі», а Віленскай, Гродзенскай і Мінскай — «літоўскімі», аказвала ўплыў і на еўрапейскае грамадства. Стварыўшы ў 1812 г. з акупаваных сваімі войскамі зямель Расійскай імперыі [[Вялікае Княства Літоўскае (1812)|«Вялікае Княства Літоўскае» (1812)]] з Літоўска-Віленскай, Літоўска-Гродзенскай і Мінскай губерняў і Беластоцкай вобласці, французскі імператар Напалеон I у склад яго, нягледзячы на просьбы мясцовага дваранства, Беларуска-Віцебскую і Беларуска-Магілёўскую губерні не ўключыў, а планаваў стварыць з апошніх асобнае «Беларускае княства»<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі… С. 24.</ref>. [[Файл:Belorussian governorates 1830 Marshal of nobility document.JPG|thumb|Дакумент канцылярыі Беларуска-Віцебскага губернскага маршалка, дзе ўпамінаюцца «дзве беларускія губерні» [[Віцебскае генерал-губернатарства|Віцебскага, Магілёўскага, Смаленскага і Калужскага генерал-губернатарства]], пад якімі разумеліся [[Віцебская губерня|Беларуска-Віцебская]] і [[Магілёўская губерня|Беларуска-Магілёўская губерні]], 1830 г.]] Падчас [[Паўстанне 1830-1831|паўстання 1830—1831 гадоў]], калі апошняе разгарнулася і ў Літоўска-Віленскай, Літоўска-Гродзенскай, Мінскай губернях і [[Лепельскі павет|Лепельскім павеце]] Беларуска-Віцебскай губерні, быў створаны [[Часовы паўстанцкі ўрад Літвы (1831)|Часовы паўстанцкі ўрад Літвы]], які (гэтак жа як і паўстанцкія войскі) узначаліў граф [[Тадэвуш Тышкевіч]] (1774—1852). З пачаткам паўстання [[Літоўскае ваеннае губернатарства]] (1801—1830) было перайменавана ў [[Віленскае часовае ваеннае губернатарства]] (1830—1832), а пасля ў [[Віленскае ваеннае генерал-губернатарства]] (1832—1864) і пазбавілася азначэння «літоўскае» у сваёй афіцыйнай назве, аднак губерні захавалі свае афіцыйныя і размоўныя назвы «літоўскія». У [[1834]] г. Мінская губерня была ўключана ў склад [[Віленскае ваеннае генерал-губернатарства|Віленскага ваеннага генерал-губернатарства]] і працягвала неафіцыйна называцца расійскай уладай як «літоўская». Да пачатку 1860-х гг. у афіцыйным справаводстве [[Жамойць]] часам называлася як «Самагіція» ці «самагіцкія паветы» (па-руску «самогитские поветы») — [[Шавельскі павет|Шавельскі]], [[Цельшаўскі павет|Цельшаўскі]], [[Расіенскі павет|Расіенскі]] і [[Панявежскі павет (Расійская імперыя)|Упіцкі паветы]]<ref>Указ от 29 ноября 1824 года «Об учреждении контрактов в городе Шавлях Виленской губернии под именем Самогитских» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 39, № 30131; указ 27 мая 1831 года «Об установле­нии временного управления по гражданской части в четырёх Самогитских уездах Виленской губер­нии» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 6, аддзяленне 1, № 4594; указ 12 февраля 1832 года «О прекращении действия особого в Самогитии Начальника и о восстановлении обыкновенного порядка отношений четырех Самогитских уездов с Виленским Губернским Начальством» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, № 5151; Указ от 11 марта 1832 года «О порядке определения римско-католических духовных к должностям в Самогитии» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленне 1, № 5225; Указ от 3 мая 1832 года «О непроизводстве двойных окладов чиновникам, командированным из России для исправления должностей земских исправников, заседателей земских судов, городничих и полицмейстеров в четырех самогитских уездах» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленне 1, № 5327; Указ от 1 июля 1832 года «О наставлениях касательно долга верноподданичества» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 7, аддзяленне 1, № 5521; Указ от 19 декабря 1833 года «О учреждении в губерниях, от Польши возвращенных, особых комиссий для рассмотрения метрических и актовых книг» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 8, аддзяленне 1, № 6644; і інш.</ref>. Існавала каталіцкая [[Жамойцкая дыяцэзія|«Самагіцкая» (Жамойцкая) дыяцэзія]], перайменаваная [[11 кастрычніка]] [[1840]] г. у Цельшаўскую (з цэнтрам у [[Варней|Варняі]]), а ў [[1848]] г. старая назва «Самагіцкая» была зноў дазволена расійскімі ўладамі да выкарыстання побач з новай<ref>Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор першы. Т. 25, № 18504; Указ 11 октября 1840 года «О переименовании Литовского Евангелическо-Реформаторского Синода в Виленский, а Самогитской Римско-Католической Епархии в Тельшевскую» // Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 15, аддзяленне 1, № 13854.</ref>. [[18 снежня]] [[1842]] г. са складу Віленскай губерні былі вылучаны паветы з пераважна балтамоўным сялянскім насельніцтвам губерні, з якіх была створана [[Ковенская губерня]], атрымаўшая неафіцыйную назву [[Жамойць|«Самагіція» («Жамойць», «Жмудзь»)]]<ref>''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае… С. 4, 20, 22; ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России… С. 180—181; Западные окраины Российской империи… С. 119.</ref>. Называнне расійскім урадам Магілёўскай і Віцебскай губерняў «беларускімі» (а мясцовай шляхтай паралельна называнне і як «рускімі»), а ўсіх астатніх — «літоўскімі», пратрымалася да [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], а часткова і далей<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі… С. 73.</ref><ref>Обозрение исторических сведений… С. 4; ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России… С. 178, 179.</ref>. Так, у сваіх падарожных запісках («Путевые заметки на поездке из Дерпта в Белоруссию и обратно, весной 1835 года») [[Фадзей Булгарын]] адзначыў гэтую дваістасць назвы адной і той жа тэрыторыі: ''«Паміж Курляндыяй, Ліфляндыяй, губернямі Пскоўскай, Смаленскай, Арлоўскай, Чарнігаўскай і Мінскай ляжыць краіна, якая называецца здаўна ў расіян Белай Расіяй, ці Беларусіяй, а ў палякаў Руссю»''<ref>Бачна, што Булгарын акрэсліў знешнія межы Беларуска-Магілёўскай і Беларускай-Віцебскай губерняў.</ref><ref>''Булгарын, Ф.'' Путевые заметки… С. 193.</ref>. У рамках створанага ў [[1823]] г. [[Віцебскае генерал-губернатарства|Віцебскага генерал-губернатарства]] (1823—1856), якое ахоплівала Беларуска-Віцебскую, Беларуска-Магілёўскую, Смаленскую і Калужскую губерні, у паўсядзённай мове чыноўнікаў правінцыі і сталіцы Магілёўская і Віцебская губерні афіцыйна-бюракратычна і неафіцыйна сукупна называліся (нават пасля 18 ліпеня 1840 г.) як «беларускія губерні», што не распаўсюджвалася на Смаленскую і Калужскую губерні, а само Віцебскае генерал-губернатарства называлася «беларускім»<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 196.</ref><ref>У канцы XVIII — першай палове XIX ст. дваранства Віцебскай і Магілёўскай губерняў, разам з паралельнымі самавызначэннямі «літоўцы» («літвіны») і «палякі», часам карысталася і самавызначэннем «беларусы» — у тапанімічным (тэрытарыяльным), рэгіянальным значэнні, але не этнічным. (Гл.: Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 73.). Толькі пасля падаўлення паўстання 1863—1864 гадоў (у сітуацыі выключных антыпольскіх законаў у краі) частка мясцовага каталіцкага дваранства (асабліва малазаможнага і безмаёнткавага), якая называла сябе адначасова і «літоўцамі», і «палякамі», пачынае прымаць праваслаўе, каб мець магчымасць служыць у мясцовых дзяржаўных установах, і карыстацца найменнем «беларусы» у этнічным значэнні. У сваіх мемуарах рускі чыноўнік Іван Мікалаевіч Захар’ін засведчыў: «<…> большасць чыноўнікаў у Магілёўскай губерні складалася <…> з палякаў, паміж якімі была маса асоб, якія былі праваслаўнымі; гэта былі мясцовыя ўраджэнцы — „беларусы“, як яны сталі сябе называць пасля паўстання. Па сутнасці ж, гэта былі шчырыя палякі, народжаныя ад змешаных шлюбаў, насіўшыя нават польскія прозвішчы, аддаваўшыя перавагу для малітвы касцёлы цэрквам, успамінаўшыя аб сваім праваслаўі толькі выпадкова, г.зн. тады, калі гэта зрабілася выгадным». Гл.: Захарьин, И. Н. Воспоминания о службе в Белоруссии 1864—1870 гг. (Из записок мирового посредника) // Исторический вестник. — 1884. — № 4. — С. 66.</ref>. [[Файл:Podział terytorialny Rzeczypospolitej 1863.png|thumb|Адміністрацыйны падзел зямель былой Рэчы Паспалітай на «ваяводствы» (на чале з паўстанцкімі камітэтамі), уведзены [[Часовы нацыянальны ўрад|Часовым нацыянальным урадам]] у 1863 г.]] У [[1827]] г. [[Пётр Іванавіч Кёпен|Пётр Кёпен]] выдаў працу «О происхождении, языке и литературе литовских народов», у якой упершыню ў расійскай навуцы паспрабаваў вызначыць межы рассялення «літоўскіх народаў» (імі разумеліся балтамоўныя народы — [[літоўцы]] і [[латышы]]) і мяжу, якая аддзяляе балтамоўнае і славянамоўнае насельніцтва імперыі. Гэтае даследаванне Кёпена дало пачатак паступоваму замацаванню ў расійскай навуковай літаратуры тэрміна «літоўцы» у першую чаргу за балтамоўным насельніцтвам<ref>Литовское племя… С. 62.</ref><ref>''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва… С. 1.</ref>. Звесткі, сабраныя Кёпенам у [[1827]] г. адносна славянамоўнага насельніцтва імперыі, не былі надрукаваны і знаходзіліся ў рукапісе<ref>Звесткі аб славянамоўным насельніцтве імперыі, сабраныя Пятром Кёпенам, і дагэтуль знаходзяцца ў рукапісе ў Расійскай акадэміі навук.</ref>. Працай Кёпена скарыстаўся вядомы славіст [[Павел Іозеф Шафарык|Павел Шафарык]], які ў сваім даследаванні «Славянскі народапіс» ([[Прага]], 1842)<ref>Праца Шафарыка перакладаецца з чэшскай мовы і як «Славянская этнаграфія».</ref> на падставе мовы акрэсліў тэрыторыю рассялення «беларусаў» і падаў лічбы пра агульную іх колькасць (2 726 000 чалавек — 2 376 000 праваслаўных і 350 000 каталікоў). «Беларускую мову» Шафарык назваў гаворкай «агульнарускай мовы», а абшарам яе распаўсюджання ўказаў цалкам Магілёўскую і Мінскую губерні, большую частку Віцебскай і Гродзенскай губерняў і Беластоцкай вобласці, а таксама меншую частку Віленскай губерні. Аднак Шафарык падышоў да праблемы павярхоўна, бо ў абшар «беларускай мовы» трапілі раёны з гарадамі [[Брэст]], [[Кобрын]], [[Пінск]] і інш., якія пазнейшыя лінгвісты адносілі да абшару «маларускай мовы» ([[украінская мова|украінскай мовы]]). Да таго ж Шафарык у «беларускай мове» вылучаў уласна «беларускую гаворку» («белорусское подречие») у Магілёўскай і Віцебскай губернях і «літоўска-рускую» («литовско-русское подречие») — у Мінскай, Гродзенскай і Віленскай губернях<ref>''Шафарик, П. И.'' Славянское народописание… С. 29.</ref>. Гэта гаворыць аб тым, што Шафарык вылучыў не рэальныя [[дыялекты беларускай мовы]] і межы рассялення [[беларусы|беларусаў]], а межы рассялення ўсяго славянамоўнага насельніцтва ў пяці губернях края, частка якога тапанімічна адносілася па тагачаснай традыцыі да «Беларусі» (Віцебская і Магілёўская губерні), а частка — да «Літвы» (Віленская, Гродзенская і Мінская губерні). Аднак да пачатку царавання расійскага імператара (1881—1894) [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]], які ўзняў чарговую хвалю ўзмоцненай [[русіфікацыя|русіфікацыі]], у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] галоўнай этнавызначальнай прыкметай была не [[мова]], а веравызнанне<ref name="ReferenceE"/>: у прыватнасці, да [[рускія|рускіх]] адносілі ўсіх, хто быў [[праваслаўе|праваслаўным]] у імперыі<ref>''Самбук, С. М.'' Политика царизма … С. 98—99.</ref>. Вырашыўшы вызваліць сялян імперыі ад [[Прыгоннае права|прыгону]], [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]] звярнуўся ў [[1857]] г. за падтрымкай сваёй ініцыятывы да «літоўскіх дваран», якія першымі ў імперыі падтрымалі намер цара. Напярэдадні і ў ходзе правядзення з [[1861]] г. [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы ў Расійскай імперыі]] ў афіцыйных дакументах Віцебская і Магілёўская губерні называліся «беларускімі» (на іх распаўсюджваліся «Мясцовыя палажэнні аб пазямельным уладкаванні сялян, паселеных на маянткоўскіх землях у губернях: Вялікарасійскіх, Наварасійскіх і Беларускіх»), а астатнія — «літоўскімі» (на іх распаўсюджваліся «Мясцовыя палажэнні аб пазямельным уладкаванні сялян, паселеных на маянткоўскіх землях у губернях: Віленскай, Гродзенскай, Ковенскай, Мінскай і частцы Віцебскай<ref>Імі былі [[Інфлянты|інфлянцкія]] паветы ([[Люцынскі павет|Люцынскі]], [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкі]] і [[Дынабургскі павет|Дынабургскі]]) і [[Дрысенскі павет]] Віцебскай губерні.</ref>»)<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 172.</ref>. Летам [[1862]] г. у [[Вільнюс|Вільні]] мясцовымі тайнымі групамі прыхільнікаў незалежнасці («белыя» і «чырвоныя») быў створаны [[Літоўскі правінцыйны камітэт]], які пачаў рабіць захады па стварэнні сваіх тайных камітэтаў у рэгіёнах — шасці літоўска-беларускіх губернях. [[20 студзеня]] (1 лютага) [[1863]] г. віленскія «чырвоныя» ([[Канстанцін Каліноўскі]], [[Зыгмунт Чаховіч]] і інш.) абвясцілі маніфест аб далучэнні да паўстання і стварылі [[Часовы правінцыйны ўрад Літвы і Беларусі]]<ref>З дакументаў «чырвоных» не зусім ясна, якія тэрыторыі разумеліся пад «Літвою», а якія — пад «Беларуссю».</ref>. Аднак ініцыятыву хутка перахапілі «белыя» ([[Якуб Гейштар]], [[Аляксандр Уладзіслававіч Аскерка|Аляксандр Аскерка]] і інш.), якія наладзілі кантакты з [[Часовы нацыянальны ўрад|Часовым нацыянальным урадам]] у Варшаве і з яго ўпаўнаважання [[11 сакавіка|27 лютага (11 сакавіка)]] [[1863]] г. утварылі ў Вільні [[Аддзел кіраўніцтва правінцыямі Літвы]]. Пад правінцыямі разумеліся «[[Жамойць]]», [[Літва (зямля)|уласна «Літва»]] і «[[Белая Русь|Беларусь]]»<ref>У мемуарах кіраўніка «белых» Якуба Гейштара адзначаеца, што ў Беларусі арганізацыйная структура паўстанцкіх камітэтаў была найслабейшай. З гэтага выходзіць, што пад «Беларуссю» разумеліся Віцебская і Магілёўская губерні, бо ў Мінскай губерні жадаючых уступіць у паўстанцкія камітэты хапала: на тэрыторыі Мінскай губерні было створана тры «ваяводствы» — Мінскае, Навагрудскае і Палескае. Гл.: ''Gieysztor, J.'' Pamiętniki… — T. 1. — С. 235, 252, 254.</ref>. Віленскія «белыя» здолелі захаваць пад сваім кантролем усе тайныя паўстанцкія камітэты ў шасці літоўска-беларускіх губернях, зыходзячы з прынцыпа «цэласці Літвы», хоць Варшава жадала атрымаць пад сваю ўладу Беласточчыну і паўднёвыя паветы [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]<ref>''Gieysztor, J.'' Pamiętniki… — T. 1. — С. 252.</ref>. «Чырвоныя» вырашылі далучыцца да «белых» і іх праграмы. === Міф аб забароне ўжывання тэрмінаў «Літва» і «Беларусія» === [[Файл:Polnoe sobranie zakonov Rossijskoj imperii - Sobranie 2 Т 15 otd 1 nr 13678 - p 515 - 1840 AD.jpg|thumb|Указ ад 18 ліпеня 1840 г. ''«Об именовании губерний Белорусских и Литовских, каждою отдельно Витебскою, Могилевскою, Виленскою и Гродненскою»''. Поўны збор законаў Расійскай імперыі. Збор другі. Т. 15, аддз. 1, № 13678]] У гістарычнай навуцы савецкага і сучаснага перыяду стаў распаўсюджанным міф, што паводле свайго вядомага сенацкага ўказу ад 18 ліпеня 1840 г.<ref name="ReferenceD"/> расійскі імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] забараніў ужываць у афіцыйным справаводстве тэрміны «Литва» і «Белоруссия», нібыта адмаўляючы існаванне такіх краін і народаў<ref>Стваральнікамі такога міфа лічацца складальнікі 2-га тома дакументаў і матэрыялаў па гісторыі Беларусі акадэмік ([[Мікалай Міхайлавіч Нікольскі|М. М. Нікольскі]], навуковыя супрацоўнікі Інстытута гісторыі АН БССР [[Дзяніс Аляксандравіч Дудкоў|Д. А. Дудкоў]], [[Іосіф Фадзеевіч Лочмель|І. Ф. Лочмель]] і іншыя), якія ў 1940 г., перадрукоўваючы ўказ ад 18 ліпеня 1840 года «Об именовании губерний Белорусских и Литовских, каждою отдельно Витебскою, Могилевскою, Виленскою и Гродненскою» па ідэалагічных (антыцарысцкіх) матывах, назвалі дакумент так «Забарона царом Мікалаем ужываць назвы Беларусь і Літва». Гэты міф замацаваўся ў гістарыяграфіі савецкага перыяду. Падрабязней гл.: Гісторыя Беларусі: Падруч. У 2 ч. / Я. К. Новік, [[Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш. — Ч. 1. — С. 285. Хоць, напэўна, падставамі такога міфа было неразуменне сэнсу даўно забытага ўказа яшчэ гісторыкамі і географамі расійскага імперскага перыяду. Гл.: ''Реклю, Э.'' Россия европейская и азиатская: в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. — С. 124, 162.</ref><ref>Было агульнавядома (аж да анекдотаў), што расійскі імператар Мікалай I пасля паўстання 1830—1831 гадоў не любіў палякаў, імя якіх не забараніў.</ref>. Аднак на самой справе імператарам загадвалася пісаць губерні (Літоўска-Віленскую, Літоўска-Гродзенскую, Беларуска-Віцебскую і Беларуска-Віцебскую<ref>Мінская губерня ва ўказе не ўпаміналася, бо не мела азначэння «Літоўская» ці «Беларуская».</ref>) проста — па назве губернскага цэнтра («Віленская губерня», «Гродзенская губерня», «Віцебская губерня», «Магілёўская губерня»), без азначэнняў «Літоўская» ці «Беларуская» і без наймення іх сукупна як адпаведна «літоўскія губерні» і «беларускія губерні» ва ўрадавым справаводстве<ref>Гісторыя Беларусі: Падруч. У 2 ч. / Я. К. Новік, Г. С. Марцуль, І. Л. Качалаў і інш. — Ч. 1. — С. 286; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі … С.51.</ref>. Расійская ўлада ў 1840-ыя гг. і не думала забараняць тэрміны «Литва» і «Белоруссия», якія прысутнічалі ў [[імператар усерасійскі|афіцыйным тытуле расійскага імператара]]<ref>«Беларусь» («Белая Расія») была «схавана» у складзе азначэння «Усерасійскі», «Літва» фігуравала ў выразе «вялікі князь Літоўскі», а «Жамойць» — у выразе «князь Самагіцкі».</ref>, а з пачатку 1860-х гг., наадварот, імкнулася распаўсюдзіць і замацаваць тэрмін «Белоруссия», лічачы «беларусаў» (галоўным чынам, сялянскае праваслаўнае і нядаўна ўніяцкае насельніцтва края) за складовую частку «рускага народа», адзінага ў трох галінах («вялікарусах», «беларусах» і «маларусах»)<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 182—192, 196, 804.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. Курс лекцый : у 2 ч. / П. І. Брыгадзін, У. Ф. Ладысеў, П. І. Зялінскі [і інш.]… С. 53—54.</ref>. У гэтай сітуацыі звужалася толькі тэрыторыя, якую адносілі да «Літвы», а назва «Беларусь», наадварот, пашыралася на суседнія губерні<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі … С.51.</ref>. Прыкметна, што ў справаводстве Сената Расійскай імперыі назва «беларускія губерні» у адносінах да Віцебскай і Магілёўскай ужывалася, нягледзячы на загад Мікалая I ад 18 ліпеня 1840 г., на працягу ўсяго стагоддзя да [[1890]]-х гг.<ref>''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 15.</ref> Акрамя таго, у Расійскай імперыі ў [[1841]]—[[1917]] гг. надрукавана каля 190 кніжак і брашур са словам «Белоруссия» на тытуле<ref>Гісторыя Беларусі: Падруч. У 2 ч. / Я. К. Новік, Г. С. Марцуль, І. Л. Качалаў і інш. — Ч. 1. — С. 287; ''Латышонак, А.'' Гісторыя Беларусі… С. 65.</ref>: у 1853—1856 гг. выйшла кніга [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Паўла Шпілеўскага]] «Путешествие по Полесью и Белорусскому краю»; у 1855 г. — [[Міхаіл Восіпавіч Без-Карніловіч|Міхаіла Без-Карніловіча]] «Исторические сведения о примечательнейших местах в Белоруссии»; у 1857 г. — [[Восіп Вікенцевіч Турчыновіч|Восіпа Турчыновіча]] «Обозрение истории Белоруссии с древнейших времен» і г.д. Прычым тэрмін «Беларусь» («Белоруссия») у кнігах Шпілеўскага, Без-Карніловіча, Турчыновіча і многіх іншых датычыўся толькі Магілёўскай і Віцебскай губерняў. === Пашырэнне геаграфічнай прасторы «беларускіх губерняў» === [[Файл:Shein Pavel Materialy dla izuchenia.jpg|left|thumb|Этнаграфічны сборнік [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]] «Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края», Т. II. 1893 год]] [[Паўстанне 1863—1864 гадоў]] прымусіла перавесці пад уладу аднаго генерал-губернатара ўсе шэсць «паўночна-заходніх» губерняў. Як толькі пагроза новых ваенных выступленняў у Паўночна-Заходнім краі стала лічыцца малаверагоднай, у [[1869]] г. Віцебская і Магілёўская губерні выйшлі з-пад улады віленскага генерал-губернатара (па ініцыятыве самога генерал-губернатара [[Аляксандр Львовіч Патапаў|Аляксандра Патапава]]). Гэтым расійская ўлада хацела адасобіць іх адміністрацыйна ад «літоўскіх» губерняў і скасаваць асацыяцыю адміністрацыйных меж генерал-губернатарства з межамі Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ReferenceC">''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 611.</ref>. Былы [[губернатары Магілёўскай губерні|магілёўскі губернатар]] (1856—1868) [[Аляксандр Пятровіч Беклямішчаў|Аляксандр Беклямішчаў]] у [[1869]] г. у сваім мемарандуме пісаў, што неабходна прадэманстраваць «усяму насельніцтву, што прызнанне Беларусіі чыста рускай вобласцю ёсць факт беспаваротны»<ref name="ReferenceC"/>. Расійская ўлада разумела, што само існаванне абшырнага ўскраіннага генерал-губернатарства з асаблівымі надзвычайнымі ўмовамі кіравання падтрымлівае самаідэнтыфікацыю карэннага дваранства з былой тэрыторыяй Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай і можа правакаваць сепаратысцкія настроі<ref name="ReferenceC"/>, бо яно, паводле думкі Беклямішчава, «прыводзіць у частыя зносіны паў-палякаў магілёўскіх з сапраўднымі палякамі віленскімі і ковенскімі»<ref name="ReferenceC"/>. У [[1869]] г. таксама была скасавана каталіцкая [[Мінская дыяцэзія (гістарычная)|Мінская дыяцэзія]] (1798—1869), сяляне-каталікі пачалі прымусова ў [[1870]]-ыя гг. пераводзіцца ў [[праваслаўе]], хоць складалі ў тыя часы невялікую частку насельніцтва Мінскай губерні ў параўнанні з сялянамі-праваслаўнымі (у асноўнай масе былымі ўніятамі, лаяльнасць і шчырасць да праваслаўя якіх доўга ставілася пад сумненне расійскім урадам<ref>''Долбилов, М. Д.'' Русский край… С. 81, 705, 750; ''Сталюнас, Д.'' Границы в пограничье… С. 280.</ref>). А [[22 снежня]] [[1870]] г. і сама [[Мінская губерня]] расійскімі ўладамі была вылучана са складу самога [[Літоўскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губенатарства]]. У афіцыйным заканадаўстве з [[1863]] г. «літоўскія губерні» пачалі называцца толькі як «паўночна-заходнія губерні». [[Файл:Belarusians 1903.jpg|thumb|Карта беларускіх гаворак, складзеная [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхімам Карскім]], 1903 г.]] У 1870-ых гг. да «Беларусі» пачалі прылічаць ужо і [[Мінская губерня|Мінскую губерню]]<ref>Народы России. Белорусы и поляки… С. 1; ''Сталюнас, Д.'' Границы в пограничье… С. 263.</ref><ref>''Литвинов, М. М.'' Литовская область… С. 3, 9.</ref>, а Ковенская, Віленская і Гродзенская губерні неафіцыйна і публіцыстычна называліся «літоўскімі» («Літвой»)<ref>''Литвинов, М. М.'' Литовская область… С. 3, 9; ''Реклю, Э.'' Россия европейская и азиатская: в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. — С. 124; Волости и важнейшие селения Европейской России / Министерство внутренних дел Российской империи. — Санкт-Петербург : Изд. Центрального статистич. комитета, 1886. — Вып. V. Губернии Литовской и Белорусской областей. — 259 с.</ref><ref>У 1882 г. быў выдадзены III том «Литовское и Белоруское Полесье» шматтомнага выдання «Живописная Россия», прысвечаны літоўска-беларускім губерням, гістарычная частка якога была напісана [[Адам Ганоры Кіркор|Адамам Кіркорам]], які не быў прафесійным гісторыкам. Кіркор напісаў: «Спачатку Беларуссю называлі толькі цяперашнія Магілёўскую і Віцебскую губерні <…> але ў цяперашні час, з этнаграфічнага пункту гледжання, як у племянных, так і ў бытавых і народных адносінах, Беларуссю справядліва называюць усе тры губерні: Магілёўскую, Віцебскую і Мінскую. Выключэнне складаюць толькі тры паветы Віцебскай губерні, населеныя латышамі. Можна бы зрабіць яшчэ выключэнне для Пінскага, часткова і Мазырскага паветаў Мінскай губерні, дзе гаворка больш падобная да маларасійскай» (С. 249). У томе ўвесь край фактычна называўся «Палессем», якое складалася з дзвюх частак — «Літоўскае Палессе» (Ковенская, Віленская і Гродзенская губерні) і «Беларускае Палессе» (Мінская, Віцебская, Магілёўская і Смаленская губерні). Аднак тэрмін «Палессе» не атрымаў ніякай папулярнасці (у адрозненне ад кнігі) і найменне губерняў Паўночна-Заходняга края «Палессем» не мела ніякіх наступстваў.</ref>. З [[1890]]-х гг. назва «Беларусь» пачала стала распаўсюджвацца і на [[Гродзенская губерня|Гродзенскую]] (акрамя паўднёвых яе паветаў)<ref>На большасці этнаграфічных карт XIX — пачатку XX ст., якія па сутнасці фактычна былі лінгвістычнымі, жыхары Заходняга Палесся (г.зн. паўднёвых паветаў Гродзенскай губерні, Пінскага і часткі Мазырскага паветаў Мінскай губерні) былі аднесены да маларусаў (украінцаў) — карты А. Рыціха (1875), Г. Нобэрта (1888), Я. Карскага (1903, 1917), Л. Нідэрле (1909), Т. Фларынскага (1911) і інш. Падабенства фанетычных норм валынскага дыялекту ўкраінскай мовы да гаворак насельніцтва вышэйназваных паветаў вымушала навукоўцаў адносіць яго да маларусаў (украінцаў). (Гл.: Насытка, Г. «Тыя ж беларусы»… С. 14.). Падабенства гаворак насельніцтва Валыні і Заходняга Палесся захавалася са старажытных часоў і звязана з тым, што ў эпоху славянскіх плямён тэрыторыя Валыні і Заходняга Палесся была заселена племем [[валыняне|валынян]] і часткова [[драўляне|драўлян]], большая частка далёкіх нашчадкаў якіх увайшла ў часы Высокага Сярэдневечча ў склад [[украінцы|украінцаў]], а меншая (заходнепалеская) частка — у склад [[беларусы|беларусаў]].</ref> і большую частку [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (за выключэннем «паўночна-заходняга яе кутка» — [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкага павета]])<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі… С. 13—14; ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва… С. 1.</ref><ref>У пятым томе (1891) вядомага і папулярнага [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|энцыклапедычнага слоўніка Бракгауза і Эфрона]] ў артыкуле «Белоруссия» пад Беларуссю яшчэ разумелі Мінскую, Магілёўскую, Віцебскую губерні і заходнюю частку Смаленскай губерні, а ў артыкуле «Белоруссы» таго ж тома рассяленне беларусаў (на падставе мовы — паводле даследаванняў Яўхіма Карскага) акрэслівалася і Гродзенскай (акрамя паўднёвых паветаў) з большай часткай Віленскай губерні (акрамя Троцкага павета). Гл.: Белоруссия // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз… С. 231; Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз… С. 232.</ref><ref>Нават у афіцыйным школьным падручніку геаграфіі, надрукаваным у 1914 г. у Расійскай Імперыі, Віленская, Ковенская і Гродзенская губерні ўсё яшчэ сукупна называюцца як «літоўскія губерні», хоць адзначаецца, што ў іх пражывае па большасці беларускае, польскае і яўрэйскае насельніцтва. А да «беларускіх губерняў» аднесены Мінская, Магілёўская і Смаленская губерні, хоць дадаецца, што беларусы жывуць і ў Віцебскай губерні. Гл.: ''Меч,'' С. Россия. Учебник отечественной географии. — Москва : Изд. Кушнерев и К°, 1914. — 13-е изд. — С. 61, 63, 72.</ref>. Гэтаму ў першую чаргу спрыялі лінгвістычныя (і менш — этнаграфічныя) даследаванні ([[Іван Іванавіч Насовіч|Іван Насовіч]], [[Павел Васілевіч Шэйн|Павел Шэйн]], [[Юльян Фаміч Крачкоўскі|Юльян Крачкоўскі]], [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі|Мікалай Нікіфароўскі]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] і інш.), якія праводзіліся навуковымі ўстановамі Расійскай імперыі і прыватнымі даследчыкамі ў папярэдні час<ref>Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз… С. 232.</ref>. Даследаванні паказвалі падобнасць гаворак мовы сялянскага насельніцтва ў многіх частках пяці губерняў Паўночна-Заходняга края (Гродзенскай, Віленскай, Мінскай, Віцебскай і Магілёўскай), а таксама ў сумежных — [[Смаленская губерня|Смаленскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]]. Канчаткова замацавала назву «Беларусь» за тэрыторыяй упершыню ў гісторыі апісаных і нанесеных на карту гаворак мовы, якая цвёрда атрымала назву «[[беларуская мова|беларускай мовы]]»<ref>Тэрмін «беларуская мова» «выціснуў» іншыя канкурэнтныя назвы мовы славянамоўнага насельніцтва края, якія існавалі раней («руская мова» ці «русінская мова») альбо прапаноўваліся мясцовай інтэлігенцыяй — «славяна-крывіцкая мова» ([[Ян Чачот]]), «крывіцкая мова» ([[Зарыян Даленга-Хадакоўскі]], [[Канстанцін Радзівіл (1793—1869)|Канстанцін Радзівіл]], [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|Павел Шпілеўскі]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]]), «літоўска-руская мова» ([[Уладзіслаў Сыракомля]]), «літоўска-русінская мова» ([[Адам Міцкевіч]], [[Вінцэнт Каратынскі]]) і г.д. Тэрмінам «літоўска-руская мова» імкнуліся абазначыць мову тых людзей, якія жывуць у «Літве» і называюцца «літоўцамі», але карыстаюцца «рускай мовай» (у сучасным разуменні — гаворкамі беларускай і (на Заходнім Палессі) украінскай моў).</ref>, публікацыя фундаментальнага шматтомнага даследавання [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] «Беларусы» (асабліва тамы «Уводзіны да вывучэння мовы і народнай славеснасці» (1903) і «Мова беларускага племені» (1908)). Праўда, пазней Карскі выказваўся, што акрэсліў тэрыторыю не беларускага этнаса, а беларускай мовы. Характэрна, што ў гэтых і іншых даследаваннях «[[беларусы]]» разглядаліся (як таго патрабавала афіцыйная расійская імперская ідэалогія і цэнзура) як частка «адзінага рускага народа», аднак выяўленыя рысы мовы і культуры (нават сялянскага насельніцтва) сведчылі аб выразнай своеасаблівасці «Паўночна-Заходняга края» ад іншых частак Расійскай імперыі. Значная частка мясцовай [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], якая атрымала адукацыю ў расійскіх навучальных установах ([[гімназія]]х і [[універсітэт|ўніверсітэтах]]), успрыняла назву «Беларусь» («Беларусія») і пачала падтрымліваць і прапагандаваць гэтую назву для тэрыторыі, дзе большасць насельніцтва размаўляе на мове, названай «беларускай», заяўляючы адначасова пра асобнасць і самастойнасць свайго народа<ref>Характэрна, што ў 1888 г. малады гісторык [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] на старонках газеты «[[Мінскі лісток (1886)|Минский листок]]» у артыкуле «Беларускае мінулае» адзначыў: «Беларускае племя мела сваю гісторыю, адметную ад гісторыі суседніх, роднасных яму плямён, свае гістарычныя традыцыйныя пачаткі, што гэтыя пачаткі яно некалі ўпарта адстойвала. Акрамя таго, беларускі народ мае этнаграфічнае адрозненне ад суседніх народнасцей, адрозніваецца ад іх складам свайго развіцця, паняццяў, схільнасцей. <…> Народная наша творчасць складае нашае багацце, якім беларусы могуць ганарыцца, якое павінны падтрымліваць і зберагчы. Нарэшце, ёсць яшчэ запавет у беларусаў — свая мова». Амаль адначасова, у 1887 г. [[Ян Карловіч]], які ў 1891 г. будзе дапамагаць друкаванню «Дудкі беларускай» Францішка Багушэвіча, выдаў запісаныя ім легенды і паданні з Лідскага, Навагрудскага і Свянцянскага паветаў пад назвай «Народныя паданні і казкі, сабраныя ў Літве».</ref>. Пасля скасавання прыгоннага становішча сялян, якое замацоўвала раней сялян у рамках панскіх маёнткаў і царкоўных прыходаў, у ходзе пашырэння пачатковай адукацыі ў вёсцы стала магчымым пашырэнне гістарычных ведаў і назвы «беларусы» сярод шырокіх кол насельніцтва. У [[1891]] г. малазаможны дваранін, удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў і паэт [[Францішак Багушэвіч]] у сваёй прадмове да зборніка «[[Дудка беларуская]]» стварае паэтычны вобраз і акрэслівае межы беларускай айчыны, адным з галоўных сімвалаў якой выступае менавіта «мужыцкая мова»: ''«Братцы мілыя, дзеці Зямлі-маткі маёй! Вам афяруючы працу сваю, мушу з вамі пагаварыць трохі аб нашай долі-нядолі, аб нашай бацькавай спрадвечнай мове, каторую мы самі, да і не адны мы, а ўсе людзі цёмныя „мужыцкай“ завуць, а завецца яна „беларускай“. Я сам калісь думаў, што мова наша — „мужыцкая“ мова, і толькі таго! Але, паздароў Божа добрых людцоў, як навучылі мяне чытаць-пісаць, з той пары я шмат гдзе быў, шмат чаго відзеў і чытаў: і праканаўся, што мова нашая ёсць такая ж людская і панская, як і французская, альбо нямецкая, альбо і іншая якая. <…> Можа хто спытае: гдзе ж цяпер Беларусь? Там, братцы, Яна, гдзе наша мова жывець: Яна ад Вільна да Мазыра, ад Вітэбска за малым не да Чарнігава, гдзе Гродна, Міньск, Магілёў, Вільня і шмат мястэчкаў і вёсак»''<ref>Беларускамоўная паэтэса і дваранка [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч (Цётка)]] словамі «Гаўрылы з Полацка» расказала, што паўплывала на яе ўласны выбар пачаць вызначаць сябе не «полькай» і «літоўкай» (што было характэрна для мясцовых каталіцкіх дваран), а беларускай: ''«Доўга я гадаў і думаў, як сябе зваць, ці то палякам, ці то літоўцам, бо слова „тутэйшы“ мне неяк не смакавала. І так колькі гадоў я хістаўся, то на ту, то на другую сторану, аж покі не папала ў мае рукі „Дудка“ [[Францішак Багушэвіч|Мацея Бурачка]]; яна то мне сказала, што хто гаворыць па-тутэйшаму, па-мужыцкаму, значыцца ён гаворыць па-беларуску, а хто гаворыць па-беларуску, той беларус»''. Гл.: ''Цётка''. Творы… С. 5.</ref>. Пашырэнню з 1890-х гг. назваў «Беларусь» і «беларусы» значна паспрыялі і мясцовыя народніцкі, сацыялістычны і дэмакратычны рухі ([[Беларуская рэвалюцыйная грамада]] (1902), перайменаваная ў [[1903]] г. у [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускую сацыялістычную грамаду]], і інш.), якія ўжывалі гэтыя вызначэнні для ўсёй тэрыторыі славянамоўнага насельніцтва края; матэрыялы [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|першага перапісу насельніцтва ў Расійскай імперыі ў 1897 г.]]<ref>Перапіс 1897 года праводзіўся шляхам апытання ўсяго насельніцтва, у тым ліку аб ужыванай мове, якая афіцыйнай урадавай статыстыкай лічылася крытэрыем прыналежнасці да пэўнага народа. Хоць, напрыклад, у Пінскім павеце 74,3 % жыхароў назвалі сябе беларусамі (па роднай мове), а ўкраінцамі — 0,6 % (1423 чалавекі), у Рэчыцкім — адпаведна 82,5 і 1,7 %, у Пружанскім — 75,5 і 6,7 %. Толькі 64,3 % насельніцтва Брэсцкага і 79,6 % Кобрынскага паветаў сваёй роднай мовай назвалі ўкраінскую. Аднак, ужо паводле звестак губернскага статыстычнага камітэта, у 1910 г. у Кобрынскім павеце беларусаў налічвалася 84,8 % (а ў 1913 г. ужо 85,7 %), а ў Пружанскім — 87,1 %. Мясцовыя органы кіравання, прыходскія святары, дадзеныя якіх і былі крыніцай этнічнай статыстыкі, адмовіліся ад выключна моўнага крытэрыя вызначэння этнічнай прыналежнасці і разумелі, што вакол іх жывуць не «украінцы», а «беларусы». Толькі Брэсцкі павет перад Першай сусветнай вайной быў заселены на 65,9 % (паводле дадзеных) «украінцамі», але і тут да 1918 г. асноўная маса насельніцтва ўжо стала называцца «беларусамі». На гэта паўплывалі шматлікая ў той час літаратура на беларускай мове; грамадскі рух «беларускага адраджэння»; свабоды, якія прынесла рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі, дазволіўшыя легальна выдаваць літаратуру на любой роднай мове і свабодна ствараць грамадскія арганізацыі; бежанства ў ходзе Першай сусветнай вайны, якое прывяло да цесных кантактаў (у тым ліку ў Санкт-Пецярбургу) дзеячаў грамадскіх аб’яднанняў з розных рэгіёнаў; абвяшчэнне [[БНР]] і інш. А на картах, складзеных у 1918 і 1919 гадах [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафанам Доўнар-Запольскім]] і [[Яўсей Сцяпанавіч Канчар|Яўсеем Канчарам]] на падставе комплекса крытэрыяў, ужо ўся Берасцейшчына была ўключана ў абшар рассялення [[беларусы|беларусаў]]. Гл.: ''Насытка, Г.'' «Тыя ж беларусы»… С. 15; Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 371, 401—409, 443—446, 453, 461—463.</ref>; працы гісторыкаў [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]] і [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], асабліва выдадзеная ў Вільні «Кароткая гісторыя Беларусі»<ref>«Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) утрымлівала непазбежна шмат міфаў і недарэчнасцей, якія тлумачацца як маладаследаванасцю самой гісторыі края і царскай цэнзурай, так і ідэалагічнай накіраванасцю кнігі. Кніга Ластоўскага ўвабрала ў сябе і шмат міфаў «заходнерусізму», а ў раздзеле аб XIX ст. — з-за цэнзуры — абыходзіла пытанне аб трох паўстаннях у краі.</ref> (1910); прэса, у першую чаргу газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»<ref>Рэвалюцыйна-марксісцкія ідэі газеты «Наша доля» у новым перыядычным выданні «грамадоўцаў» (членаў партыі Беларуская сацыялістычная грамада) — у газеце «Наша ніва» — былі заменены на нацыянальныя і ліберальна-дэмакратычныя. Так, у галоўным артыкуле (на перадавіцы) першага нумара газеты «Наша ніва» было напісана: «Не думайце, што мы хочам служыць толькі панам, ці адным мужыкам. Не, ніколі не! Мы будзем служыць усяму беларускаму пакрыўджанаму народу, пастараемся быць люстрам жыцця, каб ад нас, як ад люстра, свет падаў у цёмнасць. Мы будзем старацца, каб усе беларусы, што не ведаюць, хто яны ёсць, зразумелі, што яны беларусы і людзі, каб пазналі свае правы і памаглі нам у нашай рабоце».</ref>. == «Краёвасць» == === Паходжанне назвы руху і ідэалогіі «краёвасці» === Тэрмін «Край», якім карэннае каталіцкае і польскамоўнае сярэднезаможнае і заможнае дваранства шасці літоўска-беларускіх губерняў азначала землі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], даў назву палітычнаму руху «[[краёўцы|краёўцаў]]» пачатку XX ст. у [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літве]]. Знешнія межы Паўночна-Заходняга края амаль супадалі са знешнімі межамі былога [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (па стану да першага падзела Рэчы Паспалітай), таму гэты «край» поўнасцю асацыяваўся ў карэннага дваранства з дзяржавай сваіх продкаў<ref>''Szpoper, D.'' Sukcesorzy… С. 51—52; ''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 125.</ref>. І сама «краёвая ідэя» паходзіла з памяці карэнных [[дваране|дваран]] і [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] аб былым адзінстве гэтай тэрыторыі (паўночна-заходніх губерняў Расійскай імперыі) у часы Вялікага Княства Літоўскага і імкнення «краёўцаў» захаваць і ўмацаваць тое адзінства «края» (з яго этнічна, моўна, канфесійна і культурна стракатым насельніцтвам) і надалей<ref>''Szpoper, D.'' Sukcesorzy… С. 50—52; ''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 125—135.</ref>. «Краёўцы» у сваёй ідэалогіі, атрымаўшай назву «краёвасць» (альбо «краёвая канцэпцыя», «краёвая ідэя»), сумяшчалі аўтанамісцкія, [[лібералізм|ліберальныя]] і [[інтэрнацыяналізм|інтэрнацыянальныя]] лозунгі і выступалі супраць падзелу насельніцтва па канфесійнай, моўнай, культурнай і этнічнай прыкмеце, выказваліся за роўнасць праў народаў, моў, культур і рэлігій, а тэрыторыя Паўночна-Заходняга края непасрэдна разглядалася імі як месца рэалізацыі іх ідэй і намаганняў па развіцці роднай зямлі, супраціўлення распальванню міжканфесійнай і міжэтнічнай варожасці, супрацьстаяння [[русіфікацыя|русіфікацыі]]<ref>''Szpoper, D.'' Sukcesorzy… С. 50—52.</ref>. === Тапанімічная і этнанімічная тэрміналогія «краёўцаў» === [[Файл:Bazewicz - mapa Litwa i Rus 1911 AD.jpg|thumb|Карта «Літвы і Русі: Літва, Беларусь, Падолія, Валынь і Украіна», 1911 г. Картограф Юзаф Міхал Базевіч]] Маштабная і ўсеахопная праз сістэму адукацыі, царквы і прэсы расійская ідэалогія і афіцыйная навука, змяняўшыя [[тапаніміка|тапанімічную]] і [[этнаніміка|этнанімічную]] тэрміналогію ў краі, аказвалі свой уплыў на мясцовую [[эліта|эліту]] — карэнных каталіцкіх дваран-маянткоўцаў, хоць і са спазненнем у часе. Так, у сваіх мемуарах адзін з лідараў «краёўцаў» [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] указвае, што нарадзіўся ў [[1847]] г. у [[Сядзіба Ваньковічаў (Мінск)|маёнтку Сляпянка]] пад [[Мінск|Мінскам-Літоўскім]]; апісваючы акруговыя земскія з’езды ў [[1881]] г., стварэнне сельскагаспадарчых таварыстваў у краі (у 1880-ыя гг.), дзейнасць мясцовых дэпутатаў у [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай думе]] і [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўным савеце Расійскай імперыі]] (з [[1906]] г.), называе Мінскую, Віцебскую і Магілёўскую губерні «беларускімі», а Ковенскую, Віленскую і Гродзенскую губерні — «літоўскімі губернямі»<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 1, 41, 62—63, 168, 174. Апісваючы земскія з’езды ў студзені 1881 г., Вайніловіч напісаў аб стварэнні акруг для выбрання дэлегатаў: «Тыя акругі ствараліся надта хітра, каб іх межы ні ў якім разе не супадалі з пэўнымі аўтанамічнымі традыцыямі правінцыі». На яго погляд лагічней было б, зыходзячы з гістарычнага адзінства і падобнасці гаспадарчых праблем, размеркаваць шэсць літоўска-беларускіх губерняў у адну акругу, але «літоўскія губерні» аб’ядналі з прыбалтыйскімі (са з’ездам у Рызе), а Мінскую і Магілёўскую — са Смаленскай і Калужскай (са з’ездам у Смаленску). Гл.: ''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 41.</ref>. У пачатку [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расіі]] былі выдадзены законы, якія гарантавалі многія грамадзянскія правы і свабоды (у тым ліку ў рэлігійных, моўных і нацыянальных адносінах). Узніклая сярод мясцовых дваран і інтэлігенцыі «краёвая» дыскусія ў Паўночна-Заходнім краі шырока ўжывала адносна заходніх губерняў (паўночна-заходніх і паўднёва-заходніх губерняў) традыцыйную геаграфічную тэрміналогію часоў Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ) і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якой мясцовыя дваране паралельна карысталіся на працягу ўсяго XIX стагоддзя: «Літва і Русь» — у адносінах да ўсяго [[Заходні край|Заходняга края]]; «Літва» — у адносінах да ўсіх паўночна-заходніх губерняў (былых зямель ВКЛ); паралельна «Літва» (у вузскім сэнсе) — у адносінах да Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерняў; «[[Русь, зямля|Русь]]» — у адносінах да Віцебскай, Магілёўскай, Кіеўскай, Валынскай і Падольскай губерняў; «[[Белая Русь|Беларусь]]» — у адносінах да Віцебскай і Магілёўскай губерняў (часам да Мінскай); «Валынь», «Падолія» і «Украіна» (альбо цалкам «Русь» (у вузкім сэнсе)) — у адносінах адпаведна да Валынскай, Падольскай і Кіеўскай губерняў<ref>У 1905 г. краёўцы ліберальна-кансерватыўнага кірунку нават спрабавалі стварыць [[Краёвая партыя Літвы і Беларусі|Краёвую партыю Літвы і Русі]].</ref>. Так, у [[1905]] г. у першым нумары газеты «[[Kurier Litewski (1905)|Kurier Litewski]]», якая стала адной з галоўных трыбун «краёвасці», у артыкуле «Індустрыялізацыя Літвы» адзначалася: ''«Літва (ва ўрадавай тэрміналогіі Паўночна-Заходні край) ахоплівае [[Віленскае генерал-губернатарства]], г.зн. [[Віленская губерня|Віленскую]], [[Ковенская губерня|Ковенскую]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенскую губерні]], а таксама [[Мінская губерня|Мінскую]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскую]] і [[Віцебская губерня|Віцебскую губерні]]. Вялікі гэта шмат зямлі: на захадзе гранічыць з Каралеўствам Польскім, [[Курляндская губерня|Курляндскай]] і [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскай губернямі]]; на поўначы з [[Пскоўская губерня|Пскоўскай губерняй]], на ўсходзе са [[Смаленская губерня|Смаленскай]], [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] і [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губернямі]], на поўдні з [[Валынская губерня|Валынскай губерняй]]. Агульна займае прастору каля 260 490 квадратных вёрст, ці палову тэрыторыі [[Францыя|Францыі]], і трошкі менш за палову [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. Насельніцтва края складае каля 12 000 000. Хоць літоўскія губерні належаць да розных адміністрацыйных адзінак, аднак гэта з эканамічнага пункту гледжання складае адну цэласць. <…> Увогуле ўсе літоўскія губерні ў эканамічным плане вельмі недаразвітыя»''<ref>''Ostroróg-Sadowski, J.'' [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Hipolit_Korwin-Milewski_artykul_-_Kuryer_Litewski_1905_nr_1_s_2.jpg Uprzemysłowienie Litwy] / J. Ostroróg-Sadowski // Kuryer Litewski. — 1905. — № 1. — С. 2.</ref>. Аднак адразу ж газета «Kurier Litewski» пачала паралельна ўжываць і афіцыйную ўрадавую геаграфічную і этнанімічную тэрміналогію для паўночна-заходніх губерняў: выдавецтва газеты друкавала ў [[1905]]—[[1909]] гг. кнігу-даведнік Напалеона Роўбы «Przewodnik po Litwie i Białejrusi» («Праваднік па Літве і Беларусі»), якая давала кароткія гістарычныя і геаграфічныя звесткі аб населеных пунктах і дзе «Літвой» называліся [[Ковенская губерня|Ковенская]], [[Віленская губерня|Віленская]] і [[Гродзенская губерня|Гродзенская губерні]], «Беларуссю» — [[Мінская губерня|Мінская]], [[Віцебская губерня|Віцебская]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўская]], і ўказвалася, што Вільня ''«з’яўляецца несумненна асяродкам, дзе з’ядноўваюцца ўсе ніці жыцця Літвы і Беларусі»''<ref>''Rouba, N.'' Przewodnik po Litwe i Białejrusi… С. 3.</ref>. У газетных артыкулах «краёўцаў» тэрмін «беларусы» адносіўся да беларускамоўнага, а «літоўцы» — да [[літоўцы|літоўскамоўнага (балцкага) насельніцтва]]. Пазней, напрыклад, Эдвард Вайніловіч у сваіх мемуарах, апісваючы падзеі ў Паўночна-Заходнім краі ў [[1914]]—[[1918]] гг., ужо акрэслівае тэрыторыю «Беларусі», зыходзячы з моўнага і светапогляднага крытэрыяў, такім абшарам: частка Віленскай губерні, большая частка Гродзенскай і цалкам Мінская, Віцебская і Магілёўская губерні<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 201.</ref>. Укладванне ў тэрмін «беларусы», якім стала пачалі называць большасць славянамоўнага сялянскага насельніцтва края, значэння часткі (галіны) «адзінага рускага народа» было непрымальным для самаідэнтыфікацыі значнай часткі (асабліва матэрыяльна незалежнага) мясцовага дваранства, бо было б прызнаннем этнічнай асіміляцыі (абрусення) і адрачэння ад уласнай гісторыі і традыцый<ref>Беларускі нацыянальна-дэмакратычны рух канца XIX — пачатку XX ст. быў прадстаўлены прыхільнікамі з самых розных саслоўяў (дваран, святароў, мяшчан і сялян), дзе пераважалі прадстаўнікі той сялянскай інтэлігенцыі расійскай асветы, якая выходзіла з вёскі і, канчаючы настаўніцкія і духоўныя семінарыі, не далучалася да «заходнерусістаў», а таксама прадстаўнікі інтэлігенцыі мясцовай «польскай» (каталіцкай і польскамоўнай) культуры, якія паходзілі з дробнай засцянковай шляхты. І менавіта апошняя катэгорыя (малазаможнае дваранства польскай культуры) была самай шматлікай і вызначальнай у той перыяд у сацыяльным руху, які вырашыў узняць і прапагандаваць мясцовую беларускамоўную культуру. Гл.: ''Цьвікевіч, А.'' «Западно-руссизм»… С. 311—312.</ref>. А замацаванне ў другой палове XIX ст. у афіцыйнай расійскай навуцы, ідэалогіі і прэсе тэрміна «літоўцы» («літвіны») толькі за балтамоўным насельніцтвам прывяло да таго, што мясцовае дваранства, якое не згадзілася аднесці сябе да [[балты|балтаў]], для знешніх адносін з афіцыйнай уладай і рускім дваранствам пачало карыстацца толькі тэрмінам «палякі», хоць у прыватных зносінах паміж сабой і з «караняжамі» (г.зн. з [[палякі|палякамі]] з [[Варшаўскае генерал-губернатарства|уласна польскіх губерняў]] Расійскай імперыі — губерняў былога [[Царства Польскае|Царства Польскага]]) яшчэ выкарыстоўвалі паралельна і тэрмін «літоўцы» («літвіны»)<ref>Дачка [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскага]] графіня [[Марыя Чапская]] (1894—1981) у сваім эсэ «Florian Czarnyszewicz» (1965 г., Парыж) напісала пра палеміку паміж польскамоўным пісьменнікам {{нп3|Фларыянам Чарнышэвічам||pl|Florian Czarnyszewicz}} (1895—1964) і беларускамоўным пісьменнікам [[Кастусь Акула|Кастусём Акулам]] (1925—2008), калі апошні, жадаючы польска-беларускага паразумення, усё ж папракаў Чарнышэвіча ў фальшаванні гісторыі Беларусі і казаў, што землеўласнікі-«палякі» і беззямельная шляхта гэта чарвякі, якія крывавілі цела яго айчыны і сялян-«беларусаў». У эсе графіня патлумачыла, якія адносіны былі ў карэннага дваранства да сялян і чаму «польскія» дваране не прымалі слова «беларусы», прыводзячы вытрымкі з палемічных лістоў Фларыяна Чарнышэвіча, напісаных па-беларуску да Кастуся Акулы і перасланых копіяй пазней Марыі Чапскай: «Сяляне станавіліся шляхтай, а шляхта выгасала, пераходзячы ў становішча сялян. <…> Важна тое, што спадар з’яўляецца сынам свайго краю. Я таксама ёсць сын Вялікага Княства Літоўскага. Мой бацька і дзед, і дзед майго дзеда нарадзіліся і злажылі свае косці ў гэтай зямлі; і суджу, што можна мне родны край кахаць і тужыць па ім, і думаць аб ім, і цешыцца, калі гаспадары чыняць штось мудрае і шляхетнае, і самоціцца, калі памнажаюць памылкі. <…> І не былі гэта караняжы, а сыны Вялікага Княства Літоўскага, многія ў доме не мовілі па-польску, але назвы „бела-“ ці „чарнарусаў“ не прымалі, бо „рускі“ для іх азначаў тры чацвёртых маскаля. Называлі сябе палякамі, але чулі сваю своеасаблівасць. І калі б тады якая мудрасць, якісь аўтарытэт пагадзіўся і прывёў у жыццё найменне „літоўца“ (у значэнні міцкевічаўскім) альбо крывічаніна, ахвотна бы тое прынялі». (Гл.: ''Czapska, M.'' Florian Czarnyszewicz … С. 166—167.). Фларыян Чарнышэвіч, хоць і не належаў да ідэолагаў «краёвасці», выказваў тыповыя для краёўцаў думкі.</ref>. Непрыняцце новага значэння тэрміна «літоўцы» (г.зн. толькі балтамоўнае насельніцтва)<ref>Літоўскі (балтамоўны) нацыянальна-дэмакратычны рух быў прадстаўлены ў абсалютнай большасці сялянамі ці інтэлігенцыяй і святарствам сялянскага паходжання, якія нарадзіліся ў Ковенскай губерні (жамойцкі біскуп [[Антанас Баранаўскас]] (1835—1902), ксёндз [[Ёнас Майроніс]] (1862—1932), ксёндз [[Ёнас Басанавічус]], [[Пятрас Краўчунас]], [[Ёнас Вілейшыс]], [[Пятрас Вілейшыс]], [[Вацловас Біржышка]], [[Пеліксас Бугайлішкіс]], [[Андрус Булёта]], [[Юргіс Шайліс]], [[Казімерас Сцяпонас Шайліс]] і інш.). Напярэдадні 1917 г. у ім было два кірункі — хрысціянска-дэмакратычны, клерыкальны (імкненне да пабудовы каталіцкай і кансерватыўнай дзяржавы, дзе дамінуючае становішча будзе займаць клір) і нацыяналістычны (нацыяналізм і дэмакратызм ва ўсіх галінах жыцця, найбольш папулярны сярод сялянства). Гл.: ''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 337.</ref> прывяло да ўзнікнення ў канцы XIX — пачатку XX ст. і пэўнага распаўсюжання ў асяроддзі мясцовага (каталіцкага і польскамоўнага) дваранства (асабліва ў этнакантактнай зоне — у [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], прымежнай з асноўным масівам балтамоўнага насельніцтва — [[Ковенская губерня|Ковенскай губерняй]]) тэрміна «младалітоўцы» для абазначэння балтамоўнага насельніцтва, а для ўласнага самавызначэння — тэрмінаў «старалітоўцы» (starolitwini), «гістарычныя літоўцы» (litwini historyczni), «міцкевічоўцы» (у знак салідарнасці з тым значэннем паняцця «літоўцы» (litwini), які выкарыстоўваў [[Адам Міцкевіч]] у сваім творы «[[Пан Тадэвуш]]»)<ref>Гл.: ''Buchowski, K.'' Litwomani … С. 26; История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис… С. 15.</ref><ref>Ананімны аўтар (відавочна, маянтковец) пад крыптонімам «Старалітовец» (Starolitwin) у газеце «Kurier Litewski» (№ 146, 1906 г.) размясціў артыкул «Мы і літоўцы», дзе спрабаваў папулярызаваць тэрмін «старалітовец» і нават прапаноўваў стварыць «Старалітоўскую партыю», якая б адлюстроўвала інтарэсы карэнных дваран; а балтамоўнае сялянства, якое пачало (на думку аўтара, з падачы і падтрымкі расійскага ўрада) карыстацца назвай «літоўцы», прапаноўваў называць «младалітоўцамі». Яшчэ ў 1934 г. [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] у артыкуле-некралогу «Панны з Муру» у газеце «[[Słowo (1922)|Słowo]]» (№ 127, 1934 г.) аб [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыі Скірмунт]] і Юзэфе Куржанеўскай напісаў, што захапленні Канстанцыяй Скірмунт «[[Літваманы|літваманіяй]]» не ўлічвалі тое, што «младалітоўцамі» паняцце «Літва» было звужана толькі да свайго этнаграфічнага, балтамоўнага арэала (Ковеншчыны), сягаючага межамі толькі да [[Вільнюс|Вільні]] (неўключна). Гл.: ''Skirmuntt, R.'' [[c:File:Slowo_-_1934,_nr_127_Roman_Skirmunt_-_Panie_z_muru_-_p_3.jpg|Panie z Muru (III)]] / R. Skirmuntt // Słowo. — 1934. — № 127. — S. 3.</ref>. Хоць хутка і яны пачалі менаваць сябе толькі як «палякі»<ref>Гл. напрыклад: ''Туронак, Ю.'' Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі / Ю. Туронак. — Мінск : Медисонт, 2006. — С. 18.</ref>. === Змаганне «краёўцаў» за адзінства края === У [[1915]] г., з прыходам у [[Вільнюс|Вільню]] нямецкіх войск у часе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], ідэя «краёўцаў» аб непадзельнасці і цэласнасці літоўска-беларускіх губерняў (Паўночна-Заходняга краю — былых зямель Вялікага Княства Літоўскага) увасобілася ў стварэнні Рады [[Канфедэрацыя Вялікага Княства Літоўскага|Канфедэрацыі Вялікага Княства Літоўскага]] — блока лідараў мясцовых беларускіх, літоўскіх, яўрэйскіх і польскіх этнапалітычных і этнакультурных рухаў, якія адносіліся да ліберальна-дэмакратычнага кірунку «[[краёўцы|краёвасці]]». Ініцыятыва яе стварэння належала беларускім краёўцам-дэмакратам. Праграмныя дакументы Канфедэрацыі ВКЛ, якія распаўсюджваліся на чатырох мовах (беларускай, літоўскай, польскай і ідыш), пастуліравалі неабходнасць вылучэння акупаваных немцамі паўночна-заходніх губерняў з-пад юрысдыкцыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і ўтварэння на гэтай тэрыторыі «незалежнай дзяржаўнай адзінкі» з соймам (парламентам) у Вільні, сфарміраваным шляхам агульных, роўных, прамых выбараў пры тайным галасаванні. Германскія ўлады не праявілі зацікаўленасці ў адраджэнні [[ВКЛ]]<ref>Праявілася і катэгарычная нязгода дзеячаў літоўскага (балтамоўнага) руху, якія мелі ўласную думку пра аўтаномію (ці самастойнасць) «Літвы» са сталіцай у Вільні, пра што яны вырашылі яшчэ ў 1905 г. на сваім [[Вялікі віленскі сойм (1905)|Вялікім віленскім сойме]]. Гл.: ''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 336.</ref>. Пасля таго, як у пачатку лістапада [[1918]] г. нямецкія войскі пакідалі тэрыторыю [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] паводле рашэнняў [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міра]] (1918), лідары карэннага дваранства Мінскай губерні (галоўным чынам, члены [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] — прыхільнікі ліберальна-кансерватыўнага кірунку «[[краёўцы|краёвасці]]») былі супраць падзелу Беларусі на часткі, выступілі з ініцыятывай стварэння пад нямецкім куратарствам [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]] (з паўночна-заходніх губерняў) і папрасілі ў Мінску нямецкага генерала [[Эрых фон Фалькенгайн|Эрыха фон Фалькенгайна]] (1861—1922) паведаміць аб гэтым імкненні германскаму імператару [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельму II]]. Прыкметна, што мінскія дваране прапаноўвалі даць назву новай дзяржаве не «Вялікае Княства Літоўскае» (альбо «Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае»), а «Вялікае Княства Літоўска-Беларускае», што сведчыла пра прыманне імі новага значэння геаграфічнай і этнанімічнай тэрміналогіі. Генерал фон Фалькенгайн адказаў дэлегацыі мінскіх дваран, якіх узначаліў граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]] (1861—1930), што павінен строга выконваць рашэнні Брэсцкага міра, але перадасць прапанову ў Галоўную імператарскую стаўку. Аднак немцы ў лютым [[1919]] г. хутка пакінулі ўсю тэрыторыю Беларусі, а на змену ім прышлі войскі [[бальшавікі|бальшавікоў]]<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 209.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Czasopis - Litwa i Rus - rok 1 - grudzien 1912 - T 4 - z 3.jpg|Вокладка часопіса «Litwa i Ruś» (Вільня), 1911 г. File:Starolitwin - Kuryer Litewski 1906 nr 146 s 1.jpg|Артыкул «Мы і літоўцы» ананімнага аўтара пад крыптонімам «Старалітовец» (Starolitwin) у газеце [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]] (№ 146, 1906 г.) </gallery> == Цікавыя звесткі == * Пад рэдакцыяй [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]] ў [[1888]]—[[1889]] гг. выходзіў даведнік «Северо-Западный календарь» (1888—1893), які быў штогоднім дадаткам да прыватнай ліберальнай газеты «[[Мінскі лісток (1886)|Минский листок]]» і дзе частка матэрыялу друкавалася на [[беларуская мова|беларускай мове]]<ref>Гл.: ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі… С. 119.; Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Т. 4. — С. 283.</ref>. Гэты каляндар і даведнік па шасці літоўска-беларускіх губернях складаў пэўную канкурэнцыю даведніку «Виленский Календарь» і іншым руска- і польскамоўным даведнікам, а рэдактар Доўнар-Запольскі друкаваў свае ўласныя артыкулы па гісторыі, этнаграфіі, статыстыцы края. Мітрафан Доўнар-Запольскі таксама напісаў шэраг гістарычных і этнаграфічных прац, дзе ўжываў (па цэнзурных прычынах) тэрміны «Паўночна-Заходні край» і «заходне-рускі»: «Статистические очерки Северо-Западного края» (1888), «Чародейство в Северо-Западном крае в XVII—XVIII вв.» (1890), «Западнорусская семейная община в XV веке» (1897), «Очерки по организации западно-русского крестьянства в XVI веке» (1905). * У [[Мінск]]у штодзённа з 1 (14) лістапада 1902 па 8 (21) снежня 1905 г. выдавалася газета «[[Северо-Западный край, газета|Северо-Западный край]]» (якая ў [[1886]]—[[1902]] гг. мела назву «[[Мінскі лісток (1886)|Минский листок]]» і дзе працавалі аматары беларускай культуры і гісторыі — Мітрафан Доўнар-Запольскі, [[Янка Лучына]] і інш.). У 1905 г. яна стала [[сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратычнага]] ([[марксізм|марксісцкага]]) кірунку — надрукавала праграму [[II з'езд РСДРП|II з’езда]] [[РСДРП]], артыкул [[Уладзімір Ільіч Ленін|Уладзіміра Леніна]], памфлет [[Максім Горкі|Максіма Горкага]] і інш. А [[15 мая]] [[1905]] г. у газеце быў надрукаваны верш [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Мужык» — першы [[беларуская мова|беларускамоўны]] дэбют паэта ў друку [http://feb-web.ru/feb/periodic/pp0-abc/pp2/pp2-0481.htm]. <gallery perrow="5"> File:Severo-Zapadnyj kalendar - 1893 AD.jpg|Вокладка даведніка «Северо-Западный календарь», 1893 г. File:Mitrafan Dounar-Zapolski - Ocherki po organizacii zapadno-ruskogo krestianstva v XVI veke - 1907 AD.JPG|вокладка кнігі [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]] «Очерки по организации западно-русского крестьянства в XVI веке» (1907 г.) File:Petrov - Belorussia i Litva - Istoricheskie sudby Severo-Zapadnogo kraja - 1890.jpg|Вокладка кнігі М.І. Пятрова «Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края» ([[Санкт-Пецярбург]], 1890 г.) File:Миловидов - Освобождение крестьян СЗК - 1901.jpg|Вокладка кнігі А.І. Мілавідава «Освобождение крестьян Северо-Западного края и поземельное устройство их при графе М.Н. Муравьеве» ([[Вільнюс|Вільня]], 1901 г.) </gallery> == Гл. таксама == * «[[Северо-Западная жизнь]]» == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Акты Виленской археографической комиссии (Акты издаваемые комиссиею, Высочайше учрежденною для разбора древних актов в Вильне). — Вильна: Тип. А. Г. Киркора, 1865. — [http://www.runivers.ru/lib/book3036/9545/ Т. I. Акты Гродненского земского суда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160414010348/http://www.runivers.ru/lib/book3036/9545/ |date=14 красавіка 2016 }}. — 377 с. * ''Анисимов, В.'' Виленская губерния / В. Анисимов // Энциклопедический словарь Русского библиографического института Гранат. — Москва: Изд. тов. А. Гранат и К°, 1912. — Т. 10: Вех — Воздух. — С. 153—171. * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2003. — 470 с. * ''Арсеньев, К.'' Статистические очерки России / К. Арсеньев. — Санкт-Петербург : Тип. Импер. академии наук, 1848. — 503 с. * Беларусы : у 10 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.]. — Мінск : Беларус. навука, 1994—2007. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё / В. К. Бандарчык [і інш]. — 2001. — 433 с. * Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — СПб : Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I. — С. 371. * Белоруссия // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — СПб : Тип. И. А. Эфрона, 1891. — Т. V. — С.231. [http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015145/http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/ |date=29 лістапада 2014 }} * Белоруссы // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — СПб : Тип. И. А. Эфрона, 1891. — Т. V. — С. 232—234. [http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015145/http://www.runivers.ru/lib/book3182/10140/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Белая Русь / А. Белы // Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 3 т. — Мінск , 2006. — Т. 1. — С. 306—308. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' [http://pdf.kamunikat.org/3662-1.pdf Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150926144546/http://pdf.kamunikat.org/3662-1.pdf |date=26 верасня 2015 }} / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1 * ''Большакова, О. В.'' Российская империя: система управления. Современная зарубежная историография: аналитический обзор / О. В. Большакова ; Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. отеч. и зарубеж. истории; Отв. ред. В. М. Шевырин. — М., 2003. — 92 с. [http://www.inion.ru/files/File/2003_Bolshakova_ros_imper.pdf]{{Недаступная спасылка}} * ''[[Пётр Іванавіч Брыгадзін|Бригадин, П. И.]]'' Минские губернаторы: история власти / П. И. Бригадин, А. М. Лукашевич. — Минск : БГУ, 2009. — 351 с. (фрагмент кнігі гл. тут [http://www.simst.bsu.by/main/guide/brigadin/7.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131001215756/http://www.simst.bsu.by/main/guide/brigadin/7.pdf |date=1 кастрычніка 2013 }}) * ''[[Фадзей Булгарын|Булгарын, Ф.]]'' Путевые заметки на поездке из Дерпта в Белоруссию и обратно, весной 1835 года // Выбранае / Ф. Булгарын; уклад., прадм., камент. А. Фядуты. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2003. — С. 173—223. * Волости и важнейшие селения Европейской России / Министерство внутренних дел Российской империи. — Санкт-Петербург : Изд. Центрального статистич. комитета, 1886. — Вып. V. Губернии Литовской и Белорусской областей. — 259 с. * ''Ганчарук, І.'' Палітыка царызму ў адносінах да каталіцкай царквы (1772—1830) / І. Ганчарук // Беларус. гіст. часоп. — 2002. — № 1. — С. 39—46. * Географический атлас Российской империи [Карты] / Сост. на основании Высочайше утвержденного наставления 24 декабря 1848 года Александром Вощининым. — Санкт-Петербург : 1851. — 17 л. * Гісторыя Беларусі. Курс лекцый : у 2 ч. / П. І. Брыгадзін, У. Ф. Ладысеў, П. І. Зялінскі [і інш.]. — Мінск : РІВШ БДУ, 2002. — Ч. 2 : XIX—XX стагоддзі. — 656 с. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мн.: Выш. шк., 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2000—2012. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.) / М. Біч [і інш.]. — 2005. — 519 с. * ''[[Міхаіл Дзмітрыевіч Далбілаў|Долбилов, М. Д.]]'' Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II / М. Д. Долбилов. — М. : Новое литературное обозрение, 2010. — 1000 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''Зайончковский, П. А.'' Правительственный аппарат самодержавной России в XIX в. / П. А. Зайончковский. — М. : Мысль, 1978. — 288 с. * Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — Москва: Новое литературное обозрение, 2006. — 608 с. * Западный край // Энциклопедический словарь; изд. Ф. А. Брокгауз, И. А. Эфрон. — СПб : Тип. И. А. Эфрона, 1894. — Т. XII. — С. 247. * Западный край // Большая энциклопедия: Словарь общедоступных сведений по всем отраслям знания; под ред. С. Н. Южакова. — СПб : Тип. Тов-ва «Просвещение», 1902. — Т. 9. — С. 507. * История Литвы / А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. — Вильнюс : Eugrimas, 2013. — 318 с. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, А. К. Цітоў. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.) / В. В. Грыгор’ева [і інш.]; навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мінск : Экаперспектыва, 1998. — 340 с. * ''Каппелер, А.'' Россия — многонациональная империя: Возникновение. История. Распад / А. Каппелер; пер. с нем. С. Червонная. — М. : Традиция, 2000. — 344 с. — ISBN 5-89493-009-Х * ''[[Аляксандр Аляксандравіч Кісялёў|Киселев, А. А.]]'' [http://zapadrus.su/2012-04-11-14-59-43/2013/-1863-/246-2013-01-19-133149.html Конфессиональные аспекты кадровой политики российских властей в полицейских учреждениях МВД белорусских губерний во второй половине XIX — начале XX вв.] // Западнорус [Электронны рэсурс] * ''[[Аляксандр Аляксандравіч Кісялёў|Киселев, А. А.]]'' Система управления и чиновничество белорусских губерний в конце XVIII — первой половине XIX в. / А. А. Киселев. — Минск : ВА РБ, 2007. — 172 с. * ''Корнилов, И.'' Русское дело в Северо-Западном крае. Материалы для истории Виленского учебного округа преимущественно в муравьевскую эпоху / И. Корнилов. — Санкт-Петербург : Тип. А. Лопухина, 1901. — 420 с. * ''[[Міхаіл Восіпавіч Каяловіч|Коялович, М. О.]]'' Чтения по истории Западной России / М. О. Коялович. — СПб, 1884. — 341 с. * ''[[Алег Латышонак|Латышонак, А.]]'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня—Беласток : Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с. * ''Лебедкин, М.'' [http://books.google.ru/books?id=yZcZAAAAYAAJ&pg=RA2-PA9&dq=%22%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%22&hl=ru&sa=X&ei=hL_dUKWoGMSg4gSU6ICgBw&ved=0CEMQ6AEwAw#v=onepage&q=%22%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%8C%22&f=false О племенном составе народонаселения Западного края Российской империи // Вестник Юго-Западной и Западной России. Историко-литературный журнал. Октябрь. Том II. Киев, 1862] * ''Липранди, А. П.'' [http://dlib.rsl.ru/01003548360?get=pdf «Отторженная возвратих»: Падение Польши и воссоединение Западно-Русского края] / А. П. Липранди (А. Волынец). — СПб : Калашниковск. тип. А. Л. Трунова, 1893. — 80 с. * ''Литвинов, М. М.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003545042?get=pdf Литовская область, Полесье и страна к югу от Полесья : Записки офицеров старш. курса Николаев. акад. Ген. штаба, сост. по лекциям адъюнкт-проф. М. Литвинова в 1883—83 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304225214/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003545042?get=pdf |date=4 сакавіка 2016 }} / М. М. Литвинов. — СПб : Общественная польза, 1883. — 16 с. * Литовское племя // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — СПб : Тип. В. Безобразова, 1867. — Т. III. — С. 62—64. * ''Луговцова, С. Л.'' Политика российского самодержавия по отношению к дворянству Белоруссии в конце XVIII — первой половине XIX вв. / С. Л. Луговцова. — Минск : БГПУ, 1997. — 79 с. * ''[[Антон Іванавіч Луцкевіч|Луцкевіч, А.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=10103-1.pdf&pubref=10103 Выбраныя творы: праблемы культуры, літаратуры і мастацтва]{{Недаступная спасылка}} / Антон Луцкевіч; уклад., прадм. , камэнт., індэкс імёнаў, пер. з пол. і ням. А. Сідарэвіча. — Мінск : Кнігазбор, 2006. — 460 с. * ''Лысенко, Л. М.'' Губернаторы и генерал-губернаторы Российской империи (XVIII — начало XX века) / Л. М. Лысенко. — М. : МПГУ, 2001. — 2-е изд. — 358 с. * ''[[Віталь Сяргеевіч Макарэвіч|Макарэвіч, В.]]'' «Антыразбор» шляхты: падробкі дваранскіх дакументаў і нелегальныя набілітацыі ў Беларусі ў XIX ст. / В. Макарэвіч // ARCHE. — 2008. — № 11. — С. 221—236. * ''[[Віталь Сяргеевіч Макарэвіч|Макарэвіч, В.]]'' Разбор шляхты ў беларускіх губернях Расійскай імперыі (канец XVIII&nbsp;— XIX ст.) / В. Макарэвіч. — Мінск: БДУ, 2018. — 315 с. * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния / сост. А. Корева. — Санкт-Петербург: Тип. И. Огризко, 1861. — 804 с. * Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба. Минская губерния / сост. И. Зеленский. — Санкт-Петербург : Воен. тип., 1864. — Ч. 1. — 672 с. * ''[[Сяргей Паўлавіч Меч|Меч, С.]]'' Россия. Учебник отечественной географии / С. Меч. — Москва : Изд. Кушнерев и К°, 1914. — 13-е изд. — 238 с. * ''[[Аляксей Ілліч Мілер|Миллер, А.]]'' [http://uchebilka.ru/literatura/12119/index.html?page=2 Формирование наций у восточных славян в XIX в. — проблема альтернативности и сравнительно-исторического контекста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305011318/http://uchebilka.ru/literatura/12119/index.html?page=2%e2%80%8e |date=5 сакавіка 2016 }} // uchebilka.ru [Электронны рэсурс] * Народы России. Белорусы и поляки / Издание «Досуг и дело». — СПб : Общественная польза, 1878. — 68 с. * ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. / Я. Насытка // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15. * Обозрение исторических сведений о составлении свода местных законов западных губерний. — Санкт-Петербург, 1837. — 96 с. * Паўночна-заходні край // [[Беларуская Савецкая Энцыклапедыя]] : у 12 т. — Т. 8. — С. 339. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — СПб. : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''Раюк, А. Р.'' Мяжа паміж беларускай і рускай этнічнымі тэрыторыямі ў канцы XVIII — пачатку XX ст. / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2022. — Вып. 32. — С. 411—418. * ''Раюк, А. Р.'' Практыка азначэння Магілёўскай губерні ў афіцыйным справаводстве ў 1772—1917 гг. / А. Р. Раюк // Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць : зборнік навуковых прац удзельнікаў ІХ Мінарод. навук.-практ. канф., Магілёў, 25-26 чэрвен. 2015 г. / уклад. А. М. Бацюкоў, І. А. Пушкін. — Магілёў : УА МДУХ, 2015. — С. 53—59. * Революционный подъем в Литве и Белоруссии в 1861—1862 гг.: материалы и документы / гл. ред. : С. Кеневич. — М. : Наука, 1964. — 707 с. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — СПб. : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''Сакалова, М.'' Паўночна-Заходні край / М. Сакалова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Мн., 1999. — Т. 5. — С. 441. * ''[[Сусана Міхайлаўна Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / Ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с. * Сборник императорского русского исторического общества. — Т. 23: Письма Императрицы Екатерины II к Гримму (1774—1796) / изданные с пояснительными примечаниями Я. Грота. — СПб. : Тип. Императорской Академии Наук, 1878. — 734 с. * ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''[[Дарус Сталюнас|Сталюнас, Д.]]'' Границы в пограничье: белорусы и этнолингвистическая политика Российской империи на Западных окраинах в период Великих Реформ / Д. Сталюнас // Ab Imperio. 2003 — № 1. — С. 261—292. * ''Столпянский, Н. П.'' Девять губерний Западно-Русского края в топографическом, геогностическом, статистическом, экономическом, этнографическом и историческом отношениях : (С карт. девяти губерний края) / Н. П. Столпянский. — СПб : тип. Гогенфельдена и К°, 1866. — 200 с. * ''[[Юрый Туронак|Туронак, Ю.]]'' [http://pdf.kamunikat.org/1771-1.pdf Вацлаў Іваноўскі і адраджэнне Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815024349/http://pdf.kamunikat.org/1771-1.pdf |date=15 жніўня 2014 }} / Ю. Туронак. — Мінск : Медисонт, 2006. — 180 с. * ''[[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Устрялов, Н. Г.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003570717?get=pdf Исследование вопроса, какое место в русской истории должно занимать Великое княжество Литовское?]{{Недаступная спасылка}} / Н. Г. Устрялов. — Санкт-Петербург : тип. Экспедиции заготовления гос. бумаг, 1839. — 42 с. * ''[[Мікалай Герасімавіч Устралаў|Устрялов, Н.]]'' Русская история: в 2 ч. / Н. Устрялов. — Изд. 5-е. — Санкт-Петербург : тип. Апполона Фридрихсона, 1855. — Ч. 2. Новая история. — 600 с. * ''[[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Цётка]]''. Творы / Цётка; [укладанне, прадмова і каментарыі Сцяпана Александровіча]. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1976. — 302 с. * ''[[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Цьвікевіч, А.]]'' «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадскай мысьлі на Беларусі ў ХІХ і пачатку ХХ в. / А. Цьвікевіч. — 2-е выд. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 352 с. * ''[[Павел Іозеф Шафарык|Шафарик, П. И.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003560707?get=pdf Славянское народописание] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129031330/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003560707?get=pdf |date=29 лістапада 2014 }} / П. И. Шафарик; пер. с чешского И.Бодянского. — М. : Университетская типография, 1843. — 182 с. * ''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с. * ''[[Захар Шыбека|Шыбека, З.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 215 с. * Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. І. П. Шамякін [і інш.]. — Мінск : БелСЭ, 1989. — 575 с. * ''Buchowski, K.'' [http://pbc.biaman.pl/Content/2045/litwomani_i_polonizatorzy.pdf Litwomani i polonizatorzy : mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku] / K. Buchowski. — Białystok : Biblioteka Uniwersytecka im. Jerzego Giedroycia w Białymstoku, 2006. — 430 s. * ''[[Марыя Чапская|Czapska, M.]]'' Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice / M. Czapska. — Warszawa : Więź, 2006. — S. 164—171. * ''[[Якуб Гейштар|Gieysztor, J.]]'' Pamiętniki Jakóba Gieysztora z lat 1857—1865 : w 2 t. / J. Gieysztor; przedmowa i przypisy prof. T. Korzona. — Wilno : Nakładem Tow. Udz. «Kurjer Litewski», 1913. — T. 1. — 422 s. * ''[[Раман Юркоўскі|Jurkowski, R.]]'' Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906—1913 / R. Jurkowski. — Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009. — 550 s. * ''[[Ігнат Эмануэль Лахніцкі|Lachnicki, I.E.]]'' [http://www.polona.pl/dlibra/doccontent?id=5954&from=FBC Statystyka gubernii Litewsko-Grodzienskiey] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241008222207/https://polona.pl/dlibra/doccontent?id=5954&from=FBC |date=8 кастрычніка 2024 }} / I.E. Lachnicki. — Wilno : Druk. Józefa Zawadzkiego, 1817. — 88 s. * ''[[Уладзіслаў Адамавіч Міцкевіч|Mickiewicz, W.]]'' Pamiętniki : w 3 t. / W. Mickiewicz. — Warszawa—Kraków—Lublin—Łódź—Paryż—Poznań—Wilno—Zakopane : Gebethner i Wolf, 1927. — T. 2 : 1862—1870. — 441 s. * ''[[Міхал Клеафас Агінскі|Ogiński, M.K.]]'' Pamiętniki Ogińskiego o Polsce i polakach od roku 1788 aż do konca roku 1815 : w 4 t. / M.K. Ogiński; z języka francuzkiego. — Poznań : Księgarnia Jana Konstantego Żupańskiego, 1871. — T. 3. — 218 s. * ''Rodkiewicz, W.'' Russian Nationality Policy in the Western Provinces of the Empire (1863—1905) / W. Rodkiewicz. — Lublin: Scientific Society of Lublin, 1998. — 257 s. * ''[[Напалеон Роўба|Rouba, N.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/rouba/Rouba_N._Przewodnik_po_Litwe_i_Bia%C5%82ejrusi.html Przewodnik po Litwie i Białejrusi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140603144045/http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/rouba/Rouba_N._Przewodnik_po_Litwe_i_Bia%C5%82ejrusi.html |date=3 чэрвеня 2014 }} / N. Rouba. — Wilno : Wydawnictwo «Kurjera Litewkiego», 1908. — 2-e wyd. — 215 s. [http://pbc.biaman.pl/dlibra/docmetadata?id=14001&from=publication&] * ''[[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Skirmuntt, R.]]'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Slowo_-_1934,_nr_127_Roman_Skirmunt_-_Panie_z_muru_-_p_3.jpg Panie z Muru (III)] / R. Skirmuntt // Słowo. — 1934. — № 127. — S. 3. * ''[[Дарус Сталюнас|Staliunas, D.]]'' Making Russians. Meaning and Practice of Russification in Lithuania and Belarus after 1863 / D. Staliunas. — Amsterdam—New York : Rodopi, 2007. — 465 s. * ''[[Дарыуш Шпопер|Szpoper, D.]]'' Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s. * ''Weeks, T.R.'' Nation and State in Late Imperial Russia. Nationalism and Russification on the Western Frontier, 1863—1914 / T.R. Weeks. — DeKalb: Northern Illinois University Press, 1996. * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Woyniłłowicz, E.]]'' Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s. * ''[[Марыян Здзяхоўскі|Zdziechowski, M.]]'' Idea polska na kresach / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 1—17. == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.runivers.ru/lib/book3130/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Первое] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140530161039/http://www.runivers.ru/lib/book3130/ |date=30 мая 2014 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3136/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Второе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160308003703/http://www.runivers.ru/lib/book3136/ |date=8 сакавіка 2016 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3139/ Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Третье] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110819174043/http://runivers.ru/lib/book3139/9995/ |date=19 жніўня 2011 }} // Руниверс * ''[[Сяргей Міхайлавіч Токць|Токць, С.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/24/04.htm Беларуская ідэнтычнасць у ХІХ ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191643/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/24/04.htm |date=5 сакавіка 2016 }} // Białoruskie Zeszyty Historyczne, № 24, 2005 г. [http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2202] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140815030928/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=2202 |date=15 жніўня 2014 }} * ''[[Дарус Сталюнас|Сталюнас, Д.]]'' [http://www.russianresources.lt/archive/Mater/staliunas.html Этнополитическая ситуация Северо-Западного края в оценке М. Н. Муравьева (1863—1865)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924092948/http://www.russianresources.lt/archive/Mater/staliunas.html |date=24 верасня 2015 }} * [http://ru.delfi.lt/abroad/belorussia/zhizn-na-dve-strany-pochemu-litovskaya-derevnya-smotrit-bt-i-citiruet-lukashenko.d?id=64702271 Жизнь на две страны: почему литовская деревня смотрит БТ и цитирует Лукашенко] // delfi.lt === Карты літоўска-беларускіх губерняў Расійскай імперыі ў Сеціве === * [http://www.vln.by/sites/default/files/map6.jpg Полацкая і Магілёўская губерні 1778—1796] // сайт гісторыка Вячаслава Насевіча * [http://www.vln.by/sites/default/files/map3.jpg Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Беларусі ў 1793—1796 гг.] // сайт гісторыка Вячаслава Насевіча * [http://www.vln.by/sites/default/files/map5.jpg Беларусь у другой палове XIX — пачатку XX в.] // сайт гісторыка Вячаслава Насевіча * [http://www.runivers.ru/lib/book3295/16672/ Российский атлас, из сорока четырех карт состоящий и на сорок два наместничества Империю разделяющий, 1792 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130928013615/http://www.runivers.ru/lib/book3295/16672/ |date=28 верасня 2013 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book7629/406248/ Карманный почтовый атлас всей Российской Империи разделенной на Губернии с показанием главных почтовых дорог, 1808 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161107012254/http://www.runivers.ru/lib/book7629/406248/ |date=7 лістапада 2016 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3293/16652/ Атлас Исторический, Хронологический и Географический Российского государства, составленный на основании истории Карамзина Иваном Ахматовым, 1831 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140723002608/http://www.runivers.ru/lib/book3293/16652/ |date=23 ліпеня 2014 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book4750/58819/ Атлас Российской Империи, содержащий в себе 51 губернию, 4 области, Царство Польское и Княжество Финляндское, 1835 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140904163649/http://www.runivers.ru/lib/book4750/58819/ |date=4 верасня 2014 }} // Руниверс * [http://www.runivers.ru/lib/book3296/16681/ Подробный атлас Российской Империи с планами главных городов, 1876 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140214221543/http://www.runivers.ru/lib/book3296/16681 |date=14 лютага 2014 }} // Руниверс * [http://rodmurmana.narod.ru/Karty.htm Карты губерняў еўрапейскай частцы Расійскай імперыі, 1903 год] * [http://www.runivers.ru/lib/book7761/450334/ Россия. Географическое описание Российское Империи по губерниям и областям с географическими картами, 1913 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150721022727/http://www.runivers.ru/lib/book7761/450334/ |date=21 ліпеня 2015 }} // Руниверс * [http://starye-karty.litera-ru.ru/index.html#gub Картографическая энциклопедия: старые карты Российской империи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140307064333/http://starye-karty.litera-ru.ru/index.html#gub |date=7 сакавіка 2014 }} // Литера Ру {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Гісторыя Беларусі 2}} {{Выдатны артыкул|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Літвы]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Літвы]] [[Катэгорыя:Паўночна-Заходні край]] 4lt5mhsllabhsyymv2xk3efmc3svqit 0 16774 5164730 4888781 2026-07-11T19:33:44Z Bk1949 50943 5164730 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Рудкоўскі}} '''Міхаіл (Міхась) Міхайлавіч Рудкоўскі''' ({{ДН|17|4|1936}}, [[Востраў (Ганцавіцкі раён)|в. Востраў]] {{месца нараджэння|Ганцавіцкага раёна|ў Ганцавіцкім раёне|Ганцавіцкі раён}} — {{ДС|7|7|1991}}) — беларускі [[паэт]] і [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 красавіка 1936 года ў в. Востраў [[Лунінецкі павет|Лунінецкага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ў [[сяляне|сялянскай]] сям’і. Скончыў [[Пінскае педагагічнае вучылішча]] (1955), настаўнічаў у [[Кукава (Ганцавіцкі раён)|Кукаўскай]] сямігодцы [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкага раёна]]. У 1960—1962 гадах — літсупрацоўнік ганцавіцкай раённай газеты [[Сялянская праўда (ганцавіцкая раённая газета)|«Сялянская праўда]]». Скончыў завочна філалагічны факультэт [[Брэсцкі педагагічны інстытут|Брэсцкага педагагічнага інстытута імя А. С. Пушкіна]] (1961). У 1962—1981 гадах працаваў старшым рэдактарам літаратурна-драматычных і музычных праграм [[Брэсцкая студыя тэлебачання|Брэсцкай студыі тэлебачання]]. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] з 1966 года<ref name=":0" />. Памёр {{ДС|7|7|1991}} года. Пахаваны на могілках в. [[Востраў (Ганцавіцкі раён)|Востраў]] [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкага раёна]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/ramanau-stankjevich.html|title=Раманаў — Станкевіч – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-06-14}}</ref>. == Творчасць == У рэспубліканскім друку выступаў з вершамі з 1959 года. Аўтар зборнікаў вершаў. Таксама вядомы як перакладчык з украінскай, рускай і польскай моў. === Зборнікі вершаў === * «Першыя вёрсты» (1963)<ref>[http://www.gants-region.info/load/mikhas_rudkowski/zbornik_vershaw_pershyja_vjorsty/49-1-0-152 «Першыя вёрсты»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120514102605/http://www.gants-region.info/load/mikhas_rudkowski/zbornik_vershaw_pershyja_vjorsty/49-1-0-152 |date=14 мая 2012 }} на gants-region.info</ref> * «Сінія Брады» (1967)<ref>[http://www.gants-region.info/load/mikhas_rudkowski/zbornik_vershaw_sinija_brady/49-1-0-153 «Сінія Брады»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120514104456/http://www.gants-region.info/load/mikhas_rudkowski/zbornik_vershaw_sinija_brady/49-1-0-153 |date=14 мая 2012 }} на gants-region.info</ref> * «Позвы» (1971)<ref>[http://www.gants-region.info/load/mikhas_rudkowski/zbornik_vershaw_pozvy/49-1-0-169 «Позвы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150416082026/http://www.gants-region.info/load/mikhas_rudkowski/zbornik_vershaw_pozvy/49-1-0-169 |date=16 красавіка 2015 }} на gants-region.info</ref> * «У краі тым…» (1975) * «Векавечная бацькаўшчына» (1976)<ref>[http://www.gants-region.info/load/mikhas_rudkowski/zbornik_vershaw_vekavechnaja_backawshchyna/49-1-0-154 «Векавечная бацькаўшчына»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120514104734/http://www.gants-region.info/load/mikhas_rudkowski/zbornik_vershaw_vekavechnaja_backawshchyna/49-1-0-154 |date=14 мая 2012 }} на gants-region.info</ref> * «Трыгор’е» (1981) * «Засцярога» (1984)<ref>[http://www.gants-region.info/load/mikhas_rudkowski/zbornik_vershaw_zascjaroga/49-1-0-155 «Засцярога»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120514105207/http://www.gants-region.info/load/mikhas_rudkowski/zbornik_vershaw_zascjaroga/49-1-0-155 |date=14 мая 2012 }} на gants-region.info</ref> * «Залатазвон» (1986) * «Гарынь» (1992) == Памяць == Імя паэта прысвоена Астроўскай сярэдняй школе. Да святкавання 80-гадавіны нараджэння паэта на сайце [[Ганцавіцкі раённы краязнаўчы музей|Ганцавіцкага раённага краязнаўча музея]] арганізавана віртуальная выстаўка «Міхась Рудкоўскі: „Не вечны чалавек, яго ж памкненні — вечныя!“»<ref>[http://gantsevichi.museum.by/node/38757 «Міхась Рудкоўскі: „Не вечны чалавек, яго ж памкненні — вечныя!“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160904173610/http://gantsevichi.museum.by/node/38757 |date=4 верасня 2016 }} на gantsevichi.museum.by</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.gants-region.info/load/mikhas_rudkowski/49 Зборнікі вершаў М. Рудкоўскага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160619205000/http://www.gants-region.info/load/mikhas_rudkowski/49 |date=19 чэрвеня 2016 }} на gants-region.info * [http://gantsevichi.museum.by/node/38757 Выстаўка «Міхась Рудкоўскі: „Не вечны чалавек, яго ж памкненні — вечныя!“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160904173610/http://gantsevichi.museum.by/node/38757 |date=4 верасня 2016 }} на gantsevichi.museum.by {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Рудкоўскі Міхаіл Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] 1my6mhzrtp12uc3t7hsbenh9dkfruhn 0 17908 5164731 5023604 2026-07-11T19:35:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164731 wikitext text/x-wiki {{Мацярык |Назва = Паўночная Амерыка |Выява = Location North America.svg |Подпіс = Паўночная Амерыка |Тэрыторыя = 24,250,000<ref name="БСЭ">{{з|БСЭ|загаловак=Северная Америка}}</ref><ref name="БЭС">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/266510 БЭС]</ref><ref name="ГЭ">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/250#%D0%A1%D0%95%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%900 Географическая энциклопедия]</ref> |Насельніцтва = 565,265,000 (2013) |Шчыльнасць насельніцтва = 22.9 |Этнахаронім = Паўночнаамерыканец, амерыканец |Дзяржаў = 23 |Мовы = [[англійская]], [[іспанская]], [[французская]] і шмат іншых |Часавыя паясы = [[UTC-10]] да [[UTC±0|UTC]] }} '''Паўно́чная Аме́рыка''' ({{lang-en|North America}}, {{lang-fr|Amérique du Nord}}, {{lang-es|América del Norte, Norteamérica}}, {{lang-nah|Ixachitlān Mictlāmpa}}) — адзін з 6 [[кантынент|мацерыкоў]] планеты [[Зямля (планета)|Зямля]], які знаходзіцца на поўначы [[Заходняе паўшар’е|Заходняга паўшар’я]] Зямлі. Плошча Паўночнай Амерыкі без астравоў — 20,36 млн км², з астравамі — 24,25 млн км²<ref name="БСЭ" /><ref name="БЭС" /><ref name="ГЭ" />. Да астравоў Паўночнай Амерыкі адносяцца [[Грэнландыя]] (2,176 млн км²), [[Канадскі Арктычны архіпелаг]], [[Вест-Індыя]], [[Алеуцкія астравы]] і іншыя. Насельніцтва Паўночнай Амерыкі складае больш 500 млн чалавек, што складае 7 % ад насельніцтва свету. У межах мацерыка часта вылучаюць ''[[Паўночная Амерыка, рэгіён|Паўночнаамерыканскі рэгіён]]'', які аб’ядноўвае [[ЗША]], [[Канада|Канаду]], Грэнландыю, [[Багамы]] і [[Бермуды]]. == Этымалогія == {{асноўны артыкул|Гісторыя Паўночнай Амерыкі}} Лічыцца, што Амерыка была названа ў гонар фларэнтыйскага вандроўніка [[Амерыга Веспучы]] нямецкімі картографамі [[Марцін Вальдземюлер|Марцінам Вальдземюлерам]] і [[Маціяс Рынгман|Маціясам Рынгманам]]<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci|title=Amerigo Vespucci|publisher=Encyclopædia Britannica|accessdate=7 July 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/67z4Z0azi?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/626894/Amerigo-Vespucci|archivedate=27 мая 2012|url-status=live}}</ref>. Веспучы, які даследаваў Паўднёвую Амерыку паміж [[1497]] і [[1502]] гадамі, быў першым еўрапейцам, які выказаў здагадку, што Амерыка — гэта не [[Ост-Індыя]], а новы невядомы кантынент. У [[1507]] годзе Вальдземюллер склаў карту свету, дзе ён нанёс назва «Амерыка» на Паўднёва-Амерыканскі кантынент у раёне цяперашняй Бразіліі. Ён вытлумачыў назву ў кнізе ''Cosmographiae Introductio'', якая прыкладалася да карты<ref>p. 9, [http://books.google.com/books?id=3bOg4Nroos4C ''The Cosmographiæ Introductio of Martin Waldseemüller in Facsimile''], translated by Edward Burke and Mario E. Cosenza, introduction by Joseph Fischer and Franz von Wieser, edited by Charles George Herbermann, New York: The United States Catholic Historical Society, 1907.</ref>: {{пачатак цытаты}} Сёння гэтыя часткі свету (Еўропа, Афрыка і Азія) ужо цалкам даследаваны, а чацвёртая частка свету адкрыта Амерыга Веспучы. І паколькі Еўропа і Азія названы імёнамі жанчын, тое я не бачу перашкод да таго, каб назваць гэту новую вобласць Амерыгай, Зямлёй Амерыга, ці Амерыкай, па імі мудрага мужа, які адкрыў яе. {{oq|la|Nunc vero et hae partes sunt latius lustratae et alia quarta pars per Americum Vesputium (ut in sequentibus audietur) inventa est, quam non video cur quis iure vetet ab Americo inventore sagacis ingenii viro Amerigem quasi Americi terrain sive Americam dicendam: cum et Europa et Asia a mulieribus sua sortita sunt nomina.}} {{канец цытаты}} Пазней, калі на картах з’явілася Паўночная Амерыка, гэта назва пашырылася і на яе: у [[1538]] годзе [[Герард Меркатар]] выкарыстаў тапонім «Амерыка» для пазначэння ўсяго заходняга паўшар’я на карце свету<ref name="Cohen">[http://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html The Naming of America: Fragments We’ve Shored Against Ourselves] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220422204007/https://www.uhmc.sunysb.edu/surgery/america.html |date=22 красавіка 2022 }}. By Jonathan Cohen</ref>. Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што ў той час не было прынята зваць адкрываныя землі па імі (з выняткам каралеўскіх асоб), а толькі па прозвішчы, такім чынам тэорыя паходжання назвы ад імя Амерыга Веспучы з’яўляецца спрэчнай<ref>{{cite book |last=Lloyd |first=John |author2=John Mitchinson |title=The Book of General Ignorance |publisher=Harmony Books |isbn=978-0-307-39491-0 |page=[https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 95] |quote=New countries or continents were never named after a person’s first name, but always after the second... |year=2006 |url=https://archive.org/details/bookofgeneralign00lloy/page/95 }}</ref>. Альфрэд Хад прапанаваў у [[1908]] годзе тэорыю, паводле якой кантынент названы ў гонар валійскага купца {{iw|Рычард Амерыке|Рычарда Амерыке|en|Richard Amerike}} з Брысталя, які, як мяркуюць, фінансаваў экспедыцыю [[Джон Кабат|Джона Кабата]], які адкрыў у [[1497]] годзе [[Ньюфаўндленд]]. Яшчэ адна гіпотэза абвяшчае, што Амерыка была названа ў гонар іспанскага марака са старажытным [[Вестготы|вестгоцкім]] імем Амаірык. Таксама ёсць версіі, што назва «Амерыка» сыходзіць каранямі ў мовы індзейцаў<ref name="Cohen"/>. == Геаграфія == === Знаходжанне === Паўночная Амерыка абмываецца з захаду [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] з Берынгавым морам, залівамі Аляска і Каліфарнійскім, з усходу [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]] з морамі Лабрадор, Карыбскім, [[заліў Святога Лаўрэнція|залівам Святога Лаўрэнція]] і [[Мексіканскі заліў|Мексіканскім]], з поўначы — [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночным Ледавітым акіянам]] з морамі Бофарта, Бафіна, Грэнландскім і Гудзонавым залівам. З захаду адлучана ад [[Еўразія|Еўразіі]] [[Берынгаў праліў|Берынгавым пралівам]]. З поўдня адлучана ад [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] [[Панамскі перашыек|Панамскім перашыйкам]]. У склад Паўночнай Амерыкі ўлучаюць таксама шматлікія астравы: [[Грэнландыя]], [[Канадскі Арктычны архіпелаг]], [[Алеуцкія астравы]], [[востраў Ванкувер]], [[архіпелаг Аляксандра]] і інш. Плошча Паўночнай Амерыкі разам з астравамі 24,2 млн км², без астравоў 20,4 млн км². Крайнія пункты Паўночнай Амерыкі: * Паўночны пункт — [[мыс Мерчысан]], {{coord|display=inline|71|50|N|94|45|W|scale=1000000}} * Паўднёвы пункт — мыс [[Мар’ята]], {{coord|display=inline|7|12|N|80|52|W|scale=1000000}} * Заходні пункт — [[мыс Прынца Уэльскага]], {{coord|display=inline|65|35|N|168|05|W|scale=1000000}} * Усходні пункт — мыс [[Сент-Чарльз (мыс)|Сент-Чарльз]], {{coord|display=inline|52|24|N|55|40|W|scale=1000000}} Працягласць Паўночнай Амерыкі з поўначы на поўдзень складае 66°, ці ж 7326 км, а працягласць з захаду на ўсход роўная 102°, ці каля 4700 км === Гісторыя адкрыцця Паўночнай Амерыкі === 1000 гадоў назад мацерыка дасягаюць старажытныя жыхары [[Скандынавія|Скандынавіі]] — [[вікінгі]]. У [[982]] годзе [[Эрык Руды]] быў выгнаны з ісландскай асады за здзейсненае ім забойства. Ён пачуў аповеды пра землі, што ляжалі на адлегласці каля 1000 кіламетраў ад [[Ісландыя|Ісландыі]]. Туды ён і адправіўся разам з невялікім атрадам. Пасля цяжкага плавання яму атрымалася дасягнуць гэтай зямлі. Эрык назваў гэта месца [[Грэнландыя]]й («зялёная краіна»). У [[986]] годзе Эрык сабраў групу вікінгаў, якія асталяваліся на адкрытай ім востраве. Сын Эрыка [[Лейф Эрыксан|Лейф Шчаслівы]] адправіўся яшчэ далей і дасягнуў паўвострава [[паўвостраў Лабрадор|Лабрадор]]. [[12 кастрычніка]] 1492 года Амерыку адкрывае [[Хрыстафор Калумб]]. У маі [[1497]] года [[Джон Кабат|Джон]] і [[Себасцьян Кабат]]ы адплылі з порта [[Брысталь|Брысталя]] на судне «Мэцью». Пад канец чэрвеня яны высадзіліся на востраве, названай [[Ньюфаўндленд]], прыняўшы яго за [[Азія|Азію]], і працягвалі плаванне ўздоўж узбярэжжа да ўсходу ад [[Заліў Святога Лаўрэнція|заліва Святога Лаўрэнція]]. Праплаваўшы ўздоўж берага каля месяца і выявіўшы буйныя запасы рыбы, яны ўзялі зваротны курс. У красавіку [[1534]] года адплыўшы з горада [[Сен-Мало]], француз [[Жак Карцье]] праз 20 дзён дасягнуў вострава Ньюфаўндленд і, абмінуўшы востраў, праз праліў [[Бен-Іль]] увайшоў у заліў Святога Лаўрына. Склаўшы карты мясцовасці, Карцье вярнуўся назад у [[Францыя|Францыю]]. У [[1535]] годзе тры караблі Карцье зноў падышлі да Ньюфаўндленда. Ён абмінуў з поўначы востраў [[Антыкосты]] і ўвайшоў у вусце [[Рака Святога Лаўрэнція|ракі Святога Лаўрэнція]]. Наняўшы правадыроў-[[Гураны|гуранаў]], француз павёў караблі па рацэ і неўзабаве прыбыў да месца, якое індзейцы звалі Стадыкона (зараз там знаходзіцца горад [[Квебек (горад)|Квебек]]). У пачатку кастрычніка французы прыбылі ў селішча [[Іракезы|іракезаў]] Ошылага. Карцье ўстаў на гару, якая ўзвышалася над вёскай, якую назваў [[Мон-Руаяль]] (Каралеўская гара). З гары былі бачны парогі, якія не дазвалялі суднам падымацца вышэй па рацэ. Карцье вярнуўся ў Стадакон. Французы зазімавалі тут, пабудаваўшы форт. У [[1541]] годзе пачалося трэцяе плаванне Карцье. Ён павінен быў заснаваць у даследаваных ім землях асады пад агульнай назвай Новая Францыя. Але задумка не атрымалася. Вандроўнік вярнуўся ў [[Францыя|Францыю]], трапіў там у няласку і памёр у забыцці ў [[1557]] годзе. У 1608 годзе [[Самуэль дэ Шамплейн]] на месцы вёскі Стадакона заснаваў горад Квебек, а ў [[1611]] годзе паблізу селішча Ошылага — [[Манрэаль]]. У сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] адбылося адкрыццё заходняга ўзбярэжжа мацерыка ў час [[Вялікая Паўночная экспедыцыя|Вялікай Паўночнай экспедыцыі]]. У ліпені [[1741]] года каманда карабля «Святы Пётр» пад камандаваннем [[Вітус Берынг|Вітуса Берынга]] ўбачыла амерыканскае ўзбярэжжа прыкладна на 58° з. ш., а карабель «Святы Павел» пад камандаваннем [[Аляксей Ільіч Чырыкаў|Аляксея Ільіча Чырыкава]] падышоў да амерыканскіх берагоў ледзь паўднёвей — блізу 55° з. ш. === Геалогія === [[Файл:Geologic map of North America.jpg|thumb|left|Геалагічная карта Паўночнай Амерыкі.]][[Файл:North america rock types.jpg|thumb|150px|right|[[:Файл:North america rock sedimentary.jpg|Асадкавыя]], [[:Файл:North america rock volcanic.jpg|вулканічныя]], [[:Файл:North america rock plutonic.jpg|магматычныя]] і [[:Файл:North america rock metamorphic.jpg|метамарфічныя]] пароды Паўночнай Амерыкі.]] Старажытны мацярык [[Лаўрэнція, старажытны мацярык|Лаўрэнція]] сфармаваў ядро Паўночнай Амерыкі ў перыяд ад 1,5 да 1 млрд гадоў назад у [[пратэразой]]скім эоне<ref>{{Cite journal |last=Dalziel |first=I.W.D. |year=1992 |title=On the organization of American Plates in the Neoproterozoic and the breakout of Laurentia |journal=GSA Today |volume=2 |issue=11 |pages=237–241}}</ref>. Паміж позным [[Палеазой|палеазоем]] і раннім [[Мезазой|мезазоем]] Паўночная Амерыка, як і іншыя сучасныя кантыненты, адлучылася ад суперкантынента [[Пангея|Пангеі]]. ==== Геалогія Канады ==== [[Канада]] з’яўляецца адным з найстарэйшых геалагічных рэгіёнаў свету, больш паловы яе тэрыторыі складзена з [[дакембрый]]скіх парод, якія былі над узроўнем мора з пачатку [[палеазой]]скай эры<ref name="Marianopolis">Wallace, Stewart W. [http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm «Geology Of Canada.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100704145706/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/quebechistory/encyclopedia/GeologyofCanada.htm |date=4 ліпеня 2010 }} The Encyclopedia of Canada, Vol. III, Toronto, University Associates of Canada, 1948, 396p., p. 23-26. [http://faculty.marianopolis.edu Marianopolis College] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121002062613/http://faculty.marianopolis.edu/ |date=2 кастрычніка 2012 }}</ref>. Мінеральныя рэсурсы Канады вельмі размаітыя і шырокія<ref name="Marianopolis"/>. [[Канадскі шчыт]], змешчаны на поўначы кантынента, мае запасы руд [[жалеза]], [[Нікель|нікелю]], [[цынк]]у, [[медзь|медзі]], [[золата]], [[Свінец|свінцу]], [[малібдэн]]у і [[Уран (хімічны элемент)|урану]]. У [[Арктыка|Арктыцы]] не так даўно былі таксама адкрыты значныя канцэнтрацыі дыяментаў, што робіць Канаду адным з найбуйнейшых у свеце дастаўнікоў дыяментаў<ref>{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140322184538/http://www.wired.com/science/planetearth/magazine/16-12/ff_diamonds_sb |date=22 сакавіка 2014 }}[http://www.wired.com Wired.com].</ref>. На працягу ўсяго Канадскага шчыта знаходзіцца мноства шахцёрскіх гарадоў па здабычы карысных выкапняў. Найбуйны і самыя вядомыя з іх — [[Садберы]] ў правінцыі [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]]. Радовішчы Садберы з’яўляюцца выняткам з нармальнага працэсу фармавання мінералаў, бо існуюць важкія довады таго, што [[Кратар Садберы|Садберыйскі басейн]] утварыўся на месцы старажытнага [[метэарыт]]нага кратара. Побач знаходзіцца менш вядомая [[Магнітная анамалія Тэмагамі]], якая мае дзіўнае падабенства з Садберыйскім басейнам, што дазваляе меркаваць пра наяўнасць тут іншага кратара, гэтак жа багатага металічнымі рудамі<ref name="GH">[http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html 3-D Magnetic Imaging using Conjugate Gradients: Temagami anomaly] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090711184237/http://gdcinfo.agg.nrcan.gc.ca/app/3Dimaging/temagami_e.html |date=11 ліпеня 2009 }}</ref>. ==== Геалагічныя правінцыі ЗША ==== З’яднанне з 48 штатаў ЗША, што ляжыць паўднёвей Канады, можа быць падзелена на прыкладна пяць фізіка-геаграфічных правінцый: * [[Кардыльеры]] * [[Канадскі шчыт]] * Стабільная платформа * Узбярэжная раўніна * [[Апалачы|Апалацкі]] пояс складкаўтварэння. Геалогія Аляскі ставіцца да Кардыльераў, тым часам як буйныя вострава штата [[Гаваі]] утвораны [[Неагенавы перыяд|неагенавымі]] [[вулкан]]амі, размешчанымі над [[Гарачы пункт, геалогія|гарачым пунктам]]. ==== Геалогія Цэнтральнай Амерыкі ==== [[Файл:Tectonic plates Caribbean.png|thumb|left|{{legend|#FAD4AF|Цэнтральная Амерыка, што ляжыць на [[Карыбская пліта|Карыбскай пліце]].}}]] Цэнтральная Амерыка з’яўляецца досыць геалагічна актыўнай з землетрасеннямі і вывяржэннямі вулканаў, якія адбываюцца час ад часу. У [[1976]] годзе [[Гватэмала]] пацярпела ад моцнага землятрусу, у якім загінулі 23 000 чалавек; [[Манагуа]], сталіца [[Нікарагуа]], разбуралася землятрусамі ў [[1931]] і [[1972]] гадах, у апошнім выпадку загінула каля 5000 чалавек; тры землетрасенни спустошылі [[Сальвадор]], адно ў [[1986]] годзе і два ў [[2001]]; у 2009 годзе землетрасенне разбурыла паўночную і цэнтральную вобласці [[Коста-Рыка|Коста-Рыкі]], загінулі сама меней 34 чалавеки, таксама ў [[Гандурас]]е, у выніку магутнага землетрасення [[2009]] года загінулі 7 чалавек. У рэгіёне нярэдкія вывяржэнні вулканаў. У [[1968]] годзе прачнуўся вулкан [[Вулкан Арэналь|Арэналь]] у Коста-Рыку, з-за вывяржэння загінули 87 чалавек. Урадлівыя глебы ад выветрывання вулканічных лаў дазваляюць падтрымваць высокую шчыльнасць насельніцтва ва ўрадлівых сельскагаспадарчых горных раёнах. Цэнтральная Амерыка мае шмат горных хрыбтоў, самымі працяглымі з’яўляюцца [[Сьера-Мадрэ-дэ-Ч’япас]], [[Кардыльера-Ізабела]] і [[Кардыльера-дэ-Таламанка]]. Паміж хрыбтамі ляжаць урадлівыя даліны, якія падыходзяць для жыцця людзей, і дзе ў наш час жыве большасць насельніцтва Гандураса, Коста-Рыкі і Гватэмалы. Клімат і глебы далін таксама прыдатныя для вытворчасці [[кава]], [[Фасоля|фасолі]] і іншых культур. [[Берагавыя хрыбты]] працягнуліся на захадзе Паўночнай Амерыкі. На ўсходзе горная сістэма [[Апалачы]]. Гэта вельмі старажытныя, якія разбураюцца горы. Існуюць такія горныя хрыбты як [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]], [[Каскадныя горы]], [[Скалістыя горы]]. === Рэльеф === ''[[Лаўрэнтыйскае ўзвышша]]'' адпавядае мацерыковай частцы Канадскага шчыта. Асаблівасці яе рэльефу злучаны з працяглай [[дэнудацыя]]й і ледавіковай апрацоўкай. Полага-хвалістая паверхня ўзвышша мае вышыні 1537—6100 метраў. [[Файл:North America satellite globe.jpg|thumb|right|Паўночная Амерыка з космасу.]] ''[[Цэнтральныя раўніны]]'' адпавядаюць часткі пліты Паўночна-Амерыканскай платформы. Вышыня 200—500 м. Рэльеф эразійны і слаба-хвалісты, а ў паўночнай частцы рэльеф ледавіковы з моранымі градамі і зандравымі палямі. У паўднёвай частцы гэтага рэльефу знаходзяцца лесуны пакровы. Да такіх узвышшаў ставіцца ўзвышша Озарк (вышыня каля 760 м) і нізкагор’е Уошыта (да 884 м), уяўлялая сабой складкаватая аснова эпігерцынскай платформы. ''[[Вялікія раўніны]]'' з’яўляюцца перадгорным плато Кардыльераў. Вышыня 500—1500 м. З’явіліся ў эпоху [[Ларамійскі арагенез|ларамійскай складкаватасці]], з-за назапашання прадуктаў разбурэння Кардыльераў і наступнага ўзняцця паверхні. Геамарфалагічны будынак досыць складаны, ёсць карэнныя, мораныя, флювіягляцыйныя і лёсавыя чацвярцёвыя пароды. ''[[Берагавыя нізіны]]'' адпавядаюць эпігерцынскай платформе на поўдні мацерыка. Вышыня не вышэй 200 м. У тылавых частках мноства эразійных формаў, ва ўзбярэжнай зоне — бары, лагуны, пясчаныя пляжы, косы, плоскія нізкія тэрасы. ''Найвышэйшы пункт Паўночнай Амерыкі'' — гара [[Гара Дэналі|Дэналі]] (да 2015 года звалася Мак-Кінлі) — 6194 м, ''самы нізкі — [[Даліна Смерці]]'' — 86 м ніжэй [[Узровень мора|узроўня мора]]. ;Горы * [[Скалістыя горы]] * [[Каскадныя горы]] * [[Берагавыя хрыбты]] * [[Сьера-Невада (ЗША)|Сьера-Невада]] * [[Апалачы]] * [[Кардыльеры]] === Клімат === '''Клімат''' ад арктычнага на крайняй поўначы да субэкватарыяльнага ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]] і [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]], ва ўзбярэжных раёнах акіянічны, ва ўнутраных — кантынентальны. Сярэднія тэмпературы студзеня ўзрастаюць ад −36&nbsp;°C (на поўначы Канадскага Арктычнага арх.) да 20&nbsp;°C (на поўдні Фларыды і Мексіканскага сугор’я), ліпеня — ад 4&nbsp;°C на поўначы Канадскага Арктычнага арх. да 32&nbsp;°C на паўднёвым захадзе ЗША. Найбольшая колькасць ападкаў выпадае на Ціхаакіянскім узбярэжжы Аляскі і Канады і на паўночным захадзе ЗША (2000—3000 мм у год); паўднёва-усходнія раёны мацерыка атрымваюць 1000—1500 мм, Цэнтральныя раўніны — 400—1200 мм, міжгорныя даліны субтрапічных і трапічных раёнаў Кардыльераў — 100—200 мм. Да поўначы ад 40—44° з. ш. узімку фармуецца ўстойлівае снежнае покрыва. Лета цёплае, з рэдкімі залевамі, засухамі і сухавеямі. Кліматычныя ўмовы Паўночнай Амерыкі вылучна размаітыя. Гэта «самы паўночны» кантынент Землі, бліжэй усяго прыдатны да полюса, у той жа час, які працягнуўся больш за на 7 тысяч кіламетраў з поўначы на поўдзень. Мацярык знаходзіцца ва ўсіх кліматычных паясах планеты, выключаючы экватарны пояс. З-за такой разнастайнасці тыпаў клімату ў Паўночнай Амерыцы сфармаваліся практычна ўсе прыродныя зоны Зямлі, а жывая прырода мацерыка адрозніваецца вылучнай шматстатнасцю выглядаў раслін і жывёл. Арктычны клімат характэрны для астравоў Канадскага Арктычнага архіпелага і Грэнландыі. Голыя камяністыя арктычныя пустыні на поўдні пакрыты імхамі і лішайнікамі, на поўначы ўтоены пад тоўстымі покрыўнымі ледавікамі. Зімы вылучна суровыя, тэмпературы ў сярэднім вар’іруюць ад −32&nbsp;°C да −40&nbsp;°C і ніжэй ва ўнутраных раёнах Грэнландыі. Ападкаў выпадае вельмі мала менш за 250—100 мм у год. Лета практычна не настае, толькі ў самыя гарачыя месяцы года тэмпература паветра падымаецца вышэй 0&nbsp;°C. Субарктычны кліматычны пояс знаходзіцца на поўначы Канады і Аляскі. Тут пададзены прыродныя зоны тундры і лесатундры. Лета вельмі кароткае, снягі растаюць у чэрвені, а цёплае надвор’е трымаецца каля месяца. За палярным колам настае палярная ноч і палярны дзень. З пасоўваннем на поўнач ападкаў выпадае ўсё менш — ад 500 да 100 мм у год. Узімку тэмпературы апускаюцца ад −24 да −40&nbsp;°C. Зімы суровыя і працяглыя. Максімум ападкаў даводзіцца на лета, калі над рэгіёнам пануе ўмераная паветраная маса. Улетку тэмпература падымаецца ад 0 да +16&nbsp;°C на поўдні. Умераны пояс — самы шырокі кліматычны пояс Паўночнай Амерыкі, які займае поўнач Злучаных Штатаў і паўднёвую частку Канады. Умераны пояс таксама падзяляецца на тры сектары. Найболей мяккім з іх з’яўляецца заходні. За кошт цёплай Паўночна-Ціхаакіянскай плыні Тут выпадае вялікая колькасць ападкаў, што пераважна прыходзяцца на зіму. Самая вялікая колькасць снегу, зафіксаваная на мацерыку, выпала за год менавіта тут — у раёне вулкана Рэйнір (ЗША) — за зіму 1971-72 гг. яно склала 31 102 мм. У сярэднім, ападкаў тут выпадае ад 2000 да 3000 мм. Лета досыць халаднаватае з тэмпературамі +8 — +16&nbsp;°C. Зімы адносна ўмеранага клімату цёплыя ад 0 да −16&nbsp;°C на поўначы. Цэнтральны сектар значна больш суровы. Тут назіраецца кантынентальны і рэзка-кантынентальны тыпы клімату, у адрозненне ад марскога на захадзе. Колькасць ападкаў, у сярэднім, ад 250 да 500 мм у год. За кошт вялікай колькасці ясных дзён у годзе (з-за падаленасці ад акіяна) тут назіраюцца вельмі вялікія гадавыя амплітуды тэмператур — ад +16 — +24&nbsp;°C летам да −8 −32&nbsp;°C зімой. На поўначы мясцуецца прыродная зона тайгі, што досыць рэзка пераходзіць у стэпы. З-за вельмі рэзкага клімату лісцяныя лясы тут займаюць невялікія тэрыторыі. Усходні сектар знаходзіцца пад уплывам мусонаў. Ападкаў тут выпадае ад 2000 мм на беразе Атлантычнага акіяна да 500—1000 мм усярэдзіне мацерыка. Тут цёплае лета +16 — +24&nbsp;°C і халаднаватая, але таксама адносна цёплая снежная зіма з тэмпературамі ад 0 да −16&nbsp;°C. Поўнач сектара занятая барэальнымі (паўночнымі) лясамі ці тайгой, поўдзень — змяшанымі і шырокалісцевымі лясамі. Субтрапічны кліматычны пояс знаходзіцца на тэрыторыі паўночнай Мексікі і паўднёвай часткі ЗША. На гэтым мацерыку ён займае вельмі вялікі плошча, аднак, па гэтых жа прычынах — з-за вялікай працягласці з захаду на ўсход не ўсе яго раёны спрыяльныя для жыцця. Пояс можна таксама падзяліць на тры сектары. Заходні працягнуўся тонкай палоскай па ціхаакіянскім узбярэжжы — у перадгор’ях Кардыльераў. Тут знаходзяцца прыродныя зоны змяшаных лясоў (на поўначы) і цвердалістых вечназялёных лясоў і хмызнякоў (на поўдні). Тут назіраецца гарачае лета з сярэднімі тэмпературамі ад +16 да +24&nbsp;°C і халаднаватая зіма +8 — 0&nbsp;°C. Ападкаў выпадае ад 500 да 2000 мм, іх колькасць расце з поўдня на поўнач. Цэнтральны ці кантынентальны сектар характарызуецца неспрыяльнымі кліматычнымі ўмовамі. Вялікія плошчы сектара заняты Кардыльерамі, на раўнінах фармуюцца пустыні. Тут пануюць сухія кантынентальныя паветраныя масы, ападкаў выпадае мала — ад 100 да 500 мм у год. Тэмпература паветра вагаецца ад +32 — +16&nbsp;°C летам да +8 −8&nbsp;°C зімой. Для цэнтральных субтропікаў ЗША і Мексікі надзённай праблемай сёння з’яўляецца разрастанне пустэльняў і ўсушэнне клімату. Пры руху на ўсход пустыні пераходзяць у стэпы і лесастэпы. Усходні сектар знаходзіцца пад уплывам мусонаў. Ападкаў тут выпадае вельмі шмат больш 1000—2000 мм у год, месцамі гэта выклікае забалочванне мясцовасці. Вільготны клімат спрыяе вырастанню зменна вільготных лясоў. Тут назіраецца гарачае лета (+32&nbsp;°C і вышэй) і цёплая зіма з тэмпературамі ад 0 да +24&nbsp;°C (у Фларыдзе). Трапічны клімат характэрны для большай часткі Цэнтральнай Амерыкі. У ім вылучаецца тры сектары па размеркаванні ападкаў на яго тэрыторыі. Заходні сектар (Ціхаакіянскае ўзбярэжжа паўднёвай Мексікі) заняты зменна вільготнымі лясамі. Асадкі вывальваюцца на наветраных схілах Кардыльераў, іх колькасць даходзіць да 2000 мм у год. Цэнтральны сектар заняты саванамі і пустынямі. Знаходзячыся пад уплывам кантынентальных трапічных паветраных мас, ён выпрабоўвае нястачу ў колькасці выпадаемых ападкаў, што таксама затрымваюцца схіламі Кардыльераў. Тэмпературы тут трохі ніжэй з-за вялікай вышыні мясцовасці над роўнем мора. Улетку ад +16 да +32&nbsp;°C (у залежнасці ад вышыні), узімку — ад +8 да +24&nbsp;°C адпаведна. Ападкаў вывальваецца ад 500 да 250 мм і менш. Субэкватарыяльны пояс Паўночнай Амерыкі займае вельмі невялікую плошчу на самым поўдні кантынента на Панамскім перашыйку. Пояс заняты прыроднай зонай зменна вільготных лясоў, а таксама саван і рэдкалессяў на захадзе. Тут захоўваецца ўвесь час гарачае надвор’е як улетку, так і ўзімку, з тэмпературамі вышэй +20&nbsp;°C, максімум ападкаў даводзіцца на лета. Ападкаў тут вывальваецца 2000-3000 мм у год і больш. === Гідраграфія === У Паўночнай Амерыцы даволі шмат і рэк, і азёр. Самая доўгая рачная сістэма на зямным шары змесцавана менавіта там — [[Місісіпі]] з прытокам [[Місуры (рака)|Місуры]], а найвялікая скупнасць прэснай вады знаходзіцца ў раёне [[Вялікія азёры|Вялікіх амерыканскіх азёр]]. Тэрыторыя кантынента абрашаецца нераўнамерна, дзякуючы як кліматычным, так і араграфічным, асаблівасцям. Велізарную водную сістэму ўтвараюць [[Вялікія азёры]] і [[рака Святога Лаўрэнція]], якая злучае іх з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]]. Рэкі Паўночнай Амерыкі прыналежаць да басейнаў Ціхага, Паўночнага Ледавітага і Атлантычнага акіянаў; некаторыя з іх маюць унутраны сцёк. Большасць пускаюцца ў [[Атлантычны акіян]]. Вялікая частка рэк Паўночнай Амерыкі мае вялікае транспартнае і [[Гідраэнергетыка|гідраэнергетычнае]] значэнне. У розных частках мацерыка знаходзяцца розныя тыпы водных сістэм з неаднолькавымі рачнымі рэжымамі. Яны залежаць ад асаблівасцяў клімату і араграфічных умоў. ;Рэкі * [[Місісіпі]] * [[Місуры (рака)|Місуры]] * [[Макензі]] * [[Калумбія (рака)|Калумбія]] * [[Саскачэван (рака)|Саскачэван]] * [[Юкан (рака)|Юкан]] * [[Каларада (рака)|Каларада]] * [[Рыа-Грандэ|Рыа-Гранду]] ;Азёры * [[Вялікія азёры]] ** [[Верхняе (возера)|Верхняе]] ** [[Эры (возера)|Эры]] ** [[Гурон]] ** [[Мічыган (возера)|Мічыган]] ** [[Антарыа (возера)|Антарыа]] * [[Вялікае Мядзвежае возера]] * [[Вялікае Нявольніцкае возера]] * [[Вялікае Салёнае возера]] * [[Вініпег (возера)|Вініпег]] * [[Крэйтэр (возера)|Крэйтэр]] == Дзяржавы і тэрыторыі Паўночнай Амерыкі == [[Файл:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b2 604-3.jpg|thumb|right|Паўночная Амерыка — 1907 г.]] {{main|Спіс дзяржаў і залежных тэрыторый Паўночнай Амерыкі}} === Незалежныя дзяржавы === {| class="wikitable sortable" |- ! width="30%" | Дзяржава ! width="15%" | Плошча<br />(км²) ! width="15%" | Насельніцтва<br />(2008) ! width="15%" | Шчыльнасць насельніцтва<br />(чел./км²) !| Сталіца |- |'''{{Сцяг Антыгуа і Барбуда}} [[Антыгуа і Барбуда]]''' |'''{{nts|442}}''' |'''{{nts|88000}}''' |'''199,1''' |'''[[Сент-Джонс]]''' |- |'''{{Сцяг Багам}} [[Багамы]]''' |'''{{nts|13943}}''' |'''{{nts|342000}}''' |'''24,5''' |[[Насау (Багамскія Астравы)|'''Насау''']] |- |'''{{Сцяг Барбадаса}} [[Барбадас]]''' |'''{{nts|430}}''' |'''{{nts|256000}}''' |'''595,3''' |'''[[Брыджтаўн]]''' |- |'''{{Сцяг Беліза}} [[Беліз]]''' |'''{{nts|22966}}''' |'''{{nts|307000}}''' |'''13,4''' |'''[[Бельмапан]]''' |- |'''{{Сцяг Гаіці}} [[Рэспубліка Гаіці|Гаіці]]''' |'''{{nts|27750}}''' |'''{{nts|10033000}}''' |'''361,5''' |'''[[Порт-о-Прэнс]]''' |- |'''{{Сцяг Гватэмалы}} [[Гватэмала]]''' |'''{{nts|108889}}''' |'''{{nts|14027000}}''' |'''128,8''' |[[Гватэмала (горад)|'''Гватэмала''']] |- |'''{{Сцяг Гандураса}} [[Гандурас]]''' |'''{{nts|112492}}''' |'''{{nts|7466000}}''' |'''66,4''' |'''[[Тэгусігальпа]]''' |- |'''{{Сцяг Грэнады}} [[Грэнада]]''' |'''{{nts|344}}''' |'''{{nts|104000}}''' |'''302,3''' |'''[[Сент-Джорджэс]]''' |- |'''{{Сцяг Дамінікі}} [[Дамініка]]''' |'''{{nts|751}}''' |'''{{nts|67000}}''' |'''89,2''' |'''[[Разо]]''' |- |'''{{Сцяг Дамініканскай Рэспублікі}} [[Дамініканская Рэспубліка]]''' |'''{{nts|48671}}''' |'''{{nts|10090000}}''' |'''207,3''' |'''[[Санта-Дамінга]]''' |- |'''{{Сцяг Канады}} [[Канада]]''' |'''{{nts|9984670}}''' |'''{{nts|33573000}}''' |'''3,4''' |'''[[Атава]]''' |- |'''{{Сцяг Коста-Рыкі}} [[Коста-Рыка]]''' |'''{{nts|51100}}''' |'''{{nts|4579000}}''' |'''89,6''' |'''[[Сан-Хасэ]]''' |- |'''{{Сцяг Кубы}} [[Куба]]''' |'''{{nts|109886}}''' |'''{{nts|11204000}}''' |'''102,0''' |'''[[Гавана]]''' |- |'''{{Сцяг Мексікі}} [[Мексіка]]''' |'''{{nts|1964375}}''' |'''{{nts|112322757}}''' |'''57,1''' |'''[[Мехіка]]''' |- |'''{{Сцяг Нікарагуа}} [[Нікарагуа]]''' |'''{{nts|130373}}''' |'''{{nts|5743000}}''' |'''44,1''' |'''[[Манагуа]]''' |- |'''{{Сцяг Панамы}} [[Панама]]''' |'''{{nts|75417}}''' |'''{{nts|3454000}}''' |'''45,8''' |[[Панама (горад)|'''Панама''']] |- |'''{{Сцяг Сальвадора}} [[Сальвадор]]''' |'''{{nts|21041}}''' |'''{{nts|6163000}}''' |'''293,0''' |'''[[Сан-Сальвадор (горад)|Сан-Сальвадор]]''' |- |'''{{Сцяг Сент-Люсіі}} [[Сент-Люсія]]''' |'''{{nts|539}}''' |'''{{nts|172000}}''' |'''319,1''' |'''[[Кастры]]''' |- |'''{{Сцяг Сент-Вінсента і Грэнадзін}} [[Сент-Вінсент і Грэнадзіны]]''' |'''{{nts|389}}''' |'''{{nts|109000}}''' |'''280,2''' |'''[[Кінгстаўн]]''' |- |'''{{Сцяг Сент-Кітса і Невіса}} [[Сент-Кітс і Невіс]]''' |'''{{nts|261}}''' |'''{{nts|52000}}''' |'''199,2''' |'''[[Бастэр]]''' |- |'''{{Сцяг ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі]]''' |'''{{nts|9629091}}''' |'''{{nts|311630000}}''' |'''32,7''' |'''[[Вашынгтон]]''' |- |'''{{Сцяг Трынідада і Табага}} [[Трынідад і Табага]]''' |'''{{nts|5130}}''' |'''{{nts|1339000}}''' |'''261,0''' |'''[[Порт-оф-Спейн]]''' |- |'''{{Сцяг Ямайкі}} [[Ямайка]]''' |'''{{nts|10991}}''' |'''{{nts|2719000}}''' |'''247,4''' |[[Кінгстан (Ямайка)|'''Кінгстан''']] |} === [[Залежная тэрыторыя|Залежныя тэрыторыі]] === [[Файл:Non-Native-American-Nations-Territorial-Claims-over-NAFTA-countries-1750-2008.gif|thumb|300px|right|Гісторыя Паўночнай Амерыкі з 1750 года]] * [[Амерыканскія Віргінскія астравы]] ([[ЗША]]) * [[Ангілья]] ([[Вялікабрытанія]]) * [[Аруба]] ([[Нідэрланды]]) * [[Бермудскія астравы]] ([[Вялікабрытанія]]) * [[Бонэйр, Сінт-Эстатыус і Саба]] ([[Нідэрланды]]) * [[Брытанскія Віргінскія астравы]] ([[Вялікабрытанія]]) * [[Гвадэлупа]] ([[Францыя]]) * [[Грэнландыя]] ([[Данія]]) * [[Кайманавы астравы]] ([[Вялікабрытанія]]) * [[Кліпертан]] ([[Францыя]]) * [[Кюрасаа]] ([[Нідэрланды]]) * [[Марцініка]] ([[Францыя]]) * [[Мантсерат]] ([[Вялікабрытанія]]) * [[Востраў Наваса|Наваса]] ([[ЗША]]) * [[Пуэрта-Рыка]] ([[ЗША]]) * [[Сен-Бартэльмі]] ([[Францыя]]) * [[Сен-Мартэн (Францыя)|Сен-Мартэн]] ([[Францыя]]) * [[Сен-П’ер і Мікелон]] ([[Францыя]]) * [[Сінт-Мартэн]] ([[Нідэрланды]]) * [[Цёркс і Кайкас]] ([[Вялікабрытанія]]) {{зноскі}} == Літаратура == * Геаграфія мацерыкоў і краін: вучэбны дапаможнік для 9-га кл. / Н. У. Навуменка і інш. — Мінск: Народная асвета, 2006. ISBN 985-12-1615-1 == Спасылкі == {{Commons|Category:North America}} * [http://geoman.ru/geography/item/f00/s04/e0004100/index.shtml Вся информация о Северной Америке] {{Рэгіёны}} {{Кантыненты}} {{Паўночная Амерыка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кантыненты]] [[Катэгорыя:Паўночная Амерыка| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 9lprodrmu6p50y9lgn4zkgdyeylwt7t 0 18083 5164596 5110871 2026-07-11T13:51:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164596 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва= Партугальская Рэспубліка |Арыгінальная назва= {{lang-pt|República Portuguesa}} |Родны склон= Партугаліі |Сцяг= Flag_of_Portugal.svg |Герб= Coat_of_arms_of_Portugal.svg <!-- |Замест герба=--> <!-- |Дэвіз= --> |Назва гімна=A Portuguesa <!-- |Аўдыё= --> |Дата незалежнасці= [[5 кастрычніка]] [[1143]] |Незалежнасць ад= [[Каралеўства Леон]] |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min =47 |lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =8 |lon_min =4 |lon_sec =0 |region = |CoordScale = 2000000 |На карце= EU-Portugal with islands circled.svg |подпіс да карты = Размяшчэнне '''Партугаліі''' (цёмна-зялёны):<br />— у [[Еўропа|Еўропе]] (светла-зялёны і цёмна-шэры)<br />— у [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскім саюзе]] (светла-зялёны) |Мова= [[Партугальская мова|Партугальская]]<ref>[[Мірандская мова|мірандская]] — [[рэгіянальная мова]]</ref> |Сталіца= [[Лісабон]] |Дзяржаўны лад= [[Парламенцкая рэспубліка]] |Найбуйнейшыя гарады= [[Лісабон]], [[Порту]] |Форма праўлення= [[Парламенцкая рэспубліка]] |Пасады кіраўнікоў= [[Спіс прэзідэнтаў Партугаліі|Прэзідэнт]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Партугаліі|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі= [[Антоніу Жазэ Сегуру]]<br />[[Луіш Мантэнегру]] |Месца па тэрыторыі= 109 |Тэрыторыя= 92 391 |Працэнт вады= 0,5 |Месца па насельніцтву = 77 |Насельніцтва = 10 707 924 |Год перапісу = 2009 |Шчыльнасць насельніцтва = 114 |Этнахаронім = партугалец, партугалка, партугальцы |ВУП = 236,049 млрд<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=182&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=90&pr.y=14|title=Portugal|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180904072208/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006|archivedate=4 верасня 2018|url-status=dead}}</ref> |Год разліку ВУП = 2008 |Месца па ВУП = 46 |ВУП на душу насельніцтва = 22 232<ref name="imf2" /> |Валюта= [[Еўра]] (EUR, €)&nbsp;<ref>Да [[2002]]&nbsp;— [[Партугальскі эскуда]].</ref>,<br />[[Партугальскія манеты еўра]] |Дамен= [[.pt]]&nbsp;<ref>Таксама [[.eu]], як член [[Еўрапейскі саюз|ЕС]].</ref> |Тэлефонны код = 351 |Часавы пояс= +0, улетку +1 |Заўвагі= <references/> }} '''Партуга́лія''' ({{lang-pt|Portugal}}), '''Партуга́льская Рэспу́бліка''' ({{lang-pt|República Portuguesa}}) — дзяржава, размешчаная на паўднёвым захадзе [[Еўропа|Еўропы]], на [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскім паўвостраве]]. Партугалія самая заходняя краіна Еўропы, якая да таго ж мяжуе з [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]] на захадзе і поўдні і [[Іспанія]]й на поўначы і ўсходзе. Атлантычныя архіпелагі [[Азорскія астравы|Азорскіх астравоў]] і [[Мадэйра|Мадэйры]] з’яўляюцца часткай Партугаліі. Краіна названа ў гонар яе другога па велічыні горада, [[Порту]]<ref>[http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf «Leite de Vasconcelos, José. Cale e Portucale. Opúsculos Vol. V — Etnologia (Parte I) Lisboa, Imprensa Nacional, 1938»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080301090400/http://www.instituto-camoes.pt/CVC/bdc/etnologia/opusculos/vol05/opusculos05_28_38.pdf |date=1 сакавіка 2008 }}</ref>. Землі сучаснай Партугаліі стала былі заселены з дагістарычных часоў, тут пражывалі [[кельцкія плямёны]], якія пазней былі інтэграваны ў [[Старажытны Рым|Рымскую рэспубліку]], а затым землі сталі месцам пасялення [[германцы|германскіх народаў]], як то [[свевы|свеваў]], [[швабы|швабаў]], [[вандалы|вандалаў]] і [[вестготы|вестготаў]]. У [[VIII стагоддзе|VIII стагоддзі]] большая частка Пірэнейскага паўвострава была заваявана [[маўры]]танскімі захопнікамі, якія вызнавалі [[іслам]], а пасля былі выгнаны [[тампліеры|тампліерамі]]. Падчас [[хрысціянства|хрысціянскай]] [[Рэканкіста|Рэканкісты]], Партугалія зацвердзілася як незалежная ад [[Каралеўства Леон|Леона]] каралеўства ў [[1139]] годзе, з’яўляючыся, такім чынам, адной з найстарэйшых еўрапейскіх нацыянальных дзяржаў<ref>Brian Jenkins, Spyros A. Sofos, [http://books.google.com/books?id=LNRyNG9NNkcC&lpg=1 «Nation and identity in contemporary Europe»], p.145 Routledge, 1996, ISBN 0-415-12313-5</ref>. У XV і XVI стагоддзях, у выніку дзейнасці мясцовых піянераў эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]], Партугалія пашырыла ўплыў у свеце і стварыла глабальную імперыю, якая ўключала ўладанні ў [[Афрыка|Афрыцы]], [[Азія|Азіі]], [[Акіянія|Акіяніі]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], стаўшы буйным эканамічным, палітычным і ваенным цэнтрамі ў свеце. Партугальская імперыя была першай глабальнай імперыяй у гісторыі<ref>Melvin Eugene Page, Penny M. Sonnenburg, p. 481</ref>, а таксама самым доўгай еўрапейскай каланіяльнай імперыяй, якая праіснавала амаль 600 гадоў, пачынаючы з захопу [[Сеўта|Сеўты]] ў 1415 годзе, да перадачы [[Макаа]] да [[Кітай|Кітаю]] ў 1999 годзе. Тым не менш, міжнародны статус краіны, быў значна зніжаны ў XIX стагоддзі, асабліва пасля абвяшчэння незалежнасці [[Бразілія|Бразіліі]] і іншых найбуйнейшых калоній. Пасля рэвалюцыі ў 1910 годзе [[манархія]] была зрынута, але няўстойлівая дэмакратычная партугальская Першая Рэспубліка была заменена ў хуткім часе [[аўтарытарны рэжым|аўтарытарным рэжымам]]. Дэмакратыя была адноўлена пасля партугальскіх каланіяльных войн і рэвалюцыі гваздзікаў у 1974 годзе, пасля чаго Партугалія страціла свае заморскія правінцыі, як [[Ангола|Анголу]], [[Мазамбік]] і іншыя. Апошняя заморская тэрыторыя, [[Макаа]], была перададзена [[Кітай|Кітаю]] ў 1999 годзе. Партугалія з’яўляецца развітой краінай з вельмі высокім [[індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу|індэксам развіцця чалавечага патэнцыялу]]. Краіна размяшчаецца на 19 месцы ў свеце паводле паказчыку якасці жыцця, а таксама дзякуючы моцнай сістэме аховы [[здароўе|здароўя]]. Партугалія з’яўляецца адной з найбольш глабалізаваных і мірных краін свету<ref>[http://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2011/05/2011-GPI-Results-Report-Final.pdf Global Peace Index] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111016173707/http://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2011/05/2011-GPI-Results-Report-Final.pdf |date=16 кастрычніка 2011 }}. Institute for Economics and Peace.</ref>, членам [[Еўрапейскі саюз|Еўрапейскага саюза]] і [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]], а таксама членам-заснавальнікам [[Арганізацыя Ібера-амерыканскіх дзяржаў|Арганізацыі Ібера-амерыканскіх дзяржаў]], [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСіР]], [[НАТА]], [[Садружнасць партугаламоўных краін|Садружнасці партугаламоўных краін]], [[еўразона|Еўразоны]] і [[Шэнгенскае пагадненне|Шэнгенскага пагаднення]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Партугаліі}} === Ранняя гісторыя === [[Файл:Evora-RomanTemple edit.jpg|thumb|240px|Старажытны рымскі храм у [[Эвара|Эвары]]]] Ранняя гісторыя Партугаліі сумесна звязана з астатняй часткай [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]]. Назва Партугалія паходзіць ад рымскай назвы ''Порт Кале'' ({{lang-la|Portus Cale}}). Рэгіён быў заселены папярэдне дакельцкімі і [[кельцкія плямёны|кельцкімі плямёнамі]], які надалі паходжанне народам, як [[галекі]], [[лузітаны]], [[кельтыкі]] і [[кінеты]]. Тэрыторыя сучаснай Партугаліі зведала прыход [[фінікійцы|фінікійцаў]] і [[карфаген]]янаў, а потым увайшла ў склад [[Старажытны Рым|Рымскай рэспубліцы]] як вобласць [[Лузітанія]] і частка вобласці [[Галецыя]]. Пасля падзення Рыму з 409 года ў рэгіёне пасяліліся [[германцы|германскія плямёны]], як [[свевы]], [[буры, германскае племя|буры]] і [[вестготы]]. Таксама на тэрыторыі сучаснай Партугліі ў [[V стагоддзе|V стагоддзі]] пражывалі іранамоўныя [[аланы]], якія прыйшлі сюды з [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]], рэшткі іх паселішчаў былі знойдзены ў [[Аленкер]]ы, [[Каімбра|Каімбры]], і нават у [[Лісабон]]е<ref>Milhazes, José. [http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&visual=16&rss=0 Os antepassados caucasianos dos portugueses] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160101100219/http://www.rtp.pt/index.php?article=264957&visual=16&rss=0 |date=1 студзеня 2016 }}. Rádio e Televisão de Portugal</ref>. У 711 годзе краіну захапілі [[маўры]], Партугалія стала часткай [[Кордаўскі халіфат|Кордаўскага халіфата]], дынастыі [[Альмаравіды|Альмаравідаў]]. === Рэканкіста === [[Файл:Castelo de Guimaraes.jpg|thumb|300px|злева|Замак у [[Гімарайнш]], вядомага як калыска партугальскай дзяржаўнасці]] У перыяд [[Рэканкіста|Рэканкісты]] [[хрысціяне]] адваявалі Пірэнейскі паўвостраў ад мусульманскага і маўрытанскага валадарства. У 868 годзе паўстала першае княства Партугалія. Партугальскія графы прымалі актыўны ўдзел у Рэканкісце і ў мяцежах супраць каралеўскай улады. Найвышэйшага ўплыву графства дасягнула пры [[Мененда II Гансалес, граф Партугаліі|Менда II Гансальвешы]], які стаў рэгентам пры каралю [[Альфонса V Высакародны|Альфонса V]], але пазней графства прыйшло ў заняпад і было перададзена [[Галісія|Галісіі]]. У 1093 годзе графства было адноўлена і перададзена ў валоданне [[Генрых Бургундскі (граф Партугаліі)|Генрыху Бургундскаму]] [[Альфонса VI Храбры|Альфонсам VI]] за яго ролю ў Рэканкісце, цэнтрам зноў створанай дзяржавы стаў горад [[Брага (горад)|Брага]]. 24 чэрвеня 1128 года ў [[бітва пры Сан Мамадэ|бітве пры Сан Мамадэ]] [[Афонсу Энрыкіш]], граф Партугаліі сын Генрыха Бургундскага, перамог сваю маці [[Тэрэза Партугальская|графіню Тэрэзу]] і яе каханка [[Фернан Перэш|Фернана Перэша]], тым самым стаўшы аднаасобным лідарам. Афонсу I Вялікі афіцыйна абвясціў пра незалежнасць Партугаліі, 25 ліпеня 1139 года пасля бітвы пры Оўрыкі. Перамогу над мусульманамі ў [[бітва пры Оўрыке|бітве пры Оўрыке]] ў 1139 годзе традыцыйна прынята лічыць момантам, калі графства Партугалія, якое на той момант з’яўлялася ленам [[Каралеўства Леон]]а, было ператворана ў незалежнае [[Каралеўства Партугалія|Каралеўства Партугаліі]]. Незалежнасць была прызнана ў 1143 годзе [[Альфонса VII Імператар|Альфонса VII]], каралём [[Кастылія і Леон|Леона і Кастыліі]], а ў 1179 годзе Папам [[Аляксандр III (Папа Рымскі)|Аляксандрам III]]. Афонсу I Вялікі і яго пераемнікі, абапіраючыся на ваенную моц [[манаскі ордэн|манаскіх ордэнаў]], працягваў войны з маўрамі, але памёр калі тэрыторыя яго каралеўства складала палову ад тэрыторыі сучаснай Партугаліі. У [[1249]] годзе Рэканкіста для Партугаліі завяршылася ўзяццем каралеўствам тэрыторыі [[Алгарві]]. У [[1348]] і [[1349]] гадах, як і ў астатняй [[Еўропа|Еўропе]], у Партугаліі прайшла эпідэмія [[Чорная смерць|Чорнай смерці]]<ref>[http://www.abc.net.au/science/articles/2007/09/13/2031252.htm?site=science/greatmomentsinscience Black Death]. Great Moments in Science, ABC Science</ref>. У [[1373]] годзе Партугалія склала саюз з [[Англія]]й, які з’яўляецца самым працяглым альянсам у свеце. У 1383 годзе, кароль [[Кастылія|Кастыліі]] [[Хуан I Кастыльскі|Хуан I]], які быў мужам дачкі партугальскага караля, які памёр без нашчадкаў мужчынскага полу, захапіў партугальскі трон. Наступнае народнае паўстанне прывяло да крызісу 1383—1385 гадоў. Фракцыя дробнай шляхты і простых людзей на чале з [[Жуан I|Жуанам Авіскім]], якая была падтрымана генералам [[Нуну Альварэш Перэйра|Нуну Альварэшам Перэйрам]], нанесла паражэнне Кастыліі ў [[бітва пры Алжубароце|бітве пры Алжубароце]]. Гэтая знакамітая бітва ўсё яшчэ з’яўляецца сімвалам славы і змагання за незалежнасць Партугаліі ад суседняй [[Іспанія|Іспаніі]]. === Каланізацыя і міжнародны гандаль === [[Файл:AfonsoI-P.jpg|thumb|160px|злева|[[Афонсу I Вялікі]], заснавальнік і першы кароль Партугаліі]] [[Файл:Vascodagama.JPG|thumb|160px|[[Васка да Гама]] прыбывае ў [[Індыя|Індыю]]]] У наступныя дзесяцігоддзі Партугалія ўзначаліла даследаванне свету і ўзяла на сябе ролю лідара эпохі [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]]. Інфант Дон [[Генрых Мараплавец]], сын караля [[Жуан I|Жуана I]], стаў галоўным спонсарам і заступнікам гэтай працы. У 1415 годзе Партугалія атрымала першую сваю заморскую калонію шляхам заваёвы мусульманскай [[Сеўта|Сеўты]]. Гэта быў квітнеючы ісламскі цэнтр гандлю ў [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]]. Пасля гэтага рушылі адкрыцці ў [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]]: востраў [[Мадэйра]] і [[Азорскія астравы]], што прывяло да першых рухаў каланізацыі. На працягу [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]], партугальскія даследчыкі адплывалі ад берага [[Афрыка|Афрыкі]], усталёўвалі гандлёвыя пасты для некалькіх распаўсюджаных тыпаў тавараў у той час, пачынаючы ад рабоў і сканчваючы спецыямі, якія яны шукалі ў [[Індыя|Індыі]]. [[Тардэсільяскі дагавор]], які быў прызначаны для вырашэння спрэчкі, якая была створана пасля вяртання [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафора Калумба]], быў падпісаны 7 чэрвеня 1494 года, падзяліў зноў адкрытыя землі па-за межамі [[Еўропа|Еўропы]] паміж Партугаліяй і [[Іспанія]]й па мерыдыяне 370 ліг на захад ад [[Каба-Вердэ]], ля заходняга ўзбярэжжа Афрыкі. У 1498 годзе [[Васка да Гама]], нарэшце, дасягнуў Індыі і прынёс эканамічны росквіт Партугаліі і яе насельніцтву, якое на той час складала 1,7 млн жыхароў. У 1500 годзе [[Педру Кабрал]] дасягнуў узбярэжжа [[Бразілія|Бразіліі]] і абвясціў адкрытыя землі тэрыторыяй Партугальскага каралеўства. Праз дзесяць гадоў [[Афонсу ды Албукеркі]] заваяваў востраў [[Гоа]] ў Індыі, востраў [[Армуз]] у [[Персідскі заліў|Персідскім заліве]] і [[Малака (горад)|Малаку]], якая ў цяперашні час належыць [[Малайзія|Малайзіі]]. Такім чынам, Партугальская імперыя атрымала ўладу над гандлем у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]] і паўднёвай частцы Атлантычнага акіяна. Партугальскія маракі мелі намер дасягнуць [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], плаваючы на ўсход ад Еўропы ў такіх месцы, як [[Тайвань]], [[Японія]], востраў [[Тымор]], яны былі першымі еўрапейцамі, якія выявілі [[Аўстралія|Аўстралію]] і нават [[Новая Зеландыя|Новую Зеландыю]]<ref>[http://www.reuters.com/article/topNews/idUSSYD3449720070321 Map proves Portuguese discovered Australia]: new book, in Reuters</ref>. 22 красавіка 1529 года быў складзены [[Сарагоскі дагавор]] паміж Партугаліяй і Іспаніяй, які дапаўняў папярэдні дагавор [[антымерыдыян]]ам адносна лініі [[Тардэсільяскі дагавор|Тардэсільяскага дагавора]]. Усё гэта зрабіла Партугалію сур’ёзным эканамічным, ваенным і палітычным цэнтрам у свеце з XV стагоддзя да пачатку XVI стагоддзя. === Рэспубліка === У 1910 годзе манархія была зрынута, а ў 1974 годзе Партугалія збавілася ад дыктатарскага ўрада, які быў усталяваны ў 1926 годзе. Прынятая ў 1976 годзе канстытуцыя абвясціла парламенцкую рэспубліку. == Геаграфія == [[Файл:Lagoa das Sete Cidades, Miradouro da vista do Rei, Sete Cidades, Ponta Delgada, ilha de São Miguel, Açores.JPG|thumb|220px|злева|Лагуна на воставе [[Востраў Сан-Марцін|Сан-Марцін]] на [[Азорскія астравы|Азорскіх астравах]]]] [[Файл:Alentejo oak on wheat field.jpg|thumb|220px|[[Коркавы дуб]] на пшанічным полі з’яўляецца знакавым сімвалам [[Алентэжу]]]] [[Файл:Dona Ana beach, Lagos.jpg|thumb|220px|Тыповыя для [[Алгарві]] камяністыя пляжы]] Тэрыторыя Партугаліі ўключае ў свой склад акрамя мацерыковай частцы яшчэ і два [[архіпелаг]]і ў Атлантычным акіяне, як [[Мадэйра]] і [[Азорскія астравы]]. Мацерыковая частка Партугаліі падзяляецца на дзве частцы сваёй галоўнай ракой [[Тэжу]], якая цячэ з [[Іспанія|Іспаніі]] і ўпадае ў [[Атлантычны акіян]] паблізу [[Лісабон]]а. Паўночная частка краіны гарыстая і парэзаная далінамі рэк, у той час як поўдзень краіны, як [[Алгарві]] і [[Алентэжу]], характарызуецца раўнінным тыпам мясцовасці. Самая высокая вяршыня ў Партугаліі — [[Гара Піку|аднайменная гара]] на востраве [[Востраў Піку|Піку]] на Азорскіх астравах, гэта старажытны [[вулкан]] вышынёй 2 351 метраў, знакавы сімвал Азорскіх астравоў. На мацерыковай частцы самая высокая гара і важны цэнтр прыцягнення для лыжнікаў і аматараў зімовых відаў спорту — [[Сера-да-Эштрэла]], якая мае вышыню 1 991 метраў над узроўнем мора. На тэрыторыі Партугаліі выразна вылучаюцца даліны рэк [[Дуэра|Дару]] і [[Тэжу]]. У верхніх плынях яны вузкія і глыбока ўрэзаныя, ніжэй па плыні пашыраюцца і каля берага Атлантычнага акіяна пераходзяць у плоскія нізіны. Па гэтых рэках праходзяць натуральныя межы пяці з шасці геаграфічных абласцей краіны. Сярод іншых рэк варта адзначыць раку [[Аві|Авэ]]. === Клімат === Партугалія мае [[міжземнаморскі клімат]] у адпаведнасці з кліматычнай класіфікацыяй Кёпена і з’яўляецца адной з самых цёплых краін Еўропы, бо сярэдняя гадавая [[тэмпература]] ў мацерыковай Партугаліі вагаецца ад 12&nbsp;°C у горнай поўначы і больш за 18&nbsp;°C на поўдні краіны. Рэгіён [[Алгарві]] мае клімат падобны на клімат паўднёвых прыбярэжных раёнаў [[Іспанія|Іспаніі]] ці [[Паўднёвая Каліфорнія|Паўднёвай Каліфорніі]]. Сярэднегадавая колькасць ападкаў на мацерыку вагаецца ад ледзь больш за 3000 мм у паўночнай частцы да менш чым 300 мм у раёне ўздоўж [[Дуэра|ракі Дору]]. [[Піку (гара)|Гара Піку]] атрымліваюць найбольшую колькасць ападкаў, гэта значыць больш за 6250 мм у год, у адпаведнасці з дадзенымі Партугальскага інстытута метэаралогіі<ref>[http://www.meteo.pt/ «Instituto de Meteorologia, IP Portugal»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130118172641/http://www.meteo.pt/ |date=18 студзеня 2013 }}. Meteo.pt.</ref>. У некаторых раёнах краіны сярэднегадавая тэмпература можа дасягаць 20&nbsp;°C, а летам тэмпература можа дасягаць 45&nbsp;°C. Рэкордна высокі ўзровень тэмпературы склаў 47,4&nbsp;°C, ён быў зафіксаваны ў [[Амарэлежа|Амарэлежы]], аднак гэты раён не з’яўляецца самым гарачым месцам у летні час, паводле дадзеных спадарожнікавых вымярэнняў. Снегапады адбываюцца рэгулярна на поўначы і ў цэнтральнай частцы краіны, у прыватнасці, у раёнах [[Віла-Рэал]], [[Браганса (Партугалія)|Браганса]], [[Візеу]] і [[Гуарда]]. Узімку тэмпература можа апускацца ніжэй за −10&nbsp;°C. У паўднёвай частцы Партугаліі [[снег]] можа назірацца ў любы час з [[кастрычнік]]а па [[май]], але ён з’яўляецца даволі рэдкай з’явай, асабліва на раўніных участках. == Дзяржаўны лад == {{main|Палітычная структура Партугаліі}} ''Партугалія'' — [[Спіс Прэзідэнтаў Партугаліі|парламенцкая]]{{крыніца?}} [[рэспубліка]]. [[Прэзідэнт]] абіраецца [[усеагульнае галасаванне|усеагульным галасаваннем]] на 5 гадоў. * [[Урад]] узначальвае [[Спіс прэм’ер-міністраў Партугаліі|прэм’ер-міністр]], які, як правіла, з’яўляецца лідарам партыі, што перамагае на парламенцкіх выбарах. Прэм’ер-міністр фарміруе склад свайго кабінета. * [[Парламент]] (Сход Рэспублікі) абіраецца па партыйных спісах на 4 гады. Ён складаецца з 230 [[дэпутат]]аў. Урад Партугаліі — Старшынства міністраў, у ліку якога 14 міністраў: # замежных спраў, # сельскай гаспадаркі, вясковага развіцця і рыбалоўства, # грамадскіх інстытутаў, транспарту і камунікацый, # фінансаў і грамадскага кіравання, # працы і грамадскай салідарнасці, # аховы здароўя, # нацыянальнай бяспекі, # адукацыі, # унутранага кіравання, # юстыцыі, # навукі, тэхналогіі і вышэйшай адукацыі, # культуры, # аховы навакольнага асяроддзя, тэрытарыяльнага парадку і мясцовага развіцця, # эканомікі і новаўвядзенняў.<ref name="portugal">Portal do Governo: http://www.portugal.gov.pt/Portal/PT/Governos/Governos_Constitucionais/GC17/Ministerios/</ref> У Партугаліі дзейнічае [[шматпартыйная сістэма]]. Аднак асноўнае палітычнае дужанне адбываецца паміж дзвюма партыямі: [[Сацыялістычная партыя Партугаліі|сацыялістычнай]] і [[Сацыял-дэмакратычная партыя Партугаліі|сацыял-дэмакратычнай]]. == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Партугаліі}} Да [[1976]] тэрыторыя ''Партугаліі'' была падзелена на правінцыі. Пасля адміністрацыйнай рэформы тэрыторыя кантынентальнай Партугаліі падзеленая на 18 акругаў. Астраўныя землі ([[Азорскія астравы]] і [[Мадэйра]]) маюць стан аўтаномных абласцей. Гл. гэтак жа [[Муніцыпалітэты Партугаліі]]. === Сталіца === * [[Лісабон]] Размешчаная на ўзбярэжжы р. Тэжу. Плошча сталіцы складае — 84 км.кв. Насельніцтва — 556 797 чалавек. Вялікі Лісабон (горад з прадмесцямі) — 2.750 км.кв. і насельніцтвам у 2,1 млн чалавек. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Партугаліі}} '''Колькасць''' * [[1961]] г. — 9,1 млн чал. * [[1976]] г. — 9,7 млн чал. * [[1986]] г. — 10,3 млн чал. * [[1998]] г. — 9,8 млн чал.{{крыніца?}} * [[2007]] г. — 10,6 млн чал. Узроставы склад: да 14 гадоў : 16,4 % (м.р. — 912,995 / ж.р. — 835,715) 15-64 гадоў : 66,2 % (м.р. — 3,514,905 / ж.р. — 3,555,097) больш за 65 гадоў : 17,4 % (м.р. — 764,443 / ж.р. — 1,093,755)<ref name="cia">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html - The World Fact Book] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200519213218/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html |date=19 мая 2020 }} — Дадзеныя сайта ЦРУ па рэгіёнах і краінах свету</ref> Сярэдні век — 39,1 год. (для мужчын — 37 гадоў; для жанчын — 41,3 г.). Гадавы прырост 0,305 %. Нараджальнасць — 10,45 (на тысячу чалавек). Смяротнасць — 10,62 (на тысячу чалавек)<ref name="cia"/> == Культура == === Літаратура === {{main|Літаратура Партугаліі}} Партугалію называюць краінай [[паэт]]аў. У партугальскай літаратуры [[паэзія]] заўсёды мела значна большы ўплыў за [[проза|прозу]]. У эпоху [[Сярэднявечча]] — калі ўтварылася партугальская [[нацыя]] — на паўднёвым усходзе Іберыйскага паўвострава паэзія была вельмі распаўсюджанай. У гэты час узніклі адметныя эпічныя і лірычныя творы. Самымі вядомымі класічнымі паэтамі Партугаліі з’яўляюцца [[Луіс дэ Камоэнс]] і [[Фернанда Песоа]]. Існуе шэраг іншых, менш вядомых мастакоў слова, якія таксама аказалі значны ўплыў на станаўленне сучаснай партугальскай літаратуры. == Эканоміка == [[Файл:Régua Douro 4.JPG|thumb|220px|Вінаградныя плантацыі]] Пасля [[Рэвалюцыя гваздзікоў|рэвалюцыі гваздзікоў]] у [[1974]] годзе, якая завяршылася заканчэннем аднаго з самых прыкметных фаз эканамічнага ўздыму, які пачаўся ў [[1960-я|1960-х]] гадоў<ref>Fundação da SEDES. [http://www.sedes.pt/conteudo.aspx?args=1,2 As primeiras motivações] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120319193720/http://www.sedes.pt/conteudo.aspx?args=1,2 |date=19 сакавіка 2012 }}</ref>, адбыліся істотныя змены ў штогадовым эканамічным росце краіны. Партугалія спрабавала адаптавацца да зменлівай сучаснай глабальнай эканомікі. З [[1990]] года мадэль эканамічнага развіцця Партугаліі павольна адышла ад асновы народнага спажывання і стала накіравана на [[экспарт]], прыватныя [[інвестыцыі]] і развіццё сектара [[высокія тэхналогіі|высокіх тэхналогій]]. [[Бізнес]]-паслугі абагналі больш традыцыйныя галіны, як [[тэкстыльная вытворчасць|тэкстыльную вытворчасць]], вытворчасць [[адзенне|адзення]], [[абутак|абутку]] і [[корак|коркі]]<ref>Grande Enciclopédia Universal, p. 10543, «Portugal», para. 4</ref>, а таксама вырабаў з [[дрэва]] і напоі<ref>[http://www.ft.com/reports/investportugal2008 Investing in Portugal Report]. Financial Times</ref>. Таксама ў Партугаліі пашыраны [[чорная металургія|чорная]] і [[каляровая металургія]], [[машынабудаванне]], развіваецца [[хімічная прамысловасць|хімічная]], [[нафтаперапрацоўчая прамысловасць|нафтаперапрацоўчая]] і [[нафтахімічная прамысловасць|нафтахімічная]], цэментная, шкло-керамічная прамысловасці. У [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]] пераважае [[земляробства]]. Каля паловы апрацоўваемых зямель занята [[ралля|раллёй]], [[вінаградарства]]м, [[пладаводства]]м, аліўкавымі насаджэннямі. У жывёлагадоўлі пераважае развядзенне буйной рагатай жывёлы, [[авечкагадоўля]], [[свінагадоўля]]. Асноўнымі знешнегандлёвыя партнёрамі з’яўляюцца краіны [[Еўрапейская супольнасць|Еўрапейскай супольнасці]]. Большасць прамысловых прадпрыемстваў, [[бізнес]] і [[фінансы]] сканцэнтраваны ў [[Лісабон]]е і [[Порту]], найбуйнейшых мегаполісах Партугаліі. Раёны [[Авейру]], [[Брага (горад)|Брага]], [[Каімбра|Каімбры]], [[Лейрыя|Лейрыі]] з’яўляюцца найбуйнейшымі эканамічнымі цэнтрамі па-за межамі гэтых двух галоўных сталічных абласцей. Партугалія карыстаецца [[еўра]], як нацыянальнай валютай, эканоміка краіны знаходзіцца ў галіне еўразоны з моманту яе запуску. Цэнтральны банк Партугаліі з’яўляецца неад’емнай часткай еўрапейскай сістэмы цэнтральных банкаў. == Некаторыя рэкі == * [[Аві|Рака Авэ]] * [[Каваду|Рака Каваду]] * [[Ліма (рака)|Рака Ліма]] * [[Тамега|Рака Тамега]] == Гл. таксама == * [[Брага (горад)|Горад Брага]] * [[Мыс Рока]] * [[Абрантыш|Горад Абрантыш]] * [[Карташу|Горад Карташу]] * [[Палац Жабуру]] * [[Палац Сінтра]] * [[Шавіш|Горад Шавіш]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.portugal.gov.pt/Portal/PT/Governos/Governos_Constitucionais/GC17/Ministerios/ Portal do Governo] — Сайт партугальскага ўрада * [http://www.presidencia.pt/ Presidência da República Portuguesa] — Афіцыйны сайт Прэзідэнта Партугаліі * [http://www.exercito.pt/portal/exercito/_specific/public/allbrowsers/asp/projurecenseamento.asp Exercito Portugues] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080513233750/http://www.exercito.pt/portal/exercito/_specific/public/allbrowsers/asp/projurecenseamento.asp |date=13 мая 2008 }} — Сайт Узброеных сіл Партугаліі * [http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 Camara Municipal da Lisboa] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080515215213/http://www.cm-lisboa.pt/?id_categoria=26 |date=15 мая 2008 }} — Сайт мэрыі Лісабона {{Вонкавыя спасылкі}} {{краіна ў тэмах |краіна = Партугалія |краіны = Партугаліі |краіне = Партугаліі |выява = {{сцяг Партугаліі|35px}} }} {{Еўропа}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{Міжземнаморскі Саюз}} {{НАТА}} {{АЭСР}} {{CPLP}} [[Катэгорыя:Партугалія| ]] [[Катэгорыя:Партугаламоўныя краіны]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 70uqfcgh8uwcl74xd8r5j3h6db82i6o 0 19418 5164953 5155970 2026-07-12T10:08:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164953 wikitext text/x-wiki {{няма крыніц}} {{Некамерцыйная арганізацыя |тып = [[некамерцыйная арганізацыя]] }} '''Праект GNU''' — гэта масавы супольны праект па стварэнні [[Свабоднае праграмнае забеспячэнне|свабоднага праграмнага забеспячэння]], анансаваны ў 1983 годзе [[Рычард Мэцью Столман|Рычардам Столманам]]. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gnu.org/gnu/initial-announcement.html|title=Initial Announcement - GNU Project - Free Software Foundation|website=www.gnu.org|access-date=2026-06-19|archive-date=5 сакавіка 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090305002259/http://www.gnu.org/gnu/initial-announcement.html|url-status=dead}}</ref>Тым самым быў дадзены пачатак [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэме]] [[GNU]], распрацоўка праграмнага забеспячэння для якой пачалася ў студзені 1984 года. GNU — гэта рэкурсіўны [[акронім]], які азначае «GNU is Not Unix» ('''Г'''НУ — гэта '''Н'''е '''Ю'''нікс).<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.gnu.org/|title=The GNU Operating System and the Free Software Movement|website=gnu.org|access-date=2026-06-19}}</ref> Галоўная мэта праекта — распрацаваць самае неабходнае [[праграмнае забеспячэнне]], якое дазволіла б выкарыстоўваць камп’ютар, не ўжываючы несвабодныя праграмы наогул. Каб дасягнуць гэтага, Праект GNU распачаў працу над аперацыйнай сістэмай, названай GNU. Мэта стварэння свабоднай аперацыйнай сістэмы была дасягнутая ў [[1992]] годзе, калі апошняя адсутная на той момант частка сістэмы, [[Ядро, інфарматыка|ядро]], была запоўнена з дапамогай [[Unix]]-падобнага ядра [[Linux]] (пасля выдання згодна з [[GNU General Public License|ліцэнзіяй GPL]]), распрацаванага фінскім студэнтам [[Лінус Торвальдс|Лінусам Торвальдсам]]. == Філасофія і дзейнасць == Большасць таго, што ствараецца ў межах праекта GNU, мае тэхнічную прыроду. Але ж праект быў заснаваны як сацыяльная, этычная і палітычная ініцыятыва. Разам са стварэннем праграмнага забеспячэння і выданнем [[Ліцэнзія на праграмнае забеспячэнне|ліцэнзій]], Праект GNU апублікаваў вялікую колькасць філасофскіх прац, большасць якіх — аўтарства Рычарда Столмана. == Распрацоўка праграмнага забеспячэння == У дзейнасці Праекта GNU, накіраванай на распрацоўку праграмнага забеспячэння, можна вылучыць два прамежкі. У 1980-х і пачатку 1990-х праект быў засяроджаны на распрацоўцы аперацыйнага праграмнага забеспячэння. У сярэдзіне 1990-х асноўная ўвага перайшла да стратэгічных праектаў. === Распрацоўка аперацыйнай сістэмы === Першай мэтай Праекта GNU было стварэнне паўнавартаснай свабоднай аперацыйнай сістэмы. Мэта была дасягнута ў 1992 годзе, хоць праект і не скончыў усе запланаваныя працы. Распрацаванае па-за межамі праекту [[ядро, інфарматыка|ядро]] [[Linux|Лінукс]] запоўніла апошні прамежак, такім чынам суцэльная свабодная аперацыйная сістэма была завершана, хаця засталася няскончанай праца над ядром [[GNU Hurd]]. === Стратэгічныя праекты === Пачынаючы з сярэдзіны 1990-х, многія кампаніі робяць інвестыцыі ў распрацоўку свабоднага праграмнага забеспячэння. [[Фонд Свабоднага праграмнага забеспячэння]] перанакіроўвае гэтыя сродкі на прававую і палітычную падтрымку руху свабодных праграм. Распрацоўка праграмнага забеспячэння засяроджваецца на суправаджэнні існуючых праектаў, а новыя праекты пачынаюцца толькі ў выпадку вострай пагрозы для супольнасці. ==== GNOME ==== Першы прыклад стратэгічнага праекта — асяроддзе GNOME. Намаганні па яго распрацоўцы былі распачаты Праектам GNU, бо іншае асяроддзе, [[KDE]], пачало набіраць папулярнасць, але патрабавала ад карыстальнікаў усталявання пэўнага прапрыетарнага праграмнага забеспячэння. Каб пазбегнуць таго, што людзі будуць вымушаныя ўсталёўваць прапрыетарнае ПЗ, Праект GNU пачынае адразу два праекты. Першы з іх — Harmony toolkit. Гэта была спроба распрацаваць свабодную замену прапрыетарнаму праграмнаму забеспячэнню, ад якога залежыць KDE.<!--Калі б гэты праект дасягнуў мэты, праблема з KDE знікла б.--> Другі праект — GNOME, прызначаны быць заменай KDE, што не мела б ніякіх залежнасцей ад прапрыетарнага ПЗ. Праект Harmony не зрабіў значнага зруху, але GNOME развіваецца вельмі добра. Тым часам, прапрыетарны кампанент, ад якога залежыць KDE, [[Qt]], быў выдадзены як свабоднае праграмнае забеспячэнне. ==== Gnash ==== Другі прыклад — [[Gnash]]. Гэта праграма для прайгравання анімацыі, што распаўсюджваецца ў фармаце Adobe Flash. Яе распрацоўка пазначаная як прыярытэтны праект у межах GNU, бо было заўважана, што многія людзі, карыстаючыся свабоднай аперацыйнай сістэмай і ўжываючы свабодны вэб-браўзер, усталёўваюць дадаткова прапрыетарны плагін ад Adobe. <ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.gnashdev.org/|title=Gnash Project {{!}}|website=www.gnashdev.org|access-date=2026-06-19|archive-date=20 красавіка 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070420072316/http://www.gnashdev.org/|url-status=dead}}</ref> == Сеціўная пляцоўка == Сеціўная пляцоўка Праекта GNU перакладзеная добраахвотнікамі на значную колькасць моў. Некаторыя старонкі былі перакладзены на 41 мову. Першыя некалькі гадоў сеціўная пляцоўка знаходзілася па адрасе gnu.ai.mit.edu, а ў 1998 г. атрымала адрас www.gnu.org. == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|www.gnu.org|праекта GNU|lang=en}} == Зноскі == {{reflist}} {{Linux}} {{FOSS}} {{GNU}} {{Фонд свабоднага праграмнага забеспячэння}} [[Катэгорыя:GNU]] [[Катэгорыя:UNIX-падобныя аперацыйныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Праект GNU| ]] ab7dsvv2mehy0anbf1o5qn9h5il12t7 0 24636 5164634 5164502 2026-07-11T15:25:18Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5164634 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Лявон Баро́ўскі''' або '''Леан Бароўскі''' ({{lang-pl|Leon Borowski}}; {{ДН|27|5|1784}}, Пінскі павет — {{ДС|4|4|1846}}, [[Вільня]]) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст; адзін з вядомых прафесараў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] 1820-х гадоў, калі [[Адам Міцкевіч]] і яго аднагодкі атрымлівалі ў Вільні адукацыю; член [[таварыства шубраўцаў]] (з псеўданімам Pergrubius). == Біяграфія == Нарадзіўся 27 мая 1784 года ў [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскім павеце]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Скончыў гімназію ў [[Паставы|Паставах]]. Вучыўся ў Віленскім універсітэце, адначасова працаваў там сакратаром (1801—1807). У 1803 годзе атрымаў навуковую ступень кандыдата філасофіі. У 1807—1811 гадах выкладаў рыторыку і паэтыку ў [[Свіслацкая гімназія|Свіслацкай гімназіі]]. У 1814 годзе, пасля смерці прафесара [[Эўсэбіюш Славацкі|Эўсэбіюша Славацкага]], пачаў выкладаць рыторыку, паэзію, філасофскую граматыку ў Віленскім універсітэце. У 1816 годзе атрымаў ступень магістра філасофіі, з 1821 года — экстраардынарны прафесар, з 1823 года — ардынарны прафесар. Бліскучы лектар, першым пачаў вучыць на семінарах аналізу літаратуры. Аказаў значны ўплыў на Адама Міцкевіча, быў адным з першых прыхільнікаў яго паэзіі і першым назваў геніям. Лекцыі Л. Бароўскага слухалі і іншыя будучыя пісьменнікі, у тым ліку [[Сімонас Даўкантас]], [[Сімонас Станявічус]], [[Юльюш Славацкі]]. Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта (1832), у 1833 годзе прызначаны прафесарам [[Гамілетыка|гамілетыкі]] ў рымска-каталіцкую Віленскую духоўную акадэмію і да 1842 года выкладаў там гамілетыку і польскую літаратуру, пакуль Акадэмія не была пераведзена з Вільні ў [[Санкт-Пецярбург]]. Доўгі час служыў цэнзарам польскіх выданняў. [[Файл:Bernardine Cemetery Leon Borowski.JPG|thumb|Магіла Л. Бароўскага]] Памёр 4 красавіка 1846 года ў Вільні. Пахаваны ў Вільні на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардынскіх могілках]]. На тыльным баку надмагілля ў выглядзе скалы ў 1900 годзе была змешчана шыльда з тэкстам на польскай мове, дзе Леан Бароўскі названы першым, хто распазнаў у Адама Міцкевіча нацыянальнага генія, і тым, хто сфарміраваў самых выдатных польскіх паэтаў і празаікаў XIX стагоддзя. Помнік упрыгожаны таксама вершаванай [[эпітафія]]й [[Марыя Канапніцкая|Марыі Канапніцкай]]. == Дзейнасць == Выгадаваны на літаратурных густах XVIII стагоддзя, Леан Бароўскі лічыцца адным з заснавальнікаў [[рамантызм]]у ў [[Польская літаратура|польскай літаратуры]]; спрабаваў узгадняць яго з [[класіцызм]]ам. Быў знаёмы з творамі класічных літаратур. Перакладаў з [[Лацінская мова|латыні]], [[Французская мова|французскай]], [[Англійская мова|англійскай]] на польскую мову. Сярод перакладаў Бароўскага — камедыі [[Мальер]]а «Скупы» і «Жанчыны філосафы», фрагменты твораў [[Шэкспір]]а, [[Джон Мільтан|Мільтана]], [[Байран]]а. Пасля Бароўскага застаўся ў рукапісе пераклад «[[Дон Кіхот (раман)|Дон Кіхота]]» з іспанскага арыгінала. Выдаў паэму «Манахамахія» [[Ігнацы Красіцкі|Ігнацыя Красіцкага]] са сваімі навуковымі каментарамі. У 1815—1826 гадах супрацоўнічаў з часопісам «[[Dziennik Wileński (1815)|Dziennik Wileński]]», дзе публікавалася адна з галоўных прац Леана Бароўскага «Заўвагі пра паэзію і рыторыку з пункту гледжання іх падабенства і адрознення» ({{lang-pl|«Uwagi nad poezją i wymową pod względem ich podobieństwa i różnicy»}}). Аўтар прац па педагогіцы, біяграфіі Эўсэбіюша Славацкага, сачыненняў ''«Uwagi nad poezją i wymową»'' (1820); ''«Retoryka»'' (1824); «O poznawaniu zdolności umysłowych w młodzieży» (1826). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Kasperavičienė Audronė, Surwiło Jerzy.'' Przechadzki po Wilnie. Zarzecze. Cmentarz Bernardyński. — Wilno: Efekt, 1997. — С. 49—50. — 132 с. * ''Конан У. М.'' Бароўскі Лявон // Мысліцелі i асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік / гал. рэд. Б. I. Сачанка. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1995. — С. 364—366. — 672 с. — 6000 экз. — ISBN 985-11-0016-1. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Бароўскі Леан|[[Уладзімір Конан]]|328—329}} * {{крыніцы/БіЕ|Боровский, Лев}}{{ref-ru}} * ''Algis Kalėda.'' Leonas Borovskis // Visuotinė lietuvių enciklopedija, T. III (Beketeriai-Chakasai). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2003. — 371 p.{{ref-lt}} == Спасылкі == {{Commons}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Лявон}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Свіслацкай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расійскай імперыі]] fip1e0ma089wmzz46415vz1gxag2yhn 5164635 5164634 2026-07-11T15:25:48Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ афармленне 5164635 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бароўскі}} {{ДД}} '''Лявон Баро́ўскі''' або '''Леан Бароўскі''' ({{lang-pl|Leon Borowski}}; {{ДН|27|5|1784}}, Пінскі павет — {{ДС|4|4|1846}}, [[Вільня]]) — літаратуразнавец, філолаг, гісторык і тэарэтык літаратуры, педагог і публіцыст; адзін з вядомых прафесараў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] 1820-х гадоў, калі [[Адам Міцкевіч]] і яго аднагодкі атрымлівалі ў Вільні адукацыю; член [[таварыства шубраўцаў]] (з псеўданімам Pergrubius). == Біяграфія == Нарадзіўся 27 мая 1784 года ў [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскім павеце]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Скончыў гімназію ў [[Паставы|Паставах]]. Вучыўся ў Віленскім універсітэце, адначасова працаваў там сакратаром (1801—1807). У 1803 годзе атрымаў навуковую ступень кандыдата філасофіі. У 1807—1811 гадах выкладаў рыторыку і паэтыку ў [[Свіслацкая гімназія|Свіслацкай гімназіі]]. У 1814 годзе, пасля смерці прафесара [[Эўсэбіюш Славацкі|Эўсэбіюша Славацкага]], пачаў выкладаць рыторыку, паэзію, філасофскую граматыку ў Віленскім універсітэце. У 1816 годзе атрымаў ступень магістра філасофіі, з 1821 года — экстраардынарны прафесар, з 1823 года — ардынарны прафесар. Бліскучы лектар, першым пачаў вучыць на семінарах аналізу літаратуры. Аказаў значны ўплыў на Адама Міцкевіча, быў адным з першых прыхільнікаў яго паэзіі і першым назваў геніям. Лекцыі Л. Бароўскага слухалі і іншыя будучыя пісьменнікі, у тым ліку [[Сімонас Даўкантас]], [[Сімонас Станявічус]], [[Юльюш Славацкі]]. Пасля закрыцця Віленскага ўніверсітэта (1832), у 1833 годзе прызначаны прафесарам [[Гамілетыка|гамілетыкі]] ў рымска-каталіцкую Віленскую духоўную акадэмію і да 1842 года выкладаў там гамілетыку і польскую літаратуру, пакуль Акадэмія не была пераведзена з Вільні ў [[Санкт-Пецярбург]]. Доўгі час служыў цэнзарам польскіх выданняў. [[Файл:Bernardine Cemetery Leon Borowski.JPG|thumb|Магіла Л. Бароўскага]] Памёр 4 красавіка 1846 года ў Вільні. Пахаваны ў Вільні на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардынскіх могілках]]. На тыльным баку надмагілля ў выглядзе скалы ў 1900 годзе была змешчана шыльда з тэкстам на польскай мове, дзе Леан Бароўскі названы першым, хто распазнаў у Адама Міцкевіча нацыянальнага генія, і тым, хто сфарміраваў самых выдатных польскіх паэтаў і празаікаў XIX стагоддзя. Помнік упрыгожаны таксама вершаванай [[эпітафія]]й [[Марыя Канапніцкая|Марыі Канапніцкай]]. == Дзейнасць == Выгадаваны на літаратурных густах XVIII стагоддзя, Леан Бароўскі лічыцца адным з заснавальнікаў [[рамантызм]]у ў [[Польская літаратура|польскай літаратуры]]; спрабаваў узгадняць яго з [[класіцызм]]ам. Быў знаёмы з творамі класічных літаратур. Перакладаў з [[Лацінская мова|латыні]], [[Французская мова|французскай]], [[Англійская мова|англійскай]] на польскую мову. Сярод перакладаў Бароўскага — камедыі [[Мальер]]а «Скупы» і «Жанчыны філосафы», фрагменты твораў [[Шэкспір]]а, [[Джон Мільтан|Мільтана]], [[Байран]]а. Пасля Бароўскага застаўся ў рукапісе пераклад «[[Дон Кіхот (раман)|Дон Кіхота]]» з іспанскага арыгінала. Выдаў паэму «Манахамахія» [[Ігнацы Красіцкі|Ігнацыя Красіцкага]] са сваімі навуковымі каментарамі. У 1815—1826 гадах супрацоўнічаў з часопісам «[[Dziennik Wileński (1815)|Dziennik Wileński]]», дзе публікавалася адна з галоўных прац Леана Бароўскага «Заўвагі пра паэзію і рыторыку з пункту гледжання іх падабенства і адрознення» ({{lang-pl|«Uwagi nad poezją i wymową pod względem ich podobieństwa i różnicy»}}). Аўтар прац па педагогіцы, біяграфіі Эўсэбіюша Славацкага, сачыненняў ''«Uwagi nad poezją i wymową»'' (1820); ''«Retoryka»'' (1824); «O poznawaniu zdolności umysłowych w młodzieży» (1826). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Kasperavičienė Audronė, Surwiło Jerzy.'' Przechadzki po Wilnie. Zarzecze. Cmentarz Bernardyński. — Wilno: Efekt, 1997. — С. 49—50. — 132 с. * ''Конан У. М.'' Бароўскі Лявон // Мысліцелі i асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік / гал. рэд. Б. I. Сачанка. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 1995. — С. 364—366. — 672 с. — 6000 экз. — ISBN 985-11-0016-1. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Бароўскі Леан|[[Уладзімір Конан]]|328—329}} * {{крыніцы/БіЕ|Боровский, Лев}}{{ref-ru}} * ''Algis Kalėda.'' Leonas Borovskis // Visuotinė lietuvių enciklopedija, T. III (Beketeriai-Chakasai). — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 2003. — 371 p.{{ref-lt}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бароўскі Лявон}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі Свіслацкай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай духоўнай акадэміі]] [[Катэгорыя:Філаматы]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расійскай імперыі]] g0fpo7dqfs6jq2b307bkxvi6x9jy2jl 0 25024 5164961 5161221 2026-07-12T10:38:48Z JerzyKundrat 174 /* Замак падчас Другой сусветнай вайны */ 5164961 wikitext text/x-wiki {{перанесці|Нясвіжскі замак}} {{Замак |Беларуская назва = {{PAGENAME}} |Арыгінальная назва = |Выява = Belarus Nesvizh Castle 7259 2050.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Архітэктурны стыль = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Нясвіж |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 13 |lat_sec = 22.36 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 41 |lon_sec = 30.25 |region = |CoordScale = |Архітэктар = Джавані Марыя Бернадоні |Заснавальнік = Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка |Першае згадванне = |Заснаванне = 1583 |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Пачатак будаўніцтва = XVI |Заканчэнне будаўніцтва = XVIII |Стан = |Сайт = |На карце = Беларусь Мінская вобласць |Commons = |Устаўка = {{ЮНЕСКА |Афіцыйная назва = Architectural, Residential and Cultural Complex of the Radziwill Family at Nesvizh |Назва = Архітэктурны, жылы і культурны комплекс роду Радзівілаў у горадзе Нясвіжы |Тып = Культурны |Крытэрыі = II, IV, VI |ID = 1196 |Рэгіён = Еўропа |Уключэнне = 2005 |Пашырэнні = |У небяспецы = }}}} [[File:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс.JPG|thumb|280пкс|Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] '''Нясві́жскі пала́цава-па́ркавы ко́мплекс''' — помнік архітэктуры XVI—XVIII стагоддзяў. Закладзены князем [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|М. К. Радзівілам Сіроткам]] у 1583 г. на паўднёвым захадзе ад [[Нясвіж]]а, на месцы драўлянага замка ([[1533]]). На пачатку (да [[1599]] г.) у будаўніцтве ўдзельнічаў італьянскі архітэктар [[Джавані Марыя Бернардоні|Дж. Бернардоні]]{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. У XVI—XX стагоддзях — рэзідэнцыя князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Уключае ў сябе ўласна замак, замкавыя ўмацаванні, а таксама вялікі ландшафтна-пейзажны парк. Нясвіжскі замак з'яўляецца родапачынальнікам новага тыпу бастыённых умацаванняў у Беларусі — так званай новаітальянскай сістэмы. На момант пабудовы замак лічыўся адным з самых магутных і дасканалых збудаванняў падобнага тыпу. У замку не было недахопу ў артылерыі, ручной агнястрэльнай зброі і вайсковай амуніцыі{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Замак меў важнае ваеннае значэнне на працягу некалькіх стагоддзяў, быў месцам сканцэнтравання атрадаў прыватнай арміі Радзівілаў{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=16.}}. У агульнай планіроўцы і пабудове Нясвіжскага замка прыкметная тэндэнцыя да [[Сіметрыя|сіметрычнасці]]. Цэнтральны корпус, значна перабудаваны ў XVIII стагоддзі, вылучаецца сваім архітэктурна-мастацкім рашэннем. [[Пілястра|Пілястры]], рэльефныя дэкарацыі, скульптурныя застаўкі надаюць фасаду пластычнасць, багатая ляпніна высокага [[франтон]]а з гербам — шыкоўнасць і ўрачыстасць. 3 тыльнага боку цэнтральнага корпуса знаходзіцца двухпавярховая прыбудова з [[тэраса]]й і дзвюма вуглавымі [[вежа]]мі, а ва ўсходняй васьміграннай вежы на другім паверсе — каплічка князя, перакрытая купалком з ляпнінай. Вежа з аркай уезду ў замак вынесена наперад да моста і выканана ў выглядзе параднай брамы, характэрнай для [[Народнае дойлідства Беларусі|беларускага дойлідства]]. Арка пераходзіць у [[тунэль]] са скляпеннямі, які праразае насыпны вал і выводзіць у двор насупраць цэнтральнага корпуса. Такі прыём стварае цікавую глыбінную перспектыву. Вонкава палац выглядаў заўсёды вельмі рамантычна: манументальнае збудаванне з гарманічнымі вежамі рознай велічыні, узнятае над вадой, патанае ў зеляніне дрэў<ref>{{кніга |аўтар = Чантурыя У. А., Казакоў Ю. I. |частка = |загаловак = Архітэктурныя помнікі Нясвіжа = Архитектурные памятники Несвижа: Гісторыка-архітэктурны нарыс. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Полымя |год = 1989 |том = |старонкі = 14-15 |старонак = 47 |серыя = |isbn = ISBN 5-345-00196-0 |тыраж = }}</ref>. Сярэднявечны феадальны замак пасля некалькіх перабудоў ператварыўся ў палацава-замкавы ансамбль з вялікім адкрытым дваром, акружаным манументальнымі будынкамі. У ім пераплялося мноства розных стыляў, што сведчыць аб выкарыстанні мастацкіх дасягненняў розных гістарычных эпох{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=16.}}. Упрыгожаны стройнымі вежамі і вежкамі, комплекс набыў рамантычную прывабнасць, а вада ў сажалках і яркая зеляніна ландшафтнага парку завяршылі фарміраванне палацава-замкавага комплексу, аднаго з лепшых ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. Увесь комплекс занесены ў [[Сусветная спадчына|Сусветную спадчыну ЮНЕСКА]] з [[2005]] года. [[Выява:Нясвіжскі замак1-1.JPG|thumb|280px|Нясвіжскі палац мае вельмі рамантычны від — манументальнае збудаванне з гарманічнымі вежамі рознай велічыні, узнятае над вадой, патанае ў зеляніне дрэў…]] == У дарадзівілаўскую эпоху == [[File:Niasvizh Yuri Niasvizhski.jpg|thumb|злева|Помнік Юрыю Нясвіжскаму ў Старым парку. Сучасная навука ставіць пад сумнеў дачыненне князя да Нясвіжа.]] З XIX ст. пэўны час першай згадкай пра Нясвіж лічылі ўпамінанне пад 1223 годам князя Юрыя Нясвежскага (''Юрья Несвежъского''), аднаго з удзельнікаў [[Бітва на Калцы|бітвы на Калцы]]{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}, забітага [[Мангола-татары|татарамі]] сярод іншых князёў, у т.л. «…''Святаслава Шумьскаго, Мсціслава Чернеговського з сынам,''…». Пры гэтым «Спісам рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх» канца XIV ст. гарады «''Шумьскыи і Несвежьскыи''» згадваюцца ў [[Уладзіміра-Суздальскае княства|Уладзіміра-Суздальскай зямлі]]. Вядомы ў XIV—XVI ст. і князі Несвіцкія на Валыні, чыім родавым уладаннем напэўна быў Несвіч (цяпер у [[Луцкі раён|Луцкім раёне]] [[Валынская вобласць|Валынскай вобл.]] Украіны), а нашчадкамі князі [[Збаражскія]], ніяк з Нясвіжам не звязаныя. Першая пэўная згадка Нясвіжа паходзіць з [[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]], калі вялікі князь [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягелончык]] у 1445 годзе даў яго Мікалаю Няміравічу, ад гэтага надання захаваўся толькі паслушны ліст: «Ѡт великог(о) кн(я)зя Казимира королевича ко всим людемъ Несвижаномъ, [ш]то [[Клаўка|Клавко]] дѣржалъ. Дали есмо | Несвижь паноу Миколаю Немировичоу со всим, по тому ж, какъ Клавко дѣржалъ. И вы бы его были | послушни. Псан оу Меречи сентяб(ря) 17 день, индик(т) оу 9»{{sfn|Метельский|2011|с=6—8.}}<ref>''Ліцкевіч А.'' Яшчэ раз пра «Пачаткі Нясвіжа»: першая пісьмовая згадка і асоба нобіля Клаўкі // Герольд Litherland, № 19. — Горадня-Менск, 2013. — С. 44-53.</ref>. У дакуменце Нясвіж не называецца ні замкам, ні горадам, ні дваром{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=32.}}. Наступная згадка Нясвіжа тычыцца падзей 1495—1505 гадоў, з яе зразумела, што ў канцы XV ст. [[Салтанаўшчына|«двор Нясвіж»]] належаў маршалку гападарскаму і намесніку бельскаму [[Солтан Аляксандравіч|Солтану Аляксандравічу]]. 10 лістапада 1492 г. новаабраны вялікі князь літоўскі Аляксандр надае Нясвіж [[Вялікія маршалкі літоўскія|маршалку земскаму]] і [[Ваяводы троцкія|троцкаму ваяводзе]] [[Пётр Янавіч Мантыгірдавіч Белы|Пятру Янавічу Мантыгірдавічу]]. У 1502 годзе Нясвіж згадваецца ў [[Хроніка Быхаўца|Хроніцы Быхаўца]] ў сувязі з набегам крымскіх татараў: «''Татарове ж пошли в загоны в землю и шедши воевали около Клецка и Несвижа и зажгли город Клецк…''». Як цэнтр воласці Нясвіж выступае і ў грамаце 1509 годзе, якая паказвае, каго і куды кароль адправіў перапісваць землі. Такім чынам, шэраг крыніц сярэдзіны XV — пачатку XVI ст. сведчыць, што Нясвіж тады ўжо існаваў, аднак быў не горадам, а «дваром», цэнтрам невялікай воласці{{sfn|Метельский|2011|с=6—8.}}. [[Выява:Гарадзішча.JPG|thumb|справа|300px|Магчымае першапачатковае знаходжанне «двара Нясвіжа» на месцы гарадзішча ''[[Замкавішча]]'' за 3 км на ўсход ад сучаснага замка]] Археалагічныя даследаванні на месцы сучаснага замка сведчаць, што замак і паселішча з’явіліся тут не раней за XVI ст. Знаходкі на тэрыторыі замка адносяцца да канца XVI — пачатку XIX ст., блізкія да матэрыялаў з раскопак [[Мірскі замак|Мірскага замка]], які з 1568 года належаў Радзівілам{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=29.}}. На думку [[Андрэй Анатолевіч Мяцельскі|А. Мяцельскага]], першапачатковы «двор Нясвіж» размяшчаўся на гарадзішчы правабярэжжа Ушы, паміж сучаснымі вёскамі [[Слаўкава]], [[Качановічы (Нясвіжскі раён)|Качановічы]] і [[Салтанаўшчына]] [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскага раёна]], за 3—4 км на ўсход ад сучаснага горада. Гарадзішча вядома пад мясцовымі назвамі '''''[[Замкавішча]]''''' [[Замкавішча|і '''''Багумілле''''']]. Функцыянаванне гарадзішча спынілася ў асноўным на мяжы XV—XVI ст.{{sfn|Метельский|2011|с=17.}}. Уладальнік Нясвіжа канца XV ст. троцкі ваявода Пётр Янавіч Мантыгердавіч загінуў у 1494 годзе не пакінуўшы сыноў, яго вялікія ўладанні былі падзелены, Нясвіж адышоў да дачкі Соф’і, якая была замужам са смаленскім ваяводам [[Станіслаў Пятровіч Кішка|Станіславам Кішкам]] — такім чынам Нясвіж аказаўся сярод уладанняў [[Кішкі|Кішак]]. У 1513 годзе князёўна Ганна з Кішак узяла шлюб з [[Ян Радзівіл (1474—1522)|Янам Радзівілам (Барадатым)]], да якога перайшоў Нясвіж разам з замкам{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Гэтую дату Радзівілы лічаць афіцыйнай датай пачатку свайго валодання Нясвіжам, таму ў 1913 годзе яны ўрачыста адзначылі 400-гадовыя ўгодкі валодання горадам{{sfn|Метельский|2011|с=9.}}. == Драўляны замак == Лічыцца, што драўляны замак быў пабудаваны пры ўладальніках Кішках, перабудова замка прыпісваецца [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаю Радзівілу Чорнаму]] (згадваецца ў [[1551]] г.). Археалагічна замак ніколі не быў даследаваны і вядомы толькі дзякуючы гравюры [[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскага]], дзе ён часткова праглядаецца ў ніжнім левым куце гравюры з выявай Нясвіжа і паказаны пад назвай «''Domus capitanei''» — «Дом старасты». Размяшчаўся на ўзгорку на тэрыторыі сучаснага Старога парку{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Гэта ўзвышша, верагодна, першапачаткова знаходзілася пасярод балот і было добра абаронена з усіх бакоў, а з паўднёвага боку яно фактычна замыкала мыс, на якім пасля быў пабудаваны замак Мікалая Крыштофа Радзівіла Сіроткі. Аб памерах гэтага ўзвышша можна меркаваць па плане Нясвіжа [[1796]], на якім гэта ўзвышша знаходзіцца на поўнач ад каменнага замка Мікалая Радзівіла Сіроткі, на гэтым узвышшы ў той час размяшчаліся стайні і карэтны двор Радзівілаў. Мяркуючы па плане, узвышша мела памеры каля 200х100 метраў і стаяла напачатку мыса паміж утвораным пазнейшым Дзікім возерам і багністай нізінай, размешчанай на паўночным захадзе ад замка. Узвышша яшчэ праглядаецца на плане горада 1796, але ўжо адсутнічае на плане горада [[1810]] года{{sfn|Метельский|2011|с=18.}}. [[Выява:Драўляны замак.jpg|thumb|злева|400px|''Domus capitanei'' на фрагменце гравюры Т. Макоўскага (глядач «стаіць» тварам на поўдзень)]] Мяркуючы па фрагменце гравюры, замак меў чатырохвугольную форму з чатырма трох'яруснымі вежамі па кутах і ўязной брамай з паўночна-ўсходняга боку{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. На гравюры выразна відаць два ўзроўні байніц, якія ўзвышаюцца над замкавымі сценамі, часткі веж. Па сваёй планавай кампазіцыі замак уяўляў сабою тыповы замак-[[кастэль]], характэрны для [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] канца XV — першай паловы XVI ст. і меў найбліжэйшую планавую аналогію з [[Мірскі замак|Мірскім замкам]]{{sfn|Метельский|2011|с=18.}}. На тэрыторыі замка знаходзіліся: каля паўднёва-заходняй сцяны стаяў двухпавярховы княжацкі палац з двума [[рызаліт]]амі і ганкам з аднасхільным дахам паміж імі. Каля ўсходняй сцяны замкавага падворка быў двухпавярховы будынак, а ў цэнтры — [[базіліка]]. Уздоўж заходняй сцяны замка стаялі яшчэ некалькі аднапавярховых будынкаў{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Вялікі будынак з двума рызалітамі (княжацкі палац) быў павернуты ва ўнутраную частку замка. Зыходзячы з прапорцый, будынак быў трохпавярховы, як і вежы. Паміж рызалітамі размяшчаўся ўваход у будынак, аформлены ў выглядзе аднасхільна крытага ганка. Мяркуючы па афармленні [[франтон]]аў, гэты будынак быў цагляным, хоць не выключана, што аўтар мог проста нарысаваць замак, а насамрэч ён быў драўляным. Бліжэй да цэнтра замка, перпендыкулярна будынку палаца, паказаны іншы вялікі будынак. Гэты будынак мае закруглены франтон, што дазваляе разглядаць яго як культавае збудаванне, пабудаванае ў стылі [[готыка|гатычнай]] базілікі. На процілеглым фасадзе гэтага будынка праглядаецца крыж. Хутчэй за ўсё, улічваючы рэлігійныя погляды Мікалая Радзівіла Чорнага і яго брата Яна, гэты будынак з'яўляецца [[кальвінізм|кальвінісцкім]] зборам. Каля паўднёва-ўсходняй сцяны замка паказаны яшчэ адзін вялікі шматпавярховы будынак, а ўздоўж паўночна-заходняй сцяны быў невялікі аднапавярховы будынак. Другі будынак, які стаяў уздоўж паўночна-заходняй сцяны, — значна большы. Цэнтр замка паказаны як тэрыторыя, засаджаная дрэвамі, — магчыма, тут знаходзіўся невялікі замкавы парк, што ў цэлым было даволі распаўсюджанай з'явай у замках Заходняй Еўропы. Ролю замку як буйнога ваеннага цэнтра пацвярджае і вялікі спіс ваеннага рыштунку, які быў вывезены з Нясвіжскага замка ў [[1569]] у Чарнаўчыцы пад [[Брэст]]ам. Як доўга функцыянаваў гэты замак, дакладна невядома, хутчэй за ўсё пасля пабудовы новага каменнага замка Мікалаем Крыштафам Радзівілам Сіроткам, верагодна, яго пабудовы паступова прыйшлі ў заняпад{{sfn|Метельский|2011|с=20.}}. У інвентары [[Нясвіжскае княства|Нясвіжскага княства]] [[1628]]—[[1629|29]] «''Domus capitanei''» ўжо не згадваецца, імаверна, к гэтаму часу яго будынкі былі разабраны{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. == Будаўніцтва мураванага замка == [[Выява:Mikałaj Radzivił Sirotka. Мікалай Радзівіл Сіротка (1733) .jpg|thumb|злева|200px|Заснавальнік замка М. К. Радзівіл Сіротка. 17 ст. Невядомы мастак.]] Лічыцца, што першапачатковая распрацоўка праекта замка пачалася М. К. Радзівілам Сіроткам адразу ж пасля размеркавання былых уладанняў бацькі з братамі ў снежні [[1577]]. На праектным плане палаца, знойдзеным у [[Кіеў]]скім архіве, напісана, што палац быў закладзены ў [[1582]], тады як на закладной дошцы, якая вісіць над уваходам у палац, надпіс паведамляе: «''Мікалай Крыштоф Радзівіл, князь на Алыцы і ў Нясвіжы, граф у Шыдлаўцы, Міры і Крожах, князь Свяшчэннай Рымскай імперыі, іерусалімскі кавалер, пасля шматлікіх прац, якія ён вынес дзеля дзяржавы пры Жыгімонце Аўгусце, Генрыху і Стэфане, першых каралях, як у мірны час, так і на вайне, каб засведчыць сваю любоў роднаму дому падчас паломніцтва ў Святую зямлю, ажыццёўленага паводле зароку, сам будучы адсутным, заклаў першыя падмуркі гэтага замка, у год ад нараджэння Збавіцеля 1583, 7 мая''». Таму, афіцыйнай датай пачатку будаўніцтва лічыцца 7 мая 1583 года{{sfn|Метельский|2011|с=56.}}. Няясна, што прымусіла нясвіжскага князя Мікалая Радзівіла Сіротку ў маі [[1583]] года пачаць будаўніцтва сучаснай крэпасці на месцы старога драўлянага замка. Прычынай гэтага мог быць пажар, а магчыма на рашэнне князя паўплывала еўрапейская фартыфікацыйная практыка. Вядома, што зіму [[1581]] г. Радзівіл правёў у [[Італія|Італіі]], дзе мог на ўласныя вочы бачыць і належным чынам ацаніць узоры італьянскага ваеннага дойлідства{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Традыцыйна лічыцца, што новы замак было даручана пабудаваць італьянскаму архітэктару [[Джавані Марыя Бернардоні|Джавані Бернардоні]], вучню італьянскіх дойлідаў [[Джакама да Віньёла]] і [[Джакама Дэла Порта]], які прымаў удзел у будаўніцтве славутай царквы [[Іль-Джэзу]] ў [[Рым]]е{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=14.}}. Вера ў здольнасці і талент архітэктара была настолькі вялікая, што Мікалай Радзівіл паехаўшы у вандроўку ў [[Палесціна|Палесціну]], дазволіў весці будаўнічыя працы без сябе{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. 16 красавіка 1583 г. князь Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка ўступіў на карабель, які плыў у Святую зямлю. Падчас вандравання Мікалая Радзівіла Сіроткі па Святой зямлі ў Нясвіжы будаўніцтва бастыённага замка працягвалася, а пасля вяртання князя і адыходу яго ад грамадскага жыцця ў [[1584]], пачаўся найбольш актыўны перыяд будаўніцтва замка, які працягваўся да [[1600]] года. Звычайна, знойдзены ў Кіеве альбом прыпісваюць манаху, архітэктару ордэна [[Езуіты|езуітаў]] [[Джавані Марыя Бернардоні|Джавані Марыі Бернардоні]], аднак лічыцца, што ён з'явіўся ў Нясвіжы толькі ў ліпені — жніўні 1586, у гэтым выпадку праект замка быў распрацаваны яшчэ да яго прыезду, а работы па яго ўзвядзенні ўжо ішлі поўным ходам. Па меркаванні некаторых даследчыкаў, сапраўднага аўтара праекта Нясвіжскага замка трэба шукаць дзесьці ў [[Францыя|Францыі]]. А на думку [[Тадэвуш Бернатовіч|Т. Бернатовіча]], праекціроўшчыкам Нясвіжскага замка быў адзін са значных інжынераў у блізкім асяроддзі караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]], сярод якіх асаблівую ўвагу прыцягваюць постаці [[Камерына Рудальфіна|Рудальфіна]] (памёр у [[1584]]) і яго памочніка Герцула Расінья, якія актыўна супрацоўнічалі з каралём. Тым не менш, дакладна вядома, што Бернардоні прыняў удзел у праектаванні ўнутранага аздаблення палаца, бо ў альбоме Бернардоні ёсць праекты камінаў для замка{{sfn|Метельский|2011|с=36.}}. == Першы замак Мікалая Радзівіла Сіроткі == [[File:Nesvisium.jpg|thumb|300px|[[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскі]]. Гравюра Нясвіжа і Нясвіжскага замка. Пачатак XVII ст. (глядач «стаіць» тварам на поўдзень, замак размешчаны ў ніжнім левым вугле гравюры)]] У першапачатковым выглядзе замак адлюстраваны на гравюры [[Тамаш Макоўскі|Т. Макоўскага]] (пачатак XVII ст.){{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. Нясвіжскі замак быў збудаваны на паўвостраве, на правым беразе [[Уша (прыток Нёмана)|ракі Ушы]]. Замак у плане меў чатырохвугольную форму, памерамі 170 х 120 м, быў акружаны гліняным валам з бастыёнамі па вуглах, сухім абарончым ровам, [[гласіс]]ам (умацаванай дарогай) па знешнім перыметры рова і равелінам перад уваходам на замкавы мост{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=143.}}. Замак быў акружаны шырокім ровам, які спачатку быў сухім, а пасля пачаў запаўняцца вадой. Узровень вады ў рове рэгуляваўся. Замак быў фактычна астраўным, з дзвюма воднымі межамі. Трапіць у замак з горада можна было толькі па доўгім драўляным мосце цераз возера. У выпадку небяспекі мост лёгка разбіраўся. Гэты мост дасягаў абарончага рова з перакінутым цераз яго пад'ёмным мостам{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. Таксама перад уваходам на замкавы мост існаваў земляны рэдут, аддзелены ад астатняй тэрыторыі ровам шырынёй да 8 м і глыбінёй 2 м. Роў вакол замка быў абмураваны з абодвух бакоў цаглянай сцяной вышынёй да 4 м і таўшчынёй да 2 м. Шырыня рова каля бастыёнаў дасягала 22 м. Вал узвышаўся над узроўнем баявой пляцоўкі на 7 м і меў шырыню каля падэшвы да 20 м. На яго можна было трапіць па [[пандус]]ах, якія выводзілі з замкавага падворка на ўсходні, паўднёвы і заходні бастыёны. Ад паўночнага бастыёна вёў спецыяльны праход да будынка гараднічага. Пандус з замкавага двара каля ўязной брамы меў шырыню каля 3 м. Перад валам знаходзілася баявая пляцоўка шырынёй да 4,5 м, прыкрытая мураваным [[бруствер]]ам з [[байніца]]мі. Ніжэй знаходзіліся арэльёны паўкруглай формы дыяметрам да 4 м з байніцамі для гармат. Выхад на баявую пляцоўку перад валам ажыццяўляўся праз вароты ва ўязной браме і праз брамы каля ўсходняга бастыёна замка{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=143.}}. Уверсе вал пераходзіў у мураваны бруствер з дадатковымі ўмацаваннямі. З боку замкавага двара брустверная лінія агню была абаронена яшчэ адной каменнай сцяной. Падыход да замка з заходняга боку быў умацаваны трохвугольным [[Шанец|шанцам]], да якога вялі 2 пад'язныя дарогі. Такім чынам, уздоўж галоўнай восі знаходзіліся як мураваная брама з рассоўным мостам, так і трохпавярховы палац з васьміграннымі вуглавымі вежачкамі. Характэрна, што вал Нясвіжскага замка засланяў сабой ад абстрэлу ўвесь першы паверх будынкаў. Усярэдзіне вала, які меў скляпеністыя памяшканні, размяшчаліся асобныя дапаможныя службы, тут былі чатыры таемныя выхады, а таксама стайні{{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. [[Выява:План палаца ў першым замку.jpg|thumb|злева|300px|Праектны план фасада палаца М. К. Радзівіла Сіроткі]] Адзін з падземных хадоў ішоў ад усходняга бастыёна замка да так званага «''дома пушкара''» (які размяшчаўся ў заходняй частцы замкавага падворка) і меў даўжыню каля 25 м, шырыню 1,3 м і вышыню 2,3 м). У цэнтральнай частцы падземнага хода захавалася шахта памерамі 1,3 х 1,3 м, якая вяла да заходняга бастыёна замка. У сістэме абароны замка існаваў падземны ход (даўжыня 42 м, шырыня 1,3 м, вышыня 1,6—2,3 м) з замкавага двара ў абарончы роў. Адначасова ў гэты падземны ход з замкавага двара вёў мураваны канал ліўневай каналізацыі шырынёй 0,9 м і вышынёй 0,6 м. Яшчэ адзін такі канал памерамі 0,4 х 0,6 м вёў з замкавага падворка ў роў пад паўночна-ўсходняй галерэяй XVIII стагоддзя{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. У [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] на бастыёнах узвялі 4 абарончыя вежы (вядомыя па інвентарах){{sfn|Ткачёв|2002|с=148.}}. [[Выява:Рэканструкцыя палацу Сіроткі.jpg|thumb|справа|280px|Рэканструкцыя палаца першага замка М. К. Радзівіла Сіроткі]] Мяркуючы па малюнку Т. Макоўскага, замак першапачаткова забудоўваўся асобна стаячымі будынкамі. На гравюры бачныя ўязная брама, прылеглыя да яе драўляныя пабудовы, арсенал, трохпавярховы каменны будынак, побач з якім знаходзілася наглядальная вежа і княжацкі палац. Сам палац уяўляў сабой амаль квадратны ў плане, памерам каля 25x23 м трохпавярховы будынак, па вуглах якога стаялі васьмігранныя вежы з байніцамі. Уздоўж доўгіх бакоў будынка размяшчаліся прамавугольныя рызаліты памерам 7x5,5 м, якія добра праглядаюцца на гравюры Т. Макоўскага. Іх падмуркі былі знойдзены падчас археалагічных даследаванняў, але на праектным плане рызалітаў яшчэ няма. Уваход у замак, мяркуючы па гравюры, быў арганізаваны ў выглядзе параднага ганка з дзвюма [[лесвіца]]мі, якія вялі на другі паверх рызаліта, размешчанага на фасадзе палаца, адкуль адкрываўся ўваход у самі княжацкія памяшканні. Верагодна, другой закладзенай пабудовай замку быў арсенал як найважнейшае памяшканне для захоўвання ваеннага рыштунку. Мяркуючы па гравюры Т. Макоўскага, арсенал планаваўся як вялікае памяшканне, на 10 акон у даўжыню. Аднак самы першы захаваны інвентар замка (1658) кажа пра яго як пра невялікую пабудову — на 5 акон. Такім ён фактычна з'яўляецца і сёння. Верагодна, на гравюры Т. Макоўскага намаляваны праектны план арсенала, які так і не быў канчаткова рэалізаваны. Таксама археалагічныя даследаванні, праведзеныя ў яго памяшканні, паказалі, што на самай справе ў XVI—XVII стст. ён быў меншы чым цяперашні арсенал, які датуецца [[XVIII стагоддзе]]м. Першапачатковае памяшканне для арсенала мела памеры 18x9 м. Удакладніць іх дазваляе захаваны фрагмент аркавага падмурка яго паўночнай сцяны. Трохпавярховы каменны будынак, размешчаны справа ад уваходу ў замак, быў закладзены толькі ў [[1587]], і яго будаўніком, а магчыма, і аўтарам праекта быў М. Забароўскі, які працаваў у князя яшчэ ў Міры ў [[1575]]. Сярод іншых будаўнікоў, якія прымалі ўдзел ва ўзвядзенні будынкаў на пляцоўцы замка ў канцы XVI ст., згадваюцца Войцех Каберніцкі, Лянарт «муляр», Самуэль Міхайлоўскі{{sfn|Метельский|2011|с=36—42.}}. == Замак у XVII стагоддзі == === У часы ардынацый Яна Юрыя і Альбрэхта Уладзіслава === Практычна ўсе наступныя нясвіжскія ардынаты сярэдзіны XVII — пачатку XVIII ст. жылі пераважна ў замку ў [[Бяла Падляска|Бялай]], што было абумоўлена не толькі яго лепшай фартыфікацыяй, але, у першую чаргу, яго блізкасцю да сталіцы дзяржавы — [[Варшава|Варшавы]]. Пасля смерці Мікалая Крыштафа Радзівіла Сіроткі ў валоданне Нясвіжскай ардынацыяй уступіў у [[1616]] [[Ян Ежы Радзівіл|Ян Юрый Радзівіл]], які рэдка бываў у Нясвіжы, жывучы пераважна ў Варшаве і [[Вільнюс|Вільні]]. Практычна Нясвіжам ён карыстаўся выключна як тытулам сваіх уладанняў — «князь на Алыцы і Нясвіжы» — і як крыніцай даходаў. Пра яго дзейнасць у якасці нясвіжскага ардыната вядома толькі тое, што ў [[1617]] ён сустракаў тут каралевіча [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава]], які ехаў у [[Масква|Маскву]], разлічваючы заняць царскі трон. Каралевіча, па ўспамінах сучаснікаў, побач з [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіумам]] сустрэлі [[феерверк]]ам і ўрачыстай прамовай. У горадзе насустрач выйшлі з харугвамі ўсе рамесныя цэхі, а на прыёме ў палацы, калі прагучаў тост у яго гонар, далі гэтакі артылерыйскі залп, што ў горадзе мала дзе засталіся цэлыя шыбы. Каралевіч Уладзіслаў прабыў у Нясвіжы тры дні, а на развітанне князь Ян Юрый Радзівіл падарыў яму некалькі сваіх лепшых гармат{{sfn|Метельский|2011|с=59—60.}}. Пасля смерці Яна Юрыя ў канцы [[1625]] нясвіжскім ардынатам стаў яго брат князь [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл]], які вялікую частку часу праводзіў у сваёй рэзідэнцыі ў [[Чарнаўчыцы|Чарнаўчыцах]]. === Перабудова замка пры Аляксандры Людвіку === Пасля працяглага перапынку справу свайго бацькі па ўпарадкаванню радавога гнязда працягнуў [[Аляксандр Людвік Радзівіл]]. Дзесьці ў 40-х гадах [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] на змену драўляным прыбудовам да ўязной брамы Нясвіжскага замка прыходзяць аднапавярховыя каменныя карпусы, у якіх, мяркуючы па інвентарнаму апісанню замка 1658, мясціліся шматлікія службовыя і гаспадарчыя памяшканні. [[Выява:Макет замку Сироткі.JPG|thumb|300px|злева|Макет замка часоў першай паловы 17 ст. Экспануецца ў музеі Нясвіжа]] Па звестках з інвентарнага апісання, з левага боку ад уваходу размяшчалася памяшканне для пражывання Нясвіжскага гараднічага, якое складалася з сенцаў і двух памяшканняў. За імі размяшчаўся выхад на вал, які і цяпер часткова захаваўся. Сам выхад на вал заканчваецца замкнёным памяшканнем, але калісьці, прайшоўшы праз корпус і павярнуўшы направа, можна было падняцца на паўночны бастыён замка і прайсці, схаваўшыся за вал, уздоўж паўночнай курціны замка. За выхадам на вал размяшчаўся двухпавярховы дом для салдат, за якім стаяў [[цэйхгауз]]. З правага боку ад уваходу ў замак у прыбудове да брамы размяшчалася замкавая турма, за ёй была пякарня, а далей бровар і дом вінакура. За ім знаходзілася яшчэ адна турма, далей каля трохпавярховага будынка размяшчалася ліцейная майстэрня, у якой вырабляліся гарматы і званы. У памяшканні, што над брамай, размяшчалася княжацкая бібліятэка. На вежы над уязной брамай з самага пачатку функцыянавання замка меўся гадзіннік. Пры князю Аляксандры Людвіку палац быў злучаны аднапавярховай аркаднай галерэяй з трохпавярховым будынкам. Другая, сіметрычная першай галерэя, вяла да пабудаванай у гэты ж час другой васьміграннай вежы, якая размяшчалася паміж палацам і арсеналам. Пры яе будаўніцтве Аляксандр Людвік паспрабаваў дабіцца пэўнай сіметрыі ў замку — новую вежу ён размясціў насупраць наглядальнай вежы, пабудаванай яшчэ пры Мікалаі Сіротку. Новая вежа да нашага часу не захавалася, яна была разбурана падчас швецкага пагрому замка ў [[1706]], і пра яе вядома толькі дзякуючы пісьмовым крыніцам і археалагічным дадзеным. Як паказалі археалагічныя даследаванні, вежа была 8-гранная, з даўжынёй грані каля 2 м і шырынёй сцен падмурка 1,3-1,4 м. Мяркуючы па інвентарах замка 1658 і [[1673]] гг., у гэтай вежы знаходзіўся парахавы склад{{sfn|Метельский|2011|с=70—71.}}. === Замак падчас падзей вайны 1654—1667 гадоў === [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай]] нанесла свой змрочны адбітак на Нясвіжскім замку гэтак жа, як і на ўсёй тэрыторыі Вялікага княства. Напад войскаў цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] і іх ваенныя поспехі прывялі да таго, што ў [[1654]]—[[1655]] амаль усе землі Вялікага Княства Літоўскага былі захоплены маскоўскай арміяй. Як вынік згаданых падзей, восенню 1655 на тэрыторыі [[Вялікае княства Літоўскае|Літвы]] засталося некалькі анклаваў, не занятых чужымі войскамі. На захадзе такую ролю выконвала, у першую чаргу па прычыне свайго геаграфічнага становішча Берасце, дзе знаходзіліся рэшткі арміі ВКЛ і харугвы асабістага набору літоўскага падканцлера [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегі]]. Далей на ўсход паспяхова супрацьстаялі ворагу толькі некаторыя прыватныя крэпасці, якія былі акружаны сучаснымі фартыфікацыямі бастыённага тыпу, мелі моцны, забяспечаны адпаведнай артылерыяй, гарнізон і вялікія харчовыя і ваенныя запасы. Да іх ліку можна аднесці [[Быхаў|Стары Быхаў]], які ляжаў на [[Дняпро|Дняпры]], і тры крэпасці — Слуцк, [[Ляхавічы]] і Нясвіж, якія знаходзіліся ў глыбіні краіны, на землях перыферыйнага [[Новагародскае ваяводства|Наваградскага ваяводства]]. [[Выява:Michal Kazimierz Radziwill (264518).jpg|thumb|250px|злева|Малады магнат Міхал Казімір Радзівіл у вельмі няпросты час вайны з Масковіяй здолеў абараніць замак ад захопу ворагам]] У той час Нясвіж належаў літоўскаму крайчаму, маладому магнату [[Міхал Казімір Радзівіл|Міхалу Казіміру Радзівілу]] (нарадзіўся ў [[1635]]), які толькі пачынаў сваю грамадскую дзейнасць. Ён стаў уладаром горада пасля смерці бацькі — вялікага маршалка літоўскага Аляксандра Людвіка (памёр [[21 сакавіка]] 1654), фактычна незадоўга да пачатку вайны з Масквой. Становішча пагаршалася яшчэ і тым, што малады князь быў вымушаны ў названы час весці судовую цяжбу за атрыманы пасля смерці бацькі маёнтак. Нясвіж знаходзіўся ў глыбіні краіны, а таму да 1655 не існавала якой-небудзь рэальнай пагрозы, што ён стане аб'ектам атакі варожага войска. У тым ліку і па гэтай прычыне ў мірны час у замку знаходзіўся адносна невялікі гарнізон, які, хутчэй за ўсё, налічваў некалькі дзясяткаў салдат-пехацінцаў і драгунаў, утрыманне якіх з уласнай кішэні аплачвалі Радзівілы. Становішча рэзка змянілася летам 1655, калі маскоўскія войскі пры падтрымцы казацкіх атрадаў фарсіравалі [[Бярэзіна|Бярэзіну]] і ўварваліся ўглыб Вялікага Княства Літоўскага, захапіўшы [[8 жніўня]] Вільню, а потым [[Каўнас|Коўна]] і [[Гродна]]. У верасні 1655 корпус [[Аляксей Мікітавіч Трубяцкой|Аляксея Трубяцкога]], які ішоў з-пад Старога Быхава, і казацкія атрады пад камандаваннем [[Іван Залатарэнка|Залатарэнкі]], што вярталіся з-пад Гродна злучыліся пад Слуцкам. Пасля няўдалай спробы ўзяць Слуцк (2—6 верасня) маскоўскія войскі і казакі Залатарэнкі з'явіліся каля [[25 верасня]] пад Нясвіжам. Хутчэй за ўсё, рашэнне штурмаваць замак, дзе ў той час знаходзіўся сам Міхал Казімір Радзівіл, не было прынята, а войска задаволілася спусташэннем горада. Хоць дакладны ход падзей невядомы, здаецца, што ахвярай ворага ў той час стаў неўмацаваны новы горад, а яго жыхары схаваліся за сценамі старога горада, які, верагодна, таксама не быў захоплены<ref>{{кніга |аўтар = Конрад Бабятыньскі |частка = Выдаткі М. К. Радзівіла на абарону Нясвіжа ў 1655—1660 г. |загаловак = Беларускі гістарычны агляд |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = Том 18, сшыткі 1-2 (34-35), снежань 2011 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. [[Выява:План замку ў 1665.JPG|thumb|250px|справа|План замка і горада ў 1665 годзе]] Ацэньваючы падзеі таго часу, уладальнік [[Слуцкае княства]] князь [[Багуслаў Радзівіл]] пісаў [[12 лістапада]] [[1655]] Я. Ляшчынскаму, што ў «[[Новагародскае ваяводства|ваяводстве Наваградскім]], [[Нёман|за Нёманам]], толькі [[Слуцк]] і Нясвіжскі замак выстаялі». Хоць замак і не быў узяты штурмам, ён атрымаў сур'ёзныя пашкоджанні. Падчас аблогі былі спалены ўсе дахі, згарэлі апартаменты трэцяга паверха ў палацы і камяніцы. Быў знішчаны дэкор мармуровай залы, княжацкай капліцы і мармуровага эркера. Разбураны завяршэнні замкавай вежы і частка брамы з гадзіннікавай вежай<ref>{{кніга |аўтар = Алексей Будник |частка = Несвижский замок в военных действиях XVII - XX веков |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 315-316 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Зважаючы на пастаянную небяспеку наезду ворагаў, уладальнік Нясвіжа Міхал Казімір Радзівіл, на той час крайчы літоўскі, аддае тэрміновыя загады па аднаўленню і ўзмацненню замка. На працягу 1654—1655 гг. былі ўзмацаваны вал, мураваная сцяна перадвалу, быў закладзены прывалак, з часткова разабранай мураванай стайні пад валам былі ўтвораны шанцы. Тады ж капачамі выбіралася зямля для ўтварэння «ніжняга» рова. Як паказалі далейшыя падзеі, намаганні па ўмацаванню замка не былі марныя і аказаліся як ніколі дарэчы<ref>{{кніга |аўтар = Уладзімір Пярвышын |частка = Фартыфікацыі нясвіжскага замка ў канцы XVI- XVIII ст.ст. |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ «Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж» |год = 2010 |том = |старонкі = 117 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Трэба адзначыць, што ў наступныя гады значна большую небяспеку для Нясвіжа ўяўлялі не рускія войскі, а аддзелы Багуслава Радзівіла, якія стаялі ў Слуцку. Гэта было звязана са спробай рэалізацыі палітычных планаў князя, які з канца 1655 г. пачаў рэалізацыю сваёй ідэі па стварэнню ўласнага ўдзельнага княства, якое б знаходзілася ў непасрэднай залежнасці ад [[Швецыя|Швецыі]]. 3 гэтае прычыны 4—5 снежня 1655 аддзелы пад камандаваннем слуцкага каменданта Адама Волакса хітрасцю захапілі Нясвіж. Праз 8 дзён пасля гэтага капітуляваў і Мірскі замак, які таксама належаў крайчаму. Жаўнеры Багуслава аднак не змаглі асесці ў гэтых гарадах: Нясвіж быў адбіты ўжо ў першыя дні красавіка [[1656]] высланай гетманам [[Павел Ян Сапега|Сапегам]] харугвай [[мазыр]]скага земскага суддзі Самуэля Аскеркі. Яшчэ больш сур'ёзная пагроза для Нясвіжа ўзнікла вясной [[1660]], калі Наваградскае ваяводства стала аб'ектам нападу войска князя [[Іван Андрэевіч Хаванскі|Івана Хаванскага]]. На пачатковым этапе кампаніі маскоўскія аддзелы не стваралі клопатаў Нясвіжу, бо былі заняты аблогай суседніх Ляхавіч. Гарнізон Нясвіжа імкнуўся па меры сваіх магчымасцей дапамагаць абаронцам гэтай крэпасці, у першую чаргу паралізуючы лініі камунікацыі Хаванскага і з поспехам арганізоўваючы напады на тылы праціўніка<ref>{{кніга |аўтар = Конрад Бабятыньскі |частка = Выдаткі М. К. Радзівіла на абарону Нясвіжа ў 1655—1660 г. |загаловак = Беларускі гістарычны агляд |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = Том 18, сшыткі 1-2 (34-35), снежань 2011 |том = |старонкі = 46-47 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1660 [[ваявода]] Хаванскі пісаў [[Рускія цары|цару]] ў сваім данясенні, што змушаны зноў пасылаць у Нясвіж ваяводу {{нп3|Ілля Андрэевіч Змееў|І. Змеева|ru|Змеев, Илья Андреевич}}, якому «загадаў горад абсадзіць і промысел над Нясвіжам чыніць, колькі літасцівы Бог дапамогі падасць». Хаванскі лічыў, што вылазкі з горада ратных людзей наносяць яго войску вялікія страты, асабліва дастаецца фуражырам, якія прыязджалі з-пад Ляхавіч на пошукі «хлебных запасаў і конскіх кармоў»{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. Толькі ў чэрвені маскоўскі военачальнік вырашыў актыўна дзейнічаць у раёне Нясвіжа. Ажыццяўленне сваіх планаў ён даручыў корпусу колькасцю каля 2500 салдат, які з-пад [[Магілёў|Магілёва]] прывёў яму на дапамогу князь Змееў. Верагодна, што маскоўскае войска ў чарговы раз спаліла новы горад, які знаходзіўся па-за лініяй умацаванняў, пасля чаго пачалі падрыхтоўку да аблогі замка і старога горада, але 26 чэрвеня нечакана яе знялі. Хаванскі пачаў прыспешаную канцэнтрацыю ўсіх падначаленых яму атрадаў для супрацьстаяння літоўскім і каронным войскам на чале з Паўлам Янам Сапегам і [[Стэфан Чарнецкі|Стэфанам Чарнецкім]], што ішлі з захаду. У сваю чаргу паражэнне, якое маскоўскія войскі пацярпелі [[Бітва пад Палонкай|пад Палонкай]] праз два дні, прывяла да таго, што ўся Наваградчына ў хуткім часе была вызвалена ад атрадаў ворага, а ў наступныя тыдні фронт хутка прасоўваўся на захад, у кірунку Дняпра. Сам Нясвіж да моманту падпісання [[Андросаўскае перамір’е|Андрусаўскага перамір'я]] ([[30 студзеня]] [[1667]]) быў недасягальным для атак царскіх войскаў<ref>{{кніга |аўтар = Конрад Бабятыньскі |частка = Выдаткі М. К. Радзівіла на абарону Нясвіжа ў 1655—1660 г. |загаловак = Беларускі гістарычны агляд |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = Том 18, сшыткі 1-2 (34-35), снежань 2011 |том = |старонкі = 48 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Аднаўленне замка === У [[1661]] г. сойм Рэчы Паспалітай, маючы на ўвазе важнае абарончае значэнне Нясвіжа, пастанавіў кампенсаваць выдаткі М. К. Радзівіла на аднаўленне фартыфікацыі замка ў памеры 56 628 [[злоты|польскіх злотых]]. Гэта соймавая ўхвала стымулявала працяг аднаўленчых работ у замку, што праводзіліся з ініцыятывы М. К. Радзівіла ў 1660-х — 70-х гг., а ў 1680-х — 90-х гг., ужо пры ардынацтве яго пераемнікаў [[Юрый Юзаф Радзівіл|Ежы Юзафа]] ([[1680]]—[[1689]]) і [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Караля Станіслава]] (1689 — [[1719]]), ажыццяўленне буйнамаштабнай рэканструкцыі ўсяго абарончага комплексу. Работы, якія праводзіліся на фартыфікацыях у 1660-я — 70-я гг., мелі характар галоўным чынам аварыйных. Аднак наспела пільная патрэба ў карэннай рэканструкцыі замкавых умацаванняў, якая пачалася прыблізна ў канцы 1670-х гг., а ў поўным аб'ёме была рэалізавана на працягу наступных двух дзесяцігоддзяў. Пераўтварэнні заключаліся ў мадэрнізацыі абарончага комплексу ў адпаведнасці з правіламі так званай старагаландскай школы, якая абапіралася на дакладна акрэсленыя геаметрычна-матэматычныя прынцыпы. Яна задавальняла вялікі попыт у моцных і адначасова лёгкіх у будаўніцтве фартыфікацый. Гэтая школа была вельмі папулярная ў Рэчы Паспалітай на працягу ўсяго [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] і нават у першай палове XVIII ст., шырока практыкавалася перабудова даўнейшых замкаў. Не пазбегла гэтых навацый і нясвіжская фартыфікацыя<ref>{{кніга |аўтар = Уладзімір Пярвышын |частка = Фартыфікацыі нясвіжскага замка ў канцы XVI-XVIII ст.ст. |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 117-118 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Фартыфікацыйныя збудаванні замка былі значна ўзмоцнены, бастыёны прыпадняты на 1,5 м і падоўжаны на 7 м. Адначасова ў другой палове [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] ў дадатак да рэдута каля ўвахода ў замак перад замкавым ровам былі насыпаны 3 новыя трохвугольныя бастыёны, якія спалучаліся з [[рэдут]]ам перад уваходам і стваралі другую васьмівугольную лінію бастыённых умацаванняў. На процілеглым баку ракі [[Уша (прыток Нёмана)|Ушы]] быў узведзены так званы [[тэт-дэ-пон]], які прыкрываў падыходы да Слаўкаўскай грэблі. Тады ж пачалі запаўняць замкавы роў вадой. Магчыма, аўтарам ідэі і праекта па ўзмацненню замка ў 2-й пал. [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] быў архітэктар і фартыфікатар [[Тэафіл Спіноўскі|Т. Спіноўскі]]{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Пра Спіноўскага вядома, што ён знаходзіўся ў Нясвіжы ў [[1657]] — пачатку [[1658]] гг. і ў той час цесна супрацоўнічаў з [[Багуслаў Радзівіл|Багуславам Радзівілам]] па ўмацаванню фартыфікацый [[Слуцк]]а, [[Біржай|Біржаў]], [[Калінінград|Караляўца]]. У Нясвіжы па заказу Міхала Казіміра Радзівіла архітэктар займаўся «''выстаўленнем пэўнай Мадэлі, да Фартэцы Нясвіжскай прыналежнай (якую Князь… Пан Падчашы вельмі жадаў мець у сябе)''». Але Спіноўскі «''Мадэль''» не скончыў і ў студзені 1658 ад'ехаў у Слуцк (магчыма, прыхапіўшы «Мадэль» з сабой). Адтуль на пачатку лютага ён пісаў да Б. Радзівіла, што яго праца можа быць выкарыстана як у Слуцку, так і ў Нясвіжы; але лепшыя магчымасці архітэктару бачыліся ў Слуцку з-за адсутнасці ў Нясвіжы дастатковай колькасці спецыялістаў. У архіўных крыніцах, маючых дачыненне да гэтага перыяду існавання замкавага комплексу, прозвішча Спіноўскага больш не сустракаецца. Вядома, што ў другой палове 1670-х работы па ўмацаванню фартыфікацый праводзіліся пад кіраўніцтвам ''Дэлявалі'' (сапраўднае імя — Густаў Адольф Дэ ля Вале де Гоб), якому непасрэдна падпарадкоўваліся ўсе ўдзельнікі работ. Таксама вядома, што заробак апошняга складаў вялікую па тых часах сумму 1000 злотых у год. Па дадзеных за 2-ую палову 1690-х гг., вядома, што фартыфікацыйныя работы праводзіліся пад кіраўніцтвам «оберштэрлейтананта» Пятра Яна Вогшэ. У выніку праведзенай рэканструкцыі замкавых фартыфікацый, можна меркаваць, што працы былі здзейснены ў асноўным на галоўнай і дадатковай (знешняй) лініях умацаванняў, і што фартыфікацыі больш не зведалі змен свайго аблічча<ref>{{кніга |аўтар = Уладзімір Пярвышын |частка = Фартыфікацыі нясвіжскага замка ў канцы XVI-XVIII ст.ст. |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 118-119 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. == Замак у XVIII стагоддзі == === Замак падчас падзей Паўночнай вайны === У сакавіку [[1706]] г. падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] [[Швецыя|швецкія]] войскі пад кіраўніцтвам падпалкоўніка [[Ёхан Рэйнхальд Траутветэр|Траутветэра]], маёра Спенса і ротмістра Дрефэншульца перайшлі [[Нёман]], і, разбурыўшы [[Нягневічы]], [[Карэлічы]], [[Мір (Карэліцкі раён)|Мір]], рушылі на Нясвіж, які належаў [[Вялікія канцлеры літоўскія|вялікаму канцлеру літоўскаму]] [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Каралю Станіславу]]. У горадзе размяшчаўся гарнізон у 2000 казакоў пад камандаваннем [[Запарожская вобласць|запарожскага]] палкоўніка Міклашэўскага (паводле запісаў [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]] войскамі камандаваў Міхаловіч). Прыбыўшы пад сцены горада і паставіўшы тры батальёны драгунаў, Траутветэр адначасова ўдарыў па варотах і гарадскіх валах і захапіў іх. Шведы напалі так нечакана і хутка, што частка казакоў у баі з перавышаючымі сіламі праціўніка загінула, астатнія схаваліся ў хатах, адкуль вялі агонь па непрыяцелі. Пяцьсот казакоў зачынілася ў сценах езуіцкага калегіума, які Траутветэр без гармат вялікага калібру ўзяць не змог. Шведы падпалілі горад, у агні загінула каля 500 казакоў, многіх узялі ў палон. Ад штурму замка князёў Радзівілаў шведы адмовіліся. Тым не менш, злучыўшыся пад [[Клецк]]ам з войскамі на чале з [[Карл XII|Карлам XII]], памножаныя швецкія сілы зноў падышлі да Нясвіжа, каб усё-такі ўзяць замак. Нягледзячы на добры стан умацаванняў, абаронцаў замку не хапала: увесь гарнізон складаў 200 чалавек, з якіх толькі 96 былі салдатамі. Рыхтуючыся да рашучага штурму, Карл XII паслаў у замак Траутветэра і генерал-ад'ютанта Розенстэрна з ультыматумам: кашталяну нясвіжскай крэпасці Баліману было прапанавана праз гадзіну здаць замак. Уладальнік замка [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669-1719)|Караль Станіслаў Радзівіл]] у гэты момант адсутнічаў у Нясвіжы, дапамогі гараджанам чакаць было неадкуль. Тым не менш [[кашталян]] замка хацеў быў абараняцца, але мяшчане і шляхта, змучаныя пажарам і вайною, угаварылі яго здаць крэпасць без бою<ref>{{кніга |аўтар = Алексей Будник |частка = Несвижский замок в военных действиях XVII - XX веков |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 317-319 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. [[Выява:Пушка з рову замка 2010.jpg|thumb|300px|Адна з гармат, затопленых шведамі ў замкавым рове, знойдзеная падчас рэканструкцыі 2010 г.]] Фактычна гэта была першая ў гісторыі замка капітуляцыя, прычым без бою. Упершыню на двор замка ступіла нага захопніка і, да ўсяго іншага, захопніка, узлаванага на яго гаспадара. Шведы аказаліся скорымі на адплату{{sfn|Метельский|2011|с=85.}}. На працягу 2 тыдняў шведы знішчалі мураваную фартыфікацыю замка, ад чаго асабліва пацярпела абкладка рова каля бастыёнаў, быў цалкам знішчаны арсенал{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2.|2011|с=144.}}. Была падарвана і замкавая брама. Частку замкавых гармат шведы пераплавілі дзесьці за замкам, а частку забралі з сабой, аднак пасля былі вымушаны потым затапіць у [[Лахва (рака)|рацэ Лахва]]. Пасля адыходу шведаў ў чэрвені [[1717]] іх дасталі з ракі і вярнулі ў замак: 11 гармат і 2 марціры адліўкі 1557—1695 гг. Сярод іх былі безназоўныя гарматы калібрам 1,5 локця, дзве гарматы калібрам па 3,5 локця і гармата калібрам 2,25 локця. Таксама шведы затапілі «''Гідру''», «''Папугая''», «''Цэрбера''» і іншыя гарматы калібрам ад 2,25 да 4 локцяў. Драбнейшая агнястрэльная і старая зброя — гакоўніцы, былі не проста знішчаны — затоплены ў замкавых равах, а да ўсяго іншага яшчэ і прысыпаны раскапанымі валамі і разбуранымі каменнымі сценамі. У [[1739]] пры ачыстцы замкавага рова сынам Караля Станіслава [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхалам Казімірам Радзівілам Рыбанькай]] у рове была знойдзена вялікая колькасць ядраў, а ў [[2006]] і [[2010]]—[[2011]] таксама пры ачыстцы замкавага рова дзве гакоўніцы, фрагменты яшчэ дзвюх гакоўніц і ствол жалезнай гарматы{{sfn|Метельский|2011|с=85.}}. Замак быў адноўлены ў 20-я гг. XVIII ст., але паступова губляў свае першапачатковыя рысы. Была істотна зменена сістэма фартыфікацыі. Абмураваныя бастыёны, якія падарвалі шведы, саступілі месца новым, земляным{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. === Аднаўленне і росквіт замка пры Міхале Казіміры Радзівіле Рыбаньку === Працы па аднаўленню замка вяліся млява і павольна, і да канца жыцця Караля Станіслава ([[1719]]) Нясвіжскі замак так і не быў канчаткова адроджаны. [[Выява:Michał Kazimierz Radziwiłł Rybeńko.JPG|thumb|справа|250px|Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька. Пасля падзелу бацькавай маёмасці і адыходу да малодшага брата Гераніма замка ў Бялай, Міхал Казімір аднаўляе Нясвіжскі замак і робіць яго сваёй цэнтральнай рэзідэнцыяй.]] Найбольшы размах работы набылі пры [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|Міхале Казіміры Радзівіле Рыбаньку]], які стаў менавіта тым князем, які на працягу 38 гадоў валодання нясвіжскай ардынацыяй ізноў здолеў адрадзіць радавое гняздо — Нясвіжскі замак. Гэтаму спрыяла тое, што Рыбанька пасля дасягнення паўналецця братам [[Геранім Фларыян Радзівіл|Геранімам Фларыянам]] саступіў бліжэйшую да Варшавы рэзідэнцыю Радзівілаў Бялу свайму малодшаму брату Гераніму і быў вымушаны заняцца адраджэннем для сябе разгромленага шведамі радавога замка. У пэўнай ступені, пасля Мікалая Крыштофа Радзівіла Сіроткі менавіта князь Міхал Казімір Рыбанька быў тым Радзівілам, які звярнуў увагу на Нясвіж і зноў зрабіў яго цэнтрам радавых уладанняў{{sfn|Метельский|2011|с=92.}}. Адноўлены і перабудаваны ў стылі [[барока]] замак паўстаў пасля [[1726]]. Архітэктарам перабудовы быў [[Казімір Ждановіч|К. Ждановіч]], які ў [[1740]] пабудаваў таксама «новую палацавую капліцу». На працягу 18 ст. ў будаўніцтве палаца прымалі ўдзел архітэктары [[Маўрыцыа Педэццы|М. Педэці]] (у 1748—52), М. Фларыяновіч (1775—78, [[Карла Спампані|К. Спампані]] (1778—79), А. Лоцы (1783, праект галерэі). У выніку менавіта пры князю Міхале Казіміры Радзівіле замак атрымаў тое аблічча, якое захавалася да сённяшняга дня{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. [[Выява:Унутраны выгляд у 18 ст..JPG|thumb|злева|300px|Пасля перабудовы замку пры Міхале Казіміры Рыбаньку Нясвіжскі палац атрымаў амаль тое аблічча, якое захавалася да нашых дзён. Макет. Экспануецца ў Нясвіжскім музеі.]] Над рэстаўрацыяй карцін у замку працаваў мастак Ёхан Конрад Бланк, які ў [[1738]] падпісаў дагавор на капіраванне ўсіх партрэтаў, якія яму пакажа Міхал Казімір Радзівіл. Рэстаўрацыяй палотнаў у замку ў 1738—1741 таксама займаўся Ян Фульчын. Працяглы час на княжым двары (1733—1764) працавалі [[Ксаверый Дамінік Гескі]] і яго сын Юзаф Ксаверый, а таксама [[Гірш Ляйбовіч]]{{sfn|Метельский|2011|с=98—99.}}. У нясвіжскім рэестры карцін 1746 года згадана 289 адзінак захавання. Да XVIII стагоддзя адносіцца фарміраванне тэматычных комплексаў партрэтаў, якія размяшчаліся ў спецыяльных залах — рыцарскім, гетманскім, вішнявецкім, панятоўскім і інш<ref name="ЖББ">{{кніга |аўтар = Аўтар-складальнік [[Надзея Фёдараўна Высоцкая|Н. Ф. Высоцкая]] |частка = |загаловак = Жывапіс барока Беларусі |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = БелЭН |год = МФКД.2003 |том = |старонкі = 5 |старонак = 304 |серыя = :с іл. |isbn = 985-454-195-9 |тыраж = }}</ref>. У [[1724]] годзе ў Нясвіжскім замку была створана капэла. 3 [[1740]] года дзейнічаў [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў|прыгонны тэатр]], які спачатку ставіў камедыі і трагедыі, пазней перавагу аддавалі [[балет]]ам і [[опера]]м. Першай п'есай была «Узор справядлівасці». Сам тэатр праіснаваў да [[1791]] года{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. Першыя пераклады [[Францішка Уршуля Радзівіл з Вішнявецкіх|Уршулі Францішкі Радзівіл]] рабіліся менавіта для нясвіжскай сцэны. І творы французскіх драматургаў у Нясвіжы часам ставіліся раней, чым у Варшаве і [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]]. Адной з такіх тэатральных сцэн Нясвіжскага замка, так званай «Ля рова на вале», была паўкруглая пляцоўка, арганізаваная на бастыёне, размешчаным паміж Замкавым возерам і абарончым ровам замка. Мяркуючы па даце першай пастаноўкі, яна была арганізавана ў [[1747]]. Гледачы размяшчаліся на замкавым вале і на гаўбцы трохпавярховага корпуса. Фонам спектаклям служылі роўнядзь возера і від горада на далёкім плане. Па перыметры сцэны, верагодна, стаялі скульптуры [[музы|муз мастацтва]] — [[Каліопа|Калліопы]], [[Эўтэрпа|Эўтэрпы]], [[Мельпамена|Мельпамены]], [[Тэрпсіхора (муза)|Тэрпсіхоры]], [[Талія (муза)|Таліі]], [[Эрато|Эраты]], [[Палігімнія (муза)|Палігімніі]], [[Кліо|Кліа]], [[Уранія (муза)|Ураніі]], якія чаргаваліся з іншымі ўпрыгожаннямі сцэны. Ва ўсякім разе, да сённяшняга дня ўздоўж дарожкі на бастыёне захаваліся 16 круглых каменных пастаментаў для скульптур{{sfn|Метельский|2011|с=98—99.}}. У [[1755]] годзе ў [[Альба (паркавы комплекс)|парку «Альба»]] пабудавалі летні палац пад назвай «'''Кансаляцыя'''» па праекце [[Маўрыцыа Педэці]]{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Педецци Маурицио |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 484 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. У 1768 годзе ўзнікла ідэя стварэння спецыяльнага будынка-галерэі для карцін, праект якога быў даручаны архітэктару [[Аўгустын Вінцэнты Лоцы|Аўгустыну Лоцы]], бо ў 1760-1770-я гады ў калекцыі Радзівілаў было іх каля тысячы, і яна стала самай значнай і велізарнай на тэрыторыі ўсёй Рэчы Паспалітай<ref name="ЖББ"/>. === Караль Станіслаў Радзівіл «Пане каханку». Вяршыня росквіту замка === У сярэдзіне і канцы 18 стагоддзя замак спазнаў некалькі капітуляцый. Пры [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Каралю Станіславе]] ў Рэчы Пасталітай разгарэлася барацьба за каралеўскую ўладу, у выніку якой уладальнік замка Караль Радзівіл, вядомы пад мянушкай «Пане Каханку», аказаўся ў апазіцыі да існуючай улады. У канфлікт умяшаліся расійскія ўлады, якія ў чэрвені [[1764]] занялі радзівілаўскі Слуцк, а затым пад камандаваннем [[Міхал Бжастоўскі|М. Бжастоўскага]] падышлі да Нясвіжа і сталі патрабаваць здачы гармат. Да гэтага часу радзівілаўская міліцыя ўжо была разгромлена рускімі войскамі пад [[Слонім]]ам [[26 чэрвеня]] [[1764]], і гораду чакаць дапамогі было неадкуль. Сам Караль Станіслаў у гэтай бітве не ўдзельнічаў: ён адпачываў у [[Красная Звязда (Клецкі раён)|Радзівілімонтах]] (цяпер Чырвоная Зорка) пад Клецкам, а пасля паражэння вымушаны быў збегчы праз [[Палессе]] на [[Валынь]] у Алыку. Нясвіж, застаўшыся без абаронцы, тым не менш, не адразу здаўся рускім войскам. Рускіх парламенцёраў спачатку нават не пусцілі ў гарадскія вароты. Тады Бжастоўскі аддаў загад абстраляць з гармат замак, што і рабілі да самага вечара з боку Новага Месца. Толькі пасля гэтага брамы замка адкрылі, аднак у замку быў пакінуты радзівілаўскі гарнізон. Здабычай рускіх войскаў сталі 30 вялікіх, 34 малыя гарматы на лафетах, 13 бочак пораху, 1000 ядраў і 200 карцечных зарадаў. Афіцэры нясвіжскага гарнізона былі прыведзены да вернападданніцкай прысягі, а салдаты і ўнтар-афіцэры з сялян былі распушчаны па хатах{{sfn|Метельский|2011|с=104—105.}}. У [[1767]]—[[1768]], калі Кароль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку вярнуўся на кароткі тэрмін у Нясвіж, ён паспрабаваў адрадзіць у сваіх уладаннях кадэцкі корпус, заснаваны яго бацькам. Камандаваў гэтым корпусам артылерыі і інжынерыі [[Курфюрства Саксонія|саксонец]] Ф. К. Фреліх. Кашталян нясвіжскага замка атрымаў распараджэнне выдзяліць для дырэктара і афіцэраў памяшканні на верхнім паверсе каменнага будынку, а ўсяго ў школе было 48 кадэтаў. Агульнаадукацыйных прадметаў у яе курсе не было, бо ў корпус прымаліся выключна юнакі «ў школах ужо навучаныя», а Корпус разумеўся як адмысловая школа падрыхтоўкі да ваеннай прафесіі. Таму вывучалі толькі [[Нямецкая мова|нямецкую]] і [[Французская мова|французскую мовы]], [[матэматыка|матэматыку]], [[логіка|логіку]], артылерыю, [[архітэктура|архітэктуру]], маляванне. Па распараджэнню Караля Станіслава для будынка корпуса павінны былі скласці асобны праект, але гэта так і не было выканана. Корпус праіснаваў да [[1776]], са сцен Нясвіжскага корпуса галоўным чынам выйшлі добрыя афіцэры, якія доблесна служылі ў артылерыі і пяхотных палках ВКЛ. Два выхаванца — Сакалоўскі і Цыбульскі — даслужыліся ў рускім войску да генеральскіх чыноў<ref>{{кніга |аўтар = А. Л. Самович |частка = Несвижский кадетский корпус 1767 — начало 1770-х гг. |загаловак = Навукова-інфармаційнае выданне. Музей XXI стагоддзя: актуальный праблемы дзейнасці |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдактар: С. Шукан |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь |год = 2008 |том = |старонкі = 199-202 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-459-108-7 |тыраж = 120 }}</ref>. [[Выява:Karal Stanisłaŭ Radzivił Panie Kachanku. Караль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку (1767).jpg|240px|справа|thumb|Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку», каля 1767. На час яго ўладання прыйшоўся найбольшы росквіт Нясвіжскага палаца]] Караль Станіслаў Радзівіл у ліпені [[1769]] ізноў быў вымушаны пакінуць Рэч Паспалітую, у гэты час наступіла расійская акупацыя Нясвіжа, якая доўжылася з 1768 па 1775 і суправаджалася рабаваннем маёмасці Радзівілаў, разбурэннем замка і горада. У [[1772]] генералам Чарнышовым была канфіскавана і вывезена з Нясвіжскага замка ў Санкт-Пецярбург княжацкая бібліятэка, якая налічвала каля 20 000 кніг. Яна назаўжды засталася ў фондзе бібліятэкі Акадэміі навук спачатку [[Расійская акадэмія навук|Расійскай імперыі]], а потым і [[Акадэмія навук СССР|СССР]], дзе яна часткова згарэла падчас пажару [[1988]]. Ацэнку вывезенай з Нясвіжскага замка бібліятэкі даў бібліятэкар Пецярбургскай Акадэміі навук {{нп3|Іван Рыгоравіч Бакмейстэр|І. Бакмейстэр|ru|Бакмейстер, Иван Григорьевич}}: «…''Атрыманае бібліятэкаю ў 1772 годзе іншае прырашчэнне, пра якое ніяк змаўчаць не можна, пераўзыходзіць усё перш памянутае. Шматлікія зборы кніг, якія захоўваюцца ў той час у Несвіцы (Нясвіжы), што ў Літоўскім княстве, прывезены і прылучаны да нашага. Дзіва, што вайна навукам усюды шкодная, для Расіі ім карысная. Яна дапаможнікам нам служыла ў пачатковым яшчэ заснаванні бібліятэкі і даставіла ёй найвялікшую частку назапашаных ёю кніг''». У [[1780]] Радзівіл Пане Каханку адыходзіць ад палітычнай барацьбы і вяртаецца ў Нясвіж. Нягледзячы на тое, што замак працяглы час заставаўся без гаспадара, на валах нясвіжскай крэпасці яшчэ ў [[1779]] знаходзілася 16 гармат, а таксама вялікая колькасць іх была ў арсенале, некаторыя мелі назвы і былі ўпрыгожаны гербамі {{нп3|Жалкеўскія|Жалкеўскіх|ru|Жолкевские}} і [[Сабескія|Сабескіх]]. Як баявыя яны ўжо не ўяўлялі каштоўнасці і выкарыстоўваліся выключна як цырыманіяльныя і салютныя гарматы. Пра страты замка сведчыў складзены інвентар: толькі з 984 карцін, якія знаходзіліся ў замку ў [[1770]], у наяўнасці засталося каля 500. Караль Станіслаў пачынае работы па адраджэнню замка з усім уласцівым яму пылам і гарачынёй. Раскоша, якую князь Кароль Станіслаў Радзівіл Пане Каханку спрабаваў адрадзіць у радавым гняздзе, асабліва добра запомнілася сучаснікам падчас прыёму, зладжанага Каралем Станіславам у верасні [[1784]] для [[Каралі польскія|караля]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], які наведаў Нясвіжскі замак на шляху ў [[Гродна]]{{sfn|Метельский|2011|с=106—109.}}. Радзівіл Пане Каханку, арганізоўваючы раскошны прыём караля, ставіў на мэце прынізіць веліч караля. Падчас наведвання замка Станіславу Аўгусту была паказана нясвіжская скарбніца, якая займала тры вялікія залы, напакаваныя ўсякай усячынай — пачынаючы ад значнай колькасці карцін, габеленаў — аж да дванаццаці драўляных коней, аздобленых сёдламі і збруяй нябачанай прыгажосці. Панскае багацце рэпрэзентавалі каштоўныя камяні, галаўныя ўборы, запінкі, пярсцёнкі, гадзіннікі, нашыйнікі, кольчыкі. Апрача гэтага — маршалкаўскія жэзлы, булавы гетманаў, буздыганы, каштоўныя сагайдакі і шчыты, шаблі ў залатых ножнах, залатая і пазалочаная зброя, акропленыя святой вадой мячы, шыццё, карункі, урэшце, егіпецкія муміі, зброя дзікіх індзейцаў — усяго гэтага хапала, каб прыемна і з карысцю заняць некалькі гадзін часу<ref name="ЖББ"/><ref>{{кніга |аўтар = Kraszewski J. I. |частка = |загаловак = Krol w Nieswiezu |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa |выдавецтва = |год = 1962 |том = |старонкі = 163 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Кароль Рэчы Паспалітай у параўнанні з Каралем Радзівілам выглядаў «''бедненькім''»<ref>{{кніга |аўтар = Мальдзіс, А. В. |частка = |загаловак = Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі : эсэ. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Мастацкая літаратура |год = 2009 |том = |старонкі = 98 |старонак = 479 |серыя = |isbn = 978-985-02-1119-4 |тыраж = }}</ref>. Пасля [[Рэч Паспалітая#Падзелы Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]], у [[1792]] Нясвіжскі замак быў здадзены «[[Расійская імперыя|расійскім]] войскам пры залажэнні першых батарэй». Аднак, як адзначалі рускія афіцэры: «''…Замак можа ўчыніць ладнае супраціўленне, калі будзе абараняцца значным лікам адважнага войска''»{{sfn|Ткачёв|2002|с=156.}}. == Выгляд замка ў XVIII стагоддзі == Паводле інвентара [[1767]], замак складаўся з палаца і дапаможных карпусоў навокал уязной брамы. Галоўны палацавы корпус быў перароблены і надбудаваны. Разам з двума іншымі перабудаванымі карпусамі яны ўтваралі закрыты двор. Ускладніліся ўпрыгожванні фасадаў. Удалае архітэктурна-мастацкае рашэнне франтона эфектна падкрэслівала пластыка пілястраў, багаты рэльефны дэкор і скульптурныя ўстаўкі ў стылі позняга барока. Асабліва багата былі ўпрыгожаны шчыт франтона, палі адкосаў навокал рызаліта і [[Пілястра|паміжпілястравыя]] прамежкі{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. [[Выява:Нясьвіжскі замак 2011-01-05 14.04.16.jpg|300px|справа|thumb|Выгляд замка ў 18 ст. Аблічча замка не змянілася да нашых дзён. Макет. Экспануецца ў музеі ў Нясвіжы.]] Палац — трохпавярховы прамавугольны ў плане будынак, накрыты дахоўкай і завершаны круглай у плане купальнай ратондай, у якой знаходзіўся гадзіннікавы звон. На ніжнім паверсе палаца размяшчаліся службовыя памяшканні, 2 лазні і іншыя памяшканні. Верхнія паверхі займалі княжацкія апартаменты з вялікай колькасцю парадных і жылых памяшканняў. У інтэр'ерах былі [[кафля]]ныя і [[фаянс]]авыя печы, упрыгожаныя лепкай са [[стука|стукі]], і каміны з металічнымі геральдычнымі выявамі. Сцены аздаблялі дубовыя разныя панелі, палатняныя і скураныя шпалеры ў ляпных пазалочаных рамах. Ляпная столь была пакрыта пазалотай і роспісам. Мэбля інкруставаная і размаляваная, упрыгожаная мастацкімі тканінамі. Падлога была з дубовага наборнага паркету{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. Пазней была перабудавана брама замка, а крылы палаца злучаны двухпавярховай галерэяй. Нясвіжскі замак — радавое гняздо Радзівілаў — у свой час быў багатым культурным цэнтрам, цэнтрам сярэднявечнага мастацтва. У 12 велічных залах размяшчаліся [[Бібліятэка Радзівілаў|бібліятэка]], у якой налічвалася 20 тысяч тамоў; партрэтная і маляўнічая галерэі, дзе было мноства палотнаў, якія належалі пэндзлям вядомых мастакоў; багатая калекцыя еўрапейскай, арабскай, японскай і кітайскай зброі; знакамітыя [[Слуцкі пояс|слуцкія паясы]], карэліцкія і нясвіжскія шпалеры, калекцыя манет і медалёў, раскошная мэбля{{sfn|Ткачёв|2002|с=152.}}. Вялікае значэнне ў ансамблі інтэр'ера мелі творы жывапісу (партрэты, абразы, карціны на гістарычныя сюжэты), дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (калекцыя [[Курфюрства Саксонія|саксонскага]] [[фарфор]]у, размаляваны золатам шкляны посуд, крышталь, вырабы радзівілаўскіх мануфактур і інш.). Асабліва багатай аздобай вызначаліся парадныя залы і галерэі (збройная, партрэтная, мармуровая, залатая, гетманская, бібліятэчная){{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. У браме, якая мела наверсе гадзіннік, размяшчаліся на ніжнім ярусе [[кардэгарда]], на верхнім — памяшканні архіва. Дапаможныя карпусы навокал брамы ўключалі шэраг жылых і гаспадарчых памяшканняў, майстэрні, кухні, скляпы, скарбніцы і іншыя памяшканні, а таксама замкавую капліцу з асноўным памяшканнем, [[рызніца|сакрысціяй]], званіцай і кругавой галерэяй для літургічных працэсій. У капліцы былі фаянсавыя і разныя драўляныя алтары, амбон са штучнага мармуру. Скляпенні былі аздоблены роспісам на [[Біблія|біблейскія]] сюжэты. Злева і справа ад замкавай брамы па-за межамі ўмацаванняў каля ставоў існавалі 2 комплексы жылых, гаспадарчых і вытворчых пабудоў (жыллё прыслугі, свірны, стайні, вазоўні, парахавая і карэтныя майстэрні, кузня і іншыя). Каля аднаго з іх стаяў тэатр. У замкавых бастыёнах былі [[арсенал]]ы, [[алькеж]]ы і каморы{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. == Комплекс у XIX стагоддзі == === Замак пры Дамініку Радзівіле === Пасля смерці Караля Станіслава Радзівіла Нясвіжскі замак разам з іншымі ўладаннямі перайшоў да [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамініка Гераніма Радзівіла]], які да свайго паўналецця ([[1804]]) знаходзіўся пад апекай. У першыя гады пасля ўваходжання Нясвіжа ў склад Расійскай імперыі ў замку, улічваючы, што гаспадар быў малалетні і яго там не было, жыў расійскі імператарскі намеснік Туталкін, які яшчэ застаў на замкавых валах 42 гарматы і даваў у палацы пышныя балі{{sfn|Метельский|2011|с=113.}}. У [[1809]] г. комплекс рэстаўрыраваны архітэктарам М. Цэйзікам{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=373.}}. Дамінік Радзівіл не шкадаваў сродкаў на рэстаўрацыю замка. Сучаснікі адзначалі яго разгульныя паляванні; стайню, аздобленую мармурам, люстэркамі, бронзай, шаўковымі фіранкамі, і надушаную; бо коні, пасля жанчын, былі галоўнай страсцю князя. На яго стайнях было 300 коней, і яны каштавалі {{nobr|1 000 000}} рублёў асігнацыямі{{sfn|Метельский|2011|с=115.}}. Усё гэта не магло не выклікаць фінансавых праблем у князя. === Рабаванне замка. Дванаццаць залатых апосталаў === У [[1812]] г. ўладальнік замка [[Дамінік Геранім Радзівіл]] выступіў на баку [[Францыя|французскага]] войска [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], пасля чаго змушаны быў збегчы за мяжу{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. Пасля адступлення войскаў Напалеона ў 1812 г. рускія войскі занялі Нясвіж. Дамінік, адыходзячы з Напалеонам, не паспеў заехаць у сваю сталіцу і даў пісьмовае ўказанне кіраўніку замка Альберту Бургельскаму схаваць свае скарбы, якія дасталіся яму ў спадчыну. Тым часам у наваколлях Нясвіжа ўжо знаходзіліся рускія войскі з корпуса пад камандаваннем Тучкова, якія ўвайшлі ў горад [[30 лістапада]]. Замак быў заняты Татарскім палком пад камандаваннем Кнорынга. Пачалося рабаванне замка. Тым часам Бургельскі таемна адправіў ганца да князя Дамініка Радзівіла з запіскай аб тым, што скарбніца схавана ў надзейным месцы, замак заняты рускім войскам, і што салдаты рабуюць пакінутыя каштоўнасці. Аднак ганца, пасланага да князя Дамініка з запіскай, пад Мірам перахапіў рускі раз'езд, акрамя таго пра велізарныя скарбы Радзівіла палкоўніку Кнорынгу расказалі нясвіжскія [[яўрэі]]. Альберта Бургельскага выклікалі на допыт. Спачатку ён спрабаваў цягнуць час, але пасля катавання быў вымушаны паказаць патаемнае месца ў замку, дзе схаваў скарбы. Ускрыўшы сцяну, салдаты выявілі там бочачкі рознай велічыні з золатам, дыяментамі, срэбрам, а таксама ўпрыгожанні з самацветаў і жэмчугу. Для ўліку ўсіх каштоўнасцей замка была складзена адмысловая камісія з генералаў і старшых афіцэраў. Камісія нагрузіла больш за 10 брычак рознага багацця для перавозкі ў Пецярбург. Пасля трох дзён рабавання замка войскі Чычагава сышлі, але ў горад ізноў увайшлі войскі Тучкова, якія зноў прыняліся катаваць кіраўніка замка, каб той здаў каштоўнасці Дамініка Радзівіла. Але ўсё было дарэмна, па словах Бургельскага, усё радзівілаўскія каштоўнасці забрала камісія Чычагава, які пасля заканчэння службы хутка пакінуў Расію і да сваёй смерці ў [[1849]] г. жыў у [[Парыж]]ы, абсалютна не імкнучыся на радзіму. Радзівілаўскія калекцыі манет і медалёў у колькасці 12 209 срэбных і залатых вырабаў у канцы 1812 былі адпраўлены ў [[Мінск]], а ў студзені [[1813]] г. былі перададзены [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскаму ўніверсітэту]], прадметы рэлігійнага культу — у [[Масква|Маскву]]. Велізарная колькасць прадметаў была вывезена ў Санкт-Пецярбург і перададзена ў асабістую калекцыю імператара і [[Эрмітаж]]{{sfn|Метельский|2011|с=117.}}<ref name="ЖББ"/><ref>Высоцкая Н. Ф. Вяртанне-6. Документы о ценностях Несвижского замка в Эрмитаже//Вяртанне-6. Выяўленне, сумеснае выкарыстанне і вяртанне архіўных, бібліятэчных і музейных каштоўнасцей, якія захоўваюцца ў замежных краінах. Мн. Беларускі фонд культуры. 199. С. 180-226.</ref>. Адносна 12 скульптур [[Апосталы|апосталаў]], якія некалі былі знаходзіліся ў Нясвіжскім замку, паводле Нямцэвіча вядома, што ў скарбніцы нясвіжскага магната захоўваліся «дванаццаць апосталаў вышынёй у дзве ступні, адлітыя з чыстага золата, сталы, літыя з серабра, і тысячы іншых каштоўных прадметаў»<ref>{{кніга |аўтар = Matuszewicz Marcin. Pamietniki. Warszawa, 1876 |частка = |загаловак = Pamietniki |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Warszawa |выдавецтва = |год = 1876 |том = 1 |старонкі = 34 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Скульптуры яшчэ былі ў Нясвіжскім замку ў [[1809]] годзе. Пры правядзенні інвентарызацыі адзначалася, што ў калекцыі маюцца дзверы цырборыума былога касцёла Святого Міхала, а таксама «''постаці для дэкарацыі гэтых жа дзвярэй належныя срэбныя, пазалочаныя, а менавіта Хрыстос і Св. Ян, на яго плячы заснулы, у палову постаці. Частка адзежы таго ж Св. Яна, два апостала, якія сядзяць у поўны рост у адзеннях пазалочаных, два апостала па грудзі з пазалочанымі адзеннямі, тры галавы апосталаў з часткай пазалочанай адзежы і срэбная галава Іўды — усіх адзінаццаць штук''»{{sfn|Метельский|2011|с=118.}}. Нічога больш пра скульптуры 12 апосталаў пасля падзей 1812 г. не вядома, яны ніколі не былі знойдзены і зараз з'яўляюцца прадметам пошуку скарбашукальнікаў розных краін сусвету. === Заняпад замка ў XIX стагоддзі === Перыяд першай паловы XIX стагоддзя ў гісторыі Нясвіжскага замка з'яўляецца адным з самых нявывучаных і праблематычных у даследаванні. Змена ўладальнікаў, рабаванні замка, перавоз калекцый і архіўных матэрыялаў у іншыя маёнткі, шматлікія судовыя разгляды, войны і паўстанні прывялі да фінансавага крызісу і спусташэння Нясвіжскага замка. [[Выява:Niaśviž. Нясьвіж (J. Pieška, XIX).jpg|400px|справа|thumb|Выгляд замка на акварэлі [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]]. Першая палова 19 ст.]] Наступным нясвіжскім ардынатам стаў [[Антоні Генрык Радзівіл]], да якога разам з маёнткамі перайшлі і шматлікія абавязкі князя Дамініка. Казна ў Нясвіжскім замку была амаль пустая, грошай на ўтрыманне ні замка, ні маёнткаў не хапала, а сумы абавязкаў былі настолькі вялікімі, што Антоній Генрык адмовіўся іх выплочваць. Ад банкруцтва Антонія выратаваў прызначаны ў [[1828]] г. на пасаду генеральнага пракуратара [[Радзівілаўская маса|Радзівілаўскай Масы]] І. Сальмновіч. Ён выявіў шэраг парушэнняў у падачы скарг і грашовыя махінацыі. Становішча Нясвіжскага замка пагаршалася і з-за бесталковага кіраўніцтва, пра гэта сведчылі шматлікія справаздачы новапрызначанага кіраўніка маёнткамі. Толькі ў 30-х гадах XIX стагоддзя маёмасць пачала прыносіць прыбытак<ref>{{кніга |аўтар = Веремейчик А.Е. |частка = История Несвижского замка (1812-1830 гг.) |загаловак = Працы гістарычнага факультэта БДУ: навуковы зборнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = К. Коршук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = БДУ |год = 2008 |том = |старонкі = 12 |старонак = 215 |серыя = |isbn = 978-985-485-976-7 |тыраж = }}</ref>. Увогуле, наступных нясвіжскіх ардынатаў Нясвіж мала цікавіў, большай часткай яны жылі ў [[Берлін]]е. Так, князь [[Вільгельм Радзівіл|Фрэдэрык Вільгельм Павел Радзівіл]] (Вільгельм Радзівіл) нарадзіўся ў Берліне, усё жыццё знаходзіўся на ваеннай службе ў [[Каралеўства Прусія|прускага]] караля і, як і яго бацька — Антоні Генрык Радзівіл, мала цікавіўся Нясвіжам. Фактычна Нясвіж прыцягнуў яго ўвагу толькі аднойчы, калі ён перавёз сюды з Вільні архіў і даў указанні прывесці яго ў парадак. Гады знаходжання Вільгельма Радзівіла на Нясвіжскай ардынацыі былі не самымі лепшымі гадамі і ў гісторыі Нясвіжа, і замка. Нясвіжская ардынацыя яго цікавіла выключна як крыніца прыбыткаў. У Нясвіжы ён практычна ніколі не бываў і не цікавіўся станам замка. Застаючыся без гаспадара, Нясвіжскі замак у сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] паступова прыходзіў у заняпад. Пра стан замка ў гады ардынацыі Вільгельма Радзівіла захаваліся апісанні [[Павел Міхайлавіч Шпілеўскі|П. Шпілеўскага]], які, аглядаючы замак, адзначаў: «''І звонку і знутры замак запушчаны; валы і насыпы паўразбураны і зараслі купамі лоз і лістоўніцы. … Сам замак нейкі змрочны і маркотны з першага позірку, але яшчэ змрочнейшы ён усярэдзіне: пакоі амаль без мэблі, сцены ў некаторых месцах счарнелі, столь ператрэскалася. Я прайшоўся па пакоях замка ў нейкім змрочным настроі духу — усюды сустракаў пустэчу і запусценне''». Падобны ж стан Нясвіжскага замка адзначае ў сваіх успамінах і [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомля]]: замкавы роў быў у запушчаным стане, стаяў сухім, там раслі грушы. На гады ардынацтва князя Вільгельма Радзівіла выпаў час, калі ў канцелярыю па кіраванню радзівілаўскімі маёнткамі ўладкаваўся на працу Людвік Кандратовіч (Уладзіслаў Сыракомля). Неўзабаве ён, асвоіўшыся на працы, стаў цікавіцца гісторыяй замка і горада, што, урэшце, вылілася ў намер напісаць двухтомную гісторыю роду Радзівілаў, замка і горада. Але гэтым планам не суджана было ажыццявіцца да канца, тым не менш, менавіта ён упершыню ў [[1853]] годзе апублікаваў свае напрацоўкі па дадзеных пытаннях у кнізе «''Вандроўкі па маіх былых ваколіцах''»{{sfn|Метельский|2011|с=125—127.}}. У 1857 годзе у Нясвіжы засталося 213 палотнаў<ref name="ЖББ"/>. === Адраджэнне замка. Залажэнне паркавага ансамбля === Адраджэнне палацавага комплексу звязваецца з імёнамі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]] і яго жонкі [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл|Марыі дэ Кастэлян Радзівіл]]. Вяртанне Радзівілаў у Нясвіж звязваецца ў тым ліку і з палітычнай сітуацыяй у Расіі другой паловы XIX стагоддзя. [[File:Niaśviž, Zamkavy, Radzivił. Нясьвіж, Замкавы, Радзівіл (E. Fabijanski, 1862).jpg|thumb|270px|Нясвіжскі замак, [[Tygodnik Ilustrowany]], 1862]] У [[1860|60]]—[[1870|70]]-я гады [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]] Расія ўступіла ў паласу рэформ, якія закранулі і сістэму буйнага землеўладання. Падчас рэформы выйшаў указ, паводле якога неграмадзяне Расіі не мелі права валодаць землямі на яе тэрыторыі, і які закрануў інтарэсы нясвіжскіх Радзівілаў, бо яны мелі нямецкае грамадзянства. Аднак да канца XIX ст. на іх маёнткі дзеянне ўказу не распаўсюджвалася. Тым не менш, каб не страціць маёнткі на тэрыторыі Расіі, Радзівіламі было прынята рашэнне дамагацца расійскага грамадзянства хоць бы для сыноў Антонія Вільгельма — {{нп3|Юры Фрыдэрык Радзівіл|Юрыя|be-x-old|Юры Фрыдэрык Радзівіл}} і [[Станіслаў Вільгельм Радзівіл|Станіслава Радзівілаў]]. Першы раз сямейная пара наведала радавое гняздо ў [[1865]]. Фактычна Радзівілы ўпершыню ўступалі на замкавы двор пасля 50-гадовай адсутнасці ў сваім замку. Па ўспамінах Марыі Дароты, замак уяўляў сабою суцэльныя руіны. Ён быў непрыдатны да жыцця. Дах быў дзіравы, некаторыя кроквы абваліліся, некаторыя ледзь трымаліся. Замак быў у такім стане, што княжая сям'я не змагла знайсці ў ім і некалькіх пакояў для пражывання і, знаходзячыся ў Нясвіжы на працягу пяці месяцаў, была вымушана жыць у Радзівілімонтах ва ўладанні князя [[Геранім Лявон Радзівіл|Леона Радзівіла]]. Нават замкавыя рвы былі засыпаны амаль даверху, а капліца выкарыстоўвалася як сталярная майстэрня. [[File:Niaśviž Castle Complex, N. Orda 1.jpg|thumb|злева|Нясвіжскі замак, мал. [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[1876]]]] Пасля вяртання з Нясвіжа князь Антоній Радзівіл стаў ініцыятарам правядзення канферэнцыі, на якой вырашаўся лёс Нясвіжскага замка. У адпаведнасці з яе рашэннямі, былі прызначаны служачыя для падрыхтоўкі замка да рэстаўрацыйных работ. Ужо праз год быў складзены рэестр палаца, у якім былі апісаны 75 пакояў са змешчанай у іх маёмасцю{{sfn|Метельский|2011|с=128—129.}}. [[File:Niaśviž. Нясьвіж (N. Orda, 1876-83).jpg|thumb|270px|Езуіцкі касцёл (злева) і палац Радзівілаў (справа) на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[XIX ст.]]]] Толькі ў [[1875]] годзе Радзівілы вярнуліся ў Нясвіж{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=13.}}. Да [[1880]] года быў завершаны першы этап у рэканструкцыі замка, які галоўным чынам тычыўся будаўнічых работ, пасля чаго пачаліся работы па аднаўленню і папаўненню матэрыяльнымі каштоўнасцямі [[інтэр'ер]]аў замка. Упрыгожанні для залаў пастаўляліся з Варшавы, таксама там праводзілася рэстаўрацыя карцін. Князь Антоній прыклаў шмат намаганняў, каб вярнуць сюды былую раскошу і раскіданыя па ўсёй Еўропе найбагацейшыя калекцыі Радзівілаў: так, за {{nobr|200 000}} рублёў быў набыты архіў небароўскай лініі Радзівілаў. У [[1900]] годзе ў замак была вернута калекцыя зброі, якая знаходзілася ў [[Вітгенштэйны|Вітгенштэйнаў]]. Для разбору калекцыі і стварэння Рыцарскай залы ў Нясвіж быў запрошаны дырэктар [[Дрэздэнская зброевая палата|гістарычнага музея]] ў [[Дрэздэн]]е Эхрэнтал. <center><gallery caption="Нясвіжскі замак на малюнках [[Напалеон Орда|Н. Орды]], [[1876]]" widths="220" heights="150"> Выява:Niaśviž, Radzivił, Dvor. Нясьвіж, Радзівіл, Двор (N. Orda, 1876).jpg| Выява:Niaśviž Castle Complex, N. Orda 3.jpg|На малюнку бачна залажэнне парку Выява:Niaśviž, Radzivił. Нясьвіж, Радзівіл (N. Orda, 1876).jpg </gallery></center> Князь Антоній Раздзівіл звярнуўся да [[Спіс імператараў Расіі|расійскага імператара]] [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] з просьбай вярнуць канфіскаваныя яшчэ ў 1812 скарбы, на якую атрымаў дазвол забраць з расійскіх музеяў рэчы, нясвіжскае паходжанне якіх князь мог даказаць. Частку гэтых калекцый, якія захоўваліся ў [[Эрмітаж]]ы, ужо пасля смерці мужа атрымала ў [[1905]] Марыя дэ Кастэлян. Сярод вернутых рэчаў была калекцыя пячатак ВКЛ і пазалочаны меч імператара [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна I]]. Але вялікая частка былых нясвіжскіх экспанатаў засталася ў Эрмітажы. Адраджаючы Нясвіжскі замак, Марыя дэ Кастелян значную ўвагу надавала і пераўтварэнню асяроддзя замка. Дзякуючы яе намаганням, на месцы заснаванага ў сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] парку Кансаляцыя, на правым беразе ракі Уша, быў закладзены ў [[1878]] сучасны '''''Стары парк'''''. Гэта праца была працягнута ёю ў [[1898]], калі на левым беразе ракі Уша, насупраць замка, быў закладзены '''''Англійскі парк''''', а на поўнач ад яго — '''''Новы (Марысін) парк'''''. Агульная плошча ўсяго паркавага комплексу складала каля 90 [[гектар]]аў. У другой палове 80-х гадоў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] Нясвіжскі замак канчаткова набыў тое архітэктурнае аблічча, якое існуе да сённяшняга дня. За палацам быў напалову зрэзаны абарончы роў, а на яго месцы пабудавана двухпавярховая прыбудова з неагатычнымі вежкамі па кутах. А сам вал, каб не абсыпаўся, падперлі каменнай сцяной, на адным з камянёў якой выбілі год пабудовы сцяны — [[1891]]{{sfn|Метельский|2011|с=129—132.}}. == Комплекс у XX стагоддзі == === Замак у пачатку XX стагоддзя і падчас Першай сусветнай вайны === Наступны нясвіжскі ардынат [[Юрый Фрыдэрык Радзівіл]] перабраўся ў Нясвіж у [[1905]] г. з Берліна. У выніку пераезду Юрыя Фрэдэрыка ў Нясвіжскім замку апынулася найбагацейшая калекцыя манет, мушкеты, сталовыя прадметы, баявыя нажы, паляўнічыя трафеі, табакеркі, цырыманіяльныя ўборы, шаблі, палашы і іншыя рэчы, сабраныя сям’ёй у [[Германія|Германіі]]. [[Выява:Шпіталь у палацы.jpg|thumb|справа|350px|Шпіталь у Нясвіжскім замку. Канец 1910-ых]] З-за хваробы князю Юрыя Фердынанду было цяжка кіраваць ардынацыяй і палацам, і апошнія гады свайго жыцця ён правёў пад наглядам жонкі ў [[Вена|Вене]]. А Нясвіж працягваў заставацца пад пільным уплывам яго маці — Марыі дэ Кастэлян Радзівіл, якая часта прыязджала сюды і не пакідала сваёй кіпучай дзейнасці. Практычна напачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] замак быў цалкам адрэстаўраваны. Напачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] Марыя дэ Кастэлян працягнула сваю працу па стварэнню паркавага ансамбля вакол замка. У '''''Англійскім парку''''' быў арганізаваны іпадром. А на правым беразе ракі Уша, за Старым паркам, у [[1913]]—[[1914]] быў закладзены '''''Японскі парк'''''. У сакавіку 1913 г. Радзівілы адзначылі 400-годдзе свайго знаходжання ў Несвіжы. На мерапрыемства ў Нясвіж быў запрошаны хор [[Вялікі тэатр (Варшава)|Варшаўскай оперы]], а вынікам мерапрыемства ў Варшаве [[3 лістапада]] [[1913]] г. стала дамоўленасць з Янам Якубоўскім аб напісанні гістарычнага рукапісу пра Нясвіж, які так і не быў завершаны з-за смерці заказчыкаў і распачатай пазней [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]{{sfn|Метельский|2011|с=134—135.}}. Падчас Першай сусветнай вайны з [[1915]] г. Нясвіж стаў прыфрантавой зонай. З гэтага года ў Нясвіжы размясціўся штаб другой арміі Заходняга фронту. У жніўні 1915 па распараджэнні рускай ваеннай улады замак Радзівілаў быў узяты пад ахову. У замку ў гэты перыяд размяшчаўся ваенны лазарэт, дзе праходзіў лячэнне ў тым ліку і рускі празаік [[Канстанцін Георгіевіч Паустоўскі|К. Паўстоўскі]]. Тыя падзеі ён адлюстраваў у аўтабіяграфічнай аповесці «Гнілая зіма». Вайна ў цэлым пашкадавала замак і яго каштоўнасці<ref name="ReferenceA">{{кніга |аўтар = Алексей Будник |частка = Несвижский замок в военных действиях XVII - XX веков |загаловак = Нясвіжскі палац Радзівілаў: Гісторыя, новыя даследаванні. Вопыт стварэння палацавых музейных кампазіцый. Матэрыялы 1-й навукова-практычнай канферэнцыі. Нясвіж, 20 кастрычніка 2009 года |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Нясвіж |выдавецтва = ДУ "Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік Нясвіж" |год = 2010 |том = |старонкі = 323-324 |старонак = |серыя = |isbn = 978-985-90209-4-0 |тыраж = }}</ref>. Ні немцы, ні расійскія войскі практычна нічога не кранулі з яго багаццяў. === Надыход савецкай улады. Рабаванне замка === Пад савецкую ўладу Нясвіж перайшоў [[29 кастрычніка]] [[1917]] года, і Радзівілы былі вымушаны пакінуць замак. А [[20 лютага]] 1918 года Нясвіж быў заняты нямецкай пяхотай, якая пакінула горад толькі ў [[1919]] годзе. У 1919 г. пасля адыходу немцаў у горад прыйшлі чэкісты на чале з Салдатавым і атрад 6-ай пунктавай Надзвычайнай Камісіі 8-га ўчастка [[Смаленск]]ай акругі. Пачалося сапраўднае рабаванне не толькі каштоўнасцей замка, але і ўсяго горада, на які была накладзена кантрыбуцыя ў некалькі дзясяткаў тысяч рублёў. Спроба мясцовых [[камунізм|камуністаў]] сабрацца для абмеркавання мер процідзеяння падобнаму феадальнаму праву была разагнана пад пагрозай расстрэлу{{sfn|Метельский|2011|с=137.}}. Тым не менш камуністам удалося сабраць рэўкам, які з дапамогай роты Нясвіжскага палка раззброіў атрад Салдатава. У апублікаваным матэрыяле газеты «Звязда» № 388 за 1919 гаварылася пра знікненне з Нясвіжскага палаца габеленаў і іншых бясцэнных рэчаў. Камісіі не ўдалося высветліць, куды дзелася выкрадзеная маёмасць. У палац была накіравана камісія, якая апячатала замак. Напачатку лютага 1919 г. галоўны інструктар Беларускага музея пад гучнай фаміліяй Л. Замкаў быў накіраваны ў Нясвіж для агляду палаца. Сваё ўражанне Замкаў адлюстраваў у дакладной запісцы па вяртанні ў Мінск ад [[17 лютага]] 1919 г., дзе былі адзначаны пашкоджанні твораў мастацтва, сарваныя шпалеры, паламаная мэбля, разрабаваныя прадметы. [[8 верасня]] [[1920]] г. быў складзены вопіс маёмасці Нясвіжскага замка, які ўключаў 1,5 тысячы найменняў. Аднак камісіі так і не ўдалося даведацца, куды дзелася выкрадзеная маёмасць. Пасля правядзення вопісу замка ў 1920 г. палац заставаўся амаль без нагляду да 1921 г., калі ў радавую рэзідэнцыю вярнуліся Радзівілы<ref>{{кніга |аўтар = Веснік Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна |частка = История материальных ценностей Несвижского замка (1865-1920) |загаловак = Веснік Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна, №3(20) 2008 |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. === Замак у міжваенны час === Пасля [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]], калі тэрыторыя [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] адышла да Польшчы, князь [[Альбрэхт Антоні Вільгельм Радзівіл]] змог вярнуцца ў замак. Нейкі час пры князю Антоніі ў замку размяшчалася настаўніцкая семінарыя, а для некаторых семінарыстаў князем была прызначана адмысловая стыпендыя. Князь Альбрэхт Антоній шмат увагі надаваў і аднаўленню былога багацця замка і вяртанню страчаных скарбаў. У 1928 г. урад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], выконваючы ўмовы Рыжскага мірнага дагавора 1921 г., вярнуў у Польшчу частку разрабаваных у 1792 і 1812 гг. нясвіжскіх багаццяў. У гады ардынацтва Альбрэхта Антонія Радзівіла ў замку налічвалася 225 карцін, сярод якіх былі як жанравыя палотны, так і партрэты Радзівілаў. У зброевай зале налічвалася 20 старых гармат, а некаторыя з іх, напрыклад «''Гідра''», стаялі на замкавым двары. Аднак, улічваючы гістарычную каштоўнасць прылад, частка іх была перададзена Альбрэхтам Радзівілам у музей на [[Вавель|Вавелі]] ў [[Кракаў|Кракаве]], а частка — ў музей [[Львоў|Львова]]. Напачатку 20-х гадоў [[XX стагоддзе|XX ст.]] Альбрэхт Антоній пачаў прыводзіць у парадак і велізарную калекцыю зброі, колькасць якой дасягала 1000 экзэмпляраў. [[Выява:Пахаванне князя Альберта 1936-2.jpg|thumb|270px|Пахаванне князя Альберта ў 1936]] [[Выява:Radzivił Castle in Niaśviž (XX).jpg|thumb|270px|Палацавы комплекс у міжваенны перыяд]] У міжваенны перыяд, менавіта дзякуючы князю Альбрэхту Антонію, Нясвіжскі замак стаў культурным цэнтрам горада. Ён праславіўся як сапраўдны галава роду, вакол якога бурліла жыццё Радзівілаў. Менавіта пры Альбрэхце Антоніі Радзівіле была завершана праца Б. Таўрагіньскага над кнігай, прысвечанай гісторыі Нясвіжа і яго ўладальнікаў, якая была выдадзена ў [[1937]] г. і ў значнай ступені не страціла свайго значэння і да гэтага часу. Асабістыя сувязі князя спрыялі таму, што сюды прыязджалі на гастролі Варшаўскі і Віленскі тэатры. Замак у міжваенны перыяд наведвалі маршал сойма [[Юзаф Пілсудскі|Ю. Пілсудскі]] ([[1926]]) і прэзідэнт Польшчы [[Ігнацы Масціцкі|І. Масціцкі]] ([[1929]]). [[25 кастрычніка]] [[1926]] г. у [[Нясвіж]]ы у палац Радзівілаў адбыўся [[Нясвіжскі з’езд кансерватараў (1926)|з'езд прадстаўнікоў «віленскіх кансерватараў» і сустрэча з маршалам Юзафам Пілсудскім (1867—1935)]]. Прыезд Юзафа Пілсудскага ў Нясвіж меў даволі вялікі рэзананс і быў звязаны з жаданнем атрымаць саюзнікаў супраць [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|польскіх «эндэкаў»]] пасля арганізаванага Пілсудскім [[Майскі пераварот (Польшча)|«майскага пераварота» (1926)]] і ўхвалу планаў [[Санацыя (Польшча)|«санацыі»]]. Сустрэча Юзафа Пілсудскага ў Нясвіжы з магнатэрыяй «крэсаў усходніх» дазволіла англійскай прэсе раздуць скандал, што пад выглядам звычайнай сустрэчы на самай справе ў Нясвіжы адбыўся з'езд польскіх «[[раялісты|раялістаў]]», на якім разглядалася вылучэнне кандыдатуры князя Альбрэхта Антонія Радзівіла на польскі каралеўскі сталец. Сямнаццатым і апошнім нясвіжскім ардынатам стаў малодшы брат Альбрэхта князь [[Леан Уладзіслаў Радзівіл]] (з пачатку [[1936]] г.). У сярэдзіне ліпеня [[1939]] г. польскі сойм прыняў рашэнне аб ліквідацыі ўсіх ардынацый, і, такім чынам, закладзены Мікалаем Крыштофам Радзівілам Сіроткам прынцып перадачы ўладанняў выключна па лініі старэйшага прадстаўніка мужчынскага роду быў адменены{{sfn|Метельский|2011|с=141.}}. === Замак падчас Другой сусветнай вайны === [[1 верасня]] [[1939]] года пачалася [[Другая сусветная вайна]], а [[17 верасня]] 1939 года [[Чырвоная Армія]] пачала паход на Заходнюю Беларусь і Украіну. Нясвіж знаходзіўся практычна на мяжы з СССР і войскі Чырвонай Арміі ў першы ж дзень занялі горад і замак. Паход Чырвонай Арміі застаў Радзівілаў у Нясвіжы, дзе яны спадзяваліся перачакаць вайну, і ўся сям'я, разам з маці князя {{нп3|Марыя Роза Радзівіл|Марыяй Розай з Браніцкіх|pl|Maria Róża Radziwiłłowa}}, адразу ж была арыштавана. Да [[1940]] Радзівілы знаходзіліся ў СССР, а потым, дзякуючы звароту італьянскай каралевы {{нп3|Алена Чарнагорская|Алены Чарнагорскай|ru|Елена Черногорская}}, якая была ў сяброўскіх адносінах з Марыяй Розай з Браніцкіх, за дапамогай да міністра замежных спраў Італіі [[Галеаца Чыяна]], ім было дазволена выехаць за мяжу. У верасні 1939 г. замак практычна адразу ж быў узяты новай уладай пад ахову. Сюды быў прызначаны спецыяльны камісар, які адказваў за захаванасць змешчаных тут каштоўнасцей. Па іроніі лёсу прозвішча ў гэтага камісара было ''Сіротка'', такое ж як і мянушка будаўніка замка. Ужо ў канцы лістапада 1939 г. па выніках абследавання гісторыка-рэвалюцыйных помнікаў і музеяў у Заходняй Беларусі брыгада [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Наркамасветы БССР]] зрабіла заключэнне, што ў замку неабходна арганізаваць у музей, і ўлічваючы аддаленасць Нясвіжа ад буйных прамысловых цэнтраў, дом адпачынку з мэтай наведвання працоўнымі краіны музейнага комплексу, гэта значыць замка. Пісьменнік [[Валянцін Пятровіч Катаеў|Валянцін Катаеў]], наведаўшы ў 1939 замак і прайшоўшы разам з кіраўніком па яго залах, потым пісаў у сваіх успамінах: «''Мы моўчкі ішлі ўслед за ім і былі здзіўлены памерамі, колькасцю і багаццем панскіх пакояў. Кідалася ў вочы багацце мэблі, паркета, складзенага са мноства каштоўных гатункаў дрэва — чырвонага, чорнага, цытрынавага, масіўных паліраваных дзвярэй, велізарных люстэркаў у тонкіх пазалочаных рамках… Паляўнічая зала была высланы шкурамі мядзведзяў, ваўкоў, лісіц. На доўгіх сталах была раскладзена паляўнічая зброя; пісталеты, мушкетоны, кінжалы, сучасныя штуцары, вінтоўкі. На сценах віселі рогі аленяў, ласёў, іклы кабаноў, якія былі абцягнуты ў золата, пад імі надпісы''». Але асабліва ўразіла В. Катаева Рыцарская зала — такога ён не бачыў і ў маскоўскіх музеях. «''Шэраг рыцараў размяшчаўся ўздоўж белых сцен, ззяючы срэбрам і золатам. Стаялі рыцары-вершнікі са страусінымі пёрамі на шлемах''». У лісце [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіну]] сакратар ЦК КПБ (б) [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П. К. Панамарэнка]] зазначаў, што значэнне каштоўнасцей замка вялікае, а «''бібліятэцы прама няма цаны''». Тым не менш, рабоча-сялянская ўлада распарадзілася каштаўнасцямі па-пралетарску. Паводле пастановы ЦК КП(б)Б, замак перадалі аўтадарожнаму тэхнікуму, бібліятэку і часткова архіў (на вагу, як макулатуру, усяго каля 60 тон) перадалі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]. А астатнюю частку бібліятэкі проста распрадалі праз дзяржгандаль. Паводле Пастановы ЦК КПБ(б) ад [[3 студзеня]] [[1941]], уся нясвіжская калекцыя каштоўнасцей аказалася падзеленай. У [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўную мастацкую галерэю]] ў Мінску былі перададзены 264 карціны (сярод якіх 64 партрэты Радзівілаў), слуцкія паясы, мэбля; зборы зброі і гарматы — [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускаму дзяржаўнаму музею]] і [[Беларусьфільм|кінастудыі «Савецкая Беларусь»]]<ref name="ЖББ"/>; экспанаты Паляўнічай залы — [[Белавежская пушча|Белавежскаму дзяржаўнаму запаведніку]] ў [[Беласток]]у; гарнітуры — [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнаму тэатру оперы і балета Беларусі]] і Дому працаўнікоў мастацтваў. Перадача калекцый ішла фактычна да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]], і з-за хуткага захопу немцамі Мінска эвакуіраваць яе не атрымалася. Гэтыя яшчэ не інвентарызаваныя калекцыі разам з архівам і бібліятэкай аказаліся пасля вывезенымі ў Германію. Гарматы з Нясвіжскага замка, якія захоўваліся напачатку вайны ў Мінску, і якія не паспелі эвакуіраваць, у [[1942]] былі вывезены немцамі ў Берлінскі цэйхгауз, дзе дзве з іх загінулі падчас бамбардзіровак горада ў канцы вайны{{sfn|Метельский|2011|с=140—142.}}. А ў самім замку ў гады акупацыі ў [[1941]]—[[1944]] размяшчаўся нямецкі ваенны шпіталь<ref name="ReferenceA"/>. === У пасляваенны час === [[Выява:Санаторый Нясвіж.jpg|300px|thumb|У савецкі час у палацава-паркавым комплексе знаходзіўся санаторый «Нясвіж»]] Пасля заканчэння вайны пачалася праца па пошуку і вяртанню згубленых каштоўнасцей. На чале камісіі стаяў галоўны захавальнік Паўлаўскага палаца пад [[Санкт-Пецярбург|Ленінградам]] [[Анатоль Міхайлавіч Кучумаў|A. M. Кучумаў]], дзякуючы яго кіпучай дзейнасці экспанаты, вывезеныя ў Германію, часткова былі вернуты ў СССР, а ў 1948—1960 гг. — у Мінск. Радзівілаўскі архіў паступіў у [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]], дзе складае асобны фонд (ф. 694), а радзівілаўская бібліятэка паступіла ў фундаментальную бібліятэку АН БССР. Частка мастацкай галерэі была знойдзена пашкоджанай. Аднак тагачаснае кіраўніцтва [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры БССР]] не палічыла значнымі партрэты «''прыгнятальнікаў працоўнага народа''» і ў [[1950]] перадала 63 партрэта Радзівілаў у [[Нацыянальны музей у Варшаве]]<ref name="ЖББ"/>. З 264 карцін былой Нясвіжскай галерэі цяпер на захаванні ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным мастацкім музеі Беларусі]] толькі 57 карцін. Падобны лёс мела і калекцыя гармат з Нясвіжскага замка. Хоць пасля вайны яна была вернута ў СССР, аднак у 1948 гарматы былі перададзены Польшчы і з гэтага часу захоўваюцца ў [[музей Войска Польскага|музеі Войска Польскага]] ў [[Варшава|Варшаве]]. Усяго у 1950—1960 гадах у Польшчу з музейнага фонду Беларусі было перададзена болей за 80 адзінак захоўвання<ref name="ЖББ"/><ref>Высоцкая Н. Ф. Ценности, переданные Музею истории Великой Отечественной войны в Минске Польской Народной Республикой//Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей, праблем вяртання і сумеснага выкарыстання. Юрыдычныя, навуковыя і маральныя аспекты. Матэрыялы міжнароднай навуковай канферэнцыі, якая адбылася ў Мінску пад эгідай UNESCO 19-20 чэрвеня 1997 г. Вяртанне-4. Мн., 1997. С. 112—133.</ref>. Пасля вайны Нясвіжскі замак доўгі час выкарыстоўваўся як санаторый. Практычна ўсе яго памяшканні падчас «''рэканструкцыі''» 1950-х гадоў былі прыстасаваны пад лячэбную ўстанову, і таму тут мала што засталося некранутым. Чарговы раз замак моцна пацярпеў у 1960-я гады, калі ў ім устанаўлівалі паравое ацяпленне, пры гэтым была знішчана большасць кафляных пячэй і камінаў XVIII—XIX стст. У 1980-я гады былі знішчаны яшчэ галандскія кафляныя панэлі XVI—XVII ст., якія захаваліся да гэтага часу, і памяць пра іх захавалася толькі на фотафіксацыі, праведзенай незадоўга да іх знішчэння. Практычна, на мяжы тысячагоддзяў у замку мала што ўцалела з таго, што нагадвала б пра слаўную гісторыю яго гаспадароў{{sfn|Метельский|2011|с=140—142.}}. == Артылерыя замка == У XVII стагоддзі артылерыя Нясвіжскага замка складала больш за 100 гармат. Да [[1733]] года іх засталося ўжо толькі 30. Тады ж у замку налічвалася 409 ружжаў і 59 «янычарак», якія былі на ўзбраенні [[Янычары|янычарскай]] харугвы нясвіжскага гарнізона{{sfn|Шышыгіна-Патоцкая|2007|с=16.}}. [[Выява:Гарматы з Нясвіжскага замка, XVI - XVII ст..jpg|250px|thumb|Гарматы з Нясвіжскага замка, XVI—XVII ст.]] У Нясвіжы ўпершыню ў Беларусі была створана ліцейная гарматная майстэрня (''[[людвісарня]]''). Людвісарня знаходзілася ў замку побач з трохпавярховым каменным будынкам, з правага боку ад уваходу{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Ужо ў [[1576]] тут была адліта першая партыя з сямі гармат, якія стралялі двухфунтавымі ядрамі. У тым жа годзе была выраблена [[марціра]]. Дзве гарматы («два паддзелка аблозе дубовай слясарнай працы з коламі і восямі, дабра акаванымі і абрэфаванымі») былі адліты ў [[1577]]. У Нясвіжскай людвісарні ў [[1597]] была адліта серыя гармат і марцір, якім далі імёны хрысціянскіх святых: «Святы Ян», «Святы Марк», «Святы Міхась», «Святы Рафаіл», «Святы Мацей», «Святы Мікалай», «Святы Лука», «Святая Марканэза». У [[1598]] было выраблена менш гармат у сувязі з тым, што тут для Нясвіжскага і [[Мірскі замак|Мірскага замкаў]] адлівалі званы. За меладычны гук яны атрымалі назву «цымбалы». Голас гэтых «цымбалаў» гучаў на працягу 300 гадоў. Яны адбівалі кожныя 15 хвілін і кожную гадзіну. У [[1598]] пачалі вырабляць новую партыю гармат і марцір. Праца расцягнулася на некалькі гадоў. Кожнай гармаце была дадзена арыгінальная назва, якую выразалі на ствале. Так, у 1598 была адліта марціра «Кракадзіл», у [[1599]] — марціра «Саламандра» — гармата, якая страляла вогненнымі ядрамі; гарматы «Цэрбер», «[[Гідра (гармата)|Гідра]]», а таксама марціры «Святы Юры», «Святы Аляксандр», «Святы Георгій». У [[1600]] былі выраблены гарматы «Святы Крыштоф», «Бахус», «Вінаград», «Сава» («Сыч»; даўжыня 163—188 см, калібр 5—6 см), «Папугай», «Кубак», «Цырцэя». Затым пасля перапынку ў 1602 г. адлілі гармату «Мелузіна»{{sfn|Ткачёв|2002|с=150.}}. Гарматы былі багата ўпрыгожаны [[ляпніна]]й, змяшчалі выявы герба Мікалая Радзівіла Сіроткі з яго ўпамінаннем, сімвалічныя выразы, год вырабу. Найбольш вялікія гарматы «Мелузіна» і «Хімера», вырабленыя ў 1602—1603 гадах, маюць даўжыню 360 і 267 см адпаведна, калібр 9 см; яны нясуць імя майстра і месца вырабу: ''«MET GOTES HVLF GOSS MICH HERMAN MOLTZFELDT ZV NISWISCH»'' («Мелузіна»). Таксама вядомы гарматы «Паветра», «Агонь», «Вада», «Зямля», «Цмок», «Маладзік»<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=|аўтар=}}</ref>. Вырабам гармат у Нясвіжы ў канцы XVI — пачатку XVII стст. кіраваў [[Немцы|немец]] Герман Мольтцфельд. Гэты складаны і вельмі цяжкі працэс быў справай рук кваліфікаванага калектыву рамеснікаў, аснову якога складалі майстры-беларусы. Яны ўдзельнічалі ў стварэнні форм для адліўкі гармат, «даводзілі ствол», адлівалі бронзавыя ўпрыгожанні ў выглядзе лісця, вінаградных лоз, птушак, звяроў і малюнкаў святых. У дакументах сказана пра «Сцяпана злотніка», які рэзаў «літары на тытулах і чыніў, што павінна быць на дзелках». Формы для адліўкі гармат апрацоўваў рэзчык Філіп (яны зберагаліся ў Нясвіжскім замку яшчэ ў 1658 годзе). Столяр Хломада вырабляў «кол пад гарматы». Згадваюцца таксама «слесар Пётр», «гісер Герман, цэсля мірскі», кавалі. [[Выява:Гармата Гідра ў двары Нясвіжскага палаца 1930 гг.jpg|thumb|злева|300px|[[Гідра, гармата|Гармата Гідра]] ў двары Нясвіжскага палаца, 1930 гг.]] Адлітыя майстрамі гарматы былі ўзорамі ліцейнага мастацтва. Ствалы іх нагадвалі мудрагелістыя калоны, перакручаныя ствалы дрэў з аб'ёмнымі малюнкамі чыюкоў (папугаяў), соў, сямігаловых пачвар, псіных галоў і інш. Гэта надавала гарматам экзатычнасць і прывабнасць{{sfn|Ткачёв|2002|с=151—152.}}. Напрыклад, гармата «Цырк» была выканана ў выглядзе [[іанічны ордар|іанічнай]] калоны, перацягнутай шнурамі; «Гідра» — у выглядзе [[карынфскі ордар|карынфскай]] калоны, у тыльнай частцы якой адліта пяцігаловая гідра. Адна з гармат была адліта ў выглядзе пня, аплеценага вінаграднай лазой з галавой Цэрбера ля асновы{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Арыгінальныя былі і лацінскія надпісы на ствалах («''гідра: рыхтуе жалобу, хутка кране чорнай меткай''»; «''папугай: усіх забіваю, каго крывой дзюбай удараю''»; «''сава: катастрофу прадказваю кожнаму, калі хто-небудзь прыбудзе як разбуральнік''»; «''хімера: знішчаю ворага агністым горлам ззяючай хімеры''»){{sfn|Ткачёв|2002|с=151—152.}}. Апроч таго, усе гарматы былі ўпрыгожаны {{нп3|Іерусалимскі крыж|іерусалімскім крыжам|ru|Иерусалимский крест}} — знакам прыналежнасці Сіроткі да [[Ордэн Святой Труны Гасподняй Іерусалімскай|рыцараў Ордэна Труны Гасподняй]]{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Адліваць гарматы ў Нясвіжы працягвалі і ў XVII—XVIII стст., тады выраблялі жалезныя навальныя шасціфунтовыя гарматы. У [[1743]] г. была адліта серыя трохфунтовых бронзавых гармат і 12 ствалоў. Двухфунтовыя гарматы адлівалі ў [[1749]], [[1753]], [[1756]], [[1760]] і [[1762]] гг. У [[1785]] г. у прысутнасці караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] была адліта 24-фунтовая гармата, упрыгожанная сцэнамі знаходжання ў Нясвіжы караля і яго прыдворных. У той год у замку налічвалася 66 гармат{{sfn|Ткачёв|2002|с=151—152.}}. Да нашага часу захавалася пяць нясвіжскіх гармат — «Гідра», «Сава», «Папугай», «Хімера», «Цырк» — знаходзяцца ў музеі Войска Польскага ў [[Варшава|Варшаве]], яшчэ адна, «Мелузіна», — у каралеўскім музеі артылерыі ў [[Стакгольм]]е, гармата «Цэрбер» — у [[Санкт-Пецярбург]]у, у музеі артылерыі{{sfn|Метельский|2011|с=53.}}. Артылерыя замка цікавіла польскіх даследчыкаў ужо ў першай палове XX ст., так калекцыя гармат была двойчы апісана ў манаграфічных даследаваннях польскіх вучоных<ref>Bersohn M. Dawnia zbrojwnia ksiazat Radziwillow w Nieswiezu. Warszawa, 1904.</ref><ref>Brensztejn M. Zarys dziejow ludwisarstwa na ziemiach b. Wielkiego Ksienstwa Litewskiego. Wilno, 1924.</ref>. == Паркавы комплекс == Забудова комплексу не абмяжоўвалася толькі замкам, уладальнікі Нясвіжскага замка актыўна выкарыстоўвалі асяроддзе. Так, яшчэ ў [[1585]] князь Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка меў летнюю сядзібу ''Альба'' на тэрыторыі [[Альба (паркавы комплекс)|сучаснага парку]], а яго нашчадак [[Караль Станіслаў Радзівіл «Пане Каханку»|Караль Радзівіл Пане Каханку]] загадвае непадалёку ад замка высякчы аграмадны (у 300 [[Гектар|га]]) лес і на яго месцы стварыць пацяшальны палацава — паркавы ансамбль<ref>{{кніга |аўтар = Т. В. Габрусь, А. М. Кулагін, Ю. У. Чантурыя і інш. |частка = |загаловак = Страчаная спадчына |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Полымя |год = 1998 |том = |старонкі = 212-213 |старонак = 351 |серыя = |isbn = 985-07-0036-Х |тыраж = }}</ref> (цяпер на гэтым месцы знаходзіцца [[Альба (паркавы комплекс)|паркавы комплекс «Альба»]]). Узнікненне сучаснага паркавага комплексу звязваецца з імем [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл|Марыі дэ Кастэлян]], жонкі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Радзівіла]], пад кіраўніцтвам якой праводзіліся работы па стварэнню паркавага комплексу. Паркі пейзажнага тыпу закладзены ў [[1879]] у пойме ракі Уша, раней на іх месцы была хвалістая раўніна з ракой Ушай, пойма якой была забалочана. Паркавы комплекс быў разбіты каля водных перашкод і фартыфікацыйных збудаванняў, што акружалі замак. Павышаныя ўчасткі тэрыторыі засталіся без змен, а на нізкіх месцах былі праведзены мінімальныя гідратэхнічныя работы па рэгуляванню воднага рэжыму сажалак і асушэнню прыбярэжных балот, на асобных участках яшчэ і нівеліроўка паверхні. Па выніках археалагічных раскопак [[1997]] таўшчыня насыпнога грунту месцамі дасягала 1,4 м. [[Выява:Зажалка Дзікая.JPG|справа|thumb|злева|Дзікая сажалка аддзяляе Марысін парк ад Азярына і Плінтоўкі]] Па часе закладкі, планіроўцы і архітэктуры, падбору насаджэнняў Нясвіжскі паркавы ансамбль умоўна дзеляць на 5 частак: '''Замкавы парк''' (11 га), '''Стары парк''', або Азярын (16 га), '''Японскі парк''', або Плінтоўку (7 га); '''Новы''', або Марысін парк (22 га), і '''Англійскі парк''' (10 га). Ландшафтныя ўчасткі аб'яднаны ''Дзікай'', ''Замкавай'' і ''Бернардзінскай'' сажалкамі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. Плошча паркаў разам з вадаёмамі складала каля 100 га. Паркавы комплекс складаецца з 5 аўтаномных ландшафтных зон, кожная з якіх мае сваю завершаную кампазіцыю. Сажалкамі Замкавай і Дзікай паркі падзяляюцца на права- і левабярэжную часткі{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=374.}}. У стварэнні паркавага ансамбля вылучаецца некалькі перыядаў. Першы ахоплівае 1878-[[1905]], пачынаючы з закладкі '''''Старога парку''''' і да заканчэння работ у '''''Англійскім''''' і '''''Марысіным''''' паркавых масівах. Другі перыяд ([[1911]]—[[1914]])- стварэнне '''''Японскага парку''''' і пасадкі на Паповай горцы, трэці — уключае [[1935]]—[[1939]] і характарызуецца пасадкамі на Лебядзіным лужку ва ўрочышчы Караліна{{sfn|Чистяков|2009|}}. Галоўным садоўнікам парку ў [[1878]]—[[1912]] гг. (амаль увесь перыяд станаўлення асноўных планіровачна-прасторавых паркавых структур) быў Андрэй Пастарэмчак. Знаёмства з шэдэўрамі сусветнага садова-паркавага майстэрства (вучыўся ў [[Познань|Пазнаньскай]] школе садаводства, сталічных гарадах Еўропы і Расіі) дабратворна паўплывала на яго самабытную творчасць. Памочнікамі, а потым і прадаўжальнікамі яго справы былі Антон Кавальскі, Міхаіл і Адольф Стоцкія, Іван Цвірка, Антон Глінскі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. У [[1913]]—[[1914]] праведзены работы па паляпшэнню паркавых ландшафтаў. У парках былі пасаджаны інтрадукаваныя пароды і дэкаратыўныя формы: [[Елка еўрапейская|елка звычайная]] і [[Елка Енгельмана|Энгельмана]], лістоўніцы [[Лістоўніца Гмеліна|даурская]] і [[Лістоўніца сібірская|сібірская]], хвоі [[Хвоя веймутава|веймутава]] і [[Хвоя чорная|чорная]], [[дуб звычайны]] (форма пірамідальная), [[ліпа амерыканская]] (форма буйналістая); шмат дэкаратыўных кустоў{{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=374.}}. Нясвіжскі паркавы ансамбль моцна пацярпеў у гады Айчыннай вайны. Маладыя пасадкі былі высечаны, многія дрэвы ачышчаны ад галін у ніжняй частцы, што знізіла іх дэкаратыўнасць. У пасляваенны час у парку ўстаноўлены два помнікі: паблізу таполі на Выставачнай паляне, дзе ў [[1941]] былі загублены нямецка-фашысцкімі захопнікамі мірныя жыхары Нясвіжа, і каля заходняга бастыёна замка, на брацкай магіле савецкіх воінаў, якія загінулі ў час вызвалення Нясвіжа (каля падножжа помніка гарыць вечны агонь). У [[1963]] паркавы комплекс Нясвіжа быў аб'яўлены помнікам прыроды рэспубліканскага значэння. У пачатку 1960-х гадоў пад кіраўніцтвам архітэктара Рудэнкі быў распрацаваны праект рэстаўрацыйна-аднаўленчых работ у парку, які быў рэалізаваны часткова. У [[1985]]—[[1991|91]] былі праведзены рэстаўрацыйна-аднаўленчыя работы («[[Мінскпраект]]», галоўны архітэктар М. Ф. Жлоба) па добраўпарадкаванню тэрыторыі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. === Замкавы парк, ці парк Антонія === [[Выява:Замкавы парк. Нясвіж.JPG|справа|thumb|Замкавы парк]] Уваход на тэрыторыю паркавага ансамбля пачынаецца каля старадаўніх варот, упрыгожаных гербам роду Радзівілаў «Трубы». На ім намаляваны: знак улады — [[Арлы|арол]], на грудзях якога размяшчаецца шчыт з трыма паляўнічымі ражкамі і манаграма Антонія Вільгельма Радзівіла. За варотамі адкрываецца від на Замкавую алею — дамбу даўжынёй 450 м, абсаджаную векавымі дрэвамі. Сярод насаджэнняў, якія яе атачаюць, пераважаюць [[клён вастралісты]] і [[вярба плакучая]], сустракаецца і [[вярба серабрыстая|серабрыстая]], якая выгадна вылучаецца на зялёным фоне іншых пасадак. [[Выява:Земляная дамба ў Замкавым парку.JPG|злева|thumb|Земляная дамба ў Замкавым парку]] Земляная дамба, з'явілася ў [[1870]]—[[1875]]. Да гэтага часу замак злучаўся з горадам доўгім разборным драўляным мостам, які добра бачны на гравюры Т. Макоўскага. Мост меў абароннае значэнне, але, згубіўшы гэту функцыю, быў заменены дамбай. Сама алея з'яўляецца ўжо часткай парку Антонія, названага так у гонар [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]]{{sfn|Чистяков|2009|}}. Азеляненне замкавай тэрыторыі пачалося ў пачатку 19 ст. На плане Нясвіжа [[1810]] бачна, што аб'язная дарога, што праходзіла па знешняй броўцы рова ў трох месцах абсаджана дрэвамі з двух бакоў, у чацвёртым (паўночна-ўсходнім) — з аднаго. Як адзначаў У. Сыракомля, у 1830-х гадах на адкосах рова раслі дзікія хмызнякі і зрэдку разложыстыя грушы, а ў цэнтры параднага двара знаходзілася група [[бяроза|бяроз]] і [[асіна|асін]]. На гравюры Г. Гумінскага, зробленай пазней, відаць, што дрэвы ў двары замка былі заменены кветкавай клумбай дыяметрам 15—16 м, а каля пад'езда да першага крыла пасаджаны дэкаратыўныя кусты. Цяпер парк Антонія ўключае пад'язную дамбу і тэрыторыю, якая непасрэдна прымыкае да замка. Характар пейзажу амаль не мяняецца да моста, перакінутага цераз роў да вежавых варот замка. У парку ў [[1961]] быў разбіты невялікі скверык і ўстаноўлена скульптура «Спадарожнік» у гонар першага штучнага спадарожніка Зямлі. Тут расце адзіны ў Нясвіжы экзэмпляр [[Глядычыя трохліставая|гледычыі трохліставай]]. Азеляненне прызамкавага ўчастка выконвалася на трох узроўнях: па броўцы рова, па грэбені вала і на ўнутрызамкавых дворыках. У Замкавым парку знаходзіцца вялікая колькасць экзатычных раслін. У [[1954]] па праекту архітэктара Рудэнкі ва ўнутраным дворыку замка быў разбіты сквер партэрнага тыпу. Цэнтральная частка сквера мела выгляд эліпса, а на пярэднім плане знаходзіцца калодзеж, упрыгожаны дэталямі кавальскай работы мясцовых умельцаў, і скульптура «Амур з чашай»{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. Пасля рэканструкцыі пачатку 21 стагоддзя расліннасць знікла з дворыка, застаўся толькі калодзеж. Невялічкі двор (конны, або гаспадарчы) у паўднёвай частцы замка перад былымі стайнямі, пабудаванымі ў крапасным вале, аформлены групай блакітных елак, кветкамі, а сцяна і вежа замка абвіты дзікім вінаградам. Самы маленькі замкавы двор (інтымны) размешчаны ва ўсходняй частцы, паміж палацава-замкавым комплексам і валам. Тут высаджаны [[ясень]] і [[Елка блакітная|блакітная елка]]. Крытая лесвіца ў выглядзе перголы, павітай вінаградам, вядзе на крапасны вал. На вале замка ў розны час высаджваліся кусты — махровыя формы глогу, розныя віды [[бэз]]у, [[язмін]]у. Вінаград дзявочы пяцілістковы, амурскі і культурны, актынідныя выкарыстаны ў аздабленні замкавых сцен і відавых альтанак. 3 вонкавага боку рова замак акружаны шырокай аб'язной дарогай, абсаджанай клёнам вастралістым{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=532—533.}}. У Замкавы парк уваходзяць таксама алеі, якія атачаюць замак па беразе абароннага рова і дзве паляны. ''Тэатральная'' алея, размешчаная на поўдзень ад замка, мае выгляд паўкола. У былыя часы прыдворны тэатр у цёплую пару года даваў на ёй тэатралізаваныя пастаноўкі, і гледачы знаходзіліся на іншым боку абароннага рова. Другая паляна размешчана на ўсход ад замка і ўпрыгожана трыма дэкаратыўнымі бронзавымі вазамі на гранітных пастаментах (ўсталяваны ў 1992, скульптар Валерый Янушкевіч){{sfn|Чистяков|2009|}}. === Стары парк, або Азярын === [[Выява:Помнік М. Кастэлян.JPG|справа|thumb|Помнік заснавальніцы парку М. Кастэлян. Побач бачны рэшткі першай таполі, адзінага дрэва на месцы Старога парку. 2005 г.]] Стары парк закладзены ў 1878 на левым беразе сажалкі ''Дзікай'' на месцы базарнай плошчы, дзе раней расло толькі адно дрэва — [[Таполя канадская|канадская таполя]], на месцы якой пакладзены камень з надпісам: «''На ўсёй прасторы парку ў момант яго закладкі знаходзілася толькі гэта таполя''». У парку знаходзіцца памятны камень-валун (вядомы як камень жаданняў{{sfn|Чистяков|2009|}}) у гонар яго стваральніцы: «''У памяць 25-годдзя заснавання гэтага парку, а таксама ў знак удзячнасці за столькі гадоў працы, зробленай для ўпрыгожання замка Марыяй з Кастэлянаў княгіняй Радзівіл. Камень гэты ў 1903 паставіў яе ўдзячны муж Антон Радзівіл XIV, ардынат нясвіжскі''». [[Выява:Стары парк. Нясьвіж.JPG|злева|thumb|Адна з палян Старога парку.]] Асноўная маса дрэў была пасаджана ў канцы 19 ст., далейшая апрацоўка краявідаў вялася да 1920-х гадоў. Нягледзячы на тое, што парк Азярына фарміраваўся ў пейзажным стылі, тут шмат алей — кляновая, ліпавая, [[каштан]]авая, [[граб]]авая. Уваход у Азярыну аформлены 2 парамі пілонаў з жалезнымі варотамі і маленькім домікам садоўніка. Акрамя памятных камянёў-валуноў у гэтай частцы паркавага ансамбля некалі былі ўстаноўлены ў выглядзе арыгінальных альтанак бярозавая хатка, галандскі млын, трох'яруснае збудаванне салярыя, альтанка-шацёр у выглядзе грэнадзёрскага капелюша. [[Выява:Помнік сабаку.jpg|180px|справа|thumb|Помнік сабаку-выратавальніку.]] [[Выява:Русалка ў Нясвіжы.jpg|злева|thumb|Русалка]] Ландшафтныя кампазіцыі Старога парку будуюцца на трох паслядоўна размешчаных палянах (''Спартыўнай'', ''Цэнтральнай'' і ''Выставачнай''), якія адрозніваюцца велічынёй, формай, асветленасцю, характарам зрэзанасці контураў{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=534—535.}}. Паляны злучаны алеямі-дарожкамі і ўтвараюць своеасаблівую анфіладу зялёных залаў, у драпаванні якіх удзельнічае велізарная разнастайнасць дрэў, хмызнякоў і кветак, якія надаюць непаўторны каларыт кожнай з палян. Пачынаецца парк з анфілады залаў ''Спартыўнай паляны'', дзе некалі знаходзіўся салярый{{sfn|Варрава|2011|с=41.}}. Напачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] на паляне знаходзіўся тэнісны корт. Паляну абмяжоўваюць такія дрэвы, як бяроза, явар, клён, [[Дуб звычайны|чарэшчаты дуб]] і [[Ясакар|чорная таполя]]{{sfn|Чистяков|2009|}}. Перад ''Спартыўнай палянай'' з левага боку быў створаны штучны вадаём (напаўняўся з калодзежа-крынічкі), цяпер перасох. Захаваўся ўстаноўлены паблізу яго маленькі чатырохграннай формы камень з надпісам «Студня Ундыны»{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=534—535.}}. Яна размяшчаецца каля самага ўваходу ў парк. Студня ва ўмоўнай манеры пазначае месца крыніцы, абвеянай легендамі пра паселеную ў ім вадзяную німфу-багіню, і аформлены як выразны паркавы элемент. На валуне ў Люстраной сажалцы, куды адводзіцца вада крыніцы, усталявана скульптура русалкі. ''Спартыўная паляна'' змяняецца ''Цэнтральнай'', на якой можна ўбачыць помнік сабаку, адноўлены на ранейшым месцы пры рэканструкцыі парку. Дата на пастаменце — «''[[1896]]''» — падкрэслівае гэту пераемнасць. На грудзях высакароднай жывёлы вісіць медальён, упрыгожаны галоўным элементам фамільнага герба Радзівілаў{{sfn|Чистяков|2009|}}. Згодна з легендай, падчас палявання паранены князем [[Мядзведзі|мядзведзь]] ледзь не расправіўся са сваім крыўдзіцелем самым рашучым чынам, як раптам любімы сабака князя, паспяшаўшыся на дапамогу князю, у адказны момант сутычкі адцягнуў на сябе ўвагу раз'юшанага звера, чым выратаваў жыццё гаспадару, але пры гэтым загінуў сам. Паўстаўшы ў бронзе помнік нагадвае пра абавязкі ў адносінах да братоў меншых{{sfn|Варрава|2011|с=41—44.}}. Дэкаратыўная сажалка і калодзеж раней упрыгожвалі таксама і ''Выставачную паляну'', на якой да [[1927]] у розных па форме невялікіх павільёнах праводзіліся сезонныя выстаўкі кветак, агародніны і садавіны. Архітэктурныя збудаванні і скульптурныя кампазіцыі, якія некалі ўпрыгожвалі парк, поўнасцю страчаны{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=534—535.}}. У пачатку 1990-х гг. на тэрыторыі парку была створана ''Алея Памяці'', уздоўж якой размясціліся бронзавыя бюсты людзей, якія прысвяцілі сваё жыццё Нясвіжу і беларускай зямлі. На Алеі Памяці пастаўлены бюсты: Мікалаю К. Радзівілу Сіротку, Джавані М. Бернардоні, Т. Макоўскаму, Уладзіславу Сыракомлі, [[Якуб Колас|Якубу Коласу]], Юрыю Нясвіжскаму (Несвіжьскаму) (дарэчы, большасць гісторыкаў сумняваецца, ці меў апошні якія-небудзь адносіны да сучаснага Нясвіжа){{sfn|Варрава|2011|с=38.}}. === Новы, або Марысін парк === {{асноўны|Марысін парк}} [[Выява:Частка Марысінага парку.JPG|справа|thumb|Марысін парк]] Новы (Марысін) парк размешчаны ў левабярэжнай частцы. У кампазіцыйных вырашэннях ландшафтаў Новага парку адбіўся ўплыў [[Натуралізм (жывапіс)|натуралізму]] (намеры асобных паркавых груп павялічыліся па меры аддалення ад замку){{sfn|Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|1993|с=374.}}. Новы парк мае форму прамавугольніка, абмежаванага з боку поля аднарадковай пасадкай таполі канадскай позняй. Яго кампазіцыя парку найбольш поўна адлюстроўвае асаблівасці рамантычнага парка з яго павышанай эмацыянальнасцю, самотнасцю і цішынёй. Стварэнне гэтага паркавага ансамбля звязана з легендай і аб трагічным лёсе князёўны Марыі, што знайшло адлюстраванне ў пэўных паркавых сімвалах: крынічка «''Слёзы Марыі''», бронзавая скульптурная група «''[[Георгій Перамоганосец]] кап'ём паражае [[цмок|змея]]''», вада ў якой цякла з раны змея (скульптура вывезена фашыстамі ў гады [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Айчыннай вайны]]), эпітафіі і надпісы на камянях. У найбольш балоцістай частцы парку за ''Лебядзіным лугам'' сфарміравана круглая сажалка з ''Востравам кахання''{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. Ландшафтная планіроўка Новага парку пераклікаецца з планіроўкай ''Азярыны'': па меры аддалення ад замка памер паркавых груп паступова павялічваецца, асобныя курціны пераходзяць у гаі і буйныя зялёныя масівы, а на ўсходняй ускраіне — у так званы ''Рускі лес'' з мясцовых ліставых парод з рэдкімі экзотамі. Усе кампазіцыйныя элементы Марысінага парку звязвае кальцавая дарога. Да Рускага лесу вядуць [[дуб]]овая і ясеневая алеі, ад круглай сажалкі — [[Вярба|вярбовая]] і [[ліпа]]вая алеі. У [[1898]] на ўзвышшы ''Крыжовай'', або ''Цэнтральнай'' паляны Новага парку ўстаноўлены астранамічны абеліск, ад якога ў радыяльных напрамках былі пракладзены дзве ліпавыя і кляновая алеі. Паўднёвы ўваход у Марысін парк захаваўся амаль у першапачатковым выглядзе, аформлены масіўнымі калонамі і жалезнымі варотамі, брамкамі. Каля ўваходу знаходзіцца вартоўня, пабудаваная ў [[Готыка|гатычным стылі]]{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. З усходу Марысін парк завяршаўся лесам з перавагай бярозы. Тут была створана кампазіцыя «Колца Караліны», утвораная пасадкамі з елкі з вялікім валуном у цэнтры. Ад яе праз поле ішла бярозавая алея да паляўнічага павільёна — «Хаткі Караліны». Там жа мясціліся сабакарня, ферма фазанаў, збіраліся паляўнічыя, ладзіліся абеды па канчатку палявання. Вялікія памеры і аддаленасць Марысінага парку, натуралістычнасць яго пейзажаў, самотны абеліск і крыніца-грот пад назвай «Слёзы Марысі» — усё гэта рабіла парк асабліва таямнічым, агорнутым покрывам паданняў{{sfn|Варрава|2011|с=38.}}. === Англійскі парк, ці Іпадром === Англійскі парк быў закладзены ў 1898 як працяг Новага на месцы іпадрома. Тут мясціліся стайні і бегавыя пляцоўкі, якія праіснавалі да 1939. У Англійскім парку навучалі верхавой яздзе, ладзілі конныя выступленні. Тут некалі размяшчаліся альтанка ў выглядзе сядла і невялікі вадаём. Як працяг ''Марысінага парку'', Іпадром быў аформлены пасаджанымі ў шахматным парадку, адзінкавымі ці ў групах па тры, елкамі і бярозамі. Да нашых дзён захаваліся толькі асобныя дрэвы{{sfn|Варрава|2011|с=38.}}. Берагавая частка адкрытая, іншыя бакі парка закрыты суцэльнымі пасадкамі, цяпер моцна зрэджанымі{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. === Японскі парк, або Плінтоўка === [[Выява:Японскі парк у Нясвіжы.JPG|справа|thumb|Японскі парк]] У пачатку 20 стагоддзя фарміраванне паркавага ансамбля ішло ў асноўным ва ўсходняй частцы, уздоўж сажалкі ''Дзікай''. Паркавай мяжой тут з'яўлялася ўсходняя дамба ў вярхоўі сажалкі. У [[1913]]—[[1914|14]] на месцы паляны ''Плінтоўка'' пад уплывам новых ідэй садовых дойлідаў [[Англія|Англіі]] Люценса, Мітчэла і Пета быў закладзены Японскі парк{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. Адметнай рысай Японскага парку былі паплавы з цецерукамі і вытанчаныя дэкаратыўныя формы, прасякнутыя ўсходнімі матывамі (напрыклад, альтанка ў выглядзе Ліхтарыка). Закладзены англійскім садоўнікам напачатку XX стагоддзя, Японскі парк застаецца ледзь не самым загадкавым аб'ектам паркавых кампазіцыі Нясвіжа, бо пра яго планіроўку амаль нічога пэўнага не вядома. На месцы Японскага саду захаваліся толькі асобныя вербы. Мяркуючы па ўсім, выгадоўваліся тут у вялікай колькасці [[касач]]ы. Кампазіцыйнай дамінантай парку была ''Папова Горка'' (знаходзіцца на паўночна-ўсходняй ускраіне парку) з размешчанай наверсе яе капліцай, якая знаходзілася на адной восі з гарадской ратушай. Трэба адзначыць, што капліцы былі абавязковым элементам сядзіб і звычайна замыкалі асноўную кампазіцыйную вось палацава-паркавага ансамбля. (Археолагі мяркуюць, што каля Паповай Горкі варта шукаць рэшткі першых драўляных пабудоў уладальнікаў замка){{sfn|Варрава|2011|с=36—37.}}. Пры планіроўцы Японскага парку меркаваліся зрабіць звілістыя вузкія сцежкі, карлікавыя дрэвы, камяні-альтанкі. Аднак задуманае было ажыццёўлена толькі часткова. Карлікавыя дрэвы выраслі і перасталі адрознівацца ад іншых. У парку было закладзена дзве алеі: вярбовая вяла на бераг сажалкі да насыпнога кургана; алея з каштана, ліпы і іншых ліставых парод злучала Плінтоўку з ''Паповай горкай''. Асноўным акцэнтам усходняй перспектывы з'яўляўся павільён паляўнічай хаткі Караліны (не захавалася) у вярхоўі сажалкі ''Дзікая''{{sfn|Памяць: Нясвіжскі раён|2001|с=535.}}. == Архітэктура == Мастацкі воблік асобных частак Нясвіжскага замка, асабліва палаца і гаспадарчых памяшканняў, неаднаразова змяняўся. Палацава-замкавы ансамбль фарміраваўся паступова, ён прайшоў шлях ад комплексу, дзе пераважалі абаронныя рысы, да адкрытай рэзідэнцыі аднаго з самых магутных еўрапейскіх родаў<ref name="belta"/>. Замак размешчаны на востраве, створаным ракой Уша, ставамі і ровам. Пляцоўку 170×120 м атачаў вал, абліцаваны каменем. У яго вуглавых частках знаходзіліся бастыёны, а ў тоўшчы — памяшканні ваеннага і гаспадарчага прызначэння ([[арсенал]] і склады). Палац з васьміграннымі вуглавымі вежамі меў тры паверхі, справа ад яго таксама трохпавярховая казарма з прыбудаванай высокай дазорнай вежай, а злева — гаспадарчы корпус, дзе размяшчаліся розныя службы<ref name="belta"/>. Падыход да замка з захаду быў умацаваны трохкутным [[шанц]]ам, да якога вялі дзве пад'язныя дарогі. На галоўнай восі пры ўваходзе ў палац знаходзілася мураваная брама з разборным мостам<ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>, якая была ўрэзана ў вал і ўздымалася над брустверам на некалькі ярусаў<ref name="belta"/>. У [[1706]] г. палац і абарончыя ўмацаванні былі спалены шведамі. Палац адноўлены і перабудаваны Радзівіламі пасля [[1726]] г. па праекту архітэктара [[К. Здановіч]]а. Па яго ж праекту ў [[1740]] г. была пабудавана новая палацавая капліца. У XVIII ст. ў будаўніцтве палаца ўдзельнічалі архітэктары [[Маўрыцыа Педэці|М. Педэці]] (1748—52 гг.), [[М. Фларыяновіч]] (1775—78 гг.), [[К. Спампані]] (1778—79 гг.), А. Лоцы (1783 г.)<ref name="doylidstva_i_gistoryya">[http://szlachta.io.ua/s210125/doylidstva_i_gistoryya_nyasviju Дойлідства і гісторыя Нясвіжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131213113148/http://szlachta.io.ua/s210125/doylidstva_i_gistoryya_nyasviju |date=13 снежня 2013 }}</ref>. [[Файл:Картуш франтона.JPG|thumb|Картуш франтона]] На працягу [[XVII]] і [[XVIII|XVIII стагоддзяў]] тут былі зроблены значныя прыбудовы<ref name="belta"/>. Так мураваныя бастыёны замянілі земляныя ўмацаванні. У галоўным палацавым корпусе быў надбудаваны чацвёрты паверх цэнтральнага [[рызаліт]]у, які завяршыўся трохвугольным [[франтон]]ам з рэльефным дэкорам. Бакавыя карпусы, арыентаваны ва ўнутраны дворык, таксама часткова перабудаваны і злучаны з цэнтральным корпусам трохпавярховымі будынкамі, а з уязной брамай галерэямі. У выніку гэтых перабудоў замкнуўся перыметр двара, а сам ён набыў асіметрычны ў плане выгляд блізкі да пяцівугольніка<ref name="belta"/><ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>. У 1809 г. палац рэстаўрыраваны (арх. [[М. Цэйлік]]). Да сярэдзіны XIX ст. замкавыя валы знаходзіліся ў паўразбураным стане і больш не аднаўляліся<ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>. === Кампазіцыя === [[Файл:Нясвіжскі палац 2006 г., пачатак рэканструкцыі..jpg|180пкс|thumb|Брама з вежай]] Уваход на тэрыторыю вядзе праз перакрыты цыліндрычнымі скляпеннямі тунэль двух’яруснай уязной брамы, завершанай трохвугольным франтонам. З боку ўнутранага двара над уваходам узвышаецца двух’ярусная вежа, пакрытая шлемападобным купалам з галоўкай. === Галоўны корпус === [[Файл:Нясвіжскі палац.JPG|thumb|злева|Галоўны корпус]] Размешчаны на адной восі з уязной брамай і з'яўляецца цэнтрам палацавай кампазіцыі галоўны корпус, уваход у які зроблены ў выглядзе вынаснога [[тамбур]]а на шырыню рызаліта. Над тамбурам — шырокая [[тэраса]] з металічнай агароджай. Два бакавыя прамавугольныя ў плане карпусы размешчаны пад вуглом да галоўнага, з якім злучаны трохпавярховымі вуглавымі ўстаўкамі. У тарцовай частцы правага корпуса ўзвышаецца двух'ярусная шасцігранная вежа са шлемападобным дахам з ратондай. === Брама і галерэі === Брама мела наверсе гадзіннік, былі размешчаны кардэгардыя (на ніжнім ярусе) і памяшканні архіва (на верхнім). Дапаможныя карпусы абапал брамы ўключалі шэраг жылых і гаспадарчых памяшканняў, майстэрні, кухні, склепы, скарбніцы і інш. ==== Капліца ==== [[Файл:Алтар капліцы. Нясвіжскі замак.jpg|180пкс|міні|Алтар капліцы]] Тут жа знаходзілася і замкавая капліца з драўляным і фаянсавым алтаром. Скляпенні капліцы былі аздоблены малюнкамі на біблейскія сюжэты. === Інтэр'еры === [[Файл:Бальная зала Нясвіжскага замка.jpg|thumb|злева|Бальная зала]] [[Файл:Гетманская зала Нясвіжскі замак.jpg|міні|злева|Гетманская зала]] Інтэр'еры Нясвіжскага замка ўражваюць сваёй прыгажосцю і раскошай. Усяго ў замку было каля трохсот гасцінных пакояў і дванаццаць вялікіх парадных залаў. Асабліва багата былі ўпрыгожаны галерэя і 12 парадных залаў, кожная з якіх мела непаўторны мастацкі вобраз і сваю назву: Залатая, Каралеўская, Гетманская, Мармуровая, Зорная, Рыцарская, Паляўнічая і інш<ref name="belta"/>. У Бібліятэчнай зале было сабрана больш за дваццаць тысяч рукапісных і друкаваных кніжак амаль на ўсіх еўрапейскіх мовах, Партрэтную ўпрыгожвалі больш за 900 партрэтаў прадстаўнікоў Радзівілаўскай сям'і, вялікая частка з якіх была выканана прыгоннымі сялянамі. Мармуровая зала была аздоблена чорным мармурам, Залатая — пазалочанымі сценамі і столяй. Паркет ва ўсіх залах быў выкананы са ста гатункаў дрэва, што дазваляла ствараць разнародныя мазаікі і дэкаратыўныя арнаменты. Сцены вакол сходкаў і калідоры ўяўлялі сабой вялікую мастацкую галерэю. Пазалочаныя медныя балюстрады ў галоўным корпусе былі асаблівасцю не толькі ў межах Рэчы Паспалітай, але і Еўропы<ref name="doylidstva_i_gistoryya"/>. [[Файл:Камінная зала Нясвіжскага замка 06.jpg|thumb|Камінная зала]] Інтэр'еры ўпрыгожвалі [[кафель]]ныя і [[фаянс]]авыя [[печ]]ы, аздобленыя ляпнінай, [[камін]]ы з металічнымі геральдычнымі выявамі, дубовыя разныя панэлі, лепка, пакрытая пазалотай на сценах і столях, дарагія люстры, люстэркі. У замку была карцінная галерэя, захоўваліся вырабы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і [[бібліятэка Радзівілаў]], якая дзякуючы шырокім культурным сувязям уладальнікаў замка камплектавалася рукапісамі і выданнямі, прывезенымі з Еўропы, кнігамі з друкарняў ВКЛ, у тым ліку і з уласных друкарняў у Нясвіжы і Брэсце<ref name="belta"/>. == У незалежнай Беларусі == [[Выява:NiasvizhCastle2.JPG|справа|thumb|злева|Нясвіжскі замак падчас рэстаўрацыі]] Пасля распаду СССР у комплексе знаходзіўся санаторый «Белмежкалгасздраўніцы», які быў зачынены ў [[2001]] годзе, пасля чаго палац быў перададзены пад апеку Міністэрства культуры [[Беларусь|Беларусі]] для правядзення ў палацы [[рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]]. Стан большасці пакояў замка характэрызаваўся як аварыйны. У жудасным стане былі падмуркі гадзіннікавай вежы, зачыненай для наведвання, скляпоў і падзямелляў. Аднак у першыя гады рэстаўрацыйныя работы ішлі вельмі павольна, яны абмежаваліся толькі некаторымі натурнымі даследаваннямі, а працы мелі характар супрацьаварыйных<ref>[http://nesvizh1223.ucoz.ru/publ/5-1-0-250 Реставрационные работы в Несвижском замке глазами реставратора] {{ref-ru}}</ref>. У ноч на 25 снежня 2002 года ў Нясвіжскім замку здарыўся пажар. На тушэнні пажару было задзейнічана ў агульнай колькасці 92 чалавека і 19 машын. Па трывозе быў падняты ўвесь асабовы склад Нясвіжскага раённага аддзела [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|МНС]]. Брандмайстры ацанілі: пажар хоць не вельмі буйны, але досыць складаны з-за нестандартнай планіроўкі будынка. Пасля ліквідацыі пажару падраздзяленні МНС усю першую палову дня 25 снежня працягвалі адпампоўваць ваду ў каміннай зале замка на плошчы прыкладна 300 кв. м<ref>[http://nesvizh1223.ucoz.ru/publ/5-1-0-23 Пожар в Несвижском замке в ночь на 25.12.2002] {{ref-ru}}</ref>. Пажарам было знішчана больш за 700 кв. м даху і перакрыццяў, у тым ліку кроквы, стойкі, вільчаковыя прагоны, пакрыццё даху над танцавальнай залай і часткова над правай часткай цэнтральнага корпуса замка, знішчаны будаўнічыя канструкцыі паддашка і дах правага крыла замка. Пасля пажару ў аварыйным стане аказаліся паддашкавыя перакрыцці паўднёвай галерэі, элементы цэнтральнай часткі, у тым ліку мастацкі роспіс столі і сцен цэнтральнай лесвіцы<ref>[http://www.zvyazda.minsk.by/second.html?r=18&p=14&archiv=09012003 Нясвіжская трагедыя]{{Недаступная спасылка}}</ref> [[File:Замак-палац у Нясьвіжы знутры.jpg|thumb|Нясвіжскі замак пасля рэстаўрацыі]] [[Файл:Г. Нясьвіж - Палацава-паркавы ансамбль DSC07386.JPG|thumb|Адноўленая ўсходняя галерэя, якая была разабрана з-за аварыйнага стану падмуркаў]] Толькі пасля пажару пачаліся работы па рэстаўрацыі палаца. Падчас рэстаўрацыі высветлілася, што з-за промахаў будаўнікоў замка, у прыватнасці, лішку дымавых хадоў у сценах, мур стаў нетрывалы; у некаторых выпадках прыйшлося разбіраць старыя сцены<ref>[http://21.by/papers?id=23646 Старая кладка на новый лад] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080412020011/http://21.by/papers?id=23646 |date=12 красавіка 2008 }} {{ref-ru}}</ref>. Была разабрана трохпавярховая ўсходняя галерэя: па меркаванню спецыялістаў, што вялі рэстаўрацыю, двухметровы насыпны грунт, які складае падмурак пабудовы, не меў неабходных апорных якасцей, таму і было прынята рашэнне разабраць галерэю, а затым аднавіць яе ў ранейшым выглядзе. Увогуле, увесь ход работ выклікаў вострую крытыку спецыялістаў, па іх меркаванню «''пад выглядам рэстаўрацыі Нясвіжскага палаца можа адбыцца замена аўтэнтычных фрагментаў унікальнага помніка дойлідства новабудоўлямі''». Таксама прыводзілася меркаванне, што пры рэстаўрацыі палаца дапускаліся шматлікія парушэнні агульнапрынятых міжнародных методык, якія прадугледжваюць захаванне, а не знішчэнне аўтэнтычных элементаў архітэктурных помнікаў<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2008/03/31/ic_articles_116_156343/ В Несвижском замке реставраторы разобрали восточную галерею] {{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Нясвіж. Палац Радзівілаў. Рэстаўрацыя ў 2007 годзе.jpg|thumb|злева|Раскапаныя ўмацаванні]] Першую чаргу Нясвіжскага замка павінны былі ўвесці ў строй, па плану рэканструкцыі, у [[2007]] годзе. У 2008 годзе быў здадзены ў эксплуатацыю першы пускавы комплекс (блок з трох двухпавярховых будынкаў, уязная брама з вежай, прылеглая частка ўнутранага двара і інжынерная інфраструктура — агульная плошча памяшканняў 1,2 тыс. кв. м), адкрыты залы ў памяшканнях уязной брамы і прыбрамных карпусоў, а таксама ў паўночна-ўсходняй галерэі, прысвечаныя гісторыі будаўніцтва аб'екта, фотавыстаўцы інтэр'ераў, архіву і бібліятэцы. {{Падвойная выява|права|Г. Нясьвіж - Палацава-паркавы ансамбль PICT0903.jpg|130|Niasvizh castle original dome.jpg|160|Спрэчнаму цыбулепадобнаму купалу, ўстаноўленаму ў 2004 г., першапачатковы выгляд вярнулі толькі ў 2012 г.||Цыбулепадобны купал|Адноўлены купал}} Частка замка ўведзена ў эксплуатацыю ў ліпені [[2011]] і планавалася, што цалкам рэстаўрацыя павінна быць завершана да канца [[2012]] года<ref>[http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-v-presse/185-nesvizhskiy-zamok-planiruyut-vvesti-v-ekspluataciyu-v-iyule.html Несвижский замок планируют ввести в эксплуатацию в июле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111115130659/http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-v-presse/185-nesvizhskiy-zamok-planiruyut-vvesti-v-ekspluataciyu-v-iyule.html |date=15 лістапада 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. 20 ліпеня 2012 палацавы комплекс цалкам адчыніўся пасля рэстаўрацыі<ref>[http://news.tut.by/society/300699.html Лукашенко встретился с Радзивиллами в Несвижском замке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180129004607/http://news.tut.by/society/300699.html |date=29 студзеня 2018 }} {{ref-ru}}</ref>, а ўжо да 1 кастрычніка таго ж года музей зарабіў першы мільён [[долар ЗША|долараў]] на музейна-экскурсійнай дзейнасці<ref>[http://news.tut.by/culture/319856.html Несвижский дворец заработал свой первый миллион долларов, Мирский его догоняет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180129004657/http://news.tut.by/culture/319856.html |date=29 студзеня 2018 }}{{ref-ru}}</ref>. Пасля рэстаўрацыі была адкрыта бальная, камінная, малая сталовая, гетманская залы і тэатральная зала замка. У цэлым у склад другога пускавога комплексу ўваходзяць блок з пяці трохпавярховых і адзін асобны будынак<ref name="belta">[http://news.belta.by/by/info?id=672758 Нясвіж — культурная сталіца Беларусі 2012 года]</ref>. Асноўную частку займаюць экспазіцыйныя і інтэр'ерныя залы. Прадугледжана і інфраструктура для абслугоўвання наведвальнікаў — рэстаран (размясціўся на месцы былой княжацкай кухні, тут пры правядзенні рэстаўрацыйных работ на скляпеннях і сценах знойдзены фрагменты роспісу ўсходняй тэматыкі), гасцінічныя VIP-апартаменты, гасцініца эканомкласу на 49 месцаў, буфет. Адноўлены ўязны мост, фрагменты замкавых умацаванняў XVI—XVII стагоддзяў, роў, адноўлены ўнутраны дворык, двух'ярусная [[лядоўня]], убудаваная ў земляны вал<ref name="belta"/>. У [[2012]] годзе палацава-паркавы комплекс наведала 431 тысяча чалавек, такім чынам комплекс заняў першы радок па наведваннях сярод музеяў краіны<ref>[http://news.tut.by/culture/348973.html Посещаемость белорусских музеев за последние семь лет выросла на 44 % ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305032310/http://news.tut.by/culture/348973.html |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. == Галерэя фотаздымкаў == <center><gallery> Выява:Уязная брама.JPG|Уязная брама з мастом, адным са старэйшых у Беларусі Выява:Уязная шыльда.JPG|Шыльда з датай пачатку будаўніцтва Выява:Выгляд на палац.JPG|Галоўны фасад палаца Выява:Выгляд з усходу.JPG|Знешні ўсходні бок палаца Выява:Паўднёвы бок са студняй.JPG|Унутраны паўночны бок палаца са студняй Выява:Паўночна-заходні бок з вежай.JPG|Паўночна-усходні бок палаца разам з вежай Выява:Nesvizh Castle CoA.JPG|Картуш франтона Выява:Паўночна-усходні бок.JPG|Выгляд палаца з паўночна-усходняга боку Выява:Усходняя галерэя на другім паверсе.JPG|Другі паверх заходняй галерэі Выява:Усходні бок.JPG|Від на ўязную браму і вежу Выява:Nesvizh Castle 2011.JPG|Паўднёва-заходні бастыён Выява:Паўднёва-усходні бастыён.JPG|Бастыён у паўночна-заходняй частцы замка Выява:Роў вакол замку.JPG|Роў вакол замка Выява:Частка Марысінага парку.JPG|Марысін парк Выява:Стаў Дзікі.JPG|Дзікі стаў атачаюць з абодвух бакоў Стары і Марысін паркі </gallery></center> == Планы і схемы == <center><gallery caption="" widths="220" heights="120"> Выява:Картуш франтона.JPG|Картуш франтона Выява:Прадольны разрэз.jpg|Прадольны разрэз замка Выява:Картуш чацвертага паверха.JPG|Картуш чацвёртага паверха </gallery></center> <center><gallery caption="" widths="180" heights="240"> Выява:План першага паверха.jpg|План першага паверха Выява:План другога паверха.jpg|План другога паверха Выява:План трэцяга паверха.jpg|План трэцяга паверха </gallery></center> <center><gallery caption="" widths="220" heights="220"> Выява:Галоўны фасад.jpg|Галоўны фасад Выява:Паўночна-усходні фасад.jpg|Паўночна-ўсходні фасад палаца </gallery></center> == У філатэліі і баністыцы == Цікавы факт адбыўся з адлюстраваннем Нясвіжскага замка на купюры вартасцю 100 000 рублёў. Замест радзвілаўскіх арлоў на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]] на вежах замка былі адлюстраваны [[праваслаўе|праваслаўныя]] крыжы. Вядома, што Радзівілы былі [[каталіцтва|каталікамі]], таму памылка скажае не толькі мастацкі твор Н. Орды, але і гістарычную рэчаіснасць. Гэтую памылку зрабілі спецыялісты расійскага [[Дзяржзнак]]у, якія і прынеслі афіцыйныя прабачэнні. Сама купюра выйшла ў свет [[15 ліпеня]] [[2005]] года, і на працягу 8 год памылка заставалася незаўважанай<ref>[http://news.tut.by/society/366710.html Российский Гознак извинился за православные кресты на белорусских деньгах(рус.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180117012214/http://news.tut.by/society/366710.html |date=17 студзеня 2018 }}</ref>. <center><gallery> Выява:1992. Stamp of Belarus 0008.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 1992 Выява:1998. Stamp of Belarus 0265.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 1998 File:2008. Stamp of Belarus 35-2008-11-26-blok.jpg|Нясвіжскаму замку 425 гадоў, 2008 File:2012. Stamp of Belarus 05-2012-m-907-a.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 2012 File:2012. Stamp of Belarus 05-2012-m-907.jpg|Нясвіжскі замак на паштовай марцы Беларусі, 2012 File:17-2014-01-04-m.jpg|Аб'екты ЮНЕСКА на паштовай марцы Беларусі, 2014 Выява:100000-rubles-Belarus-2000-f.jpg|Нясвіжскі палац на купюры ў 100 000 рублёў узору 2000 года Выява:Лицевая сторона 100руб.jpg|Нясвіжскі палац на купюры ў 100 рублёў Выява:The Radziwills' Castle. Niasvizh (silver coin)r.gif|[[Памятная манета «Замак Радзівілаў. Нясвіж»|Нясвіжскі палац]] на сярэбранай манеце 20 рублёў, 2004 </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдкалегія: А. А. Воінаў і інш. |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская энцыклапедыя |год = 1993 |том = |старонкі = |старонак = 620 |серыя = |isbn = 5-85700-078-5 |тыраж = |ref = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік }} * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш. |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год = 2011 |том = 2. Л—Я |старонкі = |старонак = 464 |серыя = |isbn = 978-985-11-0549-2 |тыраж = |ref = Архітэктура Беларусі: Энцыклапедыя. У 2 т. — Т. 2. }} * [[Вольга Дзімітрыеўна Бажэнава|''Бажэнава В. Д.'']] Радзівілаўскі Нясвіж. Роспісы касцёла Божага Цела. — Мн., 2007 * {{кніга |аўтар = Варрава А. Р. |частка = |загаловак = Жемчужины Беларуси. Мир. Несвиж. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = УП «Рифтур» |год = 2011 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 9-789856-919476 |тыраж = |ref = Варрава }} * {{кніга |аўтар = Волкаў М. |частка = |загаловак = Артылерыя Нясвіжскага замка. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Андрэй Янушкевіч |год = 2015 |том = |старонкі = |старонак = 188 |серыя = |isbn = 978-985-90346-2-6 |тыраж = |ref = }} *Волкаў М. Раскрадзены арсенал // Наша гісторыя, №2, 2018, с. 47 - 52. ISBN 2617-2305 *{{кніга |аўтар = Метельский А. А. |частка = |загаловак = Владельцы старого Несвижа. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год = 2011 |том = |старонкі = |старонак = 160 |серыя = |isbn = 978-985-11-0581-2 |тыраж = |ref = Метельский }} * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Нясвіжскага раёна. |арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год = 2001 |том = |старонкі = |старонак = 632 |серыя = |isbn = 985-11-0206-7 |тыраж = |ref = Памяць: Нясвіжскі раён }} * {{кніга |аўтар = Ткачёв М. А. |частка = |загаловак = Замки Беларуси. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = Беларусь |год = 2002 |том = |старонкі = |старонак = 200 |серыя = |isbn = 985-07-0418-7 |тыраж = |ref = Ткачёв }} * {{кніга |аўтар = Чистяков В. |частка = Женские чары несвижских парков |загаловак = Директор. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн |выдавецтва = ООО «Консорциум Наука Экономика Право», № 11 (125) ноябрь |год = 2009 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Чистяков }} * {{кніга |аўтар = Шышыгіна-Патоцкая К. Я. |частка = |загаловак = Нясвіж і Радзівілы. |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 3-е выд |месца = Мн |выдавецтва = Беларусь |год = 2007 |том = |старонкі = |старонак = 240 |серыя = |isbn = 978-985-01-0740-4 |тыраж = |ref = Шышыгіна-Патоцкая }} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_local/m_niasviz/%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D0%B0%D1%9E%D0%B3%D1%83%D1%81%D1%82_%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%9E_%D0%B3%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8F%D1%85_%D1%83_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%8F_'%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5_%D0%BA%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83'.html Янкоўскі Чэслаў. Станіслаў Аўгуст Панятоўскі ў гасцях у князя "Пане Каханку". Пераклад Леаніда Лаўрэша] == Спасылкі == {{Commons|Category:Niasvizh Castle Complex}} {{Сусветная спадчына|1196}} {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|610Г000466}} * [http://niasvizh.by/ Нясвіж — Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120628172149/http://niasvizh.by/ |date=28 чэрвеня 2012 }} * [http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/nesvizh-palace Нясвіжскі замак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140403090818/http://www.belarus.by/by/travel/belarus-life/nesvizh-palace |date=3 красавіка 2014 }} на [http://www.belarus.by/by/ афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }} * [http://www.radzima.org/be/nyasvizh/zamak-palac-radzivilau-2002.html Фатаграфіі на Radzima.org] * [http://globustut.by/nesvizh/palace_gallery.htm Фатаграфіі на Globustut.by] * [http://szlachta.io.ua/album47770 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury's Corner. Старажытнае дойлідства Нясвіжа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120524163932/http://szlachta.io.ua/album47770 |date=24 мая 2012 }} * [http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-castle/ Гістарычны праект Мір-Нясвіж.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080501101419/http://mir-nesvizh.com/nesvizh/info-n/nesvizh-castle/ |date=1 мая 2008 }} * [http://vandrouka.by/2012/nesvizhskiy-zamok/ Вандроўка па Нясвіжскім замку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120517112053/http://vandrouka.by/2012/nesvizhskiy-zamok/ |date=17 мая 2012 }} * [http://news.tut.by/culture/307613.html Нясвіжскі замак аднавілі не так, як было раней] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120831154510/http://news.tut.by/culture/307613.html |date=31 жніўня 2012 }} * [http://news.tut.by/society/310984.html?utm_source=news-left-block&utm_medium=popular-news&utm_campaign=popular-news Нясвіжскі музей-запаведнік прэтэндуе на званне самай наведваемай славутасці ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305024944/http://news.tut.by/society/310984.html?utm_source=news-left-block&utm_medium=popular-news&utm_campaign=popular-news |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * [https://ldd.by/velo-belarus-1-7/ Несвижский замок. Велопутешествие по Беларуси на LDD.by] * [https://ldd.by/velo-belarus-1-8/ Несвижский парк. Велопутешествие по Беларуси на LDD.by] * {{Архіварта|njasvizhski-palacava-parkavy-kompleks}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сусветная спадчына ў Беларусі}} {{Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} {{Ардынаты на Нясвіжы}} {{Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж»}} {{Славутасці Нясвіжа}} {{Замкі Беларусі}} {{Выдатны артыкул|Архітэктура}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Палацы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палацы-музеі]] [[Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Радзівілаў]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Нясвіжская ардынацыя]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] [[Катэгорыя:Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] 27e05ppwy1rahcgnuqpad92cxwobifz 0 26427 5164734 4958941 2026-07-11T19:42:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164734 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Македонія}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Рэспубліка Паўночная Македонія |Арыгінальная назва = Република Северна Македонија <br> Republika e Maqedonisë së Veriut |Родны склон = Рэспублікі Паўночная Македонія |Замест герба = |Дэвіз = Слобода или смрт за Македонија |Пераклад дэвізу = Воля або смерць за Македонію |Назва гімна = Денес над Македонија |Аўдыё = |Форма кіравання = Парламенцкая рэспубліка |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 37|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 21|lon_min = 43|lon_sec = 0 |region = |CoordScale = 1000000 |На карце = Location Macedonia Europe.png |На карце2 = |Найбуйнейшыя гарады = [[Скоп’е]], [[Бітала]], [[Куманава]], [[Прылеп]], [[Цетава]] |Дата незалежнасці = [[8 верасня]] [[1991]] |Незалежнасць ад = [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|Югаславіі]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Паўночнай Македоніі|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Паўночнай Македоніі|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Стэво Пендароўски]] <br/> [[Дзімітар Кавачэўскі]] |Месца па плошчы = |Плошча = 25.713 |Працэнт вады = 1,9 |Этнахаронім = [[Македонцы]] |Месца па насельніцтву = 146 |Насельніцтва = 2.062.294 |Год ацэнкі = 2012 |Насельніцтва па перапісу = 2.022.547 |Год перапісу = 2002 |Шчыльнасць насельніцтва = 80,1 |Месца па шчыльнасці = 122 |ВУП (ППЗ) = 26,1 млрд |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2013 |Месца па ВУП (ППЗ) = 124 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 12.587 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 84 |ВУП (намінал) = 9,576 млрд |Год разліку ВУП (намінал) = 2013 |Месца па ВУП (намінал) = 137 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 4.931 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 97 |ІРЧП = 0,732 |Год разліку ІРЧП = 2013 |Месца па ІРЧП = 84 |Узровень ІРЧП = высокі |Авіякампанія = |Валюта = [[Македонскі дэнар]] (MKD) |Дамены = [[.mk]], [[.мкд]] |ISO = |Тэлефонны код = |Часавы пояс = |Заўвагі = <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Рэспубліка Паўночная Македонія''' ({{lang-mk|Република Северна Македонија}}), да 2019 года '''Рэспубліка Македонія''' ({{lang-mk|Република Македонија}}) — [[Заходнія Балканы|заходне-балканская]] дзяржава. Мяжуе з [[Рэспубліка Косава|Косава]] на паўночным захадзе, [[Сербія]]й на поўначы, [[Балгарыя]]й на ўсходзе, [[Грэцыя]]й на поўдні і [[Албанія]]й на захадзе. [[Дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|Выхаду да мора не мае]]. Тэрыторыя краіны складае каля траціны больш буйнога геаграфічнага рэгіёна [[Македонія (зямля)|Македоніі]], які таксама ўключае ў сябе часткі [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Албанія|Албаніі]]. Адна з дзяржаў-пераемніц былой [[Югаславія|Югаславіі]], незалежнасць ад якой абвясціла ў 1991 годзе. У 1993 годзе дзяржава стала членам [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]. Паводле перапісу 2014 года насельніцтва Паўночнай Македоніі складае болей за 2 млн жыхароў, з якіх 500 тысяч жыве ў сталіцы краіны — [[Скоп’е|Скоп’і]]. [[Македонцы]] складаюць каля 64 % ад агульнай колькасці насельніцтва краіны. Апроч іх, у Паўночнай Македоніі жыве вялікая [[Албанцы ў Паўночнай Македоніі|этнічная меншасць албанцаў]] (25 %) і іншыя невялікія меншасці, што прыводзіць да канфліктаў на этнічнай глебе, асабліва паміж македонцамі і албанцамі. Паўночная Македонія мае адну з самых слабых эканомік у Еўропе і знаходзіцца ў працэсе эканамічнай і палітычнай трансфармацыі. Краіна змагаецца з высокім узроўнем беспрацоўя, слабай інфраструктурай і адсутнасцю інвестыцый. Дзяржава з’яўляецца сябрам ААН, [[Цэнтральна-Еўрапейская асацыяцыя свабоднага гандлю|Цэнтральна-Еўрапейскай асацыяцыі свабоднага гандлю]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]], [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], [[Сусветная гандлёвая арганізацыя|Сусветнай гандлёвай арганізацыі]], [[Міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]] і [[Сусветны банк|Сусветнага банку]], а таксама [[НАТА]], з 2005 года з’яўляецца [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз|афіцыйным кандыдатам]] на членства ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]]. Македонія ўключае ў сябе больш за 50 азёр і 16 гор, вышыня якіх перавышае 2000 метраў. == Назва == Рэспубліка Македонія з часоў распаду [[Югаславія|Югаславіі]] вяла спрэчку з [[Грэцыя]]й пра сваю назву. Па патрабаванні Грэцыі Рэспубліка Македонія была прынята ў ААН у [[1993]] годзе пад назвай ''Былая югаслаўская Рэспубліка Македонія (БЮРМ)''. Грэцыя настойвала на тым, каб назва ''Македонія'' была зменена, каб пазбегнуць блытаніны з грэчаскай правінцыяй — гістарычнай вобласцю [[Македонія (Грэцыя)|Македонія]], якая мяжуе з аднайменнай незалежнай рэспублікай<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=203523 nashaniva.by]</ref>. Больш за дваццаць гадоў ішла спрэчка, Грэцыя дабівалася неабходнасці змянення назвы краіны-суседкі і выступала супраць яе ўступлення ў [[Еўрасаюз]] і [[НАТА]]. [[17 чэрвеня]] [[2018]] года Грэцыя і Рэспубліка Македонія падпісалі пагадненне аб перайменаванні былой югаслаўскай рэспублікі ў Рэспубліку ''Паўночная Македонія''<ref>[http://blr.belta.by/world/view/urad-makedonii-zatsverdziu-zakonapraekt-ab-novaj-nazve-krainy-69734-2018/ blr.belta.by]</ref>. 11 студзеня 2019 года македонскія парламентарыі ўхвалілі ўнясенне адпаведных паправак у Канстытуцыю. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Паўночнай Македоніі}} Тэрыторыя сучаснай Паўночнай Македоніі ў розныя гістарычныя перыяды належала розным дзяржавам і імперыям — [[Паёнія|Паёніі]], [[Старажытная Македонія|Старажытнай Македоніі]] (чыю назву ўспадкаваў увесь геаграфічны рэгіён), [[Рымская імперыя|Рымскай]] і [[Візантыйская імперыя|Візантыйскай]] імперыям, [[Сярэднія стагоддзі|сярэднявечнаму]] [[Другое Балгарскае царства|Балгарскаму царству]], [[Сербскае царства|Сербскаму царству]], [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. У [[864]], калі тэрыторыя знаходзілася ў складзе Балгарскага царства, [[хрысціянства]] было прынята дзяржаўнай рэлігіяй. Сучасныя македонцы этнічна блізкія да балгараў. У [[XIV]] ст. гэтыя землі былі [[Асманская Македонія|заваяваныя]] Асманскай імперыяй. У [[1878]] [[Расійская імперыя|Расія]] вызваліла [[Балгарыя ў складзе Асманскай імперыі|Балгарыю]] і заключыла з Турцыяй [[Сан-Стэфанскі мір]], паводле якога з’яўлялася дзяржава Балгарыя, а часткі Македоніі, населеныя паўднёвымі славянамі, уваходзілі ў межы Балгарыі. Аднак гэта было нявыгадна вялікім сілам у Еўропе і за Сан-Стэфанскай дамовай рушыла ўслед [[Берлінскі кангрэс|Берлінская]], разрэзаўшая Балгарыю на дзве часткі — [[Княства Балгарыя]] і [[Усходняя Румелія|Усходнюю Румелію]]. Македонія з яе паўднёваславянскім насельніцтвам ізноў перайшла да турак. У [[1912]] пачалася першая Балканская вайна. Балгарскія і саюзныя балканскія хрысціянскія войскі разграмілі Турцыю і Македонія ізноў стала балгарскай. Аднак амаль адразу жа пачалася вайна паміж саюзнікамі — Балгарыяй і астатнімі балканскімі хрысціянскімі народамі, у выніку якой Балгарыя страціла Македонію. У выніку [[Балканскія войны|Балканскіх войн]] [[1912]] і [[1913]] і падзення Асманскай імперыі Македонія была падзеленая паміж [[Сербія]]й пад назвай ''Južna Srbija'' («Паўднёвая Сербія»), Грэцыяй (Эгейская Македонія) і Балгарыяй (Пірынскі край). Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Сербія ўступіла ў ізноў створанае [[Каралеўства Югаславія|Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў]]. У [[1929]] каралеўства атрымала новае імя — [[Югаславія]] і было падзелена на правінцыі — ''бановіны''. Тэрыторыя сучаснай Рэспублікі Македоніі стала Вардарскай правінцыяй (''Vardarska banovina''). [[Файл:Bitola 2007.JPG|thumb|300px|right|Гістарычны цэнтр горада [[Бітала]].]] [[Файл:Robevihouse.JPG|300px|thumb|right|Архітэктура ў горадзе [[горад Охрыд|Охрыд]].]] У [[1941]] Югаславію захапілі [[Краіны Восі]]. Тэрыторыя Вардарскай бановіны была падзеленая паміж [[Трэцяе Балгарскае царства|Балгарыяй]] і [[Італьянская акупацыя Албаніі|Албаніяй]]. Частка македонскіх славян падтрымлівала рух супраціву, які ўзначаліў [[Іосіп Броз Ціта|Ціта]], які пасля стаў прэзідэнтам Югаславіі. Паслу заканчэння [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] была ўтворана ''Федэратыўная Народная Рэспубліка Югаславія'' з шасці рэспублік, у тым ліку ''Народнай Рэспублікі Македоніі''. Пры перайменаванні аб’яднання ў ''Сацыялістычную Федэратыўную Рэспубліку Югаславію'' у [[1963]] Македонія таксама была перайменавана ў ''Сацыялістычную Рэспубліку Македонію''. * [[1991]] — дэкларацыя аб суверэнітэце і рэферэндум аб незалежнасці Македоніі, якая прывяла да бяскроўнага выхаду са складу Югаславіі. Першым прэзідэнтам Македоніі стаў выхадзец з мясцовай партнаменклатуры [[Кіра Глігараў]] (1991—1999). * [[1991]] — [[Балгарыя]] — першая дзяржава свету, якая прызнала незалежнасць Македоніі. [[2 мая]] [[1992]] [[Еўрапейскі саюз]] пагадзіўся прызнаць Македонію толькі ў тым выпадку, калі будзе знойдзена прымальная для ўсіх назва новай дзяржавы. У красавіку 1993 Македонія была прынята ў ААН, але пад назвай '''Былая югаслаўская Рэспубліка Македонія'''. * [[1993]] — увод «блакітных касак» [http://www.un.org/documents/ga/res/47/a47r225.htm]) [[ААН]]. * [[16 лютага]] [[1994]] [[Грэцыя]] ўвяла забарону на гандаль з Македоніяй. * 31 сакавіка 1995 Савет бяспекі ААН прыняў Рэзалюцыю аб падаўжэнні мандата міратворчых сіл на 8 месяцаў. * 5 кастрычніка 1995 Парламент прыняў рашэнне аб скасаванні старога і заснаванні новага нацыянальнага сцяга. * 12 кастрычніка 1995 Македонія становіцца членам [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе (АБСЕ)]]. [[8 лістапада]] Македонія становіцца членам Савета Еўропы. * У выніку [[Косаўская вайна|вайны ў Косаве]] ў [[1999]] каля 360 000 косаўскіх [[албанцы|албанцаў]] збеглі на тэрыторыю Македоніі. Уцекачы неўзабаве пакінулі краіну, але крыху пазней мясцовыя албанцы па іх прыкладу высунулі патрабаванне аўтаноміі для раёнаў рэспублікі з пераважным албанскім насельніцтвам. * [[1999]]—[[2004]] — прэзідэнт Барыс Трайкоўскі. [[23 снежня]] 1999 Урад Македоніі ў поўным складзе сышоў у адстаўку. * [[23 лютага]] 2001 — Падпісана пагадненне аб дэлімітацыі і дэмаркацыі мяжы паміж [[СРЮ]] і Македоніяй. * [[2001]] сакавік — жнівень — Албанскае паўстанне, якое ахапіла поўнач і захад краіны (асабліва раён [[Цетава]]). Албанская армія нацыянальнага вызвалення (лідар Алі Ахмеці) пачалі ваенна-партызанскія дзеянні супраць рэгулярнай арміі Македоніі. Супрацьстаянню паклала канец толькі ўмяшанне [[НАТА]], у выніку чаго парламент Македоніі прыняў папраўкі да Канстытуцыі, па якой албанцам была прадстаўленая абмежаваная юрыдычная і культурная аўтаномія (афіцыйны статус албанскай мовы, амністыя паўстанцаў, албанская паліцыя ў албанскіх раёнах). * [[2002]] — спарадычныя рэцыдывы албана-македонскага міжэтнічнага канфлікту. * [[17 сакавіка]] [[2003]] — Савет НАТА прыняў рашэнне да [[31 сакавіка]] завяршыць аперацыю па забеспячэнні стабільнасці ў Македоніі, 18 сакавіка Савет ЕС прыняў рашэнне аб пачатку міратворчай аперацыі ў Македоніі. == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Палітыка Паўночнай Македоніі}} Македонія — дэмакратычная парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка. Канстытуцыя Македоніі была прынята 17 лістапада 1991 года, пазней унесена 32 папраўкі. === Выканаўчая ўлада === {{main|Прэзідэнт Паўночнай Македоніі}} Кіраўнік дзяржавы — прэзідэнт, які абіраецца на 5-гадовы тэрмін у ходзе ўсеагульных выбараў і можа знаходзіцца на пасадзе толькі два тэрміны запар. Прэзідэнт прадстаўляе краіну за мяжой, адказвае за правядзенне знешняй палітыкі, з’яўляецца галоўнакамандуючым узброенымі сіламі, валодае правам вета на законапраекты, зацверджаныя парламентам у першым чытанні, вылучае кандыдатуру прэм’ер-міністра, аб’яўляе памілаванне, прызначае паслоў, прапануе кандыдатуры двух членаў Рэспубліканскага судовага савета і Савета па міжэтнічных адносінах, прызначае членаў Савета бяспекі. Вышэйшы орган выканаўчай улады — урад. Складаецца з прэм’ер-міністра, якому прэзідэнт даручае сфарміраваць кабінет, і міністраў, прапанаваных прэм’ер-міністрам. Пасля гэтага ўрад абіраецца парламентам і нясе перад ім адказнасць. === Заканадаўчая ўлада === [[Файл:Macedonian parliament interior.jpg|thumb|250px]] {{main|Сход Паўночнай Македоніі|Прэм'ер-міністр Паўночнай Македоніі}} Вышэйшы заканадаўчы орган краіны — аднапалатны Сход, які складаецца з 120 дэпутатаў (85 з іх абіраюцца ўсеагульным прамым галасаваннем, 35 праходзяць па партыйных спісах). Тэрмін паўнамоцтваў дэпутатаў — 4 гады. Выбарчым правам надзелены ўсе грамадзяне краіны, якія дасягнулі 18-гадовага ўзросту. Парламент распрацоўвае і ўхваляе канстытуцыю, прымае законы, сцвярджае падаткі і бюджэт, ратыфікуе міжнародныя дагаворы і пагадненні, прызначае рэферэндумы, сцвярджае і ссоўвае ўрад, прызначае і ссоўвае суддзяў, аб’яўляе амністыю. == Знешняя палітыка == === Беларуска-македонскія адносіны === Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі [[20 студзеня]] [[1993]]. З [[3 красавіка]] [[2002]] года македонскі пасол у [[Расія|Расіі]] атрымаў акрэдытацыю ў [[Беларусь|Беларусі]] па сумяшчальніцтве<ref>[http://www.mfa.gov.by/print/ru/press/news/2003-01-16-2.html Матэрыялы брыфінгу намесніка начальніка ўпраўлення інфармацыі МЗС Беларусі Андрэя Савіных, праведзенага для прадстаўнікоў СМI 16 студзеня б.г.]{{Недаступная спасылка}}// Сайт Міністэрства замежных спраў Беларусі. [[16 студзеня]] [[2002]]</ref>. Грамадзяне Беларусі могуць карыстацца безвізавым ўездам у Рэспубліку Македонію на тэрмін да 90 дзён пры наяўнасці афіцыйнага ці гасцявога запрашэння альбо турыстычнага ваўчара<ref>[http://mfa.gov.by/visa/vyjezd/info/aa145375771c7825.html Матэрыялы афіцыйнага сайта Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150722054223/http://mfa.gov.by/visa/vyjezd/info/aa145375771c7825.html |date=22 ліпеня 2015 }}</ref>. == Узброеныя сілы == УС Македоніі ўдзельнічалі ў [[Іракская вайна|Іракскай вайне]]. 27 сакавіка 2020 года Паўночная Македонія ўступіла ў [[НАТА]]. На 2020 год ва Узброеных сілах Рэспублікі Македонія налічваецца 8 000 чалавек<ref>[https://long-war.ru/macedonia.html Армія Паўночнай Македоніі, ВПС, ВМС, узбраенне і колькасць]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Паўночнай Македоніі}} <div align="center"> {| class="wikitable sortable" border="1" align="center" style="text-align:left; font-size: 80%;" |- |style="text-align:center" colspan="10"|[[Файл:Муніцыпалітэты Македоніі.png|650px]] |- !width="20px"| ![[Статыстычныя рэгіёны Македоніі|Статыстычны рэгіён]] ![[Муніцыпалітэты Паўночнай Македоніі|Муніцыпалітэты]] !Плошча, км² !Насельніцтва !width="20px"| ![[Статыстычныя рэгіёны Паўночнай Македоніі|Статыстычны рэгіён]] ![[Муніцыпалітэты Паўночнай Македоніі|Муніцыпалітэты]] !Плошча, км² !Насельніцтва |- |style="background: #804000"| |'''[[Вардарскі статыстычны рэгіён|Вардарскі]]''' |[[Муніцыпалітэт Велес|Велес]] (11<ref group="ап">Нумары муніцыпалітэтаў у дужках адпавядаюць нумарам дадзеных перыферый на карце зверху.</ref>)<br />[[Муніцыпалітэт Градска|Градска]] (15)<br />[[Муніцыпалітэт Дэмір-Капія|Дэмір-Капія]] (21)<br />[[Муніцыпалітэт Кавадарцы|Кавадарцы]] (28)<br />[[Муніцыпалітэт Негоціна|Негоціна]] (45)<br />[[Муніцыпалітэт Росаман|Росаман]] (55)<br />[[Муніцыпалітэт Чашка|Чашка]] (68) |style="text-align:center"|3995 |style="text-align:center"|153,272 |style="background: #80ffff"| |'''[[Паўночна-Усходні статыстычны рэгіён|Паўночна-Усходні]]''' |[[Муніцыпалітэт Кратава|Кратава]] (33)<br />[[Муніцыпалітэт Крыва-Паланка|Крыва-Паланка]] (35)<br />[[Муніцыпалітэт Куманава|Куманава]] (37)<br />[[Муніцыпалітэт Ліпкава|Ліпкава]] (38)<br />[[Муніцыпалітэт Ранкаўцэ|Ранкаўцэ]] (54)<br />[[Муніцыпалітэт Стара-Нагарычанэ|Стара-Нагарычанэ]] (60) |style="text-align:center"|2306 |style="text-align:center"|176,174 |- |style="background: #80ff80"| |'''[[Паложскі статыстычны рэгіён|Паложскі]]''' |[[Муніцыпалітэт Багавінье|Багавінье]] (2)<br />[[Муніцыпалітэт Брвеніца|Брвеніца]] (7)<br />[[Муніцыпалітэт Госцівар|Госцівар]] (14)<br />[[Муніцыпалітэт Егуноўцэ|Егуноўцэ]] (23)<br />[[Муніцыпалітэт Жэліна|Жэліна]] (24)<br />[[Муніцыпалітэт Маўрава і Растуша|Маўрава і Растуша]] (42)<br />[[Муніцыпалітэт Урапчыштэ|Урапчыштэ]] (64)<br />[[Муніцыпалітэт Цеарцэ|Цеарцэ]] (65)<br />[[Муніцыпалітэт Цетава|Цетава]] (66) |style="text-align:center"|2479 |style="text-align:center"|319,532 |style="background: #ffff80"| |'''[[Пелаганійскі статыстычны рэгіён|Пелаганійскі]]''' |[[Муніцыпалітэт Бітала|Бітала]] (5)<br />[[Муніцыпалітэт Долнэні|Долнэні]] (17)<br />[[Муніцыпалітэт Дэмір-Хісар|Дэмір-Хісар]] (22)<br />[[Муніцыпалітэт Крушэва|Крушэва]] (34)<br />[[Муніцыпалітэт Крывагаштані|Крывагаштані]] (36)<br />[[Муніцыпалітэт Могіла|Могіла]] (43)<br />[[Муніцыпалітэт Новацы|Новацы]] (46)<br />[[Муніцыпалітэт Прылеп|Прылеп]] (52)<br />[[Муніцыпалітэт Рэсен|Рэсен]] (56) |style="text-align:center"|4719 |style="text-align:center"|231,500 |- |style="background: #ff8080"| |'''[[Паўднёва-Заходні статыстычны рэгіён|Паўднёва-Заходні]]''' |[[Муніцыпалітэт Вевчані|Вевчані]] (10)<br />[[Муніцыпалітэт Дэбар|Дэбар]] (18)<br />[[Муніцыпалітэт Дэбарца|Дэбарца]] (19)<br />[[Муніцыпалітэт Кічэва|Кічэва]] (30)<br />[[Муніцыпалітэт Македанскі-Брод|Македанскі-Брод]] (41)<br />[[Муніцыпалітэт Охрыд|Охрыд]] (47)<br />[[Муніцыпалітэт Пласніца|Пласніца]] (50)<br />[[Муніцыпалітэт Струга|Струга]] (61)<br />[[Муніцыпалітэт Цэнтар-Жупа|Цэнтар-Жупа]] (67) |style="text-align:center"|3280 |style="text-align:center"|220,065 |style="background: #ff7f27"| |'''[[Скопскі статыстычны рэгіён|Скопскі]]''' |[[Муніцыпалітэт Арачынава|Арачынава]] (1)<br />[[Муніцыпалітэт Зелянікава|Зелянікава]] (25)<br />[[Муніцыпалітэт Іліндэн|Іліндэн]] (27)<br />[[Муніцыпалітэт Петравец|Петравец]] (48)<br />''[[Скоп’е]] (58)''<br />[[Муніцыпалітэт Сопіштэ|Сопіштэ]] (59)<br />[[Муніцыпалітэт Студэнічані|Студэнічані]] (63)<br />[[Муніцыпалітэт Чучэр-Сандэва|Чучэр-Сандэва]] (69) |style="text-align:center"|1818 |style="text-align:center"|617,646 |- |style="background: #a349a4"| |'''[[Паўднёва-Усходні статыстычны рэгіён|Паўднёва-Усходні]]''' |[[Муніцыпалітэт Басілава|Басілава]] (3)<br />[[Муніцыпалітэт Богданцы|Богданцы]] (6)<br />[[Муніцыпалітэт Валандава|Валандава]] (8)<br />[[Муніцыпалітэт Васілева|Васілева]] (9)<br />[[Муніцыпалітэт Геўгелія|Геўгелія]] (13)<br />[[Муніцыпалітэт Дойран|Дойран]] (16)<br />[[Муніцыпалітэт Кончэ|Кончэ]] (31)<br />[[Муніцыпалітэт Наво-Село|Наво-Село]] (44)<br />[[Муніцыпалітэт Радавіш|Радавіш]] (53)<br />[[Муніцыпалітэт Струміца|Струміца]] (62) |style="text-align:center"|2741 |style="text-align:center"|173,572 |style="background: #c3c3c3"| |'''[[Усходні статыстычны рэгіён|Усходні]]''' |[[Муніцыпалітэт Берава|Берава]] (4)<br />[[Муніцыпалітэт Вініца|Вініца]] (12)<br />[[Муніцыпалітэт Дэльцэва|Дэльцэва]] (20)<br />[[Муніцыпалітэт Зрноўцы|Зрноўцы]] (26)<br />[[Муніцыпалітэт Карбінцы|Карбінцы]] (29)<br />[[Горад Кочані|Кочані]] (32)<br />[[Муніцыпалітэт Лозава|Лозава]] (39)<br />[[Муніцыпалітэт Македанска-Каменіца|Македанска-Каменіца]] (40)<br />[[Муніцыпалітэт Пехчэва|Пехчэва]] (49)<br />[[Муніцыпалітэт Пробішціп|Пробішціп]] (51)<br />[[Муніцыпалітэт Светы-Ніколэ|Светы-Ніколэ]] (57)<br />[[Муніцыпалітэт Чэшынава-Аблешэва|Чэшынава-Аблешэва]] (70)<br />[[Муніцыпалітэт Шціп|Шціп]] (71) |style="text-align:center"|3539 |style="text-align:center"|177,411 |} </div> {{reflist|group="ап"}} == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === {{Карта Македоніі}} {{main|Геаграфія Паўночнай Македоніі}} Геаграфічная вобласць Македонія падзеленая цяпер паміж трыма краінамі — яе паўднёвая частка, амаль палова ўсёй тэрыторыі, [[Македонія (Грэцыя)|Эгейская Македонія]], уваходзіць у склад [[Грэцыя|Грэцыі]]; усходнія землі — Пірынская Македонія — прыналежаць [[Балгарыя|Балгарыі]], а Рэспубліка Македонія раскінулася на поўначы і захадзе, у даліне ракі [[Вардар]]. === Рэльеф === На большай частцы тэрыторыі размяшчаюцца хрыбты сярэдневысокіх горных сістэм [[Скопска Чорная Гара]], [[Пінд]] (вышэйшы пункт — [[гара Кораб|г. Кораб]] (2753 м) і [[Пірын]], падзеленых шырокімі міжгорнымі катлаванамі. Адзін ад іншага горныя хрыбты адлучаюць даліны рэк Вардар і [[Струміца (рака)|Струміца]], якія працякаюць праз усю краіну. На паўднёвым захадзе размешчаныя часткова належныя Македоніі буйныя азёры [[Ахрыдскае возера|Ахрыдскае]] і [[Прэспа]], а на паўднёвым усходзе — буйнае [[Дойранскае возера]]. На рэчцы [[Длабока|Длабоцы]] знаходзіцца самы высокі ў Македоніі [[вадаспад]] вышынёй 136 м — [[Корабскі вадаспад]]. Рэгіён сейсмічна актыўны, землетрасенні даволі моцныя. У выніку апошняга, якое адбылося ў [[1963]], быў моцна разбураны горад [[Скоп’е]]. === Клімат === У Македоніі клімат пераходзіць ад [[умераны клімат|умеранага]] да [[субтрапічны клімат|субтрапічнага]]. Сярэдняя тэмпература студзеня — 11-12&nbsp;°C, ліпеня — 21-23&nbsp;°C. Гадавая колькасць ападкаў 500—700 мм. == Насельніцтва == === Колькасць, рассяленне === Па дадзеных на ліпень 2004 г, насельніцтва рэспублікі складае 2,071,210 чалавек. Асаблівасцю дэмаграфічнай сітуацыі ў Македоніі з’яўляецца перавышэнне нараджальнасці албанскай часткі насельніцтва над славянскай, што характэрна наогул для мусульманскіх меншасцей у шматлікіх дзяржавах свету. Аднак у апошнія гады нараджальнасць албанцаў падае хутчэйшымі тэмпамі: у [[2005]] колькасць парадзіх-албанак склала 30,8 % ад агульнага ліку жанчын, якія нарадзілі дзяцей, тады як у [[2001]] дадзены паказчык дасягаў амаль 40 %. === Гарады === Сталіцай рэспублікі і самым буйным яе горадам з’яўляецца [[Скоп’е]] (насельніцтва 600 тыс.). Іншыя буйныя гарады — [[Бітала]], [[Куманава]], [[Прылеп]] і [[Цетава]] (насельніцтва 50 — 100 тыс.). {{Найбуйнейшыя гарады | title = Найбуйнейшыя гарады Македоніі | stat_ref = [http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf Перапіс 2002 года.] | list_by_pop = | class = nav | div_name = | name_link = Спіс гарадоў Македоніі | div_link = Статыстычныя рэгіёны Македоніі{{!}}Рэгіён | city_1 = Скоп’е| div_1 = Скопскі статыстычны рэгіён{{!}}Скопскі| pop_1 = 506,926| img_1 = Skopje - Stadtzentrum.jpg | city_2 = Горад Бітала{{!}}Бітала| div_2 = Пелаганійскі статыстычны рэгіён{{!}}Пелаганійскі| pop_2 = 74,550| img_2 = Bitola 039.JPG | city_3 = Горад Куманава{{!}}Куманава| div_3 = Паўночна-Усходні статыстычны рэгіён{{!}}Паўночна-Усходні| pop_3 = 70,842| img_3 = Kumanovo 2006.JPG | city_4 = Горад Прылеп{{!}}Прылеп| div_4 = Пелаганійскі статыстычны рэгіён{{!}}Пелаганійскі| pop_4 = 66,246| img_4 = Prilep Macedonia Panorama Tilt Shift (13546328044).jpg | city_5 = Горад Цетава{{!}}Цетава| div_5 = Паложскі статыстычны рэгіён{{!}}Паложскі| pop_5 = 52,915 | city_6 = Горад Велес, Македонія{{!}}Велес| div_6 = Вардарскі статыстычны рэгіён{{!}}Вардарскі| pop_6 = 43,716 | city_7 = Горад Шціп{{!}}Шціп| div_7 = Усходні статыстычны рэгіён{{!}}Усходні| pop_7 = 43,652 | city_8 = Горад Охрыд{{!}}Охрыд| div_8 = Паўднёва-Заходні статыстычны рэгіён{{!}}Паўднёва-Заходні| pop_8 = 42,033 | city_9 = Горад Госцівар{{!}}Госцівар| div_9 = Паложскі статыстычны рэгіён{{!}}Паложскі| pop_9 = 35,847 | city_10 = Горад Струміца{{!}}Струміца| div_10 = Паўднёва-Усходні статыстычны рэгіён{{!}}Паўднёва-Усходні| pop_10 = 35,311 | city_11 = Горад Кавадарцы{{!}}Кавадарцы| div_11 = Вардарскі статыстычны рэгіён{{!}}Вардарскі| pop_11 = 29,188 | city_12 = Горад Кочані{{!}}Кочані| div_12 = Усходні статыстычны рэгіён{{!}}Усходні| pop_12 = 28,330 | city_13 = Горад Кічэва{{!}}Кічэва| div_13 = Паўднёва-Заходні статыстычны рэгіён{{!}}Паўднёва-Заходні| pop_13 = 27,067 | city_14 = Горад Струга{{!}}Струга| div_14 = Паўднёва-Заходні статыстычны рэгіён{{!}}Паўднёва-Заходні| pop_14 = 16,559 | city_15 = Горад Радавіш{{!}}Радавіш| div_15 = Паўднёва-Усходні статыстычны рэгіён{{!}}Паўднёва-Усходні| pop_15 = 16,223 | city_16 = Горад Геўгелія{{!}}Геўгелія| div_16 = Паўднёва-Усходні статыстычны рэгіён{{!}}Паўднёва-Усходні| pop_16 = 15,685 | city_17 = Горад Дэбар{{!}}Дэбар| div_17 = Паўднёва-Заходні статыстычны рэгіён{{!}}Паўднёва-Заходні| pop_17 = 14,561 | city_18 = Горад Крыва-Паланка{{!}}Крыва-Паланка| div_18 = Паўночна-Усходні статыстычны рэгіён{{!}}Паўночна-Усходні| pop_18 = 14,558 | city_19 = Горад Свеці-Ніколе{{!}}Свеці-Ніколе| div_19 = Усходні статыстычны рэгіён{{!}}Усходні| pop_19 = 13,746 | city_20 = Горад Негоціна{{!}}Негоціна| div_20 = Вардарскі статыстычны рэгіён{{!}}Вардарскі| pop_20 = 13,284 }} === Нацыянальны склад === * [[Македонцы]] — 1297981 (64,18 %) * [[Албанцы ў Рэспубліцы Македонія|Албанцы]] — 509083 (25,17 %) * [[Туркі]] — 77959 (3,85 %) * [[Цыганы]] — 53879 (2,66 %) * [[Сербы]] — 35939 (1,78 %) * [[Балгары]] — 20953 (1,01 %) * [[Баснійцы]] — 17018 (0,841 %) * [[Арамуны]] — 9695 (0,479 %) * Іншыя народнасці — 48703 (1,04 %) === Мовы === 68 % насельніцтва гаворыць на македонскай мове паўднёваславянскай групы моў. 25 % насельніцтва гаворыць на албанскай мове, 3 % — на турэцкай, 2 % — на серба-харвацкай. === Рэлігійны склад === Большасць жыхароў краіны (каля 67 %) належыць да некананічнай [[Македонская праваслаўная царква|Македонскай праваслаўнай царквы]] (адзіны выпадак у свеце, калі большасць насельніцтва належыць на некананічнай праваслаўнай юрысдыкцыі). У [[1967]] г., царква абвясціла сваю незалежнасць ад Сербскай праваслаўнай царквы, але яе [[аўтакефалія]] не прызнаецца іншымі праваслаўнымі цэрквамі. [[Мусульмане]] складаюць 30 % ад агульнай колькасці вернікаў, прыхільнікаў іншых канфесій — 3 %. Усяго ў Македоніі 1200 праваслаўных цэркваў і манастыроў і 425 [[мячэць|мячэцяў]]. == Эканоміка == {{also|Алкалоід, кампанія}} У Македоніі здабываюць [[храміты]], медныя, свінцова-цынкавыя і жалезныя руды, марганец. Ёсць прадпрыемствы чорнай і каляровай металургіі, машынабудаўнічыя, хіміка-фармацэўтычныя, лёгкай і харчовай прамысловасці. == Культура і мастацтва == {{main|Культура Паўночнай Македоніі}} === Кінематограф === [[Файл:Milton-Manaki-Bitolya.jpg|thumb|250px|Помнік [[Мілтан Манакі|Мілтану Манакі]].]] {{main|Кінематограф Паўночнай Македоніі}} Вытворчасць фільмаў у Македоніі пачалася ў 1905 годзе са з’яўленнем піянераў кінематографа на [[Балканы|Балканах]] [[Браты Манакі|братоў Манакі]], якія здымалі, у асноўным, кароткія дакументальныя фільмы, засяроджваючы ўвагу на традыцыях, паўсядзённым жыцці, а таксама значных падзеях, як, напрыклад, візіт у Македонію султана [[Мехмед V|Мехмеда V]] у 1911 годзе. На працягу 1920-х гадоў у буйных гарадах было адкрыта некалькі кінатэатраў, першым з якіх быў «Апалон», адкрыты ў [[Скоп’е|Скоп’і]] ў 1925 годзе. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і абвяшчэння [[Народная Рэспубліка Македонія|Народнай Рэспублікі Македоніі]] ў складзе [[Югаславія|Югаславіі]] македонскі кінематограф пачаў станавіцца больш значным, але да 1980-х гадоў прытрымліваўся югаслаўскай ідэалагічнай хвалі. Асноўнымі тэмамі фільмаў у гэты перыяд былі вызваленне ад войскаў [[Нацысцкая Германія|Нацысцкай Германіі]] ў Другой сусветнай вайне, [[грамадзянская вайна ў Грэцыі]], камуністычныя партызаны і паўстанні супраць [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Першым мастацкім фільмам у Македоніі стала стужка «[[Фросіна, фільм|Фросіна]]» 1952 года, а першай каляровай карцінай стала «[[Міс Стоўн, фільм|Міс Стоўн]]», знятая ў 1958 годзе. У 1979 годзе ў [[Бітала|Бітале]] быў заснаваны [[Кінафестываль братоў Манакі|міжнародны кінафестываль братоў Манакі]], які праводзіцца да цяперашняга часу. У 1980-я гады ў македонскім кіно ўвага пачынае надавацца асабістым драмам і дылемам сучаснага жыцця. У 1994 годзе рэжысёр [[Мілча Манчэўскі]] прыносіць міжнароднае прызнанне кінематографу сваёй краіны фільмам «[[Перад дажджом (фільм, 1994)|Перад дажджом]]», які атрымаў намінацыю на [[Прэмія «Оскар» 1995|прэмію «Оскар»]] за [[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм на замежнай мове|найлепшы фільм на замежнай мове]], а таксама здабыў шмат міжнародных узнагарод, у тым ліку [[Залаты леў|Залатога ільва]] на [[51-ы Венецыянскі міжнародны кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]]. Гэты фільм засяроджваецца на тэме этнічных хваляванняў падчас [[Баснійская вайна|Баснійскай вайны]], якая дасягнула свайго гвалтоўнага піку. Пасля гэтага многія македонскія фільмы ў 1990-х і 2000-х гадах атрымлівалі міжнародную аўдыторыю. Асаблівага поспеху дасягнулі фільмы «[[Пыл (фільм, 2001)|Пыл]]» Мілчы Манчэўскага, часткова зняты ў [[Нью-Ёрк]]у, «[[Ілюзія (фільм, 2004)|Ілюзія]]» рэжысёра [[Светазар Рыстоўскі|Светазара Рыстоўскага]] і «[[Сакрэтная кніга, фільм|Сакрэтная кніга]]» сумеснай французска-македонскай вытворчасці. Італьянска-македонская стужка «[[Бал-Кан-Кан]]» з’яўляецца самай касавай у краіне з 500 тысячамі гледачоў. === Кухня === {{main|Македонская кухня}} === Архітэктура === {{main|Архітэктура Паўночнай Македоніі}} == Галерэя == <center><gallery> Image:Ohridlake.jpg|[[Ахрыдскае возера]] Image:Bogomoljka_07.jpg|[[Кічаўскі манастыр Прачыстай Багародзіцы|Манастыр Прачыстай Багародзіцы]] паблізу [[Горад Кічава|Кічава]] Image:MountShara.jpg|Горны хрыбет [[Шар-Планіна]] Image:Panair Korab.jpg|[[Гара Кораб]] — вышэйшы пункт краіны Image:MountKorab.jpg|Гара Кораб Image:Heraclea.jpg|[[Візантыйскае мастацтва|Візантыйская]] мазаіка ў [[Гераклея Лінцэсціс|Гераклеі Лінцэсціс]] — паблізу [[Бітала]] </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Паводка ў Рэспубліцы Македонія]] == Заўвагі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.oval.ru/enc/90810.html Рэспубліка Македонія] — Вялікая Савецкая Энцыклапедыя * Лабаури Д. О. [http://elar.urfu.ru/handle/10995/22979 Берлинский приговор 1878 г. и проблема македонского этноязыкового своеобразия] / Д. О. Лабаури // Известия Уральского государственного университета. Сер. 2, Гуманитарные науки. — 2007. — N 49, вып. 13. — С. 138—153. === Афіцыйныя ўрадавыя сайты === * [http://www.president.gov.mk/ Прэзідэнт Рэспублікі Македонія] {{Архівавана|url=http://arquivo.pt/wayback/20160522185358/http://www.president.gov.mk/ |date=22 мая 2016 }} * [http://www.sobranie.mk/ Парламент Македоніі] * [http://www.gov.mk/ Сайт урада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080402031318/http://www.president.gov.mk/index_e.asp |date=2 красавіка 2008 }} * [http://www.morm.gov.mk/ Міністэрства абароны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220218051501/https://www.morm.gov.mk/ |date=18 лютага 2022 }} * [http://www.mfa.gov.mk/ Міністэрства замежных спраў] * [http://www.culture.in.mk/ Міністэрства культуры] * [http://www.investinmacedonia.com/ Дзелавы клімат, даследаванні і інвестыцыйныя магчымасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140807142638/http://www.investinmacedonia.com/ |date=7 жніўня 2014 }} * [http://www.macedonia-history.blogspot.com/ Македонія гісторыя] {{Краіны Еўропы}} {{Славянскія краіны}} {{КБЮ}} {{Франкафонія}} {{Краіны Балканскага паўвострава}} [[Катэгорыя:Паўночная Македонія| ]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] g8gu0c54k5ygwkxe7smp3hd2gxgljzy 0 27864 5164590 4716356 2026-07-11T13:46:48Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Талмуд]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5164590 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Талмуд''' ({{lang-he|תָלְמוּד}}, «навучанне») — збор дагматычных, рэлігійна-этычных і прававых законапалажэнняў [[іўдаізм]]у, якія склаліся на працягу 4 ст. да н.э. — 5 ст. н.э. часткова на старажытнаяўрэйскай мове, а часткова на арамейскіх дыялектах. Зборнік змяшчае павучанні па маралі і праву, разважанні пра дагматыку і рэлігійны культ, паданні пра светапабудову, навуковыя звесткі па медыцыне, астраноміі, геаграфіі, матэматыцы, заалогіі, батаніцы, фізіцы і, такім чынам, уяўляе сабой своеасаблівы від старажытнаяўрэйскай энцыклапедыі. Самая старажытная частка Талмуда, якая называецца '''Мішна''' (г.зн. ''паўтарэнне''), дае тлумачэнне норм закону [[Пяцікніжжа Майсея]]. Мішна напісана на [[іўрыт|іўрыце]], падзелена на 63 трактаты, якія згрупаваны ў 6 раздзелаў (седарым): Зераім (Пасевы) — збор законаў аб пасевах і пазямельных абавязках, аб прынашэннях на карысць духавенства, бедных і інш. (у пачатку гэтага раздзела змешчаны трактат аб малітвах і блаславеннях — Берахот); Моэд (Святы) — законы пра суботу, святы і пасты; Нашым (Жонкі) — аб шлюбах, разводах і іншых пытаннях сямейнага права; Незікін (Пашкоджанні) — грамадзянскае і крымінальнае права, а таксама трактат «Абот», які змяшчае павучальныя выслоўі; Кадашым (Святыні) — законы аб кашруце (рытуальных правілах харчавання), ежы, а таксама аб ахвярапрынашэннях і абрадах іерусалімскага храма; Тагарот (Ачышчэнні) — законы аб рытуальнай чысціні для святароў і недухоўных асоб. Кожны раздзел (седэр) падзяляецца на трактаты (месіхтот), кожны трактат на часткі (перакім), а кожная частка на артыкулы (мішны). Потым Мішна стала прадметам тлумачэння іўдзейскіх багасловаў. Зборнік гэтых тлумачэнняў атрымаў назву '''Гемара''' (г.зн. ''завяршэнне''). Гемара напісана на арамейскай мове. Мішна разам з Гемарай і складае змест Талмуда, які змяшчае юрыдычна-прававыя палажэнні, рэгламентуючыя сямейнае і грамадскае жыццё іудзеяў, розныя паданні, [[прытча|прытчы]], казкі, апавяданні, якія спадарожнічалі жыццю іудзеяў. Як рэлігійная кніга Талмуд прасякнуты ідэяй залежнасці чалавека ад [[бог]]а, пропаведдзю цярпення і нецярпімасці да іншаверцаў.<ref>Скарына Ф. Творы:… С. 170.</ref> Тлумачэнні Мішны зроблены ў Палесціне і ў Вавілоніі, таму адрозніваюць два варыянты Талмуда — палесцінскі, або іерусалімскі (Талмуд Іерушалмі), і вавілонскі (Талмуд Баўлі). Талмуд змяшчае 613 рэлігійных прадпісанняў. 365 з іх складаюцца з абмежаванняў і забарон, 248 — з указанняў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Талму́д||405}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Талму́д|Бацяеў В., [[Ларыса Іосіфаўна Доўнар|Доўнар Л.]]|497}} * {{ВСЭ3|Талму́д|том=25|старонкі=236—237}} * {{крыніцы/СкарынаТв|170}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Іўдаізм]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя кнігі]] [[Катэгорыя:Талмуд]] 2ei0j13iqovhqzrrj6ebovfeiuu5xrs 0 29446 5164626 5126079 2026-07-11T15:03:57Z ~2026-39417-87 171011 "Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вяртанне гарэзы". (2026) х "Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вясёлыя вандроўкі". (2026) 5164626 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Людмі́ла Рубле́ўская''', у шлюбе '''Людмі́ла Іва́наўна Шні́п''' (нар. {{ДН|5|7|1965}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская [[паэт]]ка, [[Пісьменнік|пісьменніца]], [[літаратурны крытык]], [[драматург]], перакладчыца, журналістка. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і служачых. Скончыла аддзяленне архітэктуры [[Мінскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы каледж|Мінскага архітэктурна-будаўнічага тэхнікума]] (1984). Працавала ў канструктарскім бюро на ВА «[[Гарызонт (прадпрыемства)|Гарызонт]]» тэхнікам-архітэктарам. Вучылася на аддзяленні паэзіі [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурнага інстытута ў Маскве]] (1986—1987), затым перавялася на беларускае аддзяленне [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], які скончыла ў 1994 годзе. Працавала загадчыцай аддзела крытыкі ў часопісе «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]», загадчыцай аддзела мовы ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]». З 1996 года працавала ў аддзеле крытыкі штотыднёвіка «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», з 2002 — рэдактаркай аддзела літаратуры. З 2003 па жнівень 2020 года працавала аглядальніцай аддзела культуры газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]»<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/hramadstva/pismennica-ljudmila-rubleuskaja-zvolnilasja-z-sb|title = Пісьменніца Людміла Рублеўская звольнілася з «СБ. Беларусь сегодня»|author = |authorlink = |date = 22-9-2020|publisher = novychas.by|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 25-1-2021}}</ref>. З верасня 2020 года працуе ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» загадчыцай аддзела культуры. У 2002 годзе разам з мужам [[Віктар Анатолевіч Шніп|Віктарам Шніпам]] пры газеце «Літаратура і мастацтва» стварыла літаратурную суполку «Літаратурны квартал», які з цягам часу перарос у «Літаратурнае прадмесце», кіраўніца літаратурнай суполкі. == Творчасць == Дэбютавала вершам у 1983 годзе ў газеце «[[Знамя юности]]». Гісторыяцэнтрычныя творы Людмілы Рублеўскай некаторыя беларускія крытыкі пахвальна параўноўваюць з «''меладраматычнымі інтэрпрэтацыямі''» мастацкіх ідэй [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Так, падзеі ў яе рамане «Золата забытых магіл» (2005) адбываюцца паралельна ў найбольш цікавыя для Караткевіча часы паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] і ў наш час. А гераіня аповесці «Пярсцёнак апошняга імператара» (2005) спазнае трагічную і гераічную гісторыю свайго роду, які выяўляецца каралеўскім<ref>{{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]] |год=18 ліпеня 2014 |выпуск=4777 |нумар=28 |старонкі=6 |issn= 0024-4686 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archivedate=22 ліпеня 2014}}</ref>. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 1990 года. == Бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} ; ; Зборнікі паэзіі * «Крокі па старых лесвіцах» (1990) * «Адукацыя» (1990) * «Замак месячнага сяйва» (1992) * «Застаюся» (1996) * «Балаган»(2000) * «Рыцарскія хронікі» (2001) * «Над замкавай вежай»(2003) * «Шыпшына для Пані». Вершы, эсэ.(2007) * «Вяртанне Інфанты»(2015) * «Сад камянёў» (2025) ; ; Проза * «Старасвецкія міфы горада Б». Апавяданні. (2002) * «Сэрца мармуровага анёла». Аповесці, апавяданні. (2003) * «Пярсцёнак апошняга імператара». Аповесці, апавяданні. (2005) * «[[Ночы на Плябанскіх Млынах]]». Раман, аповесці, апавяданні. (2013) * «[[Сутарэнні Ромула]]». Раманы. (2010) * «Сэрца мармуровага анёла». Раман, аповесці.(2012) * «Дагератып». Раман.(2017) * «Пантофля Мнемазіны». Раман. (2018) * «Запавет Фаўста» (2026) ; ; Серыя раманаў «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]]» * «Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега» (2012, 2020) * «Авантуры студыёзуса Вырвіча» (2014) * «Авантуры драгуна Вырвіча» (2014) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, канфедэрата і здрадніка» (2017) * «Авантуры Вырвіча з банды Чорнага Доктара» (2019) * «Авантуры Вырвіча, Лёдніка і Чорнай Меланхоліі» (2020) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, маршалка Менскага» (2023) ; ; Кнігі для дзяцей * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2000) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2007 (Беласток, Польша)) * «Карона на дне віра, альбо Казкі з хутара Юстыны». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2011) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2018) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі (2021) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Знаёмства з гарэзай». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Новыя гісторыі». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Зноў сваволіць». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Цукерачныя гісторыі». Казкі (2025) * «Вандроукi па музеi. Iдзём у Нацыянальны музей». (2025) х "Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вяртанне гарэзы". (2026) х "Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вясёлыя вандроўкі". (2026) ; ; Драматургія * «Людвіка і Фабіян». П’еса на падставе архіўных дакументаў. Сумесна з В.Скалабанам. (2006). ; ; Публіцыстыка і эсэістыка * «Беседы о философах. От античности до эпохи возрождения». Эсэ. (2004) * «Я — мінчанін»(на бел., 2003) * «Я — минчанин». (в перев. на рус., 2006). * «Время и бремя архивов и имён» (у суаўтарстве з В.Скалабанам). Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2009) * «Рифма ценою в жизнь». Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 1».(2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 2».(2016) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 3».(2018) ; Краязнаўства * «Пісьменніцкія вандроўкі» (2025) ; ; Мастацкая проза ў перакладзе на рускую мову * «Пляска смерти». Роман (2011) * «Жених панны Дануси». Повесть, рассказы (2012) * «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпиона» (2016) * «Приключения мышки Пик-Пик. Знакомство с проказницей» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Новые истории» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Снова проказничает» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Конфетные истории» (2026) ; Кнігі серыі «Ретро-библиотека приключений и научной фантастики» (рамка) выдавецтва «Престиж-бук» (Москва). Серыя «Все авантюры Прантиша Вырвича» * Т.1. «Авантюры Прантиша Вырвича». Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпика» и «Пляска смерти». Москва, 2017. * Т.2. «Авантюры студиозуса Вырвича». Роман «Авантюры студиозуса Вырвича». Цикл рассказов «Старосветские мифы города Б.» Москва, 2017. * Т.3. «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича». Роман «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича», повести «Дети гомункулуса» и «Сердце мраморного ангела», цикл «Шляхетские рассказы». Москва, 2020. * Т.4."Новые авантюры Прантиша Вырвича и Чёрного Доктора". Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, изменника и конфедерата» и «Авантюры Вырвича из банды Чёрного Доктора». Москва, 2020. ; ; Кнігі серыі навучальнага чытання Іллі Франка * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Старосветские мифы города Б.» Москва, 2018. * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Ночи на Плебанских мельницах». Москва, 2019. ; ; У перакладзе на ўкраінскую мову * «Гра в Альбарутенію». Раман, аповесць, апавяданні. Кіеў, 2012. {{калонкі/канец}} == Узнагароды == {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=CbvuYIFlV8g&feature=share Выпуск праграмы «Дыяблог. Пра літаратуру»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 15 кастрычніка 2015}} {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=u7WfqtxSxcQ Выпуск праграмы «Суразмоўцы»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 24 верасня 2018}} * 2003 — пераможца конкурсу драматургіі «Купалавы далягляды» * 2010 — пераможца літаратурнага конкурсу «Жанчына ў сучасным грамадстве» (Беларусь-Швецыя) * [[медаль Францыска Скарыны]] (2011)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121/2011-121(008-019).pdf&oldDocPage=8 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 26 кастрычніка 2011 года № 491 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018190949/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121%2F2011-121%28008-019%29.pdf&oldDocPage=8 |date=18 кастрычніка 2021 }}</ref>, * [[2011]] — [[прэмія імя Францішка Багушэвіча]], за раман «[[Сутарэнні Ромула]]» * 2012 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2014 — прэмія «[[Залаты апостраф]]» * 2014 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2015 — прэмія «Кніга году-2015» за раман «Авантуры студыёзуса Вырвіча» * 2017 — [[прэмія Ежы Гедройца]], ІІ месца за раман «Дагератып» * 2017 — [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальная літаратурная прэмія]] ў намінацыі «Найлепшы празаічны твор» — за раман «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]], здрадніка і канфедэрата»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Ларыса Іванаўна Цімошык|Ларыса Цімошык]] |загаловак=СЛОЎныя перавагі |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=8 верасня 2017 |выпуск=4939 |нумар=36 |старонкі=4 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923145237/http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |archivedate=23 верасня 2017 }}</ref> * 2026 — прэмія «Добры Слімак» за кнігу «Запавет Фаўста» * 2026 — прэмія «[[Залатая літара]] 2025» за кнігу «Сад камянёў» {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Рублеўская Людміла}} * Рублеўская Людміла // Дзеяслоў: Нашы аўтары — Эл.рэсурс dziejaslou.by * Рублеўская Л. Па абодва бакі ад Кальварыі // З росных сцяжын: аўтабіяграфіі пісьменнікаў Беларусі. — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2009. — С. 348—358. * {{артыкул |аўтар=Грышчук Наста |загаловак=Не забі ў сабе падлетка, або Чаму людзям падабаюцца авантуры? |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=17 ліпеня 2015 |выпуск= |том= |нумар=28 |старонкі=6 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222232527/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |archivedate=22 снежня 2018 }} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://lir-book.by lir-book.by — сайт Л.Рублеўскай] {{Бібліяінфармацыя}} {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{DEFAULTSORT:Рублеўская Людміла}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Людміла Рублеўская| ]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Журналісткі]] lob8nhr2dasaud180euwpnjj1m8sn5r 5164661 5164626 2026-07-11T16:33:44Z M.L.Bot 261 афармленне 5164661 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Людмі́ла Іва́наўна Рубле́ўская''', у шлюбе '''Шні́п''' (нар. {{ДН|5|7|1965}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская [[паэт]]ка, [[Пісьменнік|пісьменніца]], [[літаратурны крытык]], [[драматург]], перакладчыца, журналістка. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і служачых. Скончыла аддзяленне архітэктуры [[Мінскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы каледж|Мінскага архітэктурна-будаўнічага тэхнікума]] (1984). Працавала ў канструктарскім бюро на ВА «[[Гарызонт (прадпрыемства)|Гарызонт]]» тэхнікам-архітэктарам. Вучылася на аддзяленні паэзіі [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурнага інстытута ў Маскве]] (1986—1987), затым перавялася на беларускае аддзяленне [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], які скончыла ў 1994 годзе. Працавала загадчыцай аддзела крытыкі ў часопісе «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]», загадчыцай аддзела мовы ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]». З 1996 года працавала ў аддзеле крытыкі штотыднёвіка «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», з 2002 — рэдактаркай аддзела літаратуры. З 2003 па жнівень 2020 года працавала аглядальніцай аддзела культуры газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]»<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/hramadstva/pismennica-ljudmila-rubleuskaja-zvolnilasja-z-sb|title = Пісьменніца Людміла Рублеўская звольнілася з «СБ. Беларусь сегодня»|author = |authorlink = |date = 22-9-2020|publisher = novychas.by|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 25-1-2021}}</ref>. З верасня 2020 года працуе ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» загадчыцай аддзела культуры. У 2002 годзе разам з мужам [[Віктар Анатолевіч Шніп|Віктарам Шніпам]] пры газеце «Літаратура і мастацтва» стварыла літаратурную суполку «Літаратурны квартал», які з цягам часу перарос у «Літаратурнае прадмесце», кіраўніца літаратурнай суполкі. == Творчасць == Дэбютавала вершам у 1983 годзе ў газеце «[[Знамя юности]]». Гісторыяцэнтрычныя творы Людмілы Рублеўскай некаторыя беларускія крытыкі пахвальна параўноўваюць з «''меладраматычнымі інтэрпрэтацыямі''» мастацкіх ідэй [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Так, падзеі ў яе рамане «Золата забытых магіл» (2005) адбываюцца паралельна ў найбольш цікавыя для Караткевіча часы паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] і ў наш час. А гераіня аповесці «Пярсцёнак апошняга імператара» (2005) спазнае трагічную і гераічную гісторыю свайго роду, які выяўляецца каралеўскім<ref>{{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]] |год=18 ліпеня 2014 |выпуск=4777 |нумар=28 |старонкі=6 |issn= 0024-4686 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archivedate=22 ліпеня 2014}}</ref>. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 1990 года. == Бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} ; Зборнікі паэзіі * «Крокі па старых лесвіцах» (1990) * «Адукацыя» (1990) * «Замак месячнага сяйва» (1992) * «Застаюся» (1996) * «Балаган»(2000) * «Рыцарскія хронікі» (2001) * «Над замкавай вежай»(2003) * «Шыпшына для Пані». Вершы, эсэ.(2007) * «Вяртанне Інфанты»(2015) * «Сад камянёў» (2025) ; Проза * «Старасвецкія міфы горада Б». Апавяданні. (2002) * «Сэрца мармуровага анёла». Аповесці, апавяданні. (2003) * «Пярсцёнак апошняга імператара». Аповесці, апавяданні. (2005) * «[[Ночы на Плябанскіх Млынах]]». Раман, аповесці, апавяданні. (2013) * «[[Сутарэнні Ромула]]». Раманы. (2010) * «Сэрца мармуровага анёла». Раман, аповесці.(2012) * «Дагератып». Раман.(2017) * «Пантофля Мнемазіны». Раман. (2018) * «Запавет Фаўста» (2026) ; Серыя раманаў «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]]» * «Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега» (2012, 2020) * «Авантуры студыёзуса Вырвіча» (2014) * «Авантуры драгуна Вырвіча» (2014) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, канфедэрата і здрадніка» (2017) * «Авантуры Вырвіча з банды Чорнага Доктара» (2019) * «Авантуры Вырвіча, Лёдніка і Чорнай Меланхоліі» (2020) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, маршалка Менскага» (2023) ; Кнігі для дзяцей * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2000) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2007 (Беласток, Польша)) * «Карона на дне віра, альбо Казкі з хутара Юстыны». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2011) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2018) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі (2021) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Знаёмства з гарэзай». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Новыя гісторыі». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Зноў сваволіць». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Цукерачныя гісторыі». Казкі (2025) * «Вандроукi па музеi. Iдзём у Нацыянальны музей». (2025) * «Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вяртанне гарэзы». (2026) * «Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вясёлыя вандроўкі». (2026) ; Драматургія * «Людвіка і Фабіян». П’еса на падставе архіўных дакументаў. Сумесна з В.Скалабанам. (2006). ; Публіцыстыка і эсэістыка * «Беседы о философах. От античности до эпохи возрождения». Эсэ. (2004) * «Я — мінчанін»(на бел., 2003) * «Я — минчанин». (в перев. на рус., 2006). * «Время и бремя архивов и имён» (у суаўтарстве з В.Скалабанам). Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2009) * «Рифма ценою в жизнь». Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 1».(2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 2».(2016) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 3».(2018) ; Краязнаўства * «Пісьменніцкія вандроўкі» (2025) ; Мастацкая проза ў перакладзе на рускую мову * «Пляска смерти». Роман (2011) * «Жених панны Дануси». Повесть, рассказы (2012) * «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпиона» (2016) * «Приключения мышки Пик-Пик. Знакомство с проказницей» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Новые истории» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Снова проказничает» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Конфетные истории» (2026) ; Кнігі серыі «Ретро-библиотека приключений и научной фантастики» (рамка) выдавецтва «Престиж-бук» (Москва). Серыя «Все авантюры Прантиша Вырвича» * Т.1. «Авантюры Прантиша Вырвича». Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпика» и «Пляска смерти». Москва, 2017. * Т.2. «Авантюры студиозуса Вырвича». Роман «Авантюры студиозуса Вырвича». Цикл рассказов «Старосветские мифы города Б.» Москва, 2017. * Т.3. «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича». Роман «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича», повести «Дети гомункулуса» и «Сердце мраморного ангела», цикл «Шляхетские рассказы». Москва, 2020. * Т.4."Новые авантюры Прантиша Вырвича и Чёрного Доктора". Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, изменника и конфедерата» и «Авантюры Вырвича из банды Чёрного Доктора». Москва, 2020. ; Кнігі серыі навучальнага чытання Іллі Франка * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Старосветские мифы города Б.» Москва, 2018. * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Ночи на Плебанских мельницах». Москва, 2019. ; У перакладзе на ўкраінскую мову * «Гра в Альбарутенію». Раман, аповесць, апавяданні. Кіеў, 2012. {{калонкі/канец}} == Узнагароды == {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=CbvuYIFlV8g&feature=share Выпуск праграмы «Дыяблог. Пра літаратуру»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 15 кастрычніка 2015}} {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=u7WfqtxSxcQ Выпуск праграмы «Суразмоўцы»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 24 верасня 2018}} * 2003 — пераможца конкурсу драматургіі «Купалавы далягляды» * 2010 — пераможца літаратурнага конкурсу «Жанчына ў сучасным грамадстве» (Беларусь-Швецыя) * [[медаль Францыска Скарыны]] (2011)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121/2011-121(008-019).pdf&oldDocPage=8 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 26 кастрычніка 2011 года № 491 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018190949/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121%2F2011-121%28008-019%29.pdf&oldDocPage=8 |date=18 кастрычніка 2021 }}</ref>, * [[2011]] — [[прэмія імя Францішка Багушэвіча]], за раман «[[Сутарэнні Ромула]]» * 2012 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2014 — прэмія «[[Залаты апостраф]]» * 2014 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2015 — прэмія «Кніга году-2015» за раман «Авантуры студыёзуса Вырвіча» * 2017 — [[прэмія Ежы Гедройца]], ІІ месца за раман «Дагератып» * 2017 — [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальная літаратурная прэмія]] ў намінацыі «Найлепшы празаічны твор» — за раман «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]], здрадніка і канфедэрата»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Ларыса Іванаўна Цімошык|Ларыса Цімошык]] |загаловак=СЛОЎныя перавагі |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=8 верасня 2017 |выпуск=4939 |нумар=36 |старонкі=4 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923145237/http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |archivedate=23 верасня 2017 }}</ref> * 2026 — прэмія «Добры Слімак» за кнігу «Запавет Фаўста» * 2026 — прэмія «[[Залатая літара]] 2025» за кнігу «Сад камянёў» {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Рублеўская Людміла}} * Рублеўская Людміла // Дзеяслоў: Нашы аўтары — Эл.рэсурс dziejaslou.by * Рублеўская Л. Па абодва бакі ад Кальварыі // З росных сцяжын: аўтабіяграфіі пісьменнікаў Беларусі. — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2009. — С. 348—358. * {{артыкул |аўтар=Грышчук Наста |загаловак=Не забі ў сабе падлетка, або Чаму людзям падабаюцца авантуры? |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=17 ліпеня 2015 |выпуск= |том= |нумар=28 |старонкі=6 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222232527/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |archivedate=22 снежня 2018 }} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://lir-book.by lir-book.by — сайт Л.Рублеўскай] {{Бібліяінфармацыя}} {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{DEFAULTSORT:Рублеўская Людміла}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Людміла Рублеўская| ]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Журналісткі]] 0e8u2q9v1ltnbrb24hbxeaus7qksozo 5164662 5164661 2026-07-11T16:34:23Z M.L.Bot 261 /* Узнагароды */ 5164662 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Людмі́ла Іва́наўна Рубле́ўская''', у шлюбе '''Шні́п''' (нар. {{ДН|5|7|1965}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская [[паэт]]ка, [[Пісьменнік|пісьменніца]], [[літаратурны крытык]], [[драматург]], перакладчыца, журналістка. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і служачых. Скончыла аддзяленне архітэктуры [[Мінскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы каледж|Мінскага архітэктурна-будаўнічага тэхнікума]] (1984). Працавала ў канструктарскім бюро на ВА «[[Гарызонт (прадпрыемства)|Гарызонт]]» тэхнікам-архітэктарам. Вучылася на аддзяленні паэзіі [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурнага інстытута ў Маскве]] (1986—1987), затым перавялася на беларускае аддзяленне [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], які скончыла ў 1994 годзе. Працавала загадчыцай аддзела крытыкі ў часопісе «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]», загадчыцай аддзела мовы ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]». З 1996 года працавала ў аддзеле крытыкі штотыднёвіка «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», з 2002 — рэдактаркай аддзела літаратуры. З 2003 па жнівень 2020 года працавала аглядальніцай аддзела культуры газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]»<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/hramadstva/pismennica-ljudmila-rubleuskaja-zvolnilasja-z-sb|title = Пісьменніца Людміла Рублеўская звольнілася з «СБ. Беларусь сегодня»|author = |authorlink = |date = 22-9-2020|publisher = novychas.by|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 25-1-2021}}</ref>. З верасня 2020 года працуе ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» загадчыцай аддзела культуры. У 2002 годзе разам з мужам [[Віктар Анатолевіч Шніп|Віктарам Шніпам]] пры газеце «Літаратура і мастацтва» стварыла літаратурную суполку «Літаратурны квартал», які з цягам часу перарос у «Літаратурнае прадмесце», кіраўніца літаратурнай суполкі. == Творчасць == Дэбютавала вершам у 1983 годзе ў газеце «[[Знамя юности]]». Гісторыяцэнтрычныя творы Людмілы Рублеўскай некаторыя беларускія крытыкі пахвальна параўноўваюць з «''меладраматычнымі інтэрпрэтацыямі''» мастацкіх ідэй [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Так, падзеі ў яе рамане «Золата забытых магіл» (2005) адбываюцца паралельна ў найбольш цікавыя для Караткевіча часы паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] і ў наш час. А гераіня аповесці «Пярсцёнак апошняга імператара» (2005) спазнае трагічную і гераічную гісторыю свайго роду, які выяўляецца каралеўскім<ref>{{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]] |год=18 ліпеня 2014 |выпуск=4777 |нумар=28 |старонкі=6 |issn= 0024-4686 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archivedate=22 ліпеня 2014}}</ref>. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 1990 года. == Бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} ; Зборнікі паэзіі * «Крокі па старых лесвіцах» (1990) * «Адукацыя» (1990) * «Замак месячнага сяйва» (1992) * «Застаюся» (1996) * «Балаган»(2000) * «Рыцарскія хронікі» (2001) * «Над замкавай вежай»(2003) * «Шыпшына для Пані». Вершы, эсэ.(2007) * «Вяртанне Інфанты»(2015) * «Сад камянёў» (2025) ; Проза * «Старасвецкія міфы горада Б». Апавяданні. (2002) * «Сэрца мармуровага анёла». Аповесці, апавяданні. (2003) * «Пярсцёнак апошняга імператара». Аповесці, апавяданні. (2005) * «[[Ночы на Плябанскіх Млынах]]». Раман, аповесці, апавяданні. (2013) * «[[Сутарэнні Ромула]]». Раманы. (2010) * «Сэрца мармуровага анёла». Раман, аповесці.(2012) * «Дагератып». Раман.(2017) * «Пантофля Мнемазіны». Раман. (2018) * «Запавет Фаўста» (2026) ; Серыя раманаў «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]]» * «Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега» (2012, 2020) * «Авантуры студыёзуса Вырвіча» (2014) * «Авантуры драгуна Вырвіча» (2014) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, канфедэрата і здрадніка» (2017) * «Авантуры Вырвіча з банды Чорнага Доктара» (2019) * «Авантуры Вырвіча, Лёдніка і Чорнай Меланхоліі» (2020) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, маршалка Менскага» (2023) ; Кнігі для дзяцей * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2000) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2007 (Беласток, Польша)) * «Карона на дне віра, альбо Казкі з хутара Юстыны». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2011) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2018) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі (2021) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Знаёмства з гарэзай». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Новыя гісторыі». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Зноў сваволіць». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Цукерачныя гісторыі». Казкі (2025) * «Вандроукi па музеi. Iдзём у Нацыянальны музей». (2025) * «Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вяртанне гарэзы». (2026) * «Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вясёлыя вандроўкі». (2026) ; Драматургія * «Людвіка і Фабіян». П’еса на падставе архіўных дакументаў. Сумесна з В.Скалабанам. (2006). ; Публіцыстыка і эсэістыка * «Беседы о философах. От античности до эпохи возрождения». Эсэ. (2004) * «Я — мінчанін»(на бел., 2003) * «Я — минчанин». (в перев. на рус., 2006). * «Время и бремя архивов и имён» (у суаўтарстве з В.Скалабанам). Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2009) * «Рифма ценою в жизнь». Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 1».(2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 2».(2016) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 3».(2018) ; Краязнаўства * «Пісьменніцкія вандроўкі» (2025) ; Мастацкая проза ў перакладзе на рускую мову * «Пляска смерти». Роман (2011) * «Жених панны Дануси». Повесть, рассказы (2012) * «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпиона» (2016) * «Приключения мышки Пик-Пик. Знакомство с проказницей» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Новые истории» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Снова проказничает» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Конфетные истории» (2026) ; Кнігі серыі «Ретро-библиотека приключений и научной фантастики» (рамка) выдавецтва «Престиж-бук» (Москва). Серыя «Все авантюры Прантиша Вырвича» * Т.1. «Авантюры Прантиша Вырвича». Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпика» и «Пляска смерти». Москва, 2017. * Т.2. «Авантюры студиозуса Вырвича». Роман «Авантюры студиозуса Вырвича». Цикл рассказов «Старосветские мифы города Б.» Москва, 2017. * Т.3. «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича». Роман «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича», повести «Дети гомункулуса» и «Сердце мраморного ангела», цикл «Шляхетские рассказы». Москва, 2020. * Т.4."Новые авантюры Прантиша Вырвича и Чёрного Доктора". Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, изменника и конфедерата» и «Авантюры Вырвича из банды Чёрного Доктора». Москва, 2020. ; Кнігі серыі навучальнага чытання Іллі Франка * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Старосветские мифы города Б.» Москва, 2018. * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Ночи на Плебанских мельницах». Москва, 2019. ; У перакладзе на ўкраінскую мову * «Гра в Альбарутенію». Раман, аповесць, апавяданні. Кіеў, 2012. {{калонкі/канец}} == Узнагароды == {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=CbvuYIFlV8g&feature=share Выпуск праграмы «Дыяблог. Пра літаратуру»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 15 кастрычніка 2015}} {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=u7WfqtxSxcQ Выпуск праграмы «Суразмоўцы»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 24 верасня 2018}} * 2003 — пераможца конкурсу драматургіі «Купалавы далягляды» * 2010 — пераможца літаратурнага конкурсу «Жанчына ў сучасным грамадстве» (Беларусь-Швецыя) * [[медаль Францыска Скарыны]] (2011)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121/2011-121(008-019).pdf&oldDocPage=8 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 26 кастрычніка 2011 года № 491 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018190949/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121%2F2011-121%28008-019%29.pdf&oldDocPage=8 |date=18 кастрычніка 2021 }}</ref>, * [[2011]] — [[прэмія імя Францішка Багушэвіча]], за раман «[[Сутарэнні Ромула]]» * 2012 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2014 — прэмія «[[Залаты апостраф]]» * 2014 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2015 — прэмія «Кніга году-2015» за раман «Авантуры студыёзуса Вырвіча» * 2017 — [[прэмія Ежы Гедройца]], ІІ месца за раман «Дагератып» * 2017 — [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальная літаратурная прэмія]] ў намінацыі «Найлепшы празаічны твор» — за раман «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]], здрадніка і канфедэрата»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Ларыса Іванаўна Цімошык|Ларыса Цімошык]] |загаловак=СЛОЎныя перавагі |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=8 верасня 2017 |выпуск=4939 |нумар=36 |старонкі=4 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923145237/http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |archivedate=23 верасня 2017 }}</ref> * 2026 — прэмія «Добры Слімак» за кнігу «Запавет Фаўста» * 2026 — прэмія «[[Залатая літара]] 2025» за кнігу «Сад камянёў» == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Рублеўская Людміла}} * Рублеўская Людміла // Дзеяслоў: Нашы аўтары — Эл.рэсурс dziejaslou.by * Рублеўская Л. Па абодва бакі ад Кальварыі // З росных сцяжын: аўтабіяграфіі пісьменнікаў Беларусі. — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2009. — С. 348—358. * {{артыкул |аўтар=Грышчук Наста |загаловак=Не забі ў сабе падлетка, або Чаму людзям падабаюцца авантуры? |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=17 ліпеня 2015 |выпуск= |том= |нумар=28 |старонкі=6 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222232527/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |archivedate=22 снежня 2018 }} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://lir-book.by lir-book.by — сайт Л.Рублеўскай] {{Бібліяінфармацыя}} {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{DEFAULTSORT:Рублеўская Людміла}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Людміла Рублеўская| ]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Журналісткі]] at2xnbolbqbkgyotegwsyy54wkda5p7 5164663 5164662 2026-07-11T16:35:04Z M.L.Bot 261 /* Узнагароды */ 5164663 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Людмі́ла Іва́наўна Рубле́ўская''', у шлюбе '''Шні́п''' (нар. {{ДН|5|7|1965}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская [[паэт]]ка, [[Пісьменнік|пісьменніца]], [[літаратурны крытык]], [[драматург]], перакладчыца, журналістка. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і служачых. Скончыла аддзяленне архітэктуры [[Мінскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы каледж|Мінскага архітэктурна-будаўнічага тэхнікума]] (1984). Працавала ў канструктарскім бюро на ВА «[[Гарызонт (прадпрыемства)|Гарызонт]]» тэхнікам-архітэктарам. Вучылася на аддзяленні паэзіі [[Літаратурны інстытут імя А. М. Горкага|Літаратурнага інстытута ў Маскве]] (1986—1987), затым перавялася на беларускае аддзяленне [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], які скончыла ў 1994 годзе. Працавала загадчыцай аддзела крытыкі ў часопісе «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]», загадчыцай аддзела мовы ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]». З 1996 года працавала ў аддзеле крытыкі штотыднёвіка «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», з 2002 — рэдактаркай аддзела літаратуры. З 2003 па жнівень 2020 года працавала аглядальніцай аддзела культуры газеты «[[СБ. Беларусь сегодня]]»<ref>{{cite web|url = https://novychas.by/hramadstva/pismennica-ljudmila-rubleuskaja-zvolnilasja-z-sb|title = Пісьменніца Людміла Рублеўская звольнілася з «СБ. Беларусь сегодня»|author = |authorlink = |date = 22-9-2020|publisher = novychas.by|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = 25-1-2021}}</ref>. З верасня 2020 года працуе ў газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» загадчыцай аддзела культуры. У 2002 годзе разам з мужам [[Віктар Анатолевіч Шніп|Віктарам Шніпам]] пры газеце «Літаратура і мастацтва» стварыла літаратурную суполку «Літаратурны квартал», які з цягам часу перарос у «Літаратурнае прадмесце», кіраўніца літаратурнай суполкі. == Творчасць == Дэбютавала вершам у 1983 годзе ў газеце «[[Знамя юности]]». Гісторыяцэнтрычныя творы Людмілы Рублеўскай некаторыя беларускія крытыкі пахвальна параўноўваюць з «''меладраматычнымі інтэрпрэтацыямі''» мастацкіх ідэй [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Так, падзеі ў яе рамане «Золата забытых магіл» (2005) адбываюцца паралельна ў найбольш цікавыя для Караткевіча часы паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] і ў наш час. А гераіня аповесці «Пярсцёнак апошняга імператара» (2005) спазнае трагічную і гераічную гісторыю свайго роду, які выяўляецца каралеўскім<ref>{{артыкул|аўтар=[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]] |загаловак=Беларускі дэтэктыў. Міфы і рэальнасць |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]] |год=18 ліпеня 2014 |выпуск=4777 |нумар=28 |старонкі=6 |issn= 0024-4686 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140722162925/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2014/07/28-2014.pdf |archivedate=22 ліпеня 2014}}</ref>. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] з 1990 года. == Бібліяграфія == {{калонкі|2|малы=так}} ; Зборнікі паэзіі * «Крокі па старых лесвіцах» (1990) * «Адукацыя» (1990) * «Замак месячнага сяйва» (1992) * «Застаюся» (1996) * «Балаган»(2000) * «Рыцарскія хронікі» (2001) * «Над замкавай вежай»(2003) * «Шыпшына для Пані». Вершы, эсэ.(2007) * «Вяртанне Інфанты»(2015) * «Сад камянёў» (2025) ; Проза * «Старасвецкія міфы горада Б». Апавяданні. (2002) * «Сэрца мармуровага анёла». Аповесці, апавяданні. (2003) * «Пярсцёнак апошняга імператара». Аповесці, апавяданні. (2005) * «[[Ночы на Плябанскіх Млынах]]». Раман, аповесці, апавяданні. (2013) * «[[Сутарэнні Ромула]]». Раманы. (2010) * «Сэрца мармуровага анёла». Раман, аповесці.(2012) * «Дагератып». Раман.(2017) * «Пантофля Мнемазіны». Раман. (2018) * «Запавет Фаўста» (2026) ; Серыя раманаў «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]]» * «Авантуры Пранціша Вырвіча, шкаляра і шпега» (2012, 2020) * «Авантуры студыёзуса Вырвіча» (2014) * «Авантуры драгуна Вырвіча» (2014) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, канфедэрата і здрадніка» (2017) * «Авантуры Вырвіча з банды Чорнага Доктара» (2019) * «Авантуры Вырвіча, Лёдніка і Чорнай Меланхоліі» (2020) * «Авантуры Пранціша Вырвіча, маршалка Менскага» (2023) ; Кнігі для дзяцей * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2000) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2007 (Беласток, Польша)) * «Карона на дне віра, альбо Казкі з хутара Юстыны». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2008) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2011) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі. (2018) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік». Казкі (2021) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Знаёмства з гарэзай». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Новыя гісторыі». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Зноў сваволіць». Казкі (2025) * «Прыгоды мышкі Пік-Пік. Цукерачныя гісторыі». Казкі (2025) * «Вандроукi па музеi. Iдзём у Нацыянальны музей». (2025) * «Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вяртанне гарэзы». (2026) * «Новыя прыгоды мышкі Пік-Пік. Вясёлыя вандроўкі». (2026) ; Драматургія * «Людвіка і Фабіян». П’еса на падставе архіўных дакументаў. Сумесна з В.Скалабанам. (2006). ; Публіцыстыка і эсэістыка * «Беседы о философах. От античности до эпохи возрождения». Эсэ. (2004) * «Я — мінчанін»(на бел., 2003) * «Я — минчанин». (в перев. на рус., 2006). * «Время и бремя архивов и имён» (у суаўтарстве з В.Скалабанам). Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2009) * «Рифма ценою в жизнь». Эсэ па гісторыі беларускай літаратуры. (2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 1».(2013) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 2».(2016) * «Рыцари и дамы Беларуси. Книга 3».(2018) ; Краязнаўства * «Пісьменніцкія вандроўкі» (2025) ; Мастацкая проза ў перакладзе на рускую мову * «Пляска смерти». Роман (2011) * «Жених панны Дануси». Повесть, рассказы (2012) * «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпиона» (2016) * «Приключения мышки Пик-Пик. Знакомство с проказницей» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Новые истории» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Снова проказничает» (2026) * «Приключения мышки Пик-Пик. Конфетные истории» (2026) ; Кнігі серыі «Ретро-библиотека приключений и научной фантастики» (рамка) выдавецтва «Престиж-бук» (Москва). Серыя «Все авантюры Прантиша Вырвича» * Т.1. «Авантюры Прантиша Вырвича». Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, школяра и шпика» и «Пляска смерти». Москва, 2017. * Т.2. «Авантюры студиозуса Вырвича». Роман «Авантюры студиозуса Вырвича». Цикл рассказов «Старосветские мифы города Б.» Москва, 2017. * Т.3. «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича». Роман «Авантюры драгуна Прантиша Вырвича», повести «Дети гомункулуса» и «Сердце мраморного ангела», цикл «Шляхетские рассказы». Москва, 2020. * Т.4."Новые авантюры Прантиша Вырвича и Чёрного Доктора". Романы «Авантюры Прантиша Вырвича, изменника и конфедерата» и «Авантюры Вырвича из банды Чёрного Доктора». Москва, 2020. ; Кнігі серыі навучальнага чытання Іллі Франка * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Старосветские мифы города Б.» Москва, 2018. * «Белорусский с Людмилой Рублевской. Ночи на Плебанских мельницах». Москва, 2019. ; У перакладзе на ўкраінскую мову * «Гра в Альбарутенію». Раман, аповесць, апавяданні. Кіеў, 2012. {{калонкі/канец}} == Узнагароды == {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=CbvuYIFlV8g&feature=share Выпуск праграмы «Дыяблог. Пра літаратуру»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 15 кастрычніка 2015}} {{External media| video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=u7WfqtxSxcQ Выпуск праграмы «Суразмоўцы»] на тэлеканале «[[Беларусь 3]]» з удзелам Людмілы Рублёўскай. 24 верасня 2018}} * 2003 — пераможца конкурсу драматургіі «Купалавы далягляды» * 2010 — пераможца літаратурнага конкурсу «Жанчына ў сучасным грамадстве» (Беларусь-Швецыя) * [[медаль Францыска Скарыны]] (2011)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121/2011-121(008-019).pdf&oldDocPage=8 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 26 кастрычніка 2011 года № 491 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211018190949/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-121%2F2011-121%28008-019%29.pdf&oldDocPage=8 |date=18 кастрычніка 2021 }}</ref>, * 2011 — [[прэмія імя Францішка Багушэвіча]], за раман «[[Сутарэнні Ромула]]» * 2012 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2014 — прэмія «[[Залаты апостраф]]» * 2014 — прэмія Саюза журналістаў Беларусі «[[Залатое пяро]]» * 2015 — прэмія «Кніга году-2015» за раман «Авантуры студыёзуса Вырвіча» * 2017 — [[прэмія Ежы Гедройца]], ІІ месца за раман «Дагератып» * 2017 — [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальная літаратурная прэмія]] ў намінацыі «Найлепшы празаічны твор» — за раман «[[Авантуры Пранціша Вырвіча]], здрадніка і канфедэрата»<ref>{{артыкул |аўтар=[[Ларыса Іванаўна Цімошык|Ларыса Цімошык]] |загаловак=СЛОЎныя перавагі |спасылка=http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=8 верасня 2017 |выпуск=4939 |нумар=36 |старонкі=4 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923145237/http://zviazda.by/be/news/20170909/1504983730-slounyya-peravagi |archivedate=23 верасня 2017 }}</ref> * 2026 — прэмія «Добры Слімак» за кнігу «Запавет Фаўста» * 2026 — прэмія «[[Залатая літара]] 2025» за кнігу «Сад камянёў» == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Рублеўская Людміла}} * Рублеўская Людміла // Дзеяслоў: Нашы аўтары — Эл.рэсурс dziejaslou.by * Рублеўская Л. Па абодва бакі ад Кальварыі // З росных сцяжын: аўтабіяграфіі пісьменнікаў Беларусі. — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2009. — С. 348—358. * {{артыкул |аўтар=Грышчук Наста |загаловак=Не забі ў сабе падлетка, або Чаму людзям падабаюцца авантуры? |арыгінал= |спасылка=http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |аўтар выдання= |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=17 ліпеня 2015 |выпуск= |том= |нумар=28 |старонкі=6 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181222232527/http://www.main.lim.by/wp-content/uploads/2015/07/28-2015.pdf |archivedate=22 снежня 2018 }} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://lir-book.by lir-book.by — сайт Л.Рублеўскай] {{Бібліяінфармацыя}} {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{DEFAULTSORT:Рублеўская Людміла}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Людміла Рублеўская| ]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Журналісткі]] 35nzpenzkx3lqwqsqkxdnllzfsb6nrz 0 31351 5164885 4478626 2026-07-12T08:12:25Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Грайндкор]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5164885 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыя пра музычны кірунак | назва = Грайндкор | напрамкі = [[Красовер-трэш]] <br /> [[Краст-панк]] <br /> [[Экстрым-метал]] <br /> [[Хардкор-панк]] <br /> [[Індастрыял]] <br /> [[Нойз-рок]] <br /> [[Пост-панк]] <br /> [[Трэшкор]] | месца = сярэдзіна 1980-х, [[Злучанае Каралеўства]] | інструменты = [[Гітара]] <br/> [[Бас-гітара]] <br/> [[Барабаны]] <br/> [[Вакал]] | усевядомасць = Андэрграўнд | вытворныя разнавіднасці = | артыкул з разнавіднсцямі = | разнавіднасці = [[Гор-грайнд]] | спалучэнні = [[Дэсграйнд]] | рэгіянальныя сцэны = | мясцовыя сцэны = | іншыя артыкулы = }} '''Грайндкор''' ({{lang-en|Grindcore}}) — экстрэмальны кірунак [[рок-музыка|рок-музыкі]], першапачаткова ўзнік у выніку змешвання [[краст-панк|краст-панка]] і [[трэшкор]]а. Таксама пэўную ролю адыграў уплыў з боку металу. Назва паходзіць ад слова {{lang-en|grind}} - «малоць» (з-за гуку, пабудаванага на атанальных рыфах). == Гл. таксама == * [[Гроўлінг]] == Спасылкі == * ''Grindcore.'' Spin, 7(3): 35-36. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Жанры панк-року]] [[Катэгорыя:Грайндкор]] jvi25mdj3l7cehz52poebekorvgmudv 0 32675 5164614 4996743 2026-07-11T14:37:32Z DzBar 156353 /* Творчасць */ 5164614 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч | Арыгінал імя = | Фота = | Гады актыўнасці = з [[1965]] | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікітэка = }} {{цёзкі2|Анісковіч}} '''Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч''' (нар. {{ДН|25|10|1932}}, в. [[Гасцілавічы (Лагойскі раён)|Гасцілавічы]] [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] — {{ДС|6|6|2016}}) — беларускі літаратурны крытык, [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і ў 1932 годзе. Скончыў у 1950 годзе [[рамеснае вучылішча]] ў [[Мінск]]у. У 1950—1958 працаваў токарам і наладчыкам на [[Мінскі трактарны завод|Мінскім трактарным заводзе]]. У 1952—1956 гадах служыў на [[Балтыйскі флот ВМФ СССР|Балтыйскім флоце]], пасля ў 1958—1969 гадах працаваў вадзіцелем [[тралейбус]]а ў Мінску. Скончыў у 1971 годзе завочна [[факультэт журналістыкі БДУ]]. У 1969—1971 гадах працаваў рэдактарам на [[Беларускае радыё|Беларускім радыё]]. У 1971—1975 — літсупрацоўнік аддзела мастацтва і крытыкі часопіса «[[Нёман (1945)|Нёман]]», у 1975—1982 гадах — загадчык аддзела крытыкі і бібліяграфіі газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», у 1982—1984 — супрацоўнік часопіса «[[Родная прырода]]». З 1985 года — рэдактар выдавецтва «[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]]». Член [[СП СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] і [[Саюза пісьменнікаў Беларусі (недзяржаўны)|Беларусі]] з 1979 года. Памёр у 2016 годзе ў [[Мінск]]у, дзе і пахаваны (паводле інфармацыі [[В. Шніп]]а)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/ablazhej-bryl.html|title=Аблажэй — Брыль – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-07-18}}</ref>. == Творчасць == Дэбютаваў нарысам у 1965. Пераклаў з [[балгарская мова|балгарскай мовы]] на беларускую раманы [[І. Давыдкаў|І. Давыдкава]] «Белы конь за акном» (1981) і [[А. Гуляшка|А. Гуляшкі]] «Вандроўнік блукае па свеце» (1988), аповесці [[С. Страціеў|С. Страціева]] «Кароткае сонца» («[[Далягляды]]», 1979), [[Г. Мішаў|Г. Мішава]] «Зроблена ў правінцыі» («[[Далягляды]]», 1981), [[П. Вежынаў|П. Вежынава]] «Вышэй за ўсё» і «Бар’ер» (1983), [[П. Незнакомаў|П. Незнакомава]] «Таямнічы карабель» (зборнік «Такая любоў», 1987), паасобныя творы іншых аўтараў. Выйшлі таксама ў перакладзе з балгарскай мовы творы для дзяцей «Жыў-быў хлопчык» [[А. Стаянаў|А. Стаянава]] (1970), «Незвычайныя прыгоды Ліска» [[Б. Апрылаў|Б. Апрылава]] (1977), «Цмок» [[Н. Хайтаў|Н. Хайтава]] (1978), «Неверагодныя прыгоды Жыўкі» [[Міхаіл Лакатнік|М. Лакатніка]] (1981), «Маленькі вадалаз» [[Д. Цончаў|Д. Цончава]] (1982), «Мы, верабейкі» [[І. Радзічкаў|І. Радзічкава]] (1983), «Пан Трымай Мой Парасон» [[І. Мілеў|І. Мілева]] (1986). Таксама пераклаў «Легенды і міфы Старажытнай Грэцыі» (1996). == Узнагароды і прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1996, у аўтарскім калектыве) — ''за «Бiблiятэку дзіцячай літаратуры народаў СССР» у 15 тамах''. * Узнагароджаны медалём. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Анісковіч Уладзімір}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Анісковіч Уладзімір}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Анісковіч Уладзімір Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Крытыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Публіцысты СССР]] [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з балгарскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] 3283gce626flwk0sbm10f77wlqftczk 0 34874 5164933 5105998 2026-07-12T09:38:18Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5164933 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кісялёў}} {{Навуковец | Выява = Генадзь Кісялёў.jpg }} '''Генадзь Васілевіч Кісялёў''' ({{ДН|19|3|1931}}, [[Каломна]], Маскоўская вобласць, РСФСР — {{ДС|14|11|2008}}<ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2008-11-14|url=https://nashaniva.com/21505|title=Памёр Генадзь Кісялёў|format=|work=|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2025-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230109095646/https://nashaniva.com/21505|archivedate=2023-01-09}}</ref>, [[Мінск]]) — беларускі [[літаратуразнавец]], [[пісьменнік]], [[гісторык]], [[археограф]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1994), кандыдат гістарычных навук (1964). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і служачых. Маці паходзіла з сям’і селяніна [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. Сярэднюю школу скончыў у [[Віцебск]]у (1948). Скончыў Маскоўскі гісторыка-архіўны інстытут (1953). Працаваў старшым навуковым супрацоўнікам Архіўнага аддзела Міністэрства ўнутраных спраў ЛітССР (1953–1956). Вучыўся ў аспірантуры пры Маскоўскім гісторыка-архіўным інстытуце (1956–1959). Працаваў старшым навуковым супрацоўнікам Архіўнага ўпраўлення пры Савеце Міністраў ЛітССР (1960–1963) і старшым навуковым супрацоўнікам Цэнтральнага дзяржаўнага гістарычнага архіва ЛітССР (1963–1971). З 1971 года — навуковы супрацоўнік [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы]] [[АН БССР]]. Член [[СП СССР]] (з 1964). Быў жанаты, меў дзвюх дачок — [[Лія Генадзеўна Кісялёва|Лію]] і Наталлю, унука Яна. == Дзейнасць == У друку дэбютаваў у 1958 годзе. Аўтар зборнікаў гісторыка-літаратурных нарысаў «Сейбіты вечнага» (1963), «З думай пра Беларусь» (1966), «Героі і музы» (1982), даследаванняў «Загадка беларускай „Энеіды“» (1971), «Пошукі імя» (1978), «Спасцігаючы Дуніна-Марцінкевіча» (1988), літаратуразнаўчай дылогіі «Разыскивается классик…» (1989), гістарычных нарысаў «Паплечнік Каліноўскага» (1976), «На пераломе дзвюх эпох: Паўстанне 1863 года на Міншчыне» (1990). Аўтар зборнікаў гісторыка-літаратурных матэрыялаў «[[Пачынальнікі]]» (1977), «[[Пуцявінамі Янкі Купалы]]» (1981), «[[З жыццяпісу Якуба Коласа]]» (1982), «[[Шляхам гадоў]]» (1990). Адзін са складальнікаў зборнікаў дакументаў «Рэвалюцыйны ўздым у Літве і Беларусі 1861—1862 гг.» (1964), «Паўстанне ў Літве і Беларусі 1863—1864» (1965). Даследаваў беларускую літаратуру, гісторыю грамадскай думкі і нацыянальна-вызваленчага руху ў Беларусі XIX стагоддзя, жыццё і дзейнасць [[К. Каліноўскі|К. Каліноўскага]], [[В. Дунін-Марцінкевіч]]а, [[Ф. Багушэвіч]]а, [[А. Вярыга-Дарэўскі|А. Вярыга-Дарэўскага]], [[П. Шпілеўскі|П. Шпілеўскага]], [[Я. Колас]]а і [[Я. Купала|Я. Купалы]]. Атрыбутаваў аўтарства «Энэіды навыварат» і [[Тарас на Парнасе|«Тараса на Парнасе»]]. Таксама працаваў над скарыназнаўчымі тэмамі, дзе сам сябе лічыў за «неафіта», хаця насамрэч і тут зрабіў значны ўклад. == Узнагароды == * Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа (1990) за кнігі гісторыка-літаратурных даследаванняў «Разыскивается классик…» і «Спасцігаючы Дуніна-Марцінкевіча». == Выбраная бібліяграфія == * Сейбіты вечнага: Артыкулы пра беларускіх пісьменнікаў і дзеячоў рэвалюцыйнага руху 1863 г. — Мн., 1963. * З думай пра Беларусь: Даследаванні і знаходкі з гісторыі беларускай літаратуры і рэвалюцыйнага руху другой паловы XIX ст. — Мн., 1966. * Загадка беларускай «Энеіды». — Мн., 1971. * Пра паэтаў і вершы // Полымя. — 1971. — № 8. * «…Я жыў з імі, я рос сярод іх…» [П. Шпілеўскі] // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. — 1974. — № 3. * Некаторыя пытанні вывучэння паэмы «Энеіда навыварат» // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. — 1975. — № 4. * Пошукі імя: да пытання аўтарства «Энеіды навыварат» і «Тараса на Парнасе» / Г. В. Кісялёў. — Мн.: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 1978. — 288 с. * Героі і музы. — Мн., 1982. * Спасцігаючы Дуніна-Марцінкевіча: Спроба навуковай сістэматызацыі дакументаў і матэрыялаў. — Мн., 1988. * Разыскивается классик..: Историко-литературная дилогия. — Мн., 1989. * Вакол загадкі «Фэлькі з Рукшэніц» // Шляхам гадоў: Гісторыка-літаратурны зборнік. — Мн., 1990. * Каліноўскі знаёмы і незнаёмы // Полымя. — 1993. — № 6. * Радаводнае дрэва: Каліноўскі — эпоха — наступнікі. — Мн., 1994. * Ян Баршчэўскі — спрэчкі біёграфаў // Полымя. — 1995. — № 11. * Сыракомля ці Дунін-Марцінкевіч? Невядомая беларуская паэма пра варшаўскія падзеі 1861 года // [[ЛіМ]]. — 1996. — 2, 9 жн. * Феномен Альгерда Абуховіча // Полымя. — 2001. — № 3. * Францішак Багушэвіч і паўстанне 1863 года // Роднае слова. — 2001. — № 3. * Ад Чачота да Багушэвіча: Праблемы крыніцазнаўства і атрыбуцыі беларускай літаратуры XIX ст. 2-е выд. — Мн., 2003. * Смак Беларушчыны. — Мінск : Лімарыус, 2013. — 496 с. — ISBN 978-985-6968-31-3. * {{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Выбранае|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Мн.|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|год=2016|том=|старонкі=|старонак=571|серыя=Беларускі кнігазбор. Серыя 2. Гістарычна-літаратурныя помнікі|isbn=978-985-08-2000-6|тыраж=700}} * Асветнікі зямлі Беларускай. Х — пачатак ХХ ст.: Энцыклапедычны даведнік / Рэдкал.: [[Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.), [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Г. Я. Галенчанка]], [[Эдуард Станіслававіч Дубянецкі|С. Ф. Дубянецкі]], Г. В. Кісялёў, [[Уладзімір Міхайлавіч Конан|У. М. Конан]], [[Альфрэд Сцяпанавіч Майхровіч|А. С. Майхровіч]], Г. А. Маслыка, [[Мікалай Сцяфанавіч Сташкевіч|М. С. Сташкевіч]], А. К. Фядосаў, [[Іосіф Пятровіч Хаўратовіч|І. П. Хаўратовіч]]; Маст. рэд.: У. М. Жук. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 492 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8к}} — С. 294. * {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} — С. 185. * {{крыніцы/БП (1992-95)|3|Кісялёў Генадзь||255}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Кісялёў Генадзь}} * Пачуць, як лёсу валяцца муры: Памяці Генадзя Кісялёва / Укл. Л. Кісялёва, А. Фядута. — Мінск: Лімарыус, 2009. == Спасылкі == * [[Віктар Корбут|Корбут В.]] [http://www.sb.by/post/157712/ Летописец из кельи Святого Игнатия] // Беларусь сегодня. — 2014. — № 5 (2438). {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Кісялёў Генадзь Васілевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]] af08muin85bllnp2dxcm5tnjpy8abff 5164939 5164933 2026-07-12T09:44:15Z M.L.Bot 261 афармленне 5164939 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кісялёў}} {{Навуковец | Выява = Генадзь Кісялёў.jpg }} '''Генадзь Васілевіч Кісялёў''' ({{ДН|19|3|1931}}, [[Каломна]], Маскоўская вобласць, РСФСР — {{ДС|14|11|2008}}<ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2008-11-14|url=https://nashaniva.com/21505|title=Памёр Генадзь Кісялёў|format=|work=|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2025-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230109095646/https://nashaniva.com/21505|archivedate=2023-01-09}}</ref>, [[Мінск]]) — беларускі [[літаратуразнавец]], [[пісьменнік]], [[гісторык]], [[археограф]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1994), кандыдат гістарычных навук (1964). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і служачых. Маці паходзіла з сям’і селяніна [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. Сярэднюю школу скончыў у [[Віцебск]]у (1948). Скончыў Маскоўскі гісторыка-архіўны інстытут (1953). Працаваў старшым навуковым супрацоўнікам Архіўнага аддзела Міністэрства ўнутраных спраў ЛітССР (1953—1956). Вучыўся ў аспірантуры пры Маскоўскім гісторыка-архіўным інстытуце (1956—1959). Працаваў старшым навуковым супрацоўнікам Архіўнага ўпраўлення пры Савеце Міністраў ЛітССР (1960—1963) і старшым навуковым супрацоўнікам Цэнтральнага дзяржаўнага гістарычнага архіва ЛітССР (1963—1971). З 1971 года — навуковы супрацоўнік [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы]] [[АН БССР]]. Член [[СП СССР]] (з 1964). Жонка — Яніна Міхайлаўна, дзве дачкі — [[Лія Генадзеўна Кісялёва|Лія]] і Наталля, унук Ян.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/1349263.html|title=Вянок памяці: Генадзь Кісялёў|first=Валянціна|last=Аксак|website=Радыё Свабода|date=2008-11-14|access-date=2026-07-12}}</ref> == Дзейнасць == У друку дэбютаваў у 1958 годзе. Аўтар зборнікаў гісторыка-літаратурных нарысаў «Сейбіты вечнага» (1963), «З думай пра Беларусь» (1966), «Героі і музы» (1982), даследаванняў «Загадка беларускай „Энеіды“» (1971), «Пошукі імя» (1978), «Спасцігаючы Дуніна-Марцінкевіча» (1988), літаратуразнаўчай дылогіі «Разыскивается классик…» (1989), гістарычных нарысаў «Паплечнік Каліноўскага» (1976), «На пераломе дзвюх эпох: Паўстанне 1863 года на Міншчыне» (1990). Аўтар зборнікаў гісторыка-літаратурных матэрыялаў «[[Пачынальнікі]]» (1977), «[[Пуцявінамі Янкі Купалы]]» (1981), «[[З жыццяпісу Якуба Коласа]]» (1982), «[[Шляхам гадоў]]» (1990). Адзін са складальнікаў зборнікаў дакументаў «Рэвалюцыйны ўздым у Літве і Беларусі 1861—1862 гг.» (1964), «Паўстанне ў Літве і Беларусі 1863—1864» (1965). Даследаваў беларускую літаратуру, гісторыю грамадскай думкі і нацыянальна-вызваленчага руху ў Беларусі XIX стагоддзя, жыццё і дзейнасць [[К. Каліноўскі|К. Каліноўскага]], [[В. Дунін-Марцінкевіч]]а, [[Ф. Багушэвіч]]а, [[А. Вярыга-Дарэўскі|А. Вярыга-Дарэўскага]], [[П. Шпілеўскі|П. Шпілеўскага]], [[Я. Колас]]а і [[Я. Купала|Я. Купалы]]. Атрыбутаваў аўтарства «Энэіды навыварат» і «[[Тарас на Парнасе|Тараса на Парнасе]]». Таксама працаваў над скарыназнаўчымі тэмамі, дзе сам сябе лічыў за «неафіта», хаця насамрэч і тут зрабіў значны ўклад. == Узнагароды == * Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа (1990) за кнігі гісторыка-літаратурных даследаванняў «Разыскивается классик…» і «Спасцігаючы Дуніна-Марцінкевіча». == Выбраная бібліяграфія == * Сейбіты вечнага: Артыкулы пра беларускіх пісьменнікаў і дзеячоў рэвалюцыйнага руху 1863 г. — Мн., 1963. * З думай пра Беларусь: Даследаванні і знаходкі з гісторыі беларускай літаратуры і рэвалюцыйнага руху другой паловы XIX ст. — Мн., 1966. * Загадка беларускай «Энеіды». — Мн., 1971. * Пра паэтаў і вершы // Полымя. — 1971. — № 8. * «…Я жыў з імі, я рос сярод іх…» [П. Шпілеўскі] // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. — 1974. — № 3. * Некаторыя пытанні вывучэння паэмы «Энеіда навыварат» // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. — 1975. — № 4. * Пошукі імя: да пытання аўтарства «Энеіды навыварат» і «Тараса на Парнасе» / Г. В. Кісялёў. — Мн.: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 1978. — 288 с. * Героі і музы. — Мн., 1982. * Спасцігаючы Дуніна-Марцінкевіча: Спроба навуковай сістэматызацыі дакументаў і матэрыялаў. — Мн., 1988. * Разыскивается классик..: Историко-литературная дилогия. — Мн., 1989. * Вакол загадкі «Фэлькі з Рукшэніц» // Шляхам гадоў: Гісторыка-літаратурны зборнік. — Мн., 1990. * Каліноўскі знаёмы і незнаёмы // Полымя. — 1993. — № 6. * Радаводнае дрэва: Каліноўскі — эпоха — наступнікі. — Мн., 1994. * Ян Баршчэўскі — спрэчкі біёграфаў // Полымя. — 1995. — № 11. * Сыракомля ці Дунін-Марцінкевіч? Невядомая беларуская паэма пра варшаўскія падзеі 1861 года // [[ЛіМ]]. — 1996. — 2, 9 жн. * Феномен Альгерда Абуховіча // Полымя. — 2001. — № 3. * Францішак Багушэвіч і паўстанне 1863 года // Роднае слова. — 2001. — № 3. * Ад Чачота да Багушэвіча: Праблемы крыніцазнаўства і атрыбуцыі беларускай літаратуры XIX ст. 2-е выд. — Мн., 2003. * Смак Беларушчыны. — Мінск : Лімарыус, 2013. — 496 с. — ISBN 978-985-6968-31-3. * {{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Выбранае|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Мн.|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|год=2016|том=|старонкі=|старонак=571|серыя=Беларускі кнігазбор. Серыя 2. Гістарычна-літаратурныя помнікі|isbn=978-985-08-2000-6|тыраж=700}} * Асветнікі зямлі Беларускай. Х — пачатак ХХ ст.: Энцыклапедычны даведнік / Рэдкал.: [[Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.), [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Г. Я. Галенчанка]], [[Эдуард Станіслававіч Дубянецкі|С. Ф. Дубянецкі]], Г. В. Кісялёў, [[Уладзімір Міхайлавіч Конан|У. М. Конан]], [[Альфрэд Сцяпанавіч Майхровіч|А. С. Майхровіч]], Г. А. Маслыка, [[Мікалай Сцяфанавіч Сташкевіч|М. С. Сташкевіч]], А. К. Фядосаў, [[Іосіф Пятровіч Хаўратовіч|І. П. Хаўратовіч]]; Маст. рэд.: У. М. Жук. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 492 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8к}} — С. 294. * {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} — С. 185. * {{крыніцы/БП (1992-95)|3|Кісялёў Генадзь||255}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Кісялёў Генадзь}} * Пачуць, як лёсу валяцца муры: Памяці Генадзя Кісялёва / Укл. Л. Кісялёва, А. Фядута. — Мінск: Лімарыус, 2009. == Спасылкі == * [[Віктар Корбут|Корбут В.]] [http://www.sb.by/post/157712/ Летописец из кельи Святого Игнатия] // Беларусь сегодня. — 2014. — № 5 (2438). {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Кісялёў Генадзь Васілевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]] 2nr9lhld6jihc4mosctb80xa2n0z9n6 5164942 5164939 2026-07-12T09:49:02Z M.L.Bot 261 5164942 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кісялёў}} {{Навуковец | Выява = Генадзь Кісялёў.jpg }} '''Генадзь Васілевіч Кісялёў''' ({{ДН|19|3|1931}}, [[Каломна]], Маскоўская вобласць, РСФСР — {{ДС|14|11|2008}}<ref name=":0">{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2008-11-14|url=https://nashaniva.com/21505|title=Памёр Генадзь Кісялёў|format=|work=|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2025-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230109095646/https://nashaniva.com/21505|archivedate=2023-01-09}}</ref>, [[Мінск]]) — беларускі [[літаратуразнавец]], [[пісьменнік]], [[гісторык]], [[археограф]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1994), кандыдат гістарычных навук (1964). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і служачых. Маці паходзіла з сям’і селяніна [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. Сярэднюю школу скончыў у [[Віцебск]]у (1948). Скончыў Маскоўскі гісторыка-архіўны інстытут (1953). Працаваў старшым навуковым супрацоўнікам Архіўнага аддзела Міністэрства ўнутраных спраў ЛітССР (1953—1956). Вучыўся ў аспірантуры пры Маскоўскім гісторыка-архіўным інстытуце (1956—1959). Працаваў старшым навуковым супрацоўнікам Архіўнага ўпраўлення пры Савеце Міністраў ЛітССР (1960—1963) і старшым навуковым супрацоўнікам Цэнтральнага дзяржаўнага гістарычнага архіва ЛітССР (1963—1971). З 1971 года — навуковы супрацоўнік [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы]] [[АН БССР]]. Член [[СП СССР]] (з 1964). Жонка — Яніна Міхайлаўна, дзве дачкі — [[Лія Генадзеўна Кісялёва|Лія]] і Наталля, унук Ян.<ref name=":0" /> == Дзейнасць == У друку дэбютаваў у 1958 годзе. Аўтар зборнікаў гісторыка-літаратурных нарысаў «Сейбіты вечнага» (1963), «З думай пра Беларусь» (1966), «Героі і музы» (1982), даследаванняў «Загадка беларускай „Энеіды“» (1971), «Пошукі імя» (1978), «Спасцігаючы Дуніна-Марцінкевіча» (1988), літаратуразнаўчай дылогіі «Разыскивается классик…» (1989), гістарычных нарысаў «Паплечнік Каліноўскага» (1976), «На пераломе дзвюх эпох: Паўстанне 1863 года на Міншчыне» (1990). Аўтар зборнікаў гісторыка-літаратурных матэрыялаў «[[Пачынальнікі]]» (1977), «[[Пуцявінамі Янкі Купалы]]» (1981), «[[З жыццяпісу Якуба Коласа]]» (1982), «[[Шляхам гадоў]]» (1990). Адзін са складальнікаў зборнікаў дакументаў «Рэвалюцыйны ўздым у Літве і Беларусі 1861—1862 гг.» (1964), «Паўстанне ў Літве і Беларусі 1863—1864» (1965). Даследаваў беларускую літаратуру, гісторыю грамадскай думкі і нацыянальна-вызваленчага руху ў Беларусі XIX стагоддзя, жыццё і дзейнасць [[К. Каліноўскі|К. Каліноўскага]], [[В. Дунін-Марцінкевіч]]а, [[Ф. Багушэвіч]]а, [[А. Вярыга-Дарэўскі|А. Вярыга-Дарэўскага]], [[П. Шпілеўскі|П. Шпілеўскага]], [[Я. Колас]]а і [[Я. Купала|Я. Купалы]]. Атрыбутаваў аўтарства «Энэіды навыварат» і «[[Тарас на Парнасе|Тараса на Парнасе]]». Таксама працаваў над скарыназнаўчымі тэмамі, дзе сам сябе лічыў за «неафіта», хаця насамрэч і тут зрабіў значны ўклад. == Узнагароды == * Дзяржаўная прэмія БССР імя Якуба Коласа (1990) за кнігі гісторыка-літаратурных даследаванняў «Разыскивается классик…» і «Спасцігаючы Дуніна-Марцінкевіча». == Выбраная бібліяграфія == * Сейбіты вечнага: Артыкулы пра беларускіх пісьменнікаў і дзеячоў рэвалюцыйнага руху 1863 г. — Мн., 1963. * З думай пра Беларусь: Даследаванні і знаходкі з гісторыі беларускай літаратуры і рэвалюцыйнага руху другой паловы XIX ст. — Мн., 1966. * Загадка беларускай «Энеіды». — Мн., 1971. * Пра паэтаў і вершы // Полымя. — 1971. — № 8. * «…Я жыў з імі, я рос сярод іх…» [П. Шпілеўскі] // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. — 1974. — № 3. * Некаторыя пытанні вывучэння паэмы «Энеіда навыварат» // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук. — 1975. — № 4. * Пошукі імя: да пытання аўтарства «Энеіды навыварат» і «Тараса на Парнасе» / Г. В. Кісялёў. — Мн.: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 1978. — 288 с. * Героі і музы. — Мн., 1982. * Спасцігаючы Дуніна-Марцінкевіча: Спроба навуковай сістэматызацыі дакументаў і матэрыялаў. — Мн., 1988. * Разыскивается классик..: Историко-литературная дилогия. — Мн., 1989. * Вакол загадкі «Фэлькі з Рукшэніц» // Шляхам гадоў: Гісторыка-літаратурны зборнік. — Мн., 1990. * Каліноўскі знаёмы і незнаёмы // Полымя. — 1993. — № 6. * Радаводнае дрэва: Каліноўскі — эпоха — наступнікі. — Мн., 1994. * Ян Баршчэўскі — спрэчкі біёграфаў // Полымя. — 1995. — № 11. * Сыракомля ці Дунін-Марцінкевіч? Невядомая беларуская паэма пра варшаўскія падзеі 1861 года // [[ЛіМ]]. — 1996. — 2, 9 жн. * Феномен Альгерда Абуховіча // Полымя. — 2001. — № 3. * Францішак Багушэвіч і паўстанне 1863 года // Роднае слова. — 2001. — № 3. * Ад Чачота да Багушэвіча: Праблемы крыніцазнаўства і атрыбуцыі беларускай літаратуры XIX ст. 2-е выд. — Мн., 2003. * Смак Беларушчыны. — Мінск : Лімарыус, 2013. — 496 с. — ISBN 978-985-6968-31-3. * {{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Выбранае|арыгінал=|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=Мн.|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|год=2016|том=|старонкі=|старонак=571|серыя=Беларускі кнігазбор. Серыя 2. Гістарычна-літаратурныя помнікі|isbn=978-985-08-2000-6|тыраж=700}} * Асветнікі зямлі Беларускай. Х — пачатак ХХ ст.: Энцыклапедычны даведнік / Рэдкал.: [[Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.), [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Г. Я. Галенчанка]], [[Эдуард Станіслававіч Дубянецкі|С. Ф. Дубянецкі]], Г. В. Кісялёў, [[Уладзімір Міхайлавіч Конан|У. М. Конан]], [[Альфрэд Сцяпанавіч Майхровіч|А. С. Майхровіч]], Г. А. Маслыка, [[Мікалай Сцяфанавіч Сташкевіч|М. С. Сташкевіч]], А. К. Фядосаў, [[Іосіф Пятровіч Хаўратовіч|І. П. Хаўратовіч]]; Маст. рэд.: У. М. Жук. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2001. — 492 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8к}} — С. 294. * {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} — С. 185. * {{крыніцы/БП (1992-95)|3|Кісялёў Генадзь||255}} * {{крыніцы/БП 1917-90|Кісялёў Генадзь}} * Пачуць, як лёсу валяцца муры: Памяці Генадзя Кісялёва / Укл. Л. Кісялёва, А. Фядута. — Мінск: Лімарыус, 2009. == Спасылкі == * [[Віктар Корбут|Корбут В.]] [http://www.sb.by/post/157712/ Летописец из кельи Святого Игнатия] // Беларусь сегодня. — 2014. — № 5 (2438). {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Кісялёў Генадзь Васілевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]] ndadcl9x2w0d47v77a3wgu1e7vuwwey 0 41742 5164792 5108832 2026-07-12T00:45:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164792 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё | поўнае_назва = | лагатып = ПНКБР (лагатып).jpeg | горад = | краіна = {{Сцяг БССР}} [[БССР]] (да [[26 снежня]] [[1991]]) <br /> {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] (з [[26 снежня]] [[1991]]) | слоган = «Беларускае радыё — радыё для ўсіх і кожнага»<ref>[http://www.guzei.com/radio/station/?radio_id=3274 Радыё Першы нацыянальны канал, Мінск<!-- Загаловак дададзены ботам -->]</ref> | фармат = | частата = 106.2 FM, 71.33 УКХ (у [[Мінск]]у) | час_вяшчанні = кругласутачна (з [[1 верасня]] [[2005]]) | зона_вяшчанні = [[Беларусь]] | створаны = | доля = | каардынаты = | заснавальнік = | уладальнік =[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|НДТРК РБ]] | кіраўнікі = [[Максім Угляніца]] — галоўны дырэктар | сайт = https://radio1.by/ | on-line_трансляцыя = }} '''Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё''' — агульнанацыянальны радыёканал, які ўваходзіць у структуру [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Беларусі|Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Рэспублікі Беларусь]]. Дэвіз канала — «Будзем разам!». == Гісторыя == Адкрыццё шырокавяшчальнай радыётэлефоннай станцыі ўрачыста адбылося [[15 лістапада]] [[1925]] года ў Мінску, гэтым жа днём у 18:30 у эфіры ўпершыню прагучалі словы: «Гаворыць Мінск!..». Агульнанацыянальнае радыёвяшчанне дазволіла мільёнам беларусаў атрымліваць інфармацыю на роднай мове. Шырока выкарыстоўваліся магчымасці радыё і як сродку асветы. У эфіры гучалі музычная і літаратурная класіка, творы тагачасных аўтараў. Але першая радыёстанцыя магла трансліраваць свае перадачы ў радыусе 300 вёрстаў і ўсяго 30 хвілін на суткі. Не наладжана была яшчэ і серыйная вытворчасць радыёпрыёмнікаў. З мая 1962 года вядзецца рэгулярнае вяшчанне на краіны далёкага замежжа. Праграмы радыёстанцыі «Беларусь» выходзяць у эфір на пяці мовах: беларускай, рускай, польскай, англійскай і нямецкай. Радыёстанцыя «Беларусь» вяшчае ў рэжыме рэальнага часу ў [[Сеціва|Сеціве]] на англійскай мове. Цяпер Беларускае радыё ўключае ў сябе два агульнанацыянальныя каналы і тры радыёстанцыі. Адным з галоўных прыярытэтаў вяшчальнай палітыкі Беларускага радыё з’яўляецца папулярызацыя беларускай і сусветнай культуры. Гэтую задачу сёння выконвае канал «Культура». 12 ліпеня 2003 года адкрылася [[радыёстанцыя «Радыус-FM»]]. Карыстаецца папулярнасцю ў слухачоў і [[радыёстанцыя «Сталіца»]], якая асвятляе жыццё сталічнага рэгіёну. У аснове вяшчальнай палітыкі Першага Нацыянальнага каналу Беларускага радыё — масавасць і даступнасць, інфармацыйная насычанасць, аператыўнасць і актуальнасць. Канал працуе ў кругласутачным рэжыме. Вяшчанне ва ўсіх дыяпазонах забяспечвае максімальны ахоп слухацкай аўдыторыі — гэта практычна ўсе ўзроставыя і сацыяльныя групы. З улікам прыхільнасцяў слухачоў фарміруецца канцэпцыя вяшчання, мастацкая і музычная палітыка канала. Рэгулярныя сацыялагічныя даследаванні паказваюць, што праграмы Першага нацыянальнага канала Беларускага радыё слухаюць мільёны людзей. Па выніках 2007 года Першы нацыянальны канал адзначаны дыпломам пераможцы Нацыянальнага конкурсу «Брэнд года» ў спажывецкай намінацыі. Першы нацыянальны канал Беларускага радыё выходзіць на частотах: 4,21 м (71,33 МГц); у FM-дыяпазоне: Мінск — 106,2 МГц, Брэст — 100,0 МГц, Віцебск — 100,5 МГц, Гомель — 105,1 МГц, Гродна — 103,0 МГц, Магілёў — 105,9 МГц; а таксама на хвалях, што трансліруюцца перадатчыкамі і радыёвузламі абласцей. Перадачы ў дыяпазоне доўгіх і кароткіх хваль былі спынены з 1 красавіка 2016<ref>[http://www.brtpc.by/news/1034/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160406013110/http://www.brtpc.by/news/1034/|date=6 красавіка 2016}}</ref>. Магчымасці перадаючых устройстваў забяспечваюць устойлівы прыём праграм не толькі па ўсёй тэрыторыі Беларусі, але і ў прыгранічных раёнах Польшчы, Літвы і Латвіі. З 15 чэрвеня 1998 года Беларускае радыё пачало рэтрансліраваць перадачы на рэгіёны Расійскай Федэрацыі. Перадачы ў Расіі можна пачуць штодня з 06:00 да 08:00 на хвалях 256,4 і 25,08 м (1170 і 11960 кГц), з 12:00 да 14:00 на хвалях 256,4 і 25,1 м (1170 і 11960 кГц), з 18:00 да 20:00 на хвалях 256,4 м (1170 кГц), 42,2 м (7105 кГц). Перадачы на Украіне гучаць штодня (06:00 — 01:00) на хвалі 49,3 м (6080 кГц). У 2016 г. у РБ поўнасцю спыніла вяшчанне правадное радыё<ref>[https://blr.belta.by/infographica/view/belaruskamu-radye-100-gadou-21309 Беларускаму радыё - 100 гадоў]</ref>. З гэтага часу Беларускае радыё вяшчае толькі на FM-хвалях і ў інтэрнэце. У 2025 г. Беларускае радыё прыняла ўдзел у святкаванні стагоддзя радыёвяшчання ў Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://radio1.by/o-radio/istoriya/ |title=Пра радыё. Гісторыя |access-date=16 лістапада 2025 |archive-date=21 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250621045548/https://radio1.by/o-radio/istoriya/ |url-status=dead }}</ref>. == Кіраўніцтва == Галоўны дырэктар — [[Максім Аляксандравіч Угляніца]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://radio1.by/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240222135730/https://radio1.by/ |date=22 лютага 2024 }} {{Белтэлерадыёкампанія}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Белтэлерадыёкампанія]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Беларускія СМІ]] crvutkmgnp32zb9jlmch3h3lgy9vq0j 0 43634 5164918 4916610 2026-07-12T09:11:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164918 wikitext text/x-wiki {{Хрысціянства}} '''Праваслаўная царква''' або '''Праваслаўны касцёл''' — другая па колькасці членаў, пасля [[Рымска-Каталіцкая Царква|Каталіцкай]], Хрысціянская царква ў свеце, якая налічвае каля 225 мільёнаў паслядоўнікаў<ref>{{Cite web |url=http://www.adherents.com/adh_rb.html |title=Adherents.com |access-date=6 студзеня 2017 |archive-date=6 красавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406110509/http://www.adherents.com/adh_rb.html |url-status=dead }}</ref>. Часам называецца таксама «Праваслаўнай царквой візантыйскай традыцыі» або «Усходняй праваслаўнай царквой». Праваслаўная царква сцвярджае, што з’яўляецца адзінай святой саборнай і апостальскай Царквой, якая складае Цела Хрыстова, а [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] прызнае сваім Кіраўніком<ref>[//ru.wikipedia.org/wiki/Нафанаил_(Львов) ''Архиепископ Нафанаил (Львов).''] [http://www.ruspast.com/2014/01/единая-святая-соборная-и-апостольска/ Беседы о Священном Писании и о вере и Церкви. — Нью-Йорк: Изд. К-та рус. правосл. молодёжи заграницей, 1991. — Т. 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190117095734/http://www.ruspast.com/2014/01/%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B8-%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0/ |date=17 студзеня 2019 }}</ref>. Праваслаўная царква складаецца з 15 [[аўтакефальная царква|аўтакефальных]] [[памесная царква|памесных]] цэркваў. Вучэнне Праваслаўнай царквы змяшчаецца ў Святым паданні, якое ўключае ў сябе, акрамя Святога Пісання, вызначэнні [[Сусветны сабор|Сусветных]] і некаторых памесных сабораў, прынятыя ўсёй Царквой, каноны (зводы правілаў [[Апосталы|апосталаў]], Сусветных і некаторых памесных сабораў), зацверджаныя Царквой [[Богаслужэнне|літургічныя]] тэксты, творы [[Айцы Царквы|Айцоў Царквы]], [[Жыціе|жыціі святых]], а таксама звычаі Царквы<ref name="кат">''[//ru.wikipedia.org/wiki/Давыденков,_Олег_Викторович Давыденков О. В.]'' [http://www.klikovo.ru/books/42015/42027.html Катехизис. Введение в догматическое богословие] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161019152634/http://www.klikovo.ru/books/42015/42027.html |date=19 кастрычніка 2016 }}. — М.: Изд-во [//ru.wikipedia.org/wiki/Православный_Свято-Тихоновский_гуманитарный_университет Правосл. Свято-Тихоновского богосл. ин-та], 2000. — 232 с.</ref>. Пры гэтым Святое паданне, у разуменні святаайцоўскай літаратуры, «ёсць жыццё Святога Духа ў Царкве». Святое Пісанне для праваслаўных хрысціян з’яўляецца найважнейшай формай Святога падання<ref>''Давыденков О. В.'' [http://azbyka.ru/otechnik/Oleg_Davydenkov/katehizis/2_2_20 Катехизис. Ч. 1.]</ref>. Праваслаўе (калька з грэчаскага слова ὀρθοδοξία (''артадоксія'') — «правільнае меркаванне»), першапачаткова — тэрмін, які абазначаў супрацьлегласць гетэрадоксіі («памылка ерэтыкоў»). Узнік у II стагоддзі ў [[Сусветная царква|Сусветнай царкве]] для абазначэння адрознення яе вучэння ад поглядаў розных расколаў, ерасей і сект, якімі лічыліся іншыя хрысціянскія і псеўдахрысціянскія кірункі. У дактрынальных дакументах часта ўжываўся як сінонім тэрміна «кафалічны» (у лацінскай традыцыі — «каталіцкі»)(καθολικός). Трэба, аднак, адзначыць, што блытаць гэтыя тэрміны не варта: пад «кафалічнасцю» ў багаслоўі маецца на ўвазе палната і цэласнасць Царквы Хрыстовай, яе прасторавая, часавая і якасная ўніверсальнасць. Гісторыя царквы да [[Раскол хрысціянскай царквы 1054 года|1054]] года з’яўляецца часткай гісторыі Сусветнай Праваслаўнай Царквы, ад якой, на погляд праваслаўных, у выніку шэрагу памылак і скажэнняў праваслаўнага вучэння (напрыклад: філіокве, дагмат аб беззаганным зачацці Багародзіцы, вучэнне пра [[Чысцец]], дагмат аб непамыльнасці рымскага першасвятара ў пытаннях веры і маралі, дагмат аб першаснасці ў хрысціянскай царкве рымскага епіскапа (у лацінскай традыцыі — «біскупа») і г.д.) і Сімвала веры адкалолася [[Каталіцкая царква]]. Вучэнне апошняй назвалі «[[каталіцтва]]м» і разглядаюць як [[ерась]] там, дзе яно супярэчыць праваслаўнаму. У 2019 годзе адбыўся разрыў адносін Рускай Праваслаўнай Царквы з Канстанцінопальскім патрыярхатам<ref>Разрыв отношений РПЦ с Константинополем: что это означает на практике https://www.svoboda.org/a/29546256.html</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Праваслаўе]] fncz9i542hny479v5fjpiju7tj26h1m 0 45497 5164595 5090849 2026-07-11T13:49:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164595 wikitext text/x-wiki {{Картка:Мова |імя=Партугальская мова |саманазва=português<br /> еўрапейскае вымаўленне — {{IPA|[puɾtu'geʃ]}}<br /> бразільскае вымаўленне — {{IPA|[poɾtu'gejs]}} |краіны=[[Партугалія]], [[Бразілія]], [[Ангола]], [[Мазамбік]] і іншыя краіны [[Садружнасць партугаламоўных краін|Садружнасці партугаламоўных краін]] |рэгіёны= |афіцыйная мова=[[Ангола]], [[Бразілія]], [[Каба-Вердэ]], [[Усходні Тымор]], [[Гвінея-Бісау]], [[Макаа]], [[Мазамбік]], [[Партугалія]], [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]], [[Экватарыяльная Гвінея]], [[Еўрапейскі саюз|ЕС]] |лік носьбітаў=Родная: ≈ 150—178 млн<ref>{{cite encyclopedia |url=http://uk.encarta.msn.com/dictionary_1861758655/Portuguese.html |title=Portuguese Language |access-date=2010-12-05 |year=2009 |work=Microsoft Encarta Online Encyclopedia |publisher=Microsoft Corporation |quote=Native speakers: 150 million. |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604065451/http://uk.encarta.msn.com/dictionary_1861758655/Portuguese.html |archive-date=4 чэрвеня 2011 |url-status=dead }} {{Cite web |url=http://uk.encarta.msn.com/dictionary_1861758655/Portuguese.html |title=Архіўная копія |access-date=12 кастрычніка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525090743/http://uk.encarta.msn.com/dictionary_1861758655/Portuguese.html |archive-date=25 мая 2011 |url-status=dead}}{{Cite web |url=http://uk.encarta.msn.com/dictionary_1861758655/Portuguese.html |title=Архіўная копія |access-date=12 кастрычніка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604065451/http://uk.encarta.msn.com/dictionary_1861758655/Portuguese.html |archive-date=4 чэрвеня 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="Ethnologue">{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=por|title=Portuguese|access-date=2010-12-05|author=Lewis, M. Paul|year=2009|work=Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition|publisher=SIL International|quote=Population total all countries: 177,981,570.|archive-url=https://www.webcitation.org/617rgi7SQ?url=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=por|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref><br />Усяго носьбітаў: ≈193 млн<ref name="Ethnologue"/> |рэгулюе=[[Міжнародны інстытут партугальскай мовы]], [[Садружнасць партугаламоўных краін]] |рэйтынг=7 |статус= |вымер= |катэгорыя= |класіфікацыя= [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]] : [[Раманскія мовы|Раманская група]] :: [[Ібера-раманская падгрупа]] |пісьменнасць=[[лацініца]] ([[Партугальскі алфавіт]]) |ISO1=pt |ISO2=por |ISO3=por }} '''Партуга́льская мо́ва''' ({{lang-pt|língua portuguesa}}) — мова [[раманскія мовы|раманскай групы]] [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай сям’і моў]]. Афіцыйная мова [[Партугалія|Партугаліі]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Ангола|Анголы]], [[Мазамбік]]а, [[Каба-Вердэ]], [[Гвінея-Бісау|Гвінеі-Бісау]], [[Сан-Тамэ і Прынсіпі]], [[Усходні Тымор|Усходняга Тымора]] і [[Макаа]]. Пісьменнасць на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінскага алфавіту]]. Развілася з сярэдневяковай [[галісійска-партугальская мова|галісійска-партугальскай мовы]]. Існуюць два асноўныя варыянты — еўрапейскі (pt-pt) і бразільскі (pt-br), якія адрозніваюцца адзін ад аднаго на ўзроўні [[фанетыка|фанетыкі]], [[лексіка|лексікі]], [[арфаграфія|арфаграфіі]] і, у меншай ступені, [[граматыка|граматыкі]]. У Анголе і Мазамбіку выкарыстоўваецца еўрапейскі варыянт партугальскай мовы з вялікай колькасцю лексічных запазычанняў з афрыканскіх моў. У іншых афрыканскіх краінах партугальская мова, прынамсі ў сферы паўсядзённага выкарыстання, у значнай ступені [[Крэольская мова|крэалізаваная]]. == Гл. таксама == * [[Партугальска-беларуская практычная транскрыпцыя]] * [[Садружнасць партугаламоўных краін]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Interwiki|pt|Página principal|партугальскай|}} {{wiktionarycat|type= партугальскай мовы|category=Партугальская мова}} * [http://www.portugues.pro Партал бразільскай партугальскай мовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181107004444/http://portugues.pro/ |date=7 лістапада 2018 }} Граматыка, даведнік змяненняў дзеясловаў, візуальны слоўнік, анлайн-урокі. * [http://www.dicionarios-online.com Dicionários-Online.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060224011906/http://www.dicionarios-online.com/ |date=24 лютага 2006 }} Партугальскія слоўнікі * [http://www.diktionary.net/ Партугальска-Англійскі слоўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110904054440/http://diktionary.net/ |date=4 верасня 2011 }} * [http://www.instituto-camoes.pt/cvc/aprender.html Інстытут Камоэнса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080528024830/http://www.instituto-camoes.pt/cvc/aprender.html |date=28 мая 2008 }} * [http://www.verbomatic.com/pt/ Змяненне дзеясловаў Партугальскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111008043905/http://www.verbomatic.com/pt/ |date=8 кастрычніка 2011 }} * [http://linguistica.insite.com.br/cgi-bin/conjugue Змяненне дзеясловаў] {{Мовы Еўрапейскага Саюза}} {{Раманскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Партугальская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Партугаліі]] [[Катэгорыя:Мовы Бразіліі]] [[Катэгорыя:Мовы Анголы]] [[Катэгорыя:Мовы Мазамбіка]] [[Катэгорыя:Мовы Каба-Вердэ]] [[Катэгорыя:Мовы Гвінеі-Бісау]] [[Катэгорыя:Мовы Сан-Тамэ і Прынсіпі]] [[Катэгорыя:Мовы Усходняга Тымора]] [[Катэгорыя:Мовы Макаа]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] chg2eawo7htmtv9j2xevn3ip4sjz2t4 0 46064 5164926 5151913 2026-07-12T09:32:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164926 wikitext text/x-wiki [[Файл:UN-Human rights-1952-3c.jpg|thumb|200px|[[Паштовая марка|Марка]] [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]]] {{Дэмакратыя}} '''Правы чалавека''' лічацца неад’емнай часткай асноўных правоў і свабод якімі валодае кожны [[чалавек]]. Правы чалавека ўтрымліваюць [[Грамадзянскія правы|грамадзянскія]] і [[Палітычныя правы|палітычныя]] правы (права на жыццё і свабоду, свабоду самавыяўлення і роўнасць перад законам), [[Сацыяльныя правы|сацыяльныя]], [[Культурныя правы|культурныя]] і [[Эканамічныя правы|эканамічныя]] правы якія ўтрымліваць права на культурную самарэалізацыю, права на ежу, права на працу, права на адукацыю. Усе чалавечыя істоты народжаныя вольнымі і маюць правы ад нараджэння. Яны маюць розум і сумленне, і павінны ставіцца адзін да аднаго ў духу братэрства.<ref>{{Cite web |url=http://www.un.org/events/humanrights/udhr60/declaration.shtml |title=Гл. 1. Дэкларацыя правоў чалавека |access-date=14 верасня 2012 |archive-date=2 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121202215833/http://www.un.org/events/humanrights/udhr60/declaration.shtml |url-status=dead }}</ref> == Гісторыя пытання правоў чалавека == Гісторыя пытання правоў чалавека налічвае тысячы гадоў і засноўваецца на рэлігійных, культурных, філасофскіх і прававых дасягненнях на працягу ўсёй гісторыі чалавецтва. Некаторыя старажытныя дакументы і познія рэлігійныя і філасофскія даследаванні ўтрымліваюць паняцці, якія можна лічыць пачаткам фарміравання правоў чалавека. Да іх можна аднесці: «[[Цыліндр Кіра]]», які датуецца 539 годам да н.э., у якім персідскі імператар [[Кір Вялікі]] запісаў свае намеры пасля заваявання [[Неа-Вавілонская імперыя|Неа-Вавілонскай імперыі]]; [[Указы Ашокі]], якія былі выдадзеныя [[Ашока Вялікі|Ашокам Вялікім]] у [[Індыя|Індыі]] паміж 272 і 231 гадамі да н.э.; [[канстытуцыя Медзіны]] 622 года, напісаная [[Мухамад]]ам, якая аформіла пагадненні паміж аравійскімі плямёнамі; англійская [[Вялікая хартыя вольнасцей]] 1215 года, на якой заснавана сучаснае брытанскае права. Аднак большая частка сучасных правоў чалавека была сфармулявана адносна нядаўна. Брытанскі [[Біль аб правах]] 1689 года абмежаваў спіс пакаранняў, якія магла ўжыць дзяржава ў адносінах да грамадзян. Дзве рэвалюцыі [[18 стагоддзе|ХVIII стагоддзя]], якія адбыліся ў [[ЗША]] (1776) і ў [[Францыя|Францыі]] (1789), прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя незалежнасці ЗША|Дэкларацыі Злучаных Штатаў аб незалежнасці]] і [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]] адпаведна. Абодва гэтыя дакументы ўсталёўвалі спіс правоў чалавека. Дадаткова [[Вірджынская дэкларацыя правоў]] 1776 года пашырыла гэты спіс. Адначасова адбываліся дасягненні ў філасофіі правоў чалавека ў працах [[Томас Пейн|Томаса Пейна]], [[Джон Сцюарт Міль|Джона Сцюарта Міля]] і [[Гегель|Гегеля]]. Шматлікія грамадскія групы дамагліся глыбокіх змен у справе правоў чалавека ў [[20 стагоддзе|ХХ стагоддзі]]. У [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]] і [[ЗША]] [[Прафесійны саюз|прафесійныя саюзы]] ўнеслі папраўкі ў законы якія замацавалі за працоўнымі [[права на пратэст]], гарантавалі мінімальныя працоўныя ўмовы і рэгулявалі [[Дзіцячая праца|дзіцячую працу]]. [[Рух за правы жанчын]] дабіўся гарантавання жанчынам права на ўдзел у выбарах. Нацыянальна-вызваленчыя рухі ў розных краінах дабіліся скасавання [[каланіялізм]]у. Самым вядомым нацыянальна-вызваленчым рухам быў рух [[Махатма Гандзі|Махатмы Гандзі]], які змог дамагчыся вызвалення [[Індыя|Індыі]] з пад улады [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Рух за правы нацыянальных, расавых і рэлігійных меншасцей у розных краінах змог дасягнуць значных зрухаў у справе правоў чалавека. Узнікненне [[Міжнародны камітэт Чырвонага Крыжа|Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа]] і падпісанне [[Жэнеўская канвенцыя|Жэнеўскай канвенцыі]] ў 1864 годзе сталі падмуркам [[Міжнароднае права|міжнароднага права]] ў галіне правоў чалавека, якое атрымала значнае развіццё пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Сусветныя войны, вялікія чалавечыя страты і ігнараванне правоў чалавека якія адбыліся ў гэтыя часы, сталі рухаючай сілай для фарміравання сучасных [[Інструмента гарантавання правоў чалавека|інструментаў для гарантавання правоў чалавека]]. [[Ліга Нацый]] заснавана ў 1919 годзе пасля [[Версальскі дагавор|Версальскага дагавора]] па заканчэнні [[Першая Сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Метамі дзеяння Лігі былі, акрамя іншага, былі і забеспячэнне калектыўнай бяспекі, рэгуляванне спрэчных пытанняў паміж краінамі. У дзейнасць Лігі ўваходзілі і шматлікія мэты ў галіне правоў чалавека, якія потым былі ўключаны ва [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульную дэкларацыю правоў чалавека]]. === Міжнародная абарона правоў чалавека === [[Ялцінская канферэнцыя]] 1945 года, пад час якой саюзнікі пагадзіліся стварыць новую арганізацыю — правапераемніцу Лігі Нацый. Гэтай арганізацыяй стала [[ААН|Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]]. З моманту свайго стварэння ААН стала асноўным гарантам правоў чалавека ў свеце. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] ААН і яе ўдзельнікі стварылі і юрыдычна аформілі міжнародныя законы ў галіне правоў чалавека. На першым этапе асноўнай задачай інстытута міжнароднай абароны была распрацоўка міжнародных стандартаў у галіне правоў чалавека, якая ажыццяўлялася ў рамках Камісіі па правах чалавека і Камісіі па становішчы жанчын, заснаваных у 1946 годзе на аснове рэзалюцыі [[ЭКАСАС]], а таксама ў рамках іншых міжнародных арганізацый ([[ЮНЕСКА]], [[МАП]]). У 2000 годзе, на 55-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]], была прынята {{нп3|Дэкларацыя Тысячагоддзя ААН|Дэкларацыя Тысячагоддзя ААН|en|United Nations Millennium Declaration}} у якой кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў ад імя міжнароднай супольнасці заявілі «аб калектыўнай адказнасці за зацвярджэнне чалавечай годнасці, справядлівасці і роўнасці на глабальным узроўні» і абавязаліся «ўмацоўваць павагу да прынцыпу вяршэнства права… як у міжнародных, так і ўнутраных справах і забяспечыць захаванне дзяржавамі дамоў… у галіне правоў чалавека»<ref>[http://www.un.org/ru/documents/decl_conv/declarations/summitdecl.shtml Декларация тысячелетия Организации Объединенных Наций {{ref-ru}}]</ref>. == Філасофія == [[Філасофія]] правоў чалавека ляжыць у аснове канцэпцыі правоў чалавека, іхнага абгрунтавання і зместу. Некаторыя тэарэтычныя падыходы былі вылучаны для таго, каб растлумачыць, якім чынам і чаму правы чалавека сталі часткай сацыяльнага чакання. Адной з найстарэйшых заходняй філасофіяй правоў чалавека з’яўляецца тое, што яны ёсць прадуктам [[натуральнае права|натуральнага права]], якія вынікаюць з розных філасофскіх і рэлігійных падстаў. Іншыя тэорыі сцвярджаюць, што правы чалавека былі кадыфікаваны як правы маральных паводзін, якое з’яўляецца грамадскім прадукт дзякуючы працэсу біялагічнай і сацыяльнай эвалюцыі, менавіта так лічыў шатландскі філосаф [[Дэвід Юм]]. Правы чалавека таксама апісаны як сацыялагічная структура правіл паводзін, паводле сацыялагічнай тэорыі права і працы [[Макс Вебер|Макса Вебера]]. Гэтыя падыходы ўключаюць у сябе паняцце, што людзі ў грамадстве, прымаюць правілы законнай улады ў абмен на бяспеку і эканамічную выгаду, гэта значыць з’яўляюцца грамадскай дамовай. Дзве тэорыі на сёння дамінуюць у сучасным разуменні правоў чалавека, гэта значыць тэорыя інтарэсаў і тэорыя волі. Тэорыя цікавасці сцвярджае, што асноўная функцыя правоў чалавека ёсць абарона і заахвочванне некаторых важных інтарэсаў чалавека, а тэорыя волі спрабуе ўсталяваць справядлівасць у галіне правоў чалавека на аснове ўнікальнай здольнасці чалавека да свабоды<ref>Fagan, Andrew (2005). [http://www.iep.utm.edu/hum-rts/ «Human Rights»]. The Internet Encyclopedia of Philosophy. ISSN 2161-0002.</ref>. === Крытыцызм === Прэтэнзыі правоў чалавека на ўніверсальнасць часцяком робіцца прадметам крытыкі. Сярод філосафаў, якія падвяргалі крытыцы канцэпцыю правоў чалавека значацца [[Джэрэмі Бэнтам]], [[Эдмунд Бёрк]], [[Фрыдрых Ніцшэ]] і [[Карл Маркс]]. [[Прафесар]] палітычнай філасофіі [[Чарлз Блатберг]] сцвярджае, што абмеркаванне правоў чалавека, з’яўляючыся абстрактным, дэматывуе людзей на адстойванне каштоўнасцей, якія яны павінны былі абараняць<ref>Blattberg, C (2010). [http://books.google.ca/books?id=8TwCsA-l408C&pg=PA43#v=onepage&q&f=false «The Ironic Tragedy of Human Rights»]. Patriotic Elaborations: Essays in Practical Philosophy. McGill-Queen’s University Press. pp. 43-59. ISBN 0-7735-3538-1.</ref>. == Гл. таксама == * [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека]] * [[Савет па правах чалавека ААН]] * [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека]] * [[Нельсан Мандэла]] * [[Андрэй Дзмітрыевіч Сахараў]] * [[Лічбавая няроўнасць]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Cite book |last= Beitz |first= Charles R. |title= The idea of human rights |year =2009 |publisher= Oxford University Press |location= Oxford |isbn= 978-0-19-957245-8 }} * {{Cite book |last= Moyn |first= Samuel |title= The last utopia: human rights in history |url= https://archive.org/details/lastuto_moy_2010_00_0721 |year= 2010 |publisher= Belknap Press of Harvard University Press |location= Cambridge, Mass. |isbn= 978-0-674-04872-0 }} * {{Cite book |last= Donnelly |first= Jack |title= Universal human rights in theory and practice |url= https://archive.org/details/universalhumanri0000donn |year =2003 |publisher= Cornell University Press |location= Ithaca |isbn= 978-0-8014-8776-7 |edition= 2nd }} * {{Cite book |last= Ball |last2= Gready |first= Olivia |title= The no-nonsense guide to human rights |url= https://archive.org/details/nononsenseguidet0000ball |year= 2006 |work= New Internationalist |location= Oxford |isbn= 978-1-904456-45-2 |first2= Paul }} * {{Cite book |last= Freeman |first= Michael |title= Human rights : an interdisciplinary approach |year= 2002 |publisher= Polity Press |location= Cambridge |isbn= 978-0-7456-2355-9 }} * {{Cite book |last= Doebbler |first= Curtis F. J |title= Introduction to international human rights law. |year= 2006 |publisher= Cd Publishing |isbn= 978-0-9743570-2-7 }} * {{Cite book |last= Shaw |first= Malcom |title= International Law |url= https://archive.org/details/internationallaw0000shaw_i0o6 |year= 2008 |publisher= Cambridge University Press |location= Leiden |isbn= 978-0-511-45559-9 |edition= 6th ed. }} * {{Cite book |last= Ishay |first= Micheline R. |title= The history of human rights : from ancient times to the globalization era |url= https://archive.org/details/historyofhumanri0000isha_l5h5 |year= 2008 |publisher= University of California Press |location= Berkeley, Calif. |isbn= 0-520-25641-7 }} * {{Cite book |title= Principles of Public International Law |url= https://archive.org/details/principlesofpubl0000brow_z1a3 |publisher= OUP |last= Brownlie |first= Ian |edition= 6th |year= 2003 |isbn= 0-19-955683-0 }} * {{Cite book |last= Glendon |first= Mary Ann |title= A world made new : Eleanor Roosevelt and the Universal Declaration of Human Rights |year= 2001 |publisher= Random House |location= New York |isbn= 978-0-679-46310-8 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/worldmadenewelea00glen }} * {{Cite book |last1= Sepúlveda |last2= van Banning |last3= Gudmundsdóttir |last4= Chamoun |last5= van Genugten |first1= Magdalena |first2= Theo |first3= Gudrún |first4= Christine |first5= Willem J.M. |title= Human rights reference handbook |year= 2004 |publisher= University of Peace |location= Ciudad Colon, Costa Rica |isbn= 9977-925-18-6 |edition= 3rd ed. rev. |ref= {{SfnRef|Sepúlveda et al.|2004}} }}[http://www.hrea.org/erc/Library/display_doc.php?url=http%3A%2F%2Fwww.hrc.upeace.org%2Ffiles%2Fhuman%2520rights%2520reference%2520handbook.pdf&external=N] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120328001040/http://www.hrea.org/erc/Library/display_doc.php?url=http%3A%2F%2Fwww.hrc.upeace.org%2Ffiles%2Fhuman%2520rights%2520reference%2520handbook.pdf&external=N |date=28 сакавіка 2012 }} * {{Cite book |last= Ignatieff |first= Michael |title= Human rights as politics and idolatry |year= 2001 |publisher= Princeton University Press |location= Princeton, N.J. |isbn= 0-691-08893-4 |edition= 3. print. |url-access= registration |url= https://archive.org/details/humanrightsaspol00mich }} == Спасылкі == {{Commons|Category:Human rights|выгляд=міні}} * [http://un.by/humanrights/un/ Прадстаўніцтва ААН у Беларусі: Правы чалавека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111016230423/http://un.by/humanrights/un/ |date=16 кастрычніка 2011 }} {{ref-ru}} * [http://www.un.by/f/file/UDHR_bel.pdf Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110728115552/http://www.un.by/f/file/UDHR_bel.pdf |date=28 ліпеня 2011 }} * [http://www.freedom.indiemaps.com Атлас свабоды ў свеце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171228183432/http://www.freedom.indiemaps.com/ |date=28 снежня 2017 }}{{ref-en}} * [http://hroniki.info/ Правы чалавека — Расія] {{палітыка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы чалавека| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] py76zi37wkmjctwgb3u3yyttl3x28sl 0 46965 5164658 4954278 2026-07-11T16:24:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164658 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Патрык Суэйзі | Арыгінал імя = Patrick Swayze | Фота = Swayze2.jpg | Шырыня = 250px | Подпіс = <small>Патрык Суэйзі</small> | Імя пры нараджэнні = Патрык Уэйн Суэйзі | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = | Грамадзянства = | Гады актыўнасці = [[1979]]—[[2009]] | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = 0000664 | Сайт = }} '''Патрык Уэйн Суэйзі''' ({{lang-en|Patrick Wayne Swayze}} {{IPA|[ˈsweɪziː]}};[[18 жніўня]] [[1952]], [[Х’юстан]] — {{ДС|14|9|2009}}, [[Лос-Анджэлес]]) — амерыканскі {{акцёр|ЗША}} і {{прадзюсар|ЗША}}. == Біяграфія == Патрык быў старэйшым з пяці дзяцей у сям’і інжынера Джэсі Суэйзі і танцоўшчыцы Пэтсі Суэйзі<ref>[http://www.filmreference.com/film/56/Patrick-Swayze.html Біяграфія Патрыка Суэйзі]</ref>. Акрамя яго ў сям’і былі яшчэ два хлопчыкі: Дон (нар. [[10 жніўня]] [[1958]] года) і Шон Кэлі (нар. [[13 кастрычніка]] [[1962]] года) і дзве дзяўчынкі: Бэмбі і Вікі. Патрык вучыўся ў школе «Блэк Мідл» у Оўк Форэст у штаце [[Ілінойс]], а потым у каталіцкай школе ў [[Х’юстан]]е. Бацька лічыў, што Патрык павінен быць спартсменам, аднак футбольная кар’ера перарвалася траўмай калена, якая была вельмі складанай і пагражала нават ампутацыяй нагі. Пасля серыі некалькіх складаных аперацый, Патрык вучыўся зноў хадзіць. Танцы сталі адным з кампанентаў рэабілітацыі. Патрык вучыўся танцам у Houston Jazz Ballet Company, Harkness Ballet Theater School, Joffrey Ballet School у [[Нью-Ёрк]]у і Eliot Feld Ballet Company. У васемнаццацігадовым узросце, Патрык упершыню выступіў на сцэне ў спектаклі «''Disneyland on Parade''». Хутка ён стаў прафесійным танцорам, вандраваў па краіне з вядомым балетным калектывам ''Buffalo Ballet Company''. У [[1975]] годзе Патрык Суэйзі выступіў на сцэне ў адным з брадвейскіх тэатраў, а потым у мюзікле ''West Side Story''. [[12 чэрвеня]] [[1975]] года Патрык Суэйзі ажаніўся з танцоўшчыцай і вучаніцай сваёй маці ''Лізай Ніемі''<ref>[https://archive.today/20120721084945/www.associatedcontent.com/article/2175417/lisa_niemi_swayze_and_patrick_swayze.html Аб шлюбе Патрыка Суэйзі і Лізы Ніемі на www.associatedcontent.com]</ref>. Упершыню Патрык Суэйзі з’явіўся на кінаэкране ў камедыі «''Skatetown, U.S.A''» ў [[1979]] годзе, дзе яго ўбачыў [[Фрэнсіс Форд Копала]], які запрасіў Суэйзі ў свой фільм «''The Outsiders''» ([[1983]]), у якім гралі, таксама, [[Мэт Дылан]], [[Сафія Копала]], [[Роб Луі]], [[Том Круз]], [[Даян Лэйн]] і [[Том Уэйтс]]<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0086066/Фільм The Outsiders на www.imdb.com]</ref>. Пасля гэтага Патрыка Суэйзі пачалі запрашаць да ўдзелу ў розных фільмах і серыялах. Міжнародную вядомасць Патрык Суэйзі атрымаў пасля таго як ён сыграў арыстакрата ''Оры Мэйна'' ў міні-серыяле ''North and South'' у [[1985]] годзе і яго другой частцы ''North and South, Book II'' у [[1986]] годзе. Пасля гэтага была паспяховая роля ў спартыўнай меладраме «''Янгблад''» ([[1986]]). Пасля ролі інструктара танцаў у фільме «''[[Брудныя танцы]]''» ([[1987]]), Патрык Суэйзі быў намінаваны на ўзнагароду [[Залаты Глобус]]. Аднак за ролю паліцэйскага з горнага паселішча, які вядзе прыватнае даследаванне забойства малодшага брата ў [[Чыкага]] ў фільме ''Next of Kin'' (1989) і галоўную ролю ў фільме ''Road House'' (1989), ён быў намінаваны на ўзнагароду [[Залатая Маліна]] як самы дрэнны акцёр. Роля ў камедыйнай меладраме «''[[Прывід (фільм, 1990)|Прывід]]''» ([[1990]]), у якой гралі [[Дэмі Мур]] і [[Вупі Голдберг]], прынесла яму новую намінацыю на «Залаты Глобус» і ўзнагароду «Сатурна». У [[2008]] годзе ў Патрыка Суэйзі былі знойдзены цяжкааперабельныя новаўтварэнні ў [[падстраўнікавая залоза|падстраўнікавай залозе]]. У маі 2008 года была праведзена аперацыя, пад час якой была выдаленая частка [[страўнік]]а, якую паразіў [[рак, хвароба|рак]]. 9 студзеня [[2009]] года акцёр быў шпіталізаваны з дыягназам «запаленне лёгкіх». 16 студзеня Патрык Суэйзі быў выпісаны. 19 красавіка было абвешчана што метастазы ў Суэйзі перайшлі ў [[печань]]<ref>{{Cite web |url=http://www.associatedcontent.com/article/2175055/patrick_swayze_dies_of_pancreatic_cancer.html?cat=40 |title=Patrick Swayze Dies of Pancreatic Cancer at 57 |access-date=31 ліпеня 2012 |archive-date=22 верасня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090922215913/http://www.associatedcontent.com/article/2175055/patrick_swayze_dies_of_pancreatic_cancer.html?cat=40 |url-status=dead }}</ref>. Патрык Суэйзі памёр 14 верасня 2009 года ў [[Лос-Анджэлес]]е. == Песні == * [[She’s Like The Wind]] * [[On The Cliff's Edge]] * [[Raising Heaven]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Patrick Swayze}} * {{imdb name|id=0000664|name=Патрык Суэйзі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Суэйзі Патрык}} [[Катэгорыя:Памерлі ад раку падстраўнікавай залозы]] [[Катэгорыя:Танцоры ЗША]] 2i3vlqn4oo3eai16w9jb4bymz4f6w2g 0 51901 5164776 5039697 2026-07-11T23:20:23Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выканаўцы Metropolis Records]]; +[[Катэгорыя:Індастрыял-гурты]]; +[[Катэгорыя:Індастрыял-рок-гурты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5164776 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Combichrist | Фота = Combichrist-05.jpg | Краіна = Нарвегія | Адкуль = | Гады = 2003—цяпер | Жанры = TBM, Aggrotech | Лэйблы = Out Of Line, Metropolis Records | Склад = Эндзі Ла Плагуа | Сайт = http://combichrist.com }} '''Combichrist''' — [[Нарвегія|нарвежскі]] [[TBM]]/[[Aggrotech]] праект, створаны вядомым музыкантам [[Эндзі Ла Плагуа]] (франтменам з [[Icon Of Coil]]). == Дыскаграфія == === Альбомы === {| class="wikitable" !Год !Назва |- |2003 |''The Joy of Gunz'' |- |2005 |''Everybody Hates You'' |- |2007 |''[[What the Fuck Is Wrong with You People?]]'' |- |2009 |''Today We Are All Demons'' |- |2010 |''Making Monsters'' |- |2013 |''No Redemption (Official DmC: Devil May Cry Soundtrack)'' |- |2014 |''We Love You'' |- |2016 |''This Is Where Death Begins'' |- |2019 |''One Fire'' |- |2024 |''CMBCRST'' |} === Міні-альбомы === {| class="wikitable" !Год !Назва !Лэйбл |- |2003 |''Kiss the Blade'' |Out of Line |- | rowspan="2" |2004 |''Blut Royale'' |Bractune Records |- |''Sex, Drogen und Industrial'' |Out of Line |- |2006 |''Get Your Body Beat'' | rowspan="8" |Out of Line / Metropolis Records |- | rowspan="2" |2008 |''Gothic Cruise<ref>{{Cite web|url=https://www.discogs.com/Combichrist-Gothic-Cruise/release/4103597|title=Combichrist – Gothic Cruise (2008, CDR)}}</ref>'' |- |''Frost EP: Sent to Destroy'' |- |2009 |''Heat EP: All Pain is Beat'' |- | rowspan="2" |2010 |''Scarred'' |- |''Never Surrender'' |- |2011 |''Throat Full of Glass'' |- |2014 |''From My Cold Dead Hands'' |- |2022 |''Heads Off'' |Out of Line |- |2024 |''Planet Doom'' |Out of Line |- |2024 |''Violence Solves Everything Pt II (The End of a Dream)'' |Out of Line |} === Кампіляцыі === * ''Noise Collection Vol. 1'' (2010) === Трэкі ў зборніках === * 2003: Extreme Jenseitshymnen Vol. 4 (Трэк: «Line to the Dead») * 2003: Dark Awakening Vol. 4 (Трэк: «God Wrapped in Plastic») * 2003: Awake the Machines Vol. 4 (Трэк: «Vater Unser») * 2004: Intensivstation (Трэк: «Vater Unser») * 2004: Machineries of Joy 3 (Трэк: «Lying Sack of Shit») * 2004: Industrial for the Masses Vol. 2 (Трэкі: «Strike» и «Without Emotions») * 2004: 15 Minutes into the Future (Эксклюзіўны Трэк: «Das Der Bunker») * 2004: Per:Version: Vol 14 (Трэк: «Blut Royale») * 2005: Endzeit Bunkertracks: Act I (Трэк: «Tractor») * 2005: This Is… Techno Body Music (Эксклюзіўны Трэк: «This is TBM») * 2006: Das Bunker: Fear of a Distorted Planet (Эксклюзіўны Трэк: «Christus Commando») * 2007: Machineries of Joy Volume 4 (Эксклюзіўны Трэк: "Hate and Booze (featuring Helltrash) * 2008: Industrial Attack Vol.2 (Трэк: «Electrohead») * 2008: Awake the Machines Vol. 6 (Трэк: «Prince of E-Ville (Chicago Club Mix by Accessory)») === Рэміксы, створаныя Combichrist === * Agonoize — Chains of Love (Destruction Remix) * Angelspit — 100 % (110 % Fucked Mix) * Angelspit — 100 % (99 % Rawmix) * Cylab — Kundalini (Lucky 13 Mix) * Dive vs. Diskonnekted — Do you believe it * FGFC820 — Existence * Front Line Assembly — Beneath The Rubble * Hocico — Ruptura (Motherfucker 667 Remix) * Icon of Coil — Android * Icon of Coil — Regret * Icon of Coil — Shelter * Interface — Faith in Nothing * I:Scintilla — Havestar * KMFDM — Tohuvabohu (MS 20 Mix) * Manufactura — Sex and Suicide (Leaving Scars) * Mindless Self Indulgence — Never Wanted to Dance (Electro Hurtz Mix) * Mindless Self Indulgence — Straight to Video * Modulate — Skullfuck * Snakeskin — I am the Dark (Electronoir Mix) * SSS — Demi God * Suicide Commando — Fuck you bitch * Tamtrum — Abort The Pope * The Azoic — Conflict * Warren Suicide — Butcher Boy * W.A.S.T.E. — Shut Up And Bleed === Рэміксы на трэкі Combichrist === * Kiss the Blade remixed by Soman * Sex, Drogen, und Industrial remixed by Soman * Sex, Drogen, und Industrial remixed by Lowtech * Sex, Drugs & Industrial (are missing) (Cross mix) featuring E.R.R.A. * Vater Unser remixed by Combicritters * This Is My Rifle BioMechAnimal Mix by XP8 * This Is My Rifle AK47 Mix by Controlled Collapse * This Is My Rifle BFG Remix by Servo.Hatred * This Is My Rifle Pussy Pounding Mix by Encoder * This Is My Rifle Spoils Of War Remix by Kandelectra * This Is My Rifle UCNX Mix * This Is My Rifle Killswitch Remix * This Is My Rifle Zyst3m 3rror Re.mix by ZyVar +2 * This Is My Rifle (CL-Macromix) by Caustic Light * This Is My Rifle (Gravemachine mix) * This Is My Rifle (TU-160 remix) * This Is My Rifle (5ilent Narcotic remix) * This Is My Rifle (Flesh Eating Foundation remix) * This Is My Rifle (Adipocere remix) * This Is My Rifle (Bang, you’re dead mix by Catharsis) * This Is My Rifle (B’christ mix by Afront) * This Is My Rifle (Exit-Wound mix by Fatal Rupture) * This Is My Rifle (Lasergun remix by T3CHN0PH0B1A) * This Is My Rifle (Reverie remix) * This Is My Rifle (Fuck Off RMX by Amd) * This Is My Rifle (Sthilmann remix) * This Is My Rifle (Vietcong remix by Attack) * This Is My Rifle (sOuNd_oF-cHaOs remix) * This Is My Rifle (PukesPantiesPussy remix by AntI-EstaticA) * This Is My Rifle (remix by Anthony Chapman) * This Is My Rifle (Sothis216 «Riffle Pussy» remix) * Get Your Body Beat remixed by KMFDM * Get Your Body Beat remixed by Amduscia * Get Your Body Beat remixed by Point 45 * Get Your Body Beat remixed by Manufactura * Get Your Body Beat remixed by Spetsnaz * Get Your Body Beat remixed by Sergio Mesa * Get Your Body Beat remixed by Controlled Collapse * Get your Body Beat (NOS remix), featuring Amduscia * Like thank to my buddies [Re]-Verp] ~ mix by [Syn]thetic-Null * Today We are All Demons (Beneath the World Mix) на сўундтрэку да фільмі Іншы свет: Паўстанне ліканаў * All Pain Is Gone (remixed by VNV Nation) == Спасылкі == * [http://www.combichrist.com/ Афіцыйны сайт] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2003 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Metropolis Records]] [[Катэгорыя:Індастрыял-гурты]] [[Катэгорыя:Індастрыял-рок-гурты]] 92qqx2e1g5qlijzlelg6hsh1lqb9h0m 5164777 5164776 2026-07-11T23:20:49Z DzBar 156353 /* Альбомы */ дапаўненне 5164777 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Назва = Combichrist | Фота = Combichrist-05.jpg | Краіна = Нарвегія | Адкуль = | Гады = 2003—цяпер | Жанры = TBM, Aggrotech | Лэйблы = Out Of Line, Metropolis Records | Склад = Эндзі Ла Плагуа | Сайт = http://combichrist.com }} '''Combichrist''' — [[Нарвегія|нарвежскі]] [[TBM]]/[[Aggrotech]] праект, створаны вядомым музыкантам [[Эндзі Ла Плагуа]] (франтменам з [[Icon Of Coil]]). == Дыскаграфія == === Альбомы === {| class="wikitable" !Год !Назва |- |2003 |''The Joy of Gunz'' |- |2005 |''Everybody Hates You'' |- |2007 |''[[What the Fuck Is Wrong with You People?]]'' |- |2009 |''Today We Are All Demons'' |- |2010 |''Making Monsters'' |- |2013 |''No Redemption (Official DmC: Devil May Cry Soundtrack)'' |- |2014 |''We Love You'' |- |2016 |''This Is Where Death Begins'' |- |2019 |''One Fire'' |- |2024 |''CMBCRST'' |- |2026 |''The Venom In The Mouth Of God'' |} === Міні-альбомы === {| class="wikitable" !Год !Назва !Лэйбл |- |2003 |''Kiss the Blade'' |Out of Line |- | rowspan="2" |2004 |''Blut Royale'' |Bractune Records |- |''Sex, Drogen und Industrial'' |Out of Line |- |2006 |''Get Your Body Beat'' | rowspan="8" |Out of Line / Metropolis Records |- | rowspan="2" |2008 |''Gothic Cruise<ref>{{Cite web|url=https://www.discogs.com/Combichrist-Gothic-Cruise/release/4103597|title=Combichrist – Gothic Cruise (2008, CDR)}}</ref>'' |- |''Frost EP: Sent to Destroy'' |- |2009 |''Heat EP: All Pain is Beat'' |- | rowspan="2" |2010 |''Scarred'' |- |''Never Surrender'' |- |2011 |''Throat Full of Glass'' |- |2014 |''From My Cold Dead Hands'' |- |2022 |''Heads Off'' |Out of Line |- |2024 |''Planet Doom'' |Out of Line |- |2024 |''Violence Solves Everything Pt II (The End of a Dream)'' |Out of Line |} === Кампіляцыі === * ''Noise Collection Vol. 1'' (2010) === Трэкі ў зборніках === * 2003: Extreme Jenseitshymnen Vol. 4 (Трэк: «Line to the Dead») * 2003: Dark Awakening Vol. 4 (Трэк: «God Wrapped in Plastic») * 2003: Awake the Machines Vol. 4 (Трэк: «Vater Unser») * 2004: Intensivstation (Трэк: «Vater Unser») * 2004: Machineries of Joy 3 (Трэк: «Lying Sack of Shit») * 2004: Industrial for the Masses Vol. 2 (Трэкі: «Strike» и «Without Emotions») * 2004: 15 Minutes into the Future (Эксклюзіўны Трэк: «Das Der Bunker») * 2004: Per:Version: Vol 14 (Трэк: «Blut Royale») * 2005: Endzeit Bunkertracks: Act I (Трэк: «Tractor») * 2005: This Is… Techno Body Music (Эксклюзіўны Трэк: «This is TBM») * 2006: Das Bunker: Fear of a Distorted Planet (Эксклюзіўны Трэк: «Christus Commando») * 2007: Machineries of Joy Volume 4 (Эксклюзіўны Трэк: "Hate and Booze (featuring Helltrash) * 2008: Industrial Attack Vol.2 (Трэк: «Electrohead») * 2008: Awake the Machines Vol. 6 (Трэк: «Prince of E-Ville (Chicago Club Mix by Accessory)») === Рэміксы, створаныя Combichrist === * Agonoize — Chains of Love (Destruction Remix) * Angelspit — 100 % (110 % Fucked Mix) * Angelspit — 100 % (99 % Rawmix) * Cylab — Kundalini (Lucky 13 Mix) * Dive vs. Diskonnekted — Do you believe it * FGFC820 — Existence * Front Line Assembly — Beneath The Rubble * Hocico — Ruptura (Motherfucker 667 Remix) * Icon of Coil — Android * Icon of Coil — Regret * Icon of Coil — Shelter * Interface — Faith in Nothing * I:Scintilla — Havestar * KMFDM — Tohuvabohu (MS 20 Mix) * Manufactura — Sex and Suicide (Leaving Scars) * Mindless Self Indulgence — Never Wanted to Dance (Electro Hurtz Mix) * Mindless Self Indulgence — Straight to Video * Modulate — Skullfuck * Snakeskin — I am the Dark (Electronoir Mix) * SSS — Demi God * Suicide Commando — Fuck you bitch * Tamtrum — Abort The Pope * The Azoic — Conflict * Warren Suicide — Butcher Boy * W.A.S.T.E. — Shut Up And Bleed === Рэміксы на трэкі Combichrist === * Kiss the Blade remixed by Soman * Sex, Drogen, und Industrial remixed by Soman * Sex, Drogen, und Industrial remixed by Lowtech * Sex, Drugs & Industrial (are missing) (Cross mix) featuring E.R.R.A. * Vater Unser remixed by Combicritters * This Is My Rifle BioMechAnimal Mix by XP8 * This Is My Rifle AK47 Mix by Controlled Collapse * This Is My Rifle BFG Remix by Servo.Hatred * This Is My Rifle Pussy Pounding Mix by Encoder * This Is My Rifle Spoils Of War Remix by Kandelectra * This Is My Rifle UCNX Mix * This Is My Rifle Killswitch Remix * This Is My Rifle Zyst3m 3rror Re.mix by ZyVar +2 * This Is My Rifle (CL-Macromix) by Caustic Light * This Is My Rifle (Gravemachine mix) * This Is My Rifle (TU-160 remix) * This Is My Rifle (5ilent Narcotic remix) * This Is My Rifle (Flesh Eating Foundation remix) * This Is My Rifle (Adipocere remix) * This Is My Rifle (Bang, you’re dead mix by Catharsis) * This Is My Rifle (B’christ mix by Afront) * This Is My Rifle (Exit-Wound mix by Fatal Rupture) * This Is My Rifle (Lasergun remix by T3CHN0PH0B1A) * This Is My Rifle (Reverie remix) * This Is My Rifle (Fuck Off RMX by Amd) * This Is My Rifle (Sthilmann remix) * This Is My Rifle (Vietcong remix by Attack) * This Is My Rifle (sOuNd_oF-cHaOs remix) * This Is My Rifle (PukesPantiesPussy remix by AntI-EstaticA) * This Is My Rifle (remix by Anthony Chapman) * This Is My Rifle (Sothis216 «Riffle Pussy» remix) * Get Your Body Beat remixed by KMFDM * Get Your Body Beat remixed by Amduscia * Get Your Body Beat remixed by Point 45 * Get Your Body Beat remixed by Manufactura * Get Your Body Beat remixed by Spetsnaz * Get Your Body Beat remixed by Sergio Mesa * Get Your Body Beat remixed by Controlled Collapse * Get your Body Beat (NOS remix), featuring Amduscia * Like thank to my buddies [Re]-Verp] ~ mix by [Syn]thetic-Null * Today We are All Demons (Beneath the World Mix) на сўундтрэку да фільмі Іншы свет: Паўстанне ліканаў * All Pain Is Gone (remixed by VNV Nation) == Спасылкі == * [http://www.combichrist.com/ Афіцыйны сайт] == Зноскі == <references /> [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2003 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Metropolis Records]] [[Катэгорыя:Індастрыял-гурты]] [[Катэгорыя:Індастрыял-рок-гурты]] 3ho4rvpslv6ihgp2dmslbacblmrgt9l 0 56759 5164762 4728562 2026-07-11T22:21:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164762 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Anemone hepatica in Belarus 01.jpg |image title = Агульны выгляд расліны |image descr = Агульны выгляд расліны, [[Беларусь]] |regnum = Расліны |parent = Hepatica |rang = Від |latin = Hepatica nobilis |author = [[Mill.]] (1771) |syn = * {{btname|Anemone hepatica|[[L.]]}} * {{btname|Hepatica triloba|[[Gilib.]]}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Anemone hepatica |commons = Category:Anemone hepatica |itis = 18779 |ncbi = 168011 |eol = 595117 |grin = 402595 |ipni = 30369029-2 |tpl = tro-27100409 }} '''Пералеска высакародная'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|63}}</ref> (''Hepatica nobilis'') — [[трава|травяністая]] зімнезялёная расліна; [[Біялагічны від|від]] [[род]]у {{bt-bellat|пералеска|Hepatica}} сямейства {{bt-bellat|казяльцовыя|Ranunculaceae}}. == Назва == Пралеска звычайная, падснежнік<ref name="Киселевский"/><ref>[[Аляксандр Аляксандравіч Антонаў|Антонов А. А.]] О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888</ref>, пралешка, пржаляшчка<ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref><ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Anemone Hepatica/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref><ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref><ref>[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]] Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927</ref>. == Біялагічнае апісанне == {{Біяфота|Illustration Hepatica nobilis0 clean.jpg|left|ш=250|{{Бат.іл.|3}}|color=lightgreen}} {{Біяфота|Hepatica nobilis flowers - blue and pink - Keila.jpg|ш=250|Кветкі|color=lightgreen}} Пералеска высакародная — [[шматгадовыя расліны|шматгадовая]] [[трава|травяністая]] расліна, дасягае ў вышыню 5-15 см. [[Карэнішча]] цёмна-карычневае, нясе на верхавіне даўгавата-яйкападобныя, бураватыя лускавінкі. [[Сцябло|Сцёблы]] ў выглядзе стрэлак, размешчаных у [[пазуха]]х леташняга лісця або лускавінак, стромкія, часцей за некалькі выгнутыя, апушаныя тонкімі, прылеглымі або большай часткай прамымі адтапыранымі валасінкамі, большай часткай чырванаватыя або карычневыя. [[Лісце]] — прыкаранёвае, шматлікае, скурыстае, зімуе, размешчана на доўгіх [[хвосцік]]ах, у абрысе пупышкападобнае або шырока-трохкутнае, ля аснавання сэрцападобнае, да сярэдзіны трохнадрэзанае, з шырокаяйцападобнымі, тупымі або завостранымі лопасцямі, з верхняга боку цёмна-зялёнае, з ніжняй — мае фіялетавае адценне, у маладым стане апранутае, як і хвосцікі, густымі, мяккімі, шаўкавістымі валасінкамі, на хвосціках адтапыранымі, пазней лісты страчваюць сваё апушэнне, пачынаюць развівацца вясной толькі пасля цвіцення расліны. Лісткі покрыва ў ліку трох, да 1 см даўжынёй, сядзячыя, яйцападобныя, тупаватыя або тупыя, цэльнакрайнія, рассеяна або даволі густа прыціснута-воласістыя, прысунуты амаль ушчыльную да аснавання кветкі і падобныя на [[чашалісцік]]і. [[Кветка|Кветкі]] — адзінкавыя, стромкія, 12-20 мм у дыяметры. [[Калякветнік]] складаецца з 6-7 лісточкаў, вузкаяйкападобных, на канцы закругленых, сінявата-ліловых (звонку больш бледна афарбаваных), радзей белых або ружовых, з абодвух бакоў голых, ападаючых. [[Тычынка|Тычынкі]] шматлікія, з белымі або ружаватымі тычынкавымі ніткамі і амаль белымі [[пылавік]]амі з чырванаватым звязнікам. Завязь верхняя, [[лычык]]і галоўчатыя. [[Цвіценне]] — красавік — май. [[Формула кветкі]]: {{Nobr|<math>\ast P_{6-10}\; A_{\infty}\; G_{\infty}</math>}}<ref name="Экофлора">{{кніга|загаловак=Экофлора Украины|арыгінал=Екофлора України |адказны=Відпов. редактор Я. П. Дідух|месца=Київ|выдавецтва=Фітосоціоцентр|год=2004|том=2|старонак=480}}</ref>. [[Плод]] — даўгаватая, валасістая [[сямянка]], размешчаная на патоўшчаным выпуклым кветаложы. == Арэал і экалогія == Від апісаны з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. [[Паўночная Еўропа]]: [[Данія]], [[Фінляндыя]], [[Нарвегія]], [[Швецыя]]; [[Цэнтральная Еўропа]]: [[Аўстрыя]], [[Чэхаславакія]], [[Германія]], [[Польшча]], [[Швейцарыя]]; [[Паўднёвая Еўропа]]: [[Албанія]], [[Балгарыя]], [[Югаславія]], [[Італія]], [[Румынія]], [[Францыя]] (у тым ліку [[Корсіка]]), [[Іспанія]]; тэрыторыя былога [[СССР]]: [[Беларусь]], [[Еўрапейская частка Расіі]], [[Украіна]], [[Прымор'е]]; [[Азія]]: [[Кітай]], [[Японія]] ([[Хансю]]), [[Карэя]]<ref>Згодна сайта [[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]. Гл. картку расліны</ref>. Расце па {{нп3|Лісцяны лес|лісцяных лясах|ru|Лиственный лес}}, [[хмызняк]]ах, радзей адкрытых [[луг]]авых месцах. Ценелюбівая расліна. Цвіце ў красавіку — маі. {{Фотарадок|Hepatica nobilis flowers.JPG|ш1=113|Hepatica nobilis kz1.jpg|ш2=175|Hepatica noblis 20060501 004.jpg|ш3=200|Hepatica nobilis kz2.jpg|ш4=191|Hepatica nobilis Belarus.jpg|ш5=200|тэкст=Злева направа: агульны выгляд, лісце, кветка, плод, у лесе|color=lightgreen}} == Значэнне і выкарыстанне == Раней расліна лічылася [[Лекавыя расліны|лекавай]], ужывалася як [[звязальнае|звязальны]] сродак. Ужывалася таксама ў якасці [[эрзац|сурагату]] [[чай|чаю]]. Разводзіцца ў садках як [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўная расліна]]. Зацвітае рана і мае працяглы перыяд цвіцення. Прыдатная для дэкарыравання зацененых месцаў пад дрэвамі. === Медыцынскае прымяненне === У [[Народная медыцына|народнай медыцыне]] выкарыстоўваюць лісце пералескі, якое здаўна рэкамендавалася пры хваробах печані, пры [[рэўматызм]]е, як кроваачышчальны і мачагонны сродак. Лісце ўтрымлівае [[глюказід]] протаанеманін, анемолавы алей, дубільныя і цукрыстыя рэчывы, камфару, [[сапаніны]]. Кветкі ўжываюць пры {{нп3|Жаўтуха, сімптом|жаўтусе|ru|Желтуха}}, ад залатухі, кашлю, ліхаманкі, [[Галаўны боль|галаўнога болю]], вонкава — для прамывання вачэй і пры хваробах скуры. У [[Гамеапатыя|гамеапатыі]] выкарыстоўваюць пры хранічных [[бранхіт]]ах. У ветэрынарыі свежыя расліны даюць скаціне ад [[Сібірская язва|сібірскай язвы]]. Свежая расліна атрутная. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Карписонова P. А.|частка=Итоги интродукции видов рода Hepatica|спасылка частка=http://flowerlib.ru/books/item/f00/s00/z0000040/st018.shtml|загаловак=Интродукция и приёмы культуры цветочно-декоративных растений|спасылка=http://flowerlib.ru/books/item/f00/s00/z0000040/index.shtml|адказны=Ред. акад. Н. В. Цицин|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1977|старонкі=}} * {{ФлораСССР|аўтар=Юзепчук С. В.|частка=Род 527. Печёночница — Hepatica|том=7|стар=283—284}} * {{ІВРСР|частка=596. ''Hepatica nobilis'' Mill. — Печёночница благородная|том=2|стар=211}} * {{кніга |аўтар=[[Юхім Якаўлевіч Елін|Єлін Ю. Я.]], {{нп3|Марыя Якаўлеўна Зярова|Зерова М. Я.|ru|Зерова Марія Яківна}}, [[Уладзімір Іванавіч Лушпа|Лушпа В. І.]], [[Святлана Іванаўна Шабарава|Шабарова С. І.]] |загаловак=Дари лісів. |месца = Київ|выдавецтва=Урожай|год=1979 |старонак = 440}} * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Андрэевіч Нечытайла|Нечитайло В. А.]], [[Ларыса Фёдараўна Кучаравая|Кучерява Л.&nbsp;Ф.]] |загаловак=Ботаніка. Вищі рослини. |месца = Київ|выдавецтва=Фітосоціоцентр |год=2001 |старонкі = 219 |старонак = 432 |isbn=966-7459-80-2 |тыраж = 500}} * ''{{нп3|Уладзімір Іванавіч Чопік|В.&nbsp;И.&nbsp;Чопик|uk|Чопик Володимир Іванович}}, {{нп3|Любоў Рыгораўна Дудчанка|Л.&nbsp;Г.&nbsp;Дудченко|uk|Дудченко Любов Григорівна}}, [[Ала Мікалаеўна Краснова|А.&nbsp;М.&nbsp;Краснова]];'' «{{нп3|Дзікарослыя карысныя расліны Украіны, даведнік|Дикорастущие полезные растения Украины|uk|Дикорослі корисні рослини України (довідник)}}» Справочник; Киев, {{нп3|Навукова думка||uk|Наукова думка}}, 1983. {{ref-ru}} == Спасылкі == * {{З ВСЭ|http://slovari.yandex.ru//БСЭ/Печёночница/|title=Печёночница}}{{V|8|4|2012}} * [http://flower.onego.ru/other/hepatica.html Печёночница] в [http://flower.onego.ru/ Энциклопедии декоративных садовых растений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121121070828/http://flower.onego.ru/ |date=21 лістапада 2012 }} <small>{{v|12|5|2009}}</small> * [http://www.ecosystema.ru/08nature/flowers/149.htm Печёночница благородная — Hepatica nobilis Mill. (Hepatica triloba Gilib.)] <small>{{v|12|5|2009}}</small> {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Казяльцовыя (падсямейства)]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны]] 5ryob32jhktbpuc8nyufrq1ixjgb172 0 59281 5164751 4167607 2026-07-11T21:10:59Z Bk1949 50943 5164751 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Яўген Васілевіч Міклашэўскі''' (нар. {{ДН|9|8|1936}}, в. [[Лыскі]], цяпер [[Беластоцкі павет]], [[Падляскае ваяводства]], [[Польшча]]; Псеўданімы: ''Яўген Верабей'') — беларускі [[паэт]] і [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У [[1946]] г. пераехаў з бацькамі ў в. [[Кміты]] (цяпер [[Нясвіжскі раён]]). У 1953 г. паступіў у [[Нясвіжскі дзяржаўны каледж імя Якуба Коласа|Нясвіжскае педагагічнае вучылішча імя Якуба Коласа]], дзе правучыўся 3 гады. Апошні курс заканчваў у [[Пінскае педагагічнае вучылішча|Пінскім педагагічным вучылішчы]] (1957). Працаваў загадчыкам [[Вялікая Вулька|Вяліка-Вулькаўскай]] і [[Чарнеевічы (Пінскі раён)|Чарнеевіцкай]] пачатковых школ Пінскага раёна. Вучыўся ў [[Мінскі педагагічны інстытут замежных моў|Мінскім педагагічным інстытуце замежных моў]] (1962—1965). Працаваў загадчыкам аддзела часопіса «[[Родная прырода]]» (1972—1978), старшым рэдактарам аддзела прозы часопіса «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» (1978—1981), літкансультантам [[СП БССР]] (1981—1988). Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 1980). Жыве ў [[Мінск]]у. == Творчасць == Дэбютаваў у друку ў 1959 г. (часопіс «Полымя»). Аўтар зборнікаў паэзіі «Свежасць» (1968), «Ганна з Пухавіч» (гумар, 1976), «Світальны водбліск» (1981, усе тры пад псеўд. ''Яўген Верабей''), «У спрадвечным руху» (1985), «Зара-заранка, зара-вячэрніца» (1989). У часопісе «Маладосць» апублікаваў аповесці «Чатыры дарогі» (1979) і «Мёртвая крыніца» (1989). У выдавецтве «Мастацкая літаратура» выдаў раман-даследаванне «Каханне і смерць або Лёс Максіма Багдановіча» (1994). Перакладае паэзію і прозу з [[англійская|англійска]]й і славянскіх моў. Пераклаў творы [[Д. Уолес]]а, [[Э. Хемінгуэй|Э. Хемінгуэя]], [[М. Пехаль|М. Пехаля]], [[М. Лермантаў|М. Лермантава]], [[С. Ясенін]]а, [[А. Кальцоў|А. Кальцова]], [[Р. Кіплінг]]а, [[Э. Колдуэл]]а, [[Наваі]], [[Машраб]]а, лібрэта [[Уладзімір Вольскі|У. Вольскага]] оперы [[С. Манюшка|С. Манюшкі]] «Галька». == Прызнанне == Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа|Літаратурнай прэміі імя Івана Мележа]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Міклашэўскі Яўген}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Яўген Міклашэўскі}} * Чыгрын С. У спрадвечным руху літаратуры // Ніва № 37. 2006, 10 верасн. С. 8. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Міклашэўскі Яўген}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] o1c3cayqb4d6l55kedpuq0vnfjqe1am 0 60657 5164733 4996091 2026-07-11T19:41:58Z Bk1949 50943 5164733 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Янка Сіпакоў | Арыгінал імя = | Фота = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<br />[[Беларусь]] | Гады актыўнасці = [[1953]]—[[2011]] | Дэбют = | Сайт = }} '''Я́нка Сіпако́ў''', поўнае імя '''Іван Данілавіч Сіпакоў''' ({{ДН|15|1|1936}}, [[Зубрэвічы (Аршанскі раён)|в. Зубрэвічы]], {{МН|Аршанскі раён|у Аршанскім раёне|}} — {{ДС|10|3|2011}}, {{МС|Мінск||}}) — беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і 15 студзеня 1936 года. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] яго бацькі, Даніла Іванавіч і Ульяна Пракопаўна, за сувязь з [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|савецкімі партызанамі]] былі забіты супрацоўнікамі [[гестапа]]<ref>{{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|5|Сіпакоў Янка|[[Лідзія Сымонаўна Савік|Савік Л]].|319}}</ref>. Янка Сіпакоў і яго дзве сястры засталіся сіротамі. Пазней апісаў сваё дзяцінства ў аўтабіяграфіі «Замаразкі на першацвет». Пасля вайны жыў у бацькавай сястры Аляксандры. Вучыўся ў Зубрэвіцкай сярэдняй школе і адначасова працаваў паштальёнам. Праца на пошце дазволіла чытаць газеты і часопісы, пазнаёміцца з беларускай і сусветнай літаратурай. Пачаў пісаць вершы за школьным часам. Па заканчэнні дзесяцігодкі некаторы час (1954—1955) быў літаратурным супрацоўнікам шклоўскай раённай газеты «[[Чырвоны барацьбіт (газета)|Чырвоны барацьбіт]]». У 1960 годзе скончыў [[аддзяленне журналістыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Працаваў у часопісе «[[Вожык (часопіс)|Вожык]]» (1960—1973). З 1973 года рэдактар аддзела мастацтва, крытыкі і бібліяграфіі, з 1989 года адказны сакратар часопіса «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]». 3 1993 года загадваў рэдакцыяй літаратуры, мовы, фальклору і этнаграфіі выдавецтва «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Энцыклапедыя]]». 3 1997 года працаваў у часопісе «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]». Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў БССР]] і [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1961. Абіраўся членам прэзідыума [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]]. Памёр 10 сакавіка 2011 года ў Мінску. == Творчасць == [[Выява:Navumienka-1958.jpg|thumb|На Першамайскай дэманстрацыі. Янка Сіпакоў, [[Іван Якаўлевіч Навуменка|Іван Навуменка]], [[Ніна Маеўская]], [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыс Сачанка]], [[Юрась Свірка]]. 1958 год.]] Творчую дзейнасць Янка Сіпакоў пачаў як [[паэт]]. Свой першы верш «Вітай, Беларусь» надрукаваў у 1953 у аршанскай раённай газеце «Ленінскі прызыў», а ў 1960 выйшаў яго першы паэтычны зборнік «Сонечны дождж». Пазней аўтар зборнікаў: «Лірычны вырай» (1965), «Дзень» (1968), «З вясны ў лета» (1972), «Веча славянскіх балад» (1973), «У поўдзень, да вады» (1976). Найлепшае з іх склала кнігу выбранай паэзіі «Вочы ў вочы» (1978), у якой пераважнае любоўная і патрыятычныя лірыка. Цыкл «Жанчына» створаны ў форме [[Санет|санета]]. Аўтар кнігі паэзіі «Усміхніся мне» (1984). Скіраванасцю да трагедый таго часу — [[Спітакскае землетрасенне|землетрасення ў Арменіі]] і [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофы]] — вызначаецца кніга паэм у прозе «Ахвярны двор» (1991). Як празаік Янка Сіпакоў пачаў сваю творчасць з нарысаў «Акно, расчыненае ў зіму», «Па зялёную маланку», «Там, дзе Сібір», «Даверлівая зямля». У 1971 годзе яны склалі асобную кнігу «Па зялёную маланку». Пасля былі кнігі прозы «Крыло цішыні», якая мела падзагаловак «Кніга вёскі» (1976), «Жанчына сярод мужчын» (1980), «Усе мы з хат» (1982), «Спадзяванне на радасць» (1983), «Пяць струн» (1984), «Сад людзей» (1985), «Журба ў стылі рэтра» (1990). Склаў кнігу [[Прытча|прытчаў]] «Тыя, што ідуць» (1993). Прытчы Янкі Сіпакова вызначаюцца не дыдактызмам і празмернай павучальнасцю, што звычайна ўласціва гэтаму жанру, а глыбокай філасофскай насычанасцю, сімвалічнасцю паводле сваёй сутнасці. Аўтар фантастычна-прыгодніцкай аповесці «Блуканне па іншасвеце» (1994), цыклаў мініяцюр, гістарычных апавяданняў, зборнікаў гумарэсак «Лысы юбілей» (1965), «Плюс на мінус» (1973), «Ланцугі для мух» (1980), «Пятніца ў суботу» (1988). Выйшлі Выбраныя творы ў 2 тамах (1985). Пераклаў на беларускую мову кнігі паэзіі — «Лісце травы» [[Уолт Уітмен|Уолта Уітмена]] (1978), «Турэмны дзённік» [[Ха Шы Мін]]а (1985), «Санеты бяды» [[Францэ Прашэрн|Францэ Прэшарна]] (1987), «Боскую камедыю» [[Дантэ Аліг’еры]], паасобныя творы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]], [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандра Блока]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]], [[Аванес Тадэвосавіч Туманян|Аванеса Туманяна]], [[Акакій Цэрэтэлі|Акакія Цэрэтэлі]], [[Сальваторэ Квазімада|Сальваторэ Квазімады]], [[Дэсанка Максімовіч|Дэсанкі Максімовіч]], [[Эдуардас Межэлайціс|Эдуардаса Межэлайціса]], [[Нафія Сарайліч|Нафіі Сарайліч]], [[Расул Гамзатавіч Гамзатаў|Расула Гамзатава]], [[Дзмітрый Васілевіч Паўлычка|Дмытра Паўлычкі]], [[Арві Сійг]]а, [[Юсцінас Марцінкявічус|Юсцінаса Марцінкявічуса]], [[Геворг Эмін|Геворга Эміна]], [[Альфонсас Малдоніс|Альфонаса Малдоніса]], [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]], урыўкі з «[[Калевала|Калевалы]]» і інш. == Узнагароды == Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР]] (1976) за кнігу паэзіі «Веча славянскіх балад». [[Заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь]] (1997). == Выбраная бібліяграфія == * Веча славянскіх балад. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1973. * Жанчына сярод мужчын: апавяданні і аповесці / Янка Сіпакоў. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1980. * Сад людзей: Выбр.творы ў 2т. / Аўт.прад. С.Андраюк ― Мн., 1985. * Пятніца ў суботу: Іранескі / Мастац.афармл. Д.Каладзінскага. — Мн., 1988. — (Бібліятэка"Вожыка"). * Журба ў стылі рэтра: Кн.прозы. — Мн.: Мастац.літ., 1990. * Ахвярны двор: Паэмы — Мн.: Маст.літ., 1991. * Тыя, што ідуць: Кн.прытчаў. — Мн.: Маст.літ., 1993. — 175 с. * Выбраныя творы: У 2 т. / Янка Сіпакоў. — Мн.: Маст. літ., 1997. * Падары нам дрэва: Аповесць. Прытчы і метафары: Для сярэд. ст. шк. узросту / Янка Сіпакоў. — Мн.: Юнацтва, 1997. — 239 с. — (Бібліятэка прыгод і фантастыкі). * Веча славянскіх балад: Балады. Паэмы ў прозе: Для сярэд. і ст. шк. узросту / Янка Сіпакоў. — Мн.: Бел. навука, 1998. — 302 с. (Школьная бібліятэка). == Экранізацыі == * 2011 — кароткаметражны фільм «[[Клопат (фільм)|Клопат]]» паводле аднайменнага апавядання {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская мова: энцыклапедыя / пад рэдакцыяй А. Я. Міхневіча. Мінск, 1994. С. 488. * Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Мінск, 2002. Т. 14. С. 411. * Беларускія пісьменнікі: 1917—1990 / Уклад. А. Гардзіцкі. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. ISBN 5-340-00709-X — С. 497. * Беларускія пісьменнікі: біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / рэдкал.: І. Э. Багдановіч [і інш.]. — Мн., 1995. — Т. 5. — С. 319—326. * Беларусь: энцыклапедычны даведнік. Мінск, 1995. С. 661. * Гоўзіч І. М. Элегія ў творчасці Янкі Сіпакова / І. М. Гоўзіч // Веснік Віцебскага дзяржаўнага універсітэта. — 2002. — № 3. — С. 88-94. * Сіпакоў, Я. Дні за спіною / Янка Сіпакоў // Маладосць. 1997. № 10. С. 136—181. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. Мінск, 2001. Т. 6, кн. 1. С. 303. * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: у 5 т. Мінск, 1987. Т. 4. С. 736—737. * Яршоў І. А. Талент шчодры і шматгранны // Вёрсты пройдзенных дарог / І. А. Яршоў, В. М. Сіднякова. — Магілёў, 2003. — С. 126—135. == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сіпакоў Янка}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з армянскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з грузінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з італьянскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Аршанскім раёне]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР]] 5lglzrw28zf12cx5bnz2yej61a1boor 0 62118 5164795 4953853 2026-07-12T01:37:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164795 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''Пе́ста''' ({{lang-it|pesto}}) — [[спецыі|прыправа]] італьянскай кухні, вырабленая з раздушанага [[часнок|часнаку]], [[кедравы арэх|кедравых арэхаў]], [[харчовая соль|солі]], лісця [[базілік]]у, таркаванага [[сыр]]у гатункаў [[пармезан]] або [[пекарына сарда]], і [[аліўкавы алей|аліўкавага алею]]<ref>[https://www.lacucinaitaliana.it/storie/ristoranti/pesto-genovese-eat-original-italian-sauce/ «Pesto Genovese: Where to Eat the Original Italian Sauce»]. La Cucina Italiana.</ref><ref name="pestochampionship">[https://web.archive.org/web/20210516204546/https://www.pestochampionship.it/championships-recipe/?lang=en «Pesto’s official recipe»]. Campionato Mondiale Pesto al Mortaio</ref>. Песта паходзіць з італьянскага горада [[Генуя]] і выкарыстоўваецца дзеля запраўкі [[паста|пасты]], а таксама дзеля надання смаку генуэзскаму супу [[мінестронэ]]<ref name="itchefs">Scarpato, Rosario. [https://web.archive.org/web/20200715053153/http://www.itchefs-gvci.com/?option=com_content&view=article&id=661&Itemid=1030 «Pesto Genovese: an Ageless Benchmark of Great Italian Cuisine»]. Itchefs-GVCI.</ref>. == Гісторыя == [[Файл:PastaWithPesto.JPG|thumb|злева|[[Трэнетэ]] з песта.]] Лічыцца, што песта мела двух папярэднікаў у старажытнасці, ажно з часоў [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыму]]. Старажытныя рымляне ўжывалі падобную закуску пад назвай [[марэтум]], якая гатавалася шляхам раздушэння часноку, солі, сыру, зёлаў, аліўкавага алею і [[воцат]]у, а часам туды яшчэ дадаваўся кедравы арэх<ref name="itchefs"/><ref name="moretum">[https://web.archive.org/web/20160113232730/http://virgil.org/appendix/moretum.htm «Moretum — Appendix Vergiliana»]. Virgil.</ref>. Выкарыстанне гэтай пасты ў рымскай кухні згадваецца ў «[[Дадатак да Віргілія|Дадатку да Віргілія]]», гэта значыць старажытным зборніку вершаў, у якім аўтар падрабязна апісвае гатаванне марэтума<ref name="moretum"/>. У Сярэднявеччы папулярным соусам у генуэзскай кухні была [[альята]], якая ўяўляла сабою сумесь з часноку і [[валоскі арэх|валоскіх арэхаў]], бо часнок быў асновай харчавання [[лігурыйцы|лігурыйцаў]], асабліва маракоў<ref name="itchefs"/>. Даданне базіліку, асноўнага інгрэдыенту сучаснага песта, адбылося значна пазней і ўпершыню было зафіксавана толькі ў 1850-х гадах. Эмануэле Росі згадаў песта ў кнізе ''«Сапраўдная генуэзская кухня»'' 1852 года, а гастранаміст Джавані Батыста Рата адзгначыў яе ў 1863 годзе ў творы ''«Гэнуэская кухня»''<ref name="itchefs"/>. Базілік найбольш моцна ўкараніўся ў рэгіёнах [[Лігурыя|Лігурыі]] ([[Італія]]) і [[Праванс]]у ([[Францыя]])<ref>McGee, Harold (2004). «On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen». New York, New York: Scribner. — ISBN 978-0-684-80001-1.</ref>. Ён шырока распаўсюджаны ў гэтых рэгіёнах, але ў не сезон замест яго ўжываюць [[маяран]] і [[пятрушка|пятрушку]]<ref name="itchefs"/>. Рата згадваў галандскі сыр замест [[пекарына сарда]], паколькі сыры з [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]] былі распаўсюджаны ў Генуі ў той час дзякуючы многім стагоддзям гандлю марской рэспублікі<ref name="itchefs"/>. Гэты рэцэпт песта часта пераглядаўся ў наступныя гады. Адна з вядомых рэвізій была зроблена Эмануэле Росі ў 1865 годзе, толькі праз некалькі гадоў пасля выдання кнігі Рата<ref>Rossi, Emanuele (1865). «La vera cuciniera Genovese facile ed economica». Genoa.</ref>. Песта хутка стаў часткай лігурыйскай кулінарнай традыцыі, маючы мноства варыяцый<ref>[https://web.archive.org/web/20190203084932/https://www.zelfpestomaken.nl/ «Zelf Pesto Maken»].</ref>. == Складнікі і гатаванне == [[Файл:Ingredienti per il pesto.jpg|thumb|Складнікі да гатавання генуэзскага песта.]] Песта традыцыйна гатуецца ў мармуровай ступцы з драўляным [[мяла]]м. Спачатку ў ступку кладуць часнок і кедравыя арэхі, якія таўкуцца да крэмападобнай кансістэнцыі<ref name="pestochampionship"/>, пасля чаго дадаюць мытае і высушанае лісце базіліку з буйназярністай соллю і драбняць да крэмападобнага стану. Толькі пасля гэтага дадаецца сумесь [[пармезан]]у і пекарына. Каб мага лепш змяшаць сыр, дадаюць трохі аліўкавага алею першага выціску. У герметычным слоіку альбо наўпрост у герметычным пластыкавым кантэйнеры, пакрытым пластам алею першага выціску, песта можа захоўвацца ў лядоўні да тыдня альбо можа быць замарожанае дзеля далейшага спажывання<ref name="mangiareinliguria">[https://web.archive.org/web/20100501185828/http://www.mangiareinliguria.it/consorziopestogenovese/pestogenovese.php «Consorzio del pesto Genovese recipe»]. Mangiareinliguria.</ref>. === Стравы з песта === Песта звычайна дадаецца да стравы з [[макарона]]й, такіх як [[трофіе]] ці [[трэнетэ]]. Таксама традыцыйна да стравы дадаюць [[бульба|бульбу]] і [[фасоля|фасолю]], якія варацца ў тым жа рондалі, дзе варылася макарона. Яно лічыцца важным складнікам генуэзскага супа [[мінестронэ]]. Па-за межамі Італіі песта часам падаецца з нарэзанай [[ялавічына]]й, [[памідоры|памідорамі]] і нарэзанай адваранай бульбай. === Варыяцыі === Песта існуе ў розных варыяцыях, як традыцыйных, гэтак і сучасных, бо самое слова песта з'яўляецца агульным тэрмінам, дапасаваным да любога [[соус]]у, прыгатаванага шляхам расцірання<ref>Rankin, Dottie (2004). [https://archive.org/details/verypesto0000rank/page/8 «Very Pesto»]. Celestial Arts. — С. 8. — ISBN 978-1-58761-208-4.</ref>. [[Файл:Pesto bread.jpg|thumb|злева|Духмяны хлеб з песта.]] Арыгінальнае генуэзскае песта гатуецца з генуэзскага базіліку, буйназярністай солі, часнаку, лігурыйскага аліўкавага алею халоднага выціску, еўрапейскіх кедравых арэхаў (часам падсмажаных) і таркаванага сыру, напрыклад, пармезану альбо [[грана падана]], а таксама пекарына сарда і [[пекарына рамана]]<ref name="mangiareinliguria"/>. Штогод ладзіцца міжнародны конкурс, падчас якога 100 фіналістаў гатуюць песта ў традыцыйных мармуровых ступах з выкарыстаннем класічных інгрэдыентаў. Іхную працу ацэньваюць 30 мясцовых і міжнародных суддзяў<ref>Tonelli, Massimiliano (23.03.2024). [https://www.genovatoday.it/cibo/campionato-mondiale-2024-pesto-genova.html «Ma quale Masterchef!? Sono stato giudice per un giorno ai Mondiali del Pesto genovese»]. GenovaToday.</ref>. [[Файл:Fettuccine Pesto.JPG|thumb|[[Фетучыні]] з песта.]] Існуе крыху іншая версія, якую робяць у [[Праванс]]е. Яна вядомае пад назвай [[пісту]], што перакладаецца з аксітанскай мовы як «таўчы»<ref>[https://www.cnrtl.fr/etymologie/pistou «Pistou : Etymologie de Pistou»]. Cnrtl.fr.</ref>. Пісту звычайна гатуюць толькі з аліўкавага алею, базіліку і часноку, не дадаючы сыр, але ў некаторых сучасных варыянтах гэтай прыправы ён усё ж такі выкарыстоўваецца. Дзеля надання патрэбнай кансістэнцыі могуць ужывацца [[міндаль]] або хлебныя крошкі<ref>Jean François de Gaufridi (1694). [https://books.google.com/books?id=Vf0GMwEACAAJ «Histoire de Provence»]. [ed. by the abbé de Gaufridi].</ref>. Пісту дадаюць у мясцовы сытны агароднінны суп<ref name="Brennan">Brennan, Georgeanna (8.03.2007). «A Pig in Provence: Good Food and Simple Pleasures in the South of France». Chronicle Books. — С. 156. — ISBN 978-0-8118-5213-5.</ref>. Па-за [[Італія]]й замест кедравых арэхаў часам выкарыстоўваюць міндаль, [[бразільскі арэх|бразільскія арэхі]], [[кеш’ю]], [[фундук]], [[макадамія|макадамію]], [[пекан]], [[фісташкі]], валоскі арэх ці нават [[арахіс]]. Таксама да базіліку могуць дадавацца [[кінза]], [[кроп]], [[кейл]], [[мята перцавая|мята]], [[пятрушка]], [[рукала]], [[шпінат]] або лісце дзікага часнаку<ref name="Brennan"/>. Будзь-якая камбінацыя духмяных лістоў, тлустых арэхаў, цвёрдага сыру, аліўкавага алею, часнаку, солі і лімоннага соку можа даць соус, падобны да песта<ref>Dale Berning Sawa (1.02.2016). [https://web.archive.org/web/20160201124049/http://www.theguardian.com/lifeandstyle/2016/feb/01/cheap-food-diy-homemade-ingredients «10 best foods to make from scratch and save money»]. The Guardian.</ref>. Сіцылійскае песта, вядомая як песта роса альбо чырвонае песта, падобнае на генуэзскі аналаг, але з мае ў сваім складзе свежыя памідоры і міндаль замест кедравых арэхаў, а таксама ўтрымлівае меншую колькасць базіліку. Калабрыйскае песта ўключае смажаныя балгарскія [[перац|перцы]], чорны перац і іншыя інгрэдыенты, які надаюць яму характэрна рэзкі смак<ref>Locatelli, Giorgio (2011). «Made in Sicily». HarperCollins. — ISBN 978-0-00-745722-9.</ref>. Па-за межамі Італіі назва песта стасуецца да розных халодных соусаў або [[дып]]аў, часта без аніводнага з арыгінальных інгрэдыентаў. Замест або разам з базілікам могуць нават дадавацца [[артышок]], чорныя і зялёныя алівы, цэдра [[лімон|цытрыны]] і [[лайм]]а або [[грыбы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20190202221645/http://www.foodnetwork.it/ «Recipes: Mushroom Pesto Crostini»]. Food Network.</ref>. У паўночных краінах часам замест базіліку выкарыстоўваюць лісце [[мядзведжая цыбуля|чарамшы]]<ref>[https://web.archive.org/web/20211203020659/https://www.gourvita.com/de/gewurzmix-fur-barlauch-pesto.html «Gewürzmix für Bärlauch Pesto»].</ref>. У XIX стагоддзі генуэзскія імігранты прывезлі рэцэпты песта ў [[Аргенціна|Аргенціну]]. Веганскія варыяцыі могуць утрымліваць [[міса|місу]] і харчовыя дрожджы замест сыру<ref>Tucker, Eric; Westerdahl, John & Weiss, Sascha.« Millennium Cookbook: Extraordinary Vegetarian Cuisine».</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://ukrainky.com.ua/pesto-reczepty-italijskogo-sousu-po-ukrayinsky/ Песто: рецепти італійського соусу по-українськи]. Українки.{{ref-uk}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Італьянскія соусы]] [[Катэгорыя:Лігурыйская кухня]] [[Катэгорыя:Італьянскія словы і выразы]] [[Катэгорыя:Крэмавая гародніна]] tt1uestwjviim5ofywp8jmndsou6em3 0 64507 5164581 5072470 2026-07-11T13:29:00Z M.L.Bot 261 /* Вядомыя вязні */ 5164581 wikitext text/x-wiki {{Картка канцлагера |Беларуская назва = Бяроза-Картузская |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Bereza Kartuska}} |Выява = Place of Isolation at Bereza Kartuska.jpg |Подпіс выявы = Памяшканне лагернай адміністрацыі і памятны абеліск на месцы канцлагера (1962); фота 2010 года |Тып = Канцэнтрацыйны, лагер ізаляцыі |Месцазнаходжанне = [[Бяроза (горад)|Бяроза]] |Каардынаты = {{coord|52|33|0|N|24|58|0|E|dim:2000_scale:20000_region:DE-NI_type:landmark_source:dewiki|display=inline,title}} |Іншыя назвы = |Перыяд эксплуатацыі = 1934—1939 |Колькасць зняволеных = каля 3000 |Колькасць загінулых = 13<ref>Knyt, А. Bereza Kartuska /А. Knyt // Karta. — № 59. — 2009.</ref> |Кіруючая арганізацыя = |Камендант лагера = [[Юзаф Камаля-Курганскі]] |Каменданты лагера = [[Баляслаў Грэфнер]] (да 1 снежня 1934) |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = }} '''Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер''' (афіцыйная назва: {{lang-pl|Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej}}, літаральны пераклад: ''Ізаляцыйны лагер у Бярозе-Картузскай'') — канцэнтрацыйны лагер, створаны польскімі ўладамі 17 жніўня [[1934]] года ў горадзе [[Бяроза-Картузская]] (у адміністрацыйным падзеле [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]: [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскім павеце]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]; цяпер [[Бяроза (горад)|г. Бяроза]] ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], [[Рэспубліка Беларусь]]) у якасці месца пазасудовага інтэрнавання «асобаў, якія ствараюць пагрозу бяспецы, спакою і грамадскаму парадку». З 1934 па 1939 гады ў ім утрымліваліся па абвінавачванні ў «антыдзяржаўнай дзейнасці» праціўнікі ўлады: палітычныя апаненты [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]], у тым ліку польскія радыкальныя нацыяналісты і камуністы, дзеячы яўрэйскага, украінскага і беларускага нацыянальных рухаў. У верасні 1939 гады пасля пачатку вайны з Германіяй у лагеры ўтрымліваліся нямецкія ваеннапалонныя. == Гісторыя лагера == У [[1934]] годзе польскі ўрад афіцыйна з трыбуны [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]], афіцыйна адмовіўся ад трактата «Аб нацыянальных меншасцях», прынятага ім у [[1919]] годзе.<ref>Нарысы гісторыі Беларусі ў 2 частках. — НАН РБ: Інстытут гісторыі, — Мн., 1995, Ч.2, С.242</ref> У гэтым жа годзе [[Санацыя (Польшча)|санацыйныя ўлады]] прынялі закон «Аб ізаляцыі грамадска-небяспечных элементаў». Палітычная [[апазіцыя]] пераследвалася прававымі сродкамі і сілавымі метадамі. У адносінах да [[Нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцей]] праводзілася палітыка «культурнага падаўлення», якая яшчэ восенню [[1930]] года перарасла ў масавыя [[рэпрэсіі]] супраць [[Пацыфікацыя ўкраінцаў ва Усходняй Малапольшчы (1930)|украінскага насельніцтва Галіцыі і Валыні («Пацыфікацыя»)]]. Нацыянальна-радыкальны лагер (1934)Падставай для «Пацыфікацыі» (прымірэння) паслужылі шматлікія антыпольскія акцыі [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]] ([[падпал]]ы сядзібаў польскіх каланістаў — «[[Асаднікі|асаднікаў]]», разбурэнне ліній сувязі і г. д.). У ходзе «Пацыфікацыі» прымяняўся прынцып калектыўнай адказнасці. Падраздзяленні {{нп5|Дзяржаўная паліцыя|польскай паліцыі|pl|Policja Państwowa}} і {{нп5|Войска Польскае (Польская Рэспубліка)|арміі|pl|Wojsko Polskie (II RP)}} былі ўведзеныя ў больш чым 800 сёлаў, было арыштавана больш за 2 тысячы чалавек, былі ліквідаваныя ўкраінскія арганізацыі, спалена каля 500 дамоў. Украінскія дэпутаты [[Сейм Польшчы|сейма]], каб не дапусціць іх удзелу ў выбарах, былі змешчаныя пад [[хатні арышт]]. Складовай часткай «Пацыфікацыі» сталі ўкраінскія пагромы з боку польскіх шавіністычных груповак. Справа дайшла да таго, што ў [[1932]] годзе [[Ліга Нацый]] асудзіла дзеянні польскага ўрада ў адносінах да [[украінцы|ўкраінскага насельніцтва]]. Актам помсты за «Пацыфікацыю» было {{нп5|Забойства Браніслава Пярацкага|забойства|ru|Убийство Бронислава Перацкого}} [[15 чэрвеня]] [[1934]] у цэнтры [[Варшава|Варшавы]] баевіком АУН {{нп5|Рыгор Мацэйка|Рыгорам Мацэйкам|ru|Григорий Мацейко}} [[Міністр унутраных спраў Польшчы|міністра ўнутраных спраў]] [[Браніслаў Пярацкі|Браніслава Пярацкага]], а таксама намесніка кіраўніка арганізацыі [[Беспартыйны блок супрацоўніцтва з урадам|«BBWR»]] (польск. Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem — Беспартыйны блок супрацоўніцтва з урадам — непалітычная арганізацыя, цесна звязаная з [[Пілсудскі]]м і яго рухам «санацыі», існавала з [[1928]] па [[1935]]) {{нп5|Тадэвуш Галоўка|Тадэвуша Галуўкі|pl|Tadeusz Hołówko}}. Праз два дні, [[17 чэрвеня]], [[прэзідэнт Польшчы]] [[Ігнацы Масціцкі]] выдаў распараджэнне аб стварэнні лагера ў [[Бяроза-Картузская|Бярозе-Картузскай]]. Праз гэты лагер прайшлі сотні [[украінцы|ўкраінцаў]], у тым ліку членаў [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў]]. У прыватнасці, у [[1934]] у Бярозе-Картузскай знаходзілася 200 зняволеных, у тым ліку 120 украінскіх нацыяналістаў, 40 членаў вельмі правай польскай партыі «[[Нацыянальна-радыкальны лагер (1934)|ONR]]» (Нацыянальна-радыкальны лагер — польск. Obóz Narodowo-Radykalny) і каля 40 членаў [[Камуністычная партыя Заходняй Украіны|Камуністычнай партыі Заходняй Украіны]]. У лагеры Бяроза-Картузская (гэтак жа, як і ў лагеры [[Бяла-Падляска]]) дазвалялася ўтрымліваць людзей да трох месяцаў без суда, выключна па адміністрацыйным рашэнні паліцыі або кіраўніка [[Ваяводствы Польшчы|ваяводства]]. Адміністрацыя лагера мела права дадаць тэрмін (гэта значыць пакінуць зняволенага на паўторныя тры месяцы), чым даволі часта карысталася. Вязня маглі вызваліць датэрмінова пры адмове ад «антыдзяржаўнай дзейнасці» і падпісанні спецыяльнага абавязацельства. Нягледзячы на пратэсты палітычных сіл, якія выступалі супраць рэжыму «санацыі», лагер працягваў існаваць, стаўшы месцам зняволення прадстаўнікоў [[Левыя (палітыка)|левых]] арганізацый і актывістаў этнічных меншасцей — украінцаў, [[беларусы|беларусаў]], [[рускія|рускіх]], [[яўрэі|яўрэяў]]. З моманту заснавання да [[1 снежня]] [[1934]] года камендантам лагера быў Баляслаў Грэфнер, затым да яго закрыцця — Іозеф Камала-Курганскі. У савецкіх крыніцах лагер называўся «[[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйным]]», а яго існаванне лічылася сведчаннем «[[фашызм|фашысцкай]]» сутнасці санацыйнага рэжыму. Колькасць зняволеных вагалася ад 100 да 900 чалавек. Да [[1 верасня]] [[1939]] г. лагер прайшло каля 3000 чалавек (дакументы гэтых зняволеных захаваліся і знаходзяцца ў [[Брэсцкі абласны архіў|Брэсцкім абласным архіве]]). Пасля [[Польская кампанія вермахта (1939)|нападу Германіі на Польшчу]] (дакладней, першыя арышты пачаліся ўжо [[30 жніўня]]) польскія ўлады пачалі масавую ізаляцыю «нядобранадзейных элементаў»: польскіх грамадзян [[немцы ў Польшчы|нямецкай нацыянальнасці]], членаў украінскіх і беларускіх нацыянальных арганізацый, былых членаў [[Кампартыя Польшчы|Кампартыі Польшчы]], [[Кампартыя Заходняй Беларусі|Кампартыі Заходняй Беларусі]] і Кампартыі Заходняй Украіны. {{Няма крыніц}} == Арганізацыя лагера == [[Выява:Biaroza prison2.JPG|thumb|200px|Руіны аднаго з будынкаў вязніцы]] У канцлагеры разам утрымлівалася ад 100 да 800 чалавек. Нумары, якія атрымлівалі змешчаныя туды ў 1939, набліжаліся да 3000. У [[1936]] было 369 вязняў, з іх 342 [[камуніст]]аў. У апошні тэрмін дзейнасці прывозілі сюды немцаў. Да Бярозы траплялі тыя, хто з-за браку доказаў віны не маглі паўстаць перад судом. Пагроза трапіць у Бярозу была таксама формай ціску на арыштантаў. == Будынкі == Лагер складаўся з трох будынкаў былых царскіх кашараў. Адзін з будынкаў, дзе размяшчаліся камендант і яго памочнікі, заставаўся за плотам. У другім будынку была вартоўня, паліцэйскія кашары, пякарня, склады з харчамі і зброяй. У трэцім змяшчаліся вязні. На першым паверсе знаходзіліся кухня і сталовая. На другім і трэцім змяшчаліся камеры падзеленыя па ўсёй даўжыні калідору. Акрамя гэтых будынкаў, у лагеры былі склады, лазня, памяшканне для паліва, карцар — восем сырых бетонных камер у склепе сярод поля. Канцлагер быў агароджаны высокім драўляным плотам, па версе працягнуты калючы дрот. На кожным куту стаялі вышкі, дзе дзяжурылі паліцэйскія. Звонку лагер аховаў патруль. Будынак з вязнямі меў дадатковую агароджу з калючага дроту. Лагерны плац з дапамогай калючага дроту падзяляўся на асобныя секцыі<ref>[http://www.bereza-rec.by/tourism_6/ Чырвоныя Казармы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305012101/http://www.bereza-rec.by/tourism_6/ |date=5 сакавіка 2016 }} Сайт Бярозаўскага райвыканкама</ref>. === Ахова === На час стварэння лагера ахова складалася з прыкладна 60 паліцэйскіх. Павінны былі служыць асобы ўзростам 25-35 год. Значную частку аховы складалі паліцэйскія, якіх за правіны накіроўвалі сюды на «выпраўленне» з іншых рэгіёнаў Польшчы. Яны жылі побач на тэрыторыі лагера, без сем’яў. Толькі вуліца падзяляла казармы вязняў і будынкі аховы. У студзені [[1939]] на 502 вязняў прыходзілася 131 паліцэйскі<!--<ref name="viazni"/>-->. === Змяшчэнне ў лагер === Новапрыбылых, пасля афармлення, пад час якога іх моўна зневажалі, накіроўвалі на 3 дні ў карантын. Там не было мэблі, вокны да паловы былі забіты фанерай, а верхнія былі адчыненыя, таму зімою панавала тэмпература ніжэй за нуль. Падлога была бетоннай. На працягу дня вязні вымушаныя былі стаяць тварам да сцяны. У ночы маглі пакласціся без накрывання на падлогу, але кожныя паўгадзіны паліцэйскія будзілі вязняў, загадваючы ім узняцца, пашыхтавацца ў шэрагі ля сцяны, пералічыцца, бегаць, падаць, скакаць. Пасля гэтага вязні маглі ізноў легчы на падлогу на паўгадзіны. Любое адхіленне ад загаду, а гэта вызначаў паліцэйскі, каралася біцццём палкай. Зрэшты ў карантыне вязняў білі ўвесь час, катуючы іх да крыві. === Гімнастыка === [[Выява:Biaroza prison3.JPG|thumb|200px|Руіны турмы]] Гімнастыку праводзілі паліцэйскія, ці «інструктары», прызначаныя з крымінальнікаў. Апошнія ў жаданні выслужыцца былі нашмат больш лютыя за паліцэйскіх. Гімнастыка была найцяжкім здзекам як па працягласці (семь гадзін без перапынкаў для тых, каго не накіравалі на працу), як і па правядзенні яе згодна з карнай сістэмай ваенных вучэнняў: ''падай'', ''паўзі'', бег на працягу некалькіх гадзінаў. Мэтай гэткіх практыкаванняў было як найбольш фізічна і маральна змучыць вязня. Сярод удзельнікаў «вучэнняў» набірался група, якую іранічна называлі «падхарунжаўка». Накіроўвалі туды тых, каго паліцэйскія лічылі ўпартымі. Гэтая група займалася альбо ў будынку, які служыў летам для вырабу бетону (кожны рух уздымаў з падлогі хмары пылу з бетону, які ляжаў грубым слоем у 5 см і не даваў дыхаць), ці за рогам жылога блоку, у месцы, дзе з трубы выплывала мача, ствараючы невялікія лужыны. Пад час адлігі там праводзілся практыкаванні па поўзанні. Вязні былі вымушаны ўсё выконваць бегма. Было забаронена размаўляць між сабой. Паліцэйскія звярталіся да іх праз «курвін сын», «курва маць», «свінячая сцерва». Паленне было забаронена. === Прыбіральня === Здзекі праводзіліся нават пад час наведвання [[прыбіральня|прыбіральні]]. Гэта можна было рабіць толькі раз на [[суткі]], [[Раніца|ранкам]]: 20 чалавек ставілі ў пакоі з [[бетон]]най падлогай, і па загадзе кожны з іх павінен быў зняць [[порткі]], залатвіць справы і апрануцца. На ўсё адводзілася некалькі секунд, пасля чаго людзі хадзілі неспаражнёныя, што было пакутліва, асабліва падчас шматгадзіннай гімнастыкі. === Праца === Пад час працы трэба было чысціць прыбіральні маленькай шчоткай, ці практычна голымі рукамі. Перад харчаваннем не дазвалялася мыць рукі, забруджаныя калам. Самай цяжкай працай лічылася пампаванне вады, для чаго трэба было круціць замест каня кола. Яно было змайстравана гэдак, што вязні мусілі працаваць нізка пахіліўшыся. Выконвалася і цалкам бессэнсоўная праца, як выкопванне і засыпанне равоў, перанос цяжкіх камянёў з месца на месца. За ўхіленне ад працы вязні атрымлівалі лупцоўку ад 5 да 50 удараў у твар<ref>P. Siekanowski, Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934—1939, Warszawa 1991</ref>. === Рэвізія === [[Выява:BiarozaKlastarRasiejskijaKazarmy.JPG|thumb|200px|Руіны аднаго з будынкаў турмы]] У ночы праводзіліся ператрусы, пад час якіх усе вязні мусілі распрануцца да гала і прабегчы калідорам да адной з залаў. Пад час гэтага іх збівалі палкамі. === Расклад дня === Пабудка была а 4 раніцы, паўгадзіны пазней — сняданак (несалоджаная кава са збожжа ці жур і 400 грамаў чорнага хлеба на цэлы дзень). А 6.30 распачыналіся «праца» ці «гімнастыка», якія працягваліся да 11. Абед падавалі а 12, ён складаўся з гарачай вадкасці без тлушчу і порцыі бульбы. Па абедзе заняткі працягваліся. Вячэру падавалі а 17 гадзіне. Складалася яна з несалоджанай кавы са збожжа ці журу. Падрыхтоўка да сну пачыналася а 18.30. Харчаванне было замалое, вязні заставаліся галоднымі, а пакункі ад блізкіх былі забароненымі. Вязні насілі ў канцлагеры ўласную вопратку, якая вельмі хутка псавалася. Пранне было забаронена, і гэта таксама стварала дадатковы дыскамфорт. Вязні хварэлі найперш на хранічныя запаленні і артрытый. == Жыццё пасля канцлагера == Вызваленыя з Бярозы мусілі спыняць ранейшую [[палітыка|палітычную]] дзейнасць і не маглі анікому расказваць пра ўмовы ў канцлагеры пад пагрозай новай высылкі ў Бярозу-Картузскую. Пасля вызвалення з лагера шмат людзей мела шэраг хвароб фізічных (хранічныя [[запаленне|запаленні]]) і псіхічных ([[шызафрэнія]] і [[дэпрэсія]])<ref>P. Siekanowski, Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934—1939, Warszawa 1991, s. 27-46</ref>. Крымінальнікі, да якіх адміністрацыя ставілася лепей, казалі, што лепей год адседзець у жахлівай камеры, чым дзень у Бярозе. == Вядомыя вязні == === Беларусы === * [[Язэп Адамчык]] (верасень [[1939]]) — нар. [[1905]] у вёсцы [[Шылавічы]] каля [[Слонім]]а, беларус. У [[1931]] арыштаваны за прапаганду сярод салдат і асуджаны на год турмы. Пасля вызвалення пайшоў у падполле. У ''1934'' арыштаваны зноў і асуджаны на 3 гады<!--<ref name="viazni"/>-->. * [[Нестар Андраюк]] (сакавік [[1938]] — люты [[1939]]) — нар. [[1906]] у вёсцы [[Чалеева]] каля [[Брэст]]а, беларус. Вязень '''№ 1933'''. У [[1923]] увайшоў у [[Камуністычны Саюз Моладзі Заходняй Беларусі]], з [[1928]] у ЦК гэтай арганізацыі<!--<ref name="viazni"/>-->. * [[Вячаслаў Багдановіч]] ([[1939]]) — беларускі рэлігійны і грамадска-палітычны дзеяч, праваслаўны багаслоў, удзельнік беларускага хрысціянскага руху ў Заходняй Беларусі, педагог, сенатар польскага парламента [[1922]] і [[1928]] склікання. * [[Сцяпан Бурак]] ([[красавік]] [[1937]] — [[сакавік]] [[1938]]) — нар. [[1910]], в. [[Мойсічы]], каля [[Маладзечна]], беларус. Лагерны '''№ 1079''', Член [[КПЗБ]] з [[1934]] года<!--<ref name="viazni"/>-->. * [[Лука Валасюк]] ([[1936]] год) — нар. [[1899]], в. [[Батчэ]], каля [[Кобрын]]а. Лагерны '''№ 633'''. Сакратар Кобрынскага РК [[КПЗБ]]<!--<ref name="viazni"/>-->. * [[Мікалай Ганецкі]] ([[май]]-[[верасень]] [[1939]]) — нар. [[1918]] у [[Маладзечна]]. Лагерны '''№ 2927'''. Адзін з кіраўнікоў [[КСМЗБ]] Маладзечанскай зоны. Сем разоў арыштоўваўся<!--<ref name="viazni"/>-->. * [[Іосіф Герасімавіч Жыўлюк|Язэп Жыўлюк]] ([[1935]]—[[1936]]) — нар. [[1907]], в. [[Раманаўцы]], каля [[Свіслач (горад)|Свіслачы]]. Лагерны '''№ 344'''. Член [[КПЗБ]] з [[1930]] года<!--<ref name="viazni"/>-->. * [[Рыгор Кароль]] (з верасня [[1939]]) — нар. [[1907]], [[Брэст]]. У [[1929]] перададзены ваеннаму суду і асуджаны да 8 гадоў турэмнага зняволення<!--<ref name="viazni"/>-->. * [[Фёдар Рыгоравіч Маркаў|Фёдар Маркаў]] — дзеяч КПЗБ, Герой Савецкага Саюза. * [[Язэп Найдзюк]] (верасень [[1939]]) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, рэдактар часопісу «[[Шлях Моладзі]]». * [[Уладзімір Новік]] (у [[1934]], у [[1939]]-другі раз) — нар. в. [[Новаспаск]], каля [[Смаргонь|Смаргоні]]. Лагерны '''№ 1211'''. Член [[КПЗБ]] з [[1929]]. У [[1934]] выдадзены правакатарам. Прысуджаны да 6,5 гадоў турмы. Пасля амністыі сасланы ў Цэнтральную Польшчу. У верасні [[1939]] года ізноў арыштаваны<!--<ref name="viazni"/>-->. * [[Арсень Паўлюкевіч]] (верасень [[1939]]) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, доктар * [[Уладзіслаў Паўлюкоўскі]] (пачатак — верасень [[1939]]) — беларускі паэт, празаік, этнограф, краязнавец, мастак, сябра [[БСРГ]]. Напісаў успаміны пра Бярозу — «Арышты; Бяроза і воля». * [[Юльян Саковіч]] — беларускі грамадскі і палітычны дзеяч. * [[Сцяпан Самайловіч]] ([[1936]]—[[1937]]) — нар. [[1912]], в. [[Харава]], [[Пружаны]]. Лагерны '''№ 539'''. Чалец [[КСМЗБ]] с [[1929]] года<!--<ref name="viazni"/>-->. * [[Рыгор Сіткавец]] (люты-верасень [[1939]]) — нар.[[1905]], в. [[Галева]], [[Пінск]]. Лагерны '''№ 2697'''. Член Пінскага акруговага камітэта [[КПЗБ]]<!--<ref name="viazni"/>-->. * [[Алесь Сучок]] — беларускі паэт * [[Серафім Татарын]] — арганізатар гурткоў ТБШ у Слонімскім павеце. * [[Язэп Шнаркевіч]] ([[2 верасня]] [[1939]]) — беларускі грамадскі і культурніцкі дзеяч, настаўнік * [[Альфонс Шутовіч]] ([[1939]]) — беларускі друкар<ref>[[Язэп Малецкі]] [http://knihi.com/memuary/znak.html Пад знакам Пагоні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100731070325/http://knihi.com/memuary/znak.html |date=31 ліпеня 2010 }}</ref> * [[Янка Шутовіч]] ([[1939]]) — беларускі літаратуразнавец, выдавец, грамадскі і культурны дзеяч. === Украінцы === * [[Тарас Бульба-Баравец]] * [[Дзмітро Данцоў]] * [[Раман Шухевіч]] == Спіс загінулых<ref>"Śleszyński, W. Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej : 1934—1939</ref> == * Абрам Германскі (№ 624), член КПЗБ * Ян (спраўднае Аляксандр Антонавіч) Мазырка (№ 511), член КПЗБ * Маісей Малізман (№ 780) * Пыжакоўскі (№ 1678) * Рыневіч (№ 1610) * Юзаф Нядзельскі (№ 1725) * Міхаіл Крыванос (№ 2069) * Підсачук (сапраўднае: Яць Іванавіч Підсадзюк) (№ 1826), член КПЗУ * Федаровіч (№ 2601) * Оскар Крэтшмер (№ 2693) * Караль Краўчык (№ 2600) * Альберт Вільдман (№ 3000) == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.3. — Мн., 1996. — С. 410. * ''Polit Ireneusz'' Miejsce odosobnienia w Berezie Kartuskiej. — Toruń: wyd. Adam Marszałek, 2003. — ISBN 83-7322-469-6 * ''Siekanowicz Piotr'' Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934-39. — Warszawa: Instytut Historyczny im. Romana Dmowskiego, 1991. * ''Śleszyński, W.'' Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej : 1934—1939 / W. Śleszyński. — Białystok : Dom Wydawniczy Benkowski, 2003. — 151 s. — ISBN 83-918161-0-9 * [http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19340500473 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 17 czerwca 1934 r.] * За тебе, Україно… : з архіву в’язнів концтабору Береза-Картузька (1934—1935) часів ІІ Річі Посполитої Польської : [монография ] / О. Ільїн, С. Шандрук, П. Мазур, А. Гудима; відп. за вип. С. Шандрук, А. Гудима. — Тернопіль, 2010 * ''Ільїн, О.'' Нариси історії Береза-Картуського концтабору (липень 1934 — вересень 1939) : монография / О. Ільїн, П. Мазур. — Тернопіль, 2019. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бяроза (горад)]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Канцэнтрацыйныя лагеры Польскай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:1934 год у Заходняй Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1934 годзе]] 3261fqgytm6oajmffi24zodo4p43v5m 0 64746 5164956 5152113 2026-07-12T10:18:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164956 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Празарокі |краіна = Беларусь |насельніцтва = |год перапісу = |тэлефонны код = +375 2156 |паштовы індэкс = 211817 |выява = Prazaroki. Празарокі (16.08.2009).jpg |подпіс = У цэнтры вёскі |вобласць = Віцебская |раён = Глыбоцкі |сельсавет = Празароцкі |катэгорыя ў Commons = Prazaroki }} '''Празаро́кі'''<ref name=":0">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с.</ref> ({{Lang-ru|Прозороки}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910v0035427&q_id=6124965|title=Решение Глубокского районного Совета депутатов от 26 марта 2009 года № 112 «О преобразовании сельских населенных пунктов в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр [[Празароцкі сельсавет|Празароцкага сельсавета]]. Насельніцтва 452 чал. ([[2007]]). == Геаграфія == Знаходзяцца за 45 км на паўночны ўсход ад [[Глыбокае|Глыбокага]], за 6 км ад чыгуначнай станцыі [[Зябкі (Зябкаўскі сельсавет)|Зябкі]]. Аўтамабільныя дарогі на [[Глыбокае]], [[Полацк]], [[Дзісна|Дзісну]]. == Гісторыя == Упершыню Празарокі згадваюцца ў пачатку XVI стагоддзя як маёнтак [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікіх князёў]]. У 1523 годзе вялікі князь [[Жыгімонт Стары]] перадаў [[Іван Корсак|Івану Корсаку]] тутэйшых панцырных сялян. Ад часу свайго заснавання паселішча ўваходзіла ў склад [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]. [[Файл:Hłybokaje, Dažynki-Prazaroki. Глыбокае, Дажынкі-Празарокі (10.1934).jpg|thumb|злева|200px|Прадстаўнікі Празарокаў на «[[Дажынкі|Дажынках]]» у [[Глыбокае|Глыбокім]], [[1934]]]] Існуюць звесткі, што Празарокі знаходзіліся ва ўладанні архібіскупа полацкага [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] (да 1609). Потым яны перайшлі да [[Ян Рагоза|Яна Рагозы]] і яго жонкі Яўхіміі Маславай, па смерці якіх у 1616 годзе мясціну падзялілі іх сыны Яраш і Дзмітры. У 1629 годзе Празарокамі валодаў Базыль Туковіч, які пакінуў іх сваёй жонцы Соф’і. У 1664 годзе Стэфан Туковіч перадаў у заклад, а праз 2 гады прадаў Празарокі Юстыніяну Шчыту. У 1698 годзе (паводле іншых звестак, у 1677) падкаморы полацкі Юстын Шчыт запрасіў сюды манахаў-францысканцаў, збудаваў драўляны касцёл Раства Багародзіцы, абноўлены ў 1721 Паўлам Юзафам Корсакам, харунжым смаленскім. У 1797 пры касцёле заснаваны кляштар францысканцаў з амбарам і гумном. Кляштар закрыты ў 1832—1834 гадах. У 1710 годзе [[Чашнік вялікі літоўскі|чашнік]] [[Крыштаф Шчыт]] пакінуў Празарокі сваёй жонцы Ганне з [[Завішы|Завішаў]]. Каля 1750 года мястэчка належала генералу Крыштафу Шчыту, па смерці якога яно перайшло да [[Храпавіцкія|Храпавіцкіх]]. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) Празарокі апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе сталі цэнтрам воласці [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай]], з 1842 года [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1848—1885 гадах мястэчка належала барону Аркадзю Кройцу. Станам на 1866 год тут было 14 двароў. 3 1856 года працавала школа, дзе было 48 вучняў. Ад пажару 14 жніўня 1892 года згарэла частка мястэчка, касцёл і касцёльныя пабудовы. Новы касцёл Маці Божай збудавалі ў кастрычніку 1907 года, царкву Святых Апосталаў Пятра і Паўла — у 1909 годзе, таксама існавала сінагога (не захавалася). На 1902 год працавалі валасная ўправа, пошта, [[земскі начальнік]], судовы следчы, лекарскі ўчастак. Кожны панядзелак праводзіліся кірмашы. У Празароках і [[Палевачы|Палівачах]] у 1907—1913 гадах дзейнічала тэатральная трупа, заснаваная мясцовым шляхцічам [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнатам Буйніцкім]]. У 1975 годзе Ігнат Буйніцкі быў перазахаваны ў Празароках на цэнтральнай плошчы, на магіле [[Помнік на магіле Ігната Буйніцкага|ўстаноўлены помнік]] (скульптар [[Іван Якімавіч Міско|І. Міско]], архітэктар [[М. Бурдзін]]). Сядзіба Ігната Буйніцкага, якая знаходзілася за чыгуначным пераездам Палівачы, не захавалася. У мясцовай сярэдняй школе працуе музей заснавальніка беларускага тэатра (адкрыты ў 1982 годзе), дзе прадстаўленыя афішы спектакляў, здымкі трупы, лісты [[Зоська Верас|Зоські Верас]] і [[Зыгмунт Абрамовіч|Зыгмунта Абрамовіча]], успаміны празароцкіх старажылаў. У Празароках пахаваны [[Ян Янавіч Голер|Ян Голер]], цымбаліст трупы Ігната Буйніцкага. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Празарокі апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе сталі цэнтрам гміны [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У 1939 годзе Празарокі ўвайшлі ў [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] года сталі цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на 1992 год тут было 255 двароў, на 2007 год — 225 гаспадарак. У складзе калгаса «Празароцкі»<ref name=":0" />. У 2015 годзе ў Празароках адзначылі 155-ю гадавіну з дня нараджэння заснавальніка беларускага тэатра Ігната Буйніцкага. У межах мерапрыемства пад назвай «Шануем славутае імя яго» адбылася служба ў мясцовым касцёле, пасля прайшло ўрачыстае ўскладанне кветак да помніка Ігнату Буйніцкаму. Затым у празароцкім Доме культуры прайшла святочная праграма з удзелам калектываў Глыбоччыны і народнага тэатру фальклору «Цярэшка». Адмысловай падзеяй святочных урачыстасцей стала вечарына «А музыкі граюць, граюць…», на ўзор вечарын, якія ладзіў Ігнат Буйніцкі. У 2017 годзе ў Празароках праходзіў міжнародны фэст дударскіх рэгіёнаў [[Дударскі рэй]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/28474240.html|title=У «самым дударскім рэгіёне» прайшоў міжнародны «Дударскі рэй»|last=Бс|website=Радыё Свабода|date=2017-05-08|access-date=2026-06-07}}</ref>. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1866—103 чал.<ref>Prozoroki // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/68 68].</ref> * '''XX стагоддзе''': 1921—255 чал.<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom VII. Część II. Ziemia Wileńska. Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1923.</ref>; 1970—918 чал.; 1992—556 чал.; 1998—545 чал.<ref>Язэп Бунто. Празарокі // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 560.</ref> * '''XXI стагоддзе''': 2007—452 чал.<ref>{{Крыніцы/Памяць/Глыбоцкі раён|к}} С. 443.</ref> == Інфраструктура == У Празароках працуюць [[Празароцкая дзіцячы сад–сярэдняя школа імя І. Ц. Буйніцкага|сярэдняя школа]], дашкольная ўстанова, бальніца, адбулаторыя, клуб, бібліятэка. == Славутасці == * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Празарокі)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1899—1907) — {{ГККРБ 4|213Г000407}}. * [[Помнік на магіле Ігната Буйніцкага]] — {{ГККРБ 4|213Д000409}}. * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Празарокі)|Царква Святых апосталаў Пятра і Паўла]] (1909) — {{ГККРБ 4|213Г000408}}. * Дом генерала Мухіна. * Брацкая магіла — {{ГККРБ 4|213Д000410}}. === Страчаная спадчына === * Кляштар францысканцаў (XVII ст.). == Галерэя == <center><gallery caption="Краявіды Празарокаў" mode=packed heights= "160px" widths= "180px" > Выява:Prazaroki, carkva (16.08.2009).jpg|Царква Выява:Prazaroki. Празарокі (08.2009).jpg|Вуліца Выява:Празарокі. Помнік Ігнату Буйніцкаму.jpg|Помнік на магіле І.Ц. Буйніцкага Выява:Празарокі. Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі.jpg|Касцёл </gallery></center> == Вядомыя асобы == * [[Ігнат Буйніцкі]] (1861—1917) — беларускі акцёр, рэжысёр, тэатральны дзеяч, стваральнік нацыянальнага прафесійнага тэатра, удзельнік літаратурнага жыцця. * [[Адам Шульга]] — дудар з трупы Ігната Буйніцкага. * [[Ян Голер]] (1886—1980) — цымбаліст з трупы Ігната Буйніцкага. * [[Міхал Пятроўскі]] (1889—1931) — беларускі [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя, 1927|хадэцкі]] дзеяч, каталіцкі святар * [[Вячаслаў Антонавіч Ракіцкі|Вячаслаў Ракіцкі]] (нар. 1953) — беларускі пісьменнік, мастацтвазнавец, тэатральны і кінакрытык, сцэнарыст і рэжысёр дакументальнага кіно, перакладчык, журналіст. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Глыбоцкі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * Prozoroki // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/68 68]—69. == Спасылкі == {{Commons|Category:Prazaroki}} * {{ГБ|http://globustut.by/prozoroki/index.htm}} {{Празароцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Празароцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глыбоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Празарокі| ]] [[Катэгорыя:Шчыты-Неміровічы]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Полацкага ваяводства]] h6xzo20p4hwa7qyq6ylgg7vqqaqeeka 0 66462 5164785 5139896 2026-07-12T00:05:28Z Siliyiw 169172 5164785 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Саўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Горацкі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Сава (Горацкі раён)|Сава]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 783 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://gorki.gov.by/savskiy-selskiy-ispolnitelnyy-komitet |Заўвагі = }} '''Са́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Сава (Горацкі раён)|Сава]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Красулінскі сельсавет''' у складзе Горацкага раёна [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Красуліна]]. 21 жніўня 1925 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Малыя Шарыпы|Шарыпы]], сельсавет перайменаваны ў '''Шарыпскі сельсавет'''. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Горацкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Сава, сельсавет перайменаваны ў Саўскі<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1967 годзе [[Верашчакі (Горацкі раён)|Верашчакі]] скасаваны. 26 сакавіка 1987 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Макараўскі сельсавет|Макараўскага сельсавета]] (8 населеных пунктаў: вёскі [[Вішня (Горацкі раён)|Вішня]], [[Красуліна]], [[Куртасы]], [[Лугіны]], [[Паташы]], [[Філіпава (Горацкі раён)|Філіпава]], [[Шырокія]] і [[Юркава (Горацкі раён)|Юркава]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 20 лістапада 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Рудкаўшчынскі сельсавет|Рудкаўшчынскага сельсавета]] (6 населеных пунктаў: агарагарадок [[Рудкаўшчына]], вёскі [[Валаўцы]], [[Ермалоўка]], [[Казлы (Горацкі раён)|Казлы]], [[Кустоўка]] і [[Хамянічы]]), у склад [[Рэкцянскі сельсавет|Рэкцянскага сельсавета]] перададзены 14 населеных пунктаў (аграгарадок [[Красуліна]], вёскі [[Вішня (Горацкі раён)|Вішня]], [[Вялікія Шарыпы]], [[Калацілы]], [[Куртасы]], [[Лугіны]], [[Малыя Шарыпы]], [[Маралёўка]], [[Масалыкі]], [[Паташы]], [[Філіпава (Горацкі раён)|Філіпава]], [[Шырокія]], [[Юркава (Горацкі раён)|Юркава]] і пасёлак [[Чарнічны]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (19 населеных пунктаў) — 1318 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,5 % — [[беларусы]], 3,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (11 населеных пунктаў) — 783 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. {{Саўскі сельсавет}} {{Горацкі раён}} [[Катэгорыя:Саўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] bwmc2w1gk2qwdjrxciw305friayjj75 0 66856 5164954 5105578 2026-07-12T10:12:11Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5164954 wikitext text/x-wiki {{ДД}} Вялікі аятала '''Сеед Алі Хасейні Хаменеі''' ({{lang-fa|سید علی حسینی خامنه‌ای}}, {{lang-az|Seyyid Əli Xameneyi}}; {{ВД-Прэамбула}}) — іранскі рэлігійны, духоўны, дзяржаўны, палітычны, ваенны і грамадскі дзеяч. Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) [[Іран]]а (1989—2026), [[Прэзідэнт Ірана]] (1981—1989), адзін з бліжэйшых паплечнікаў заснавальніка Ісламскай Рэспублікі Іран [[Рухала Мусаві Хамейні|Рухалы Хамейні]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 19 красавіка 1939 года ў [[Мешхед]]зе. Атрымаў духоўную адукацыю ў гарадах Мешхед, [[Кум (горад)|Кум]] (Іран) і [[Неджэф]] (Ірак). За ўдзел у антышахскім руху ў 1960—70-я гады 6 разоў быў арыштаваны. Удзельнік [[Ісламская рэвалюцыя ў Іране|Іранскай рэвалюцыі]] (1978—79), паплечнік [[Р. М. Хамейні]]. У 1979—80 гады член Ісламскага рэвалюцыйнага савета, намеснік міністра абароны, камандуючы «[[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпусам абаронцаў Ісламскай рэвалюцыі]]». У 1981—89 гады Прэзідэнт Ісламскай Рэспублікі Іран, з 1989 яе духоўны лідар (Рахбар) і фактычны правіцель. Загінуў 28 лютага 2026 года ў выніку авіяўдару па яго рэзідэнцыі<ref>[https://zviazda.by/news/abavyazki-vyarkho-naga-lidara-irana-budze-vykonvats-kiruyuchy-savet/ Абавязкі Вярхоўнага лідара Ірана будзе выконваць кіруючы савет — zviazda.by]</ref> пры [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|атаках Ізраіля і ЗША]]. Ахвярамі нападаў таксама сталі яго дачка, зяць, унука і ятроўка. У Іране былі аб’яўлены 40-дзённая жалоба і непрацоўны тыдзень<ref>[https://blr.belta.by/world/view/irna-vjarhouny-lidar-irana-ali-hamenei-zaginuu-155194-2026/ IRNA: вярхоўны лідар Ірана Алі Хаменэі загінуў — belta.by]</ref>. Пахаваны 9 ліпеня 2026 года ў Мешхедзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|17|Хаменеі|[[В. У. Адзярыха]]}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Прэзідэнты Ірана}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} 3ar1w2htcgsu55sbv79h7wgepsgmipq 0 75656 5164847 4994567 2026-07-12T06:53:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164847 wikitext text/x-wiki {{Помнік |Тып = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Архітэктар = |Скульптар = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 2007 |Заканчэнне будаўніцтва = 2007 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = }} '''Помнік Георгію Канстанцінавічу Жукаву''' — помнік у г. [[Мінск]]у, размешчаны на скрыжаванні [[вуліца Чыгуначная (Мінск)|вуліцы Чыгуначнай]] і [[Праспект Жукава (Мінск)|праспекта Жукава]], у [[Сквер імя Жукава (Мінск)|аднайменным скверы]]. Бюст чатыры разы [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] ўстаноўлены [[8 мая]] [[2007]] года. На адкрыццё манумента прыйшлі ветэраны, вайскоўцы і пажылыя людзі. На тэрыторыі Беларусі [[Г. К. Жукаў]] праслужыў каля 17 гадоў і прайшоў шлях ад камандзіра кавалерыйскага эскадрона да намесніка камандуючага войскамі [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай асобай ваеннай акругі]]. Па словах намесніка [[Старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта|старшыні Мінскага гарвыканкама]] [[Міхаіл Ціцянкоў|Міхаіла Ціцянкова]], які адкрываў помнік: «пад непасрэдным кіраўніцтвам маршала летам 1944 года была ажыццёўлена [[Аперацыя Баграціён|аперацыя „Баграціён“]] па вызваленні Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Кіраваныя ім войскі [[Першы Беларускі фронт|I Беларускага фронту]] ва ўзаемадзеянні з двума суседнімі франтамі бліскуча правялі Вісла-Одэрскую аперацыю, разграмілі Берлінскую групоўку праціўніка і занялі сталіцу гітлераўскага рэйха. А 8 мая Жукаў прыняў капітуляцыю нацысцкай Германіі». Кошт помніка, узведзенага на сродкі ветэранаў і Мінгарвыканкама па праекце скульптара [[Анатоль Яфімавіч Арцімовіч|Анатоля Арцімовіча]] і архітэктара Аляксандра Жылінскага, ацэньваецца прыкладна ў 100 млн рублёў. Акрамя гэтага, па просьбе ветэранаў імя [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Г. К. Жукава]] прысвоена СШ № 83 г. Мінска. == Спасылкі == * [http://naviny.by/rubrics/society/2007/05/07/ic_news_116_270330/ У Мінску адкрыты бюст маршалу Георгію Жукаву] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111204232144/http://naviny.by/rubrics/society/2007/05/07/ic_news_116_270330/ |date=4 снежня 2011 }} * [http://www.ntv.ru/novosti/108819/ У Мінску адкрылі помнік Георгію Жукаву] * [http://www.rg.ru/2008/05/15/zhukov.html Дачка Г. К. Жукава сустрэлася з беларускімі ветэранамі ля помніка бацьку] * [http://kp.by/daily/23898/144535/ Помнік Жукаву ў Мінску адкрывалі пад дажджом]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Помнікі Мінска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2007 годзе]] [[Катэгорыя:2007 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Помнікі Георгію Жукаву]] [[Катэгорыя:Чыгуначная вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Праспект Жукава (Мінск)]] ivrn1oy549cg5c6o6eko9bhvfc136xz 0 78692 5164722 5128196 2026-07-11T18:52:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164722 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Паўль Эрліх | Арыгінал імя = {{lang-de|Paul Ehrlich}} | Фота = | Шырыня = 200px | Подпіс = | Месца нараджэння = | Навуковая сфера = [[Імуналогія]], [[бактэрыялогія]], [[хімія]], [[хіміятэрапія]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = даследчык у вобласці імуналогіі, заснавальнік хіміётэрапіі | Узнагароды і прэміі = [[Выява:Nobel prize medal.svg|20px]] [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]], ([[1908]]), медаль Лібіха | Сайт = }} '''Паўль Э́рліх''' ({{lang-de|Paul Ehrlich}}; [[14 сакавіка]] [[1854]], [[Штрэлен]], [[Сілезія]] — [[20 жніўня]] [[1915]], [[Бад-Хомбург]], [[Германія]]) — нямецкі [[урач|лекар]], [[імуналогія|імунолаг]], бактэрыёлаг, [[хімік]], заснавальнік [[хіміятэрапія|хіміятэрапіі]]. Доктар медыцыны (1878). Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1908, разам з [[Ілья Ільіч Мечнікаў|І. І. Мечнікавым]]). Ганаровы член Нямецкага хімічнага таварыства<ref name="krug" />. Вучыўся ва ўніверсітэтах у гарадах [[Брэслаў]], [[Страсбург]]у, [[Фрайбург]]у<ref name="krug" />, [[Лейпцыг]]у. З 1878 г. працаваў у Берлінскай клініцы. З 1887 г. у Берлінскім універсітэце, з 1890 г. прафесар. Адначасова з 1882 г. у Інстытуце інфекцыйных хвароб [[Роберт Кох|Р. Коха]] ў [[Берлін]]е. З 1896 г. дырэктар заснаванага ім<ref name="krug">[http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/ERLIH_PAUL.html ЭРЛИХ, ПАУЛЬ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131107011235/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/ERLIH_PAUL.html |date=7 лістапада 2013 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}}</ref> Інстытута па вывучэнні сываратак у Штэгліцы. З 1899 года дырэктар Інстытута эксперыментальнай медыцыны ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]]. == Навуковая дзейнасць == П. Эрліху належаць працы па праблемах [[Гематалогія|гематалогіі]], [[Гісталогія|гісталогіі]], [[Анкалогія|анкалогіі]]. Зрабіў апісанне розных форм [[Лейкацыты|лейкацытаў]] [[Кроў|крыві]], значэнне [[Касцявы мозг|касцявога мозгу]] і лімфоідных органаў у кроваўтварэнні. Сфармуляваў першую хімічную інтэрпрэтацыю імуналагічных рэакцый («тэорыя бакавых ланцугоў»). Распрацаваў метады лячэння некаторых [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйных захворванняў]]. Даказаў магчымасць мэтанакіраванага сінтэзу хіміятэрапеўтычных сродкаў. У 1907<ref name="bse">{{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Эрлих%20Пауль/|title=Эрлих Пауль}}</ref> г. стварыў прэпарат [[сальварсан]] (''прэпарат 606''<ref name="krug" />)для лячэння [[сіфіліс]]у. == Узнагароды == * [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне]] * Медаль Лібіха<ref name="krug" /> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||150—151}} == Спасылкі == * {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Эрлих%20Пауль/|title=Эрлих Пауль}} * [http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/ERLIH_PAUL.html ЭРЛИХ, ПАУЛЬ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131107011235/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/biologiya/ERLIH_PAUL.html |date=7 лістапада 2013 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}} * {{Commons|Category:Paul Ehrlich}} {{перакласці|de|Paul Ehrlich}} {{Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне Лаўрэаты 1901-1925}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эрліх}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сілезіі]] [[Катэгорыя:Хімікі Германіі]] [[Катэгорыя:Імунолагі Германіі]] [[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ніжнесілезскім ваяводстве]] 3vym6z1s08inn4pfoo61pdj1hpe63g4 0 79534 5164715 4847710 2026-07-11T18:28:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164715 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Судан (значэнні)}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Рэспубліка Паўднёвы Судан |Арыгінальная назва = {{lang-en|Republic of South Sudan}} |Родны склон = Паўднёвага Судана |Частка = |Сцяг = Flag of South Sudan.svg |Герб = Coat of Arms of South Sudan.svg |Замест герба = |Дэвіз = Justice, Liberty, Prosperity |Пераклад дэвізу = Справядлівасць, свабода, дабрабыт |Назва гімна = South Sudan Oyee! |Аўдыё = |Форма кіравання = [[Федэрацыя|Федэратыўная]] [[прэзідэнцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir = N|lat_deg = 4|lat_min = 51|lat_sec = 0 |lon_dir = E|lon_deg = 31|lon_min = 36|lon_sec = 0 |region = KE |CoordScale = |На карце = Location South Sudan AU Africa.svg |На карце2 = |Мова = [[англійская мова|Англійская]] |Заснавана = [[28 лютага]] [[1972]] |Дата незалежнасці = [[9 ліпеня]] [[2011]] |Незалежнасць ад = [[Судан]]а |Сталіца = [[Джуба]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Джуба]], [[Ей]], [[Вау]], [[Малакаль]], [[Авейль]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Паўднёвага Судана|Прэзідэнт]] <br/> [[Віцэ-прэзідэнт Паўднёвага Судана|Віцэ-прэзідэнт]] |Кіраўнікі = [[Салва Кіір]] <br/> [[Джэймс Уані Іга]] |Месца па плошчы = 42 |Плошча = 619.745 |Працэнт вады = |Этнахаронім = [[Паўднёвыя суданцы]] |Месца па насельніцтву = 94 |Насельніцтва = 12.230.490<ref>https://population.un.org/wpp/DataQuery/</ref> |Год ацэнкі = 2016 |Насельніцтва па перапісу = |Год перапісу = |Шчыльнасць насельніцтва = 19,7 |Месца па шчыльнасці = 209 |ВУП (ППЗ) = 18,435 млрд |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2018 |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 1420 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 176 |ВУП (намінал) = 3,194 млрд |Год разліку ВУП (намінал) = 208 |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 246 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = 0,388<ref>http://www.hdr.undp.org/en/2018-update</ref> |Год разліку ІРЧП = 2017 |Месца па ІРЧП = 187 |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта = [[Паўднёвасуданскі фунт]] (SSP) |Дамен = [[.ss]] <ref>Яшчэ не выкарыстоўваецца</ref> |ISO = SS |Тэлефонны код = 211 |Часавы пояс = +3 |Заўвагі = <references/> }} '''Паўднёвы Судан''' ({{lang-en|Southern Sudan}}) — дзяржава ва [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыцы]]. Самая маладая агульнапрызнаная краіна свету — дзяржаўны суверэнітэт набыты [[9 ліпеня]] [[2011]] года пасля яго афіцыйнага прызнання [[Судан]]ам. Сталіца і буйнейшы населены пункт — горад [[Джуба]]. Паўднёвы Судан мяжуе з [[Эфіопія]]й на ўсходзе, [[Кенія]]й, [[Уганда]]й і [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]] на поўдні, [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|ЦАР]] на захадзе і Суданам на поўначы. Не мае выхаду да мора. Плошча — 619.745 км². У Паўднёвым Судане па розных ацэнках пражывае ад 9 да 12 млн чалавек. Большасць насельніцтва складаюць нілоцкія народы, што належаць да негроіднай расы і вызнаюць [[хрысціянства]] або мясцовыя [[анімізм|анімічныя вераванні]], у адрозненне ад [[арабы|арабскага]] [[іслам|мусульманскага]] насельніцтва Судана. Паўднёвы Судан адносіцца да ліку найменш развітых краін, маючы адзін з самых нізкіх у свеце ВУП на душу насельніцтва (1500 дал.). Ад самага эканамічнага дна адсталую аграрную краіну ратуе развіты нафтаздабыўны сектар. Краіна мае адно з самых нізкіх месцаў у сусветным рэйтынгу недзеяздольнасці ўрадаў. Член [[ААН]] з [[14 ліпеня]] 2011 года, [[Афрыканскі саюз|Афрыканскага саюзу]], Усходнеафрыканскай супольнасці (з 2016) і ўсходнеафрыканскага Міжурадавага гандлёвага блоку (штаб-кватэра ў [[Джыбуці (горад)|Джыбуці]]). == Этымалогія == Гістарычна тапонім '''Судан''' адносіўся да шырокай паласы раўнін на поўдзень ад [[Сахара|Сахары]], у фізічнай геаграфіі гэтую вобласць, што прасціраецца ад Заходняй Афрыкі да Эфіопскага нагор’я, дагэтуль называюць раўнінамі Судана. Само ж слова паходзіць ад арабскага bilād as-sūdān (بلاد السودان) — «зямля чорных» — па колеры скуры мясцовых жыхароў. А гэта значыць, назва нашмат больш пасуе менавіта Паўднёваму Судану, чым Судану звычайнаму. Да таго ж 1930-х у арабскай частцы Судана тапонім меў негатыўную канатацыю, пераадоленую дзякуючы кампаніі па папулярызацыі назвы. == Геаграфічнае становішча == {{main|Геаграфія Паўднёвага Судана}} Паўднёвы Судан мяжуе з [[Эфіопія]]й на ўсходзе, [[Кенія]]й, [[Уганда]]й і [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]] на поўдні, [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|ЦАР]] на захадзе і [[Судан]]ам на поўначы. Незалежны Паўднёвы Судан стаў яшчэ адной, шаснаццатай афрыканскай краінай, што [[Дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|не мае прамога выхаду да мора.]] Плошча Паўднёвага Судана складае 619.745 км² — гэта тры Беларусі. == Прырода == {{main|Геаграфія Паўднёвага Судана}} Рэльеф Паўднёвага Судана пераважна раўнінны, паніжаецца з поўдня на поўнач. Толькі на мяжы з Угандай на паўднёвым усходзе ўзвышаюцца горы Іматонг з найвышэйшаю кропкай краіны — гарой Кін’еці (3187 м). Асноўнымі прыроднымі рэсурсамі Паўднёвага Судана з’яўляюцца: [[Нафта|сырая нафта]], [[жалезная руда]], [[медзь|медная руда]] і інш. [[File:Train Sudan towards Wau.jpg|thumb|left|Такой бачаць савану пасажыры на даху цягніка, што кіруе да Ваў]] Клімат моцна адрозніваецца ад клімату [[Судан]]а: засушлівы перыяд нават на крайняй поўначы доўжыцца менш за паўгода, а на самым поўдні працягваецца ўсяго адзін месяц. На большай частцы тэрыторыі краіны дажджы ідуць з красавіка па верасень. Гадавая колькасць ападкаў вагаецца ад 700 мм на поўначы да каля 1400 мм на паўднёвым захадзе. [[File:South Sudan sat.jpg|thumb|Спадарожнікавы здымак. Бура-зялёныя хвалі ў паўночнай частцы даліны Ніла — Суды. Руды колер на паўднёвым усходзе — горы Іматонг]] З поўдня на поўнач краіну перасякае велічны [[Белы Ніл]], які да зліцця з Эль-Газалем завецца Бахр-эль-Джэбель (у перакладзе, горная рака) і мае хуткае, парожыстае цячэнне. У даліне Ніла і яго прытока [[Эль-Газаль]] раскінуліся вялізныя балотныя абшары — Суды (або Сэды), што ў сезон дажджоў займаюць да чвэрці плошчы Паўднёвага Судана. Цячэнне Ніла тут настолькі павольнае, што ён губляе палову сваёй вады на выпарэнне. З усходу ў Ніл упадае [[Собат]], адзін з самых значных прытокаў. Значная частка Паўднёвага Судана пакрытая лясамі — мусоннымі (або трапічнымі) на большай частцы краіны і экватарыяльнымі на крайнім поўдні. Поўнач і ўсход краіны занятыя высакатраўнымі і тыповымі саванамі, што ўтварыліся на месцы ссечаных лясоў. Жывёльны свет класічны для афрыканскіх саваннаў: жырафы, сланы, гепарды, ільвы. У сярэдзіне XX стагоддзя паўднёвы Судан лічыўся за ўзорны куток некранутай афрыканскай прыроды, аднак грамадзянскія войны, браканьерства, ператварэнне лясоў і саван у ворыва і пашы — усё гэта прывяло да скарачэнне як папуляцый асобных відаў, так і самой відавай разнастайнасці. У Паўднёвым Судане створана грунтоўная сетка прыродаахоўных тэрыторый. Самыя вялікія запаведнікі — гэта Эз-Зераф і Кідэпа; нацыянальныя паркі — Бома, Бандынгіла, Саўтэрн. Парк Бандынгіла вядомы маштабнымі міграцыямі жывёл (па маштабах саступае толькі [[Серэнгеці]]), у першую чаргу, антылоп, сярод якіх асноўную масу складаюць рэдункі і кобы — «балотныя казлы», а таксама топі, вядомыя тут як «цянь». == Гісторыя == {{main|Гісторыя Паўднёвага Судана}} Сведчанні аб пасяленнях нілоцкіх плямёнаў на поўначы Паўднёвага Судана адносяцца да III тыс. да н.э. Археолагі звяртаюць увагу на адгонную жывёлагадоўлю, купалападобныя дамы і тыкулі, уласцівыя для нілотаў. Пранікненню цывілізацыі з поўначы заўсёды перашкаджалі балотныя абшары Судаў. У 61 г н.э. рымскія салдаты па загаду [[Нерон]]а спрабавалі падняцца як мага ўверх па Белым Ніле, але прайсці бар’ер Судаў не здолелі і яны. Тэрыторыя верхняга Ніла была заселена ў выніку вымушанай міграцыі на поўдзень нілоцкіх плямёнаў у X-XV стст. н.э., што стала наступствам падзення хрысціянскіх Нубійскіх дзяржаў, не здолеўшых супрацьстаяць арабскай экспансіі. У перыяд з XV па XIX стст. асноўнымі падзеямі гісторыі краіны сталі племянныя міграцыі. Дзінка, нуэры, шылукі прасунуліся з раёна Бахр-эль-Газаля на ўсход, заняўшы таксама вобласць Верхняга Ніла; у той час як ачолі (сёння жывуць ва Угандзе) і бары перасяліліся ў рэгіён Экваторыі. Плямёны [[Зандэ (народ)|азандэ]], мунду, бака прыйшлі ў Паўднёвы Судан у XVI стагоддзі і стварылі найбуйнейшыя на той час дзяржавы. У XIX ст. увесь Судан апынуўся пад уладай Егіпецкай дынастыі Махамеда Алі. Новыя ўлады спрабавалі замацавацца на захопленых землях, але спроба стварыць сетку фортаў і гарнізонаў разбілася аб складаны клімат і хваробы. У 1851 пад ціскам заходніх дзяржаў егіпцяне адкрылі паўднёвы Судан для місіянераў каталіцкага вікарыяту і гандляроў, ахвочых да слановае косці. У 1850-я попыт і цана на слановую косць моцна выраслі: фартэпіяна і більярдныя шары ў Амерыцы і ў Еўропе сталі масавымі таварамі. У рэшце рэшт кантроль над рэгіёнам узяў у свае рукі купец і гандляр рабамі Рахма Мансур. Падзеі Махдысцкай рэвалюцыі не закранулі паўднёвы Судан, але адрэзалі край ад Егіпта. У 1899—1956 Судан быў англа-егіпецкім [[кандамініум]]ам. Брытанцы мелі намер аб’яднаць паўднёвы Судан з [[Уганда]]й, аднак у 1947 канферэнцыя ў [[Джуба|Джубе]] пацвердзіла адзінства Судана. [[File:Southern Sudan referendum ballot.jpg|thumb|Бюлетэні для рэферэндуму былі надрукаваны ў Вялікабрытаніі]] У 1956 краіна атрымала незалежнасць. Этнічныя, рэлігійныя, эканамічныя, палітычныя супярэчнасці прывялі да дзвюх грамадзянскіх войнаў. У выніку першай суданскай грамадзянскай вайны (1955—1972), падчас якой загінула паўмільёна чалавек, рэгіён атрымаў аўтаномію. [[Другая грамадзянская вайна ў Судане|Другая вайна (1983—2005)]] забрала жыцці двух мільёнаў чалавек, яшчэ 4 млн сталі бежанцамі. У выніку другой грамадзянскай вайны Хартум пагадзіўся на рэферэндум. Рэферэндум, падчас якога ў Судане ў якасці назіральнікаў знаходзіліся сусветна вядомыя палітыкі ([[Джэймс Эрл Картэр|Джымі Картэр]], Джон Кэры, [[Кофі Анан]]) адбыўся ў студзені 2011 і з вынікам 98,83 % «за» бяскроўна развёў два Суданы. Паўднёвы Судан засмуціўся тым, што рэферэндум не адбыўся ў багатым нафтай раёне Аб’ей, дзе ён таксама мусіў адбыцца. У выніку рэферэндуму званне першай афрыканскай і дзясятай у свеце па плошчы дзяржавы перайшло да [[Алжыр]]а, а Паўднёвы Судан стаў і застаецца самай маладой дзяржавай свету. З 2013 па 2020 гады ў краіне з перапынкамі вялася грамадзянская вайна<ref>[https://ria.ru/20200831/sudan-1576533368.html У Паўднёвым Судане ўрад і паўстанцы парафіравалі пагадненне пра мір]{{ref-ru}}</ref>. == Дзяржаўны лад == {{main|Дзяржаўны лад Паўднёвага Судана}} [[File:Secretary Kerry Meets With South Sudan President Kiir.jpg|thumb|Салва Кіір сустракаецца з дзяржсакратаром ЗША Джонам Керы. На прэзідэнце фірмовы капялюш, падарунак Дж. Буша мал.]] Незадоўга да абвяшчэння незалежнасці, ўрад Паўднёвага Судана распрацаваў [[Канстытуцыя Паўднёвага Судана|Канстытуцыю]], якая была падпісана прэзідэнтам у дзень 9 ліпеня 2011, стаўшы такім чынам блізнюком Незалежнасці. Паводле Канстытуцыі, Паўднёвы Судан — прэзідэнцкая рэспубліка. Нязменным лідарам Паўднёвага Судана з 2005 года з’яўляецца [[Салва Кіір Маярдзіт]], хрысціянін, этнічны [[дзінка]], то бок, сярэднестатыстычны паўднёвы суданец. Заканадаўчы орган, Парламент Паўднёвага Судана, складаецца з дзвюх палат: верхняй — Дзяржаўнага Савету (50 членаў, прадстаўляюць штаты); ніжняй — Нацыянальнай Асамблеі (170 членаў, абіраюцца прамым усенародным галасаваннем). Найбуйнейшая партыя, якой належаць 160 крэслаў Нацыянальнай Асамблеі — [[Народная армія вызвалення Судана]], былое паўстанцкае войска, што вяло рэй барацьбы за незалежнасць і па набыцці яе села ва ўрадавыя крэслы. Партыю ўзначальвае прэзідэнт Салва Кіір. === Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел === [[File:32 States of South Sudan within regions.png|thumb|left|32 штаты і тры рэгіёны: блакітны — Экваторыя, зялёны — Бахр-Эль-Газаль, жоўты — Вялікі Верхні Ніл]] Гістарычна ў Паўднёвым Судане выдзяляецца тры рэгіёны: Экваторыя на поўдні, Бахр-Эль-Газаль на паўночным захадзе і Вялікі Верхні Ніл на паўночным усходзе. Сучасны Паўднёвы Судан — федэратыўная дзяржава, што з лістапада 2015 складаецца з 28 штатаў. Штаты выдзеленыя ў адпаведнасці з межамі рассялення этнічных груп. Асноўная мэта новага падзелу — знішчыць падставы да міжэтнічнага гвалту. У студзені 2017 з ліку 28 былі выдзелены 4 новыя штаты, і разам штатаў стала 32. === Сталічнае пытанне === Сталіца Судана, [[Джуба]], найбуйнейшы горад краіны, адначасова з’яўляецца цэнтрам штата Цэнтральная Экваторыя і графства Джуба. Аднак з пункту гледжання уладаў, Джуба не адпавядае сталічнаму званню праз неўладкаванасць, недастаткова развітую інфраструктуру ды не зусім цэнтральнае геаграфічнае становішча. У лютым 2011 урад зацвердзіў рэзалюцыю, паводле якой краіна пабудуе новую сталіцу. Ёй закліканы стаць горад Рамсель ніжэй па цячэнні Ніла — сталіцай яго бачыў яшчэ легендарны змагар за незалежнасць [[Джон Гаранг]]. Дагэтуль незразумела, адкуль улады Паўднёвага Судана возьмуць на перанос грошы, таму праект застаецца праектам. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Паўднёвага Судана}} [[File:Children in Yambio, Western Equatoria, South Sudan (28 05 2009).jpg|thumb|Суданскія дзеці, Ямбіа]] Паўднёвы Судан — вельмі маладая краіна і ў сэнсе сярэдняга ўзросту: амаль палову насельніцтва складаюць дзеці да 15 гадоў. Гэта абумоўлена традыцыйна высокай для трапічнай Афрыкі нараджальнасцю (каля 40 на 1000 чал.). А вось па ўзроўні смяротнасці (20 на 1000) і эміграцыі (10 на 1000) Паўднёвы Судан пераўзыходзіць нават сваіх суседзяў, што абумоўлена бясконцым міжэтнічным гвалтам. Такім чынам, тэмпы росту насельніцтва выходзяць дастаткова невысокімі. Паводле звестак на снежань 2018, 2,2 млн паўднёвых суданцаў знайшлі прытулак ва Угандзе, Кеніі, Эфіопіі, Судане і інш..<ref name="polpred.com">https://polpred.com/news/?cnt=258&sector=7</ref> Гэта, а яшчэ недзеяздольнасць уладаў, не дазваляюць палічыць колькасць насельніцтва краіны, таму на пачатак 2019 ацэначныя дадзеныя ў сеціве вар’іруюцца ад 10 да 12,5 млн чал.<ref name="cia.gov">https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/od.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190617000238/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/od.html |date=17 чэрвеня 2019 }}</ref> Большасць насельніцтва адносіцца да нілоцкіх народаў ніла-сахарскай моўнай сям’і. Паўднёвы Судан з’яўляецца домам для прыблізна 60 этнічных груп, буйнейшымі з якіх з’яўляюцца [[дзінка]] — 35,8 %? нуэр — 15,6 %, занд — 6,6 %, бары — 4,7 %, [[арабы]] (у асноўным з Судана) — 3,9 %, шылук — 3,5 %. Афіцыйнай мовай краіны з’яўляецца [[англійская]]. Большасць жыхароў Паўднёвага Судана размаўляе на мностве нілоцкіх моваў, найбуйнейшай з якіх з’яўляецца мова [[дзінка]]; а таксама адамава-ўбангійскіх, цэнтральнасуданскіх і іншых мовах і гаворак. [[File:Romic.jpg|thumb|left|Нядзельная імша пры касцёле]] Большасць паўднёвых суданцаў вызнае [[хрысціянства]] (60, 5 %), найбольш каталіцтва, або мясцовыя [[анімізм|анімічныя вераванні]] (33 %), у адрозненне ад [[арабы|арабскага]] [[іслам|мусульманскага]] насельніцтва паўночнага Судана. Грамадзянскія войны і канфлікты, што амаль не сціхаюць апошнія шэсць дзесяцігоддзяў, прывялі да таго, што ў краіне налічваецца 4 млн унутрана перамешчаных асоб (а гэта кожны трэці жыхар!), з іх 1,9 млн былі вымушаны пакінуць родныя дамы падчас апошняга канфлікту (2016-18).<ref name="polpred.com"/> Большасць паўднёвых суданцаў пражывае ў сельскай мясцовасці, узровень урбанізацыі тут не дасягае і 20 %. Менавіта таму тэмпы росту гарадскога насельніцтва ў краіне самыя высокія ў свеце (4 % у 2015—2020). У сталіцы пражываюць 370 тыс.чал.; больш за 100 тыс. жыве ў Ваў, Малакале і Ямбіа.<ref name="cia.gov"/> Большасць дзяцей ва ўзросце да 13 гадоў не наведваюць школу, а 84 % жанчын непісьменныя. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Паўднёвага Судана}} ВУП на душу насельніцтва ў Паўднёвым Судане не дасягае і 1500 даляраў (2018) і гэта пры тым, што краіна здабывае і экспартуе нафту! Зрэшты, багацце нафтай абярнулася [[Галандская хвароба|«галандскай хваробай»]]: ва ўсім свеце толькі Усходні Тымор гэтак жа залежыць ад кошту нафты на сусветным рынку. У 2015-17 гг. падзенне цэн на нафту прывяло да скарачэння ВУП краіны на 20 %. Вялікім мінусам у эканоміка-геаграфічным становішчы Паўднёвага Судана з’яўляецца адсутнасць прамога выхаду да мора. Інфраструктура неразвітая, а тая што ёсць, моцна пашкоджана войнамі. Разбураны нават вадаправоды, людзям не хапае пітной вады. Краіна моцна залежыць ад гуманітарнай дапамогі. 90 % спажывецкіх тавараў купляецца за мяжой. 66 % насельніцтва ў 2015 жылі менш чым на 2 даляры ў суткі. Штогод узровень інфляцыі значна пераўзыходзіць лічбу 100 %. І толькі кітайскія інвестыцыі робяць магчымым будаўніцтва новых дарог і прадпрыемстваў. [[File:Fishing in Sudd wetland - by CPWF Basin Focal Project.jpg|thumb|Рыбак у Судах]] Большая частка эканамічна актыўнага насельніцтва Паўднёвага Судана занята ў натуральнай сельскай гаспадарцы. Асноўнымі экспартнымі сельскагаспадарчымі культурамі з’яўляюцца [[бавоўна]], [[арахіс]], [[сорга]], [[цукровы трыснёг]], [[бананы]] і [[Дыннае дрэва|папая]]. Важны кірунак сельскай гаспадаркі — жывёлагадоўля: на саванавых пашах гадуецца да 20 млн галоў буйной рагатай жывёлы. Таксама Паўднёвы Судан экспартуе драўніну, ёсць плантацыі [[Tectona grandis|ціка]]<ref>[https://www.reuters.com/article/southsudan-teak-idINKBN1YE289/ Нерэгуляваны гандаль цікам спрыяе гвалту ў Паўднёвым Судане - справаздача]{{ref-en}}</ref>. Урадлівыя глебы і добрая забяспечанасць ападкамі даюць аграрнаму сектару краіны падставу стаць найлепшым у Афрыцы. Нафта — галоўны рэсурс краіны, на які абапіраецца ўся эканоміка Паўднёвага Судана: яна дае 98 % экспартных паступленняў і фармуе 80 % ВУП.<ref name="cia.gov"/> З 500 тысяч барэляў нафты ў суткі, якія здабывалі ў [[Судан]]е да распаду краіны, 75-85 % прыпадала на радовішчы Поўдня. Нягледзячы на тое, што пасля набыцця незалежнасці здабыча нафты моцна скарацілася — праўда, да канца 2017 зноў вырасла да 130 тыс.барэляў у дзень — дагэтуль экспартуецца каля 98 % забытай нафты (большая частка ідзе на кітайскі рынак). Стужка нафтаправода знітоўвае радовішчы Паўднёвага Судана з [[судан]]скім портам Порт-Судан. Такім чынам, Хартум кантралюе трубаправоды, праз якія чорнае золата ідзе на экспарт, і ў кожнага боку ёсць уласныя інтарэсы па пытаннях, звязаных з размеркаваннем нафтавых прыбыткаў. Маецца праект трубаправода да кенійскага порту. Ёсць планы будаўніцтва нафтаперапрацоўчага завода, які б даў штуршок эканамічнаму развіццю і развіццю прамысловасці. Большая частка электраэнергіі, доступ да якой мае 2 (!) % насельніцтва, выпрацоўвацца на дызельных генератарах. Пры гэтым рэкі краіны тояць вялізны гідрапатэнцыял. З 10 000 км аўтадарог толькі 2 % маюць асфальтавае пакрыццё.<ref name="cia.gov"/> Галоўным гандлёвым партнёрам з’яўляецца Кітай, на які прыпадае 98 % '''экспарту''' тавараў (выключна нафта), і ўсяго 11 % імпарту. 58 % тавараў і паслуг '''імпартуецца''' з Уганды: гэта прадукты харчавання, лёгкай прамысловасці; транспартныя, інфармацыйныя паслугі. За Угандай і Кітаем ідуць Пакістан і Японія. З Японіі і ЕС імпартуюцца машыны, сродкі сувязі, лекі.<ref>http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=202&partner=undefined&product=undefined&productClass=HS&startYear=undefined&target=Partner&tradeDirection=import&year=2016</ref> == Адукацыя == Раней сістэма адукацыі Паўднёвага Судана не адрознівалася ад традыцыйнай суданскай, але занадта вялікая розніца паміж поўначчу і поўднем змусіла ўлады краіны ўзяць за ўзор кенійскую сістэму. Сёння паўднёвасуданская адукацыя складаецца з трох прыступак (8+4+4 — базавая+сярэдняя+вышэйшая), а мовай выкладання з’яўляецца выключна англійская, у той час як у Судане — арабская. Паўднёвы Судан адчувае сур’ёзны недахоп англамоўных выкладчыкаў на ўсіх адукацыйных прыступках, асабліва ў галіне тэхнічных навук. == Гл. таксама == * [[Універсітэт Верхняга Нілу]] * [[Канстытуцыя Паўднёвага Судана]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120529043623/http://www.gossmission.org/goss/ Афіцыйны сайт Урада Паўднёвага Судана] {{ref-en}} * [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=168&page=2 Паўднёвы Судан — Чорная Афрыка, якая рашыла адлучыцца ад арабскага свету] {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Паўднёвы Судан у тэмах}} {{Афрыканскі саюз}} [[Катэгорыя:Паўднёвы Судан| ]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] 4q3wierd91xx5ynzl9ah83p79ax6cvq 0 80100 5164724 4673201 2026-07-11T18:56:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164724 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Паўлюк Шукайла |Арыгінал імя = |Жанчына = |Выява = Paŭluk Šukajła.jpg |Памер = |Апісанне = |Імя пры нараджэнні = |Псеўданімы = |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = [[паэт]], [[крытык]], [[празаік]] |Гады актыўнасці = |Напрамак = |Жанр = |Мова = беларуская |Мова2 = |Дэбют = |Значныя творы = |Прэміі = |Узнагароды = |Подпіс = |Апісанне подпісу = |ВікіКрыніца = |ВікіКрыніца пераклады на беларускую = |Палічка = |Сайт = }} '''Паўлюк (Павел Захаравіч) Шукайла''' ({{ДН|||1904}}, в. [[Лапенеўцы]], {{МН|Бераставіцкі раён|у Бераставіцкім раёне|}}, [[Гродзенская вобласць]] — {{ДС|14|4|1939}}, НКУС, Масква, «Камунарка») — беларускі [[паэт]], [[крытык]]. Прафесар (1933). == Біяграфічныя звесткі == [[Файл:Paŭluk Šukajła 02.jpg|міні|злева|Паўлюк Шукайла ў другой палове 1920-х гг.]] У пач. 1920-х г. удзельнік падпольнага рэвалюцыйнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. У канцы 1924 або на пачатку 1925 перайшоў праз граніцу ў [[БССР]]. У 1925 апынуўся ў [[Слуцк]]у, дзе арганізаваў філію [[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|«Маладняка»]], быў рэдактарам акруговай газеты. Потым пераехаў у [[Расоны]], працаваў сакратаром райкама партыі, адначасова быў старшынёй Нацыянальнай камісіі пры акруговым камітэце партыі і выканкаме па праверцы ходу беларусізацыі ў раёне. У 1926 паступіў вучыцца на літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне [[педагагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|педагагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Увосень 1927 арганізаваў у [[Мінск]]у аб'яднанне «[[Беларуская літаратурна-мастацкая камуна]]» (існавала да вясны 1928). У 1928 адкамандзіраваны на вучобу ў [[Камуністычная акадэмія|Камуністычную акадэмію]] ([[Масква]]), скончыў там так званы факультэт «чырвонай прафесуры» (1930). [[Файл:Paŭluk Šukajła jail.jpg|міні|злева|Турэмны здымак]] Арыштаваны [[АДПУ СССР]] у верасні 1930 па справе [[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|«Саюза вызвалення Беларусі»]]; яму ўдалося адвесці ад сябе абвінавачанні, справа была спынена.<ref>Маракоў (2003)</ref> У 1930-31 паліткарэктар у Галоўліце СССР, працаваў загадчыкам кафедры метадалогіі мастацтва ў Інстытуце кінематаграфіі. Да 1931 кіраваў Беларускай секцыяй Маскоўскай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў. Быў рэдактарам маскоўскай газеты «Кино», дырэктарам Цэнтральнага тэхнікума тэатральнага мастацтва. З 1932 — віцэ-прэзідэнт Дзяржаўнай акадэміі мастацтваў ([[Ленінград]]). З 1936 зноў у Маскве, працаваў паводле ўмовы з фабрыкай «Межрабпомфильм» пісьменнікам-сцэнарыстам. 1.11.1938 арыштаваны ў Маскве. 13.4.1939 Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР прыгавораны да вышэйшай меры пакарання за ''«ўдзел у контррэвалюцыйнай тэрарыстычнай арганізацыі»''. Расстраляны ў Маскве (на «Камунарцы»). Рэабілітаваны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 14.4.1959. == Творчасць == [[Файл:Акрываўленая зямля (1930).pdf|міні|злева|«Акрываўленая зямля». 1930]] У беларускім друку выступаў з 1925. Першая і адзіная кніга паэзіі — «Акрываўленая зямля» (1930), у якую ўвайшлі вершы, паэмы «[[:s:Акорды дзён|Акорды дзён]]» і «[[:s:Партызанка Люба|Партызанка Люба]]». Аўтар шэрагу літаратурна-крытычных артыкулаў. Арыентаваўся на ідэйна-эстэтычную платформу часопіса «Новый ЛЕФ», займаў ваяўнічую і непрымірымую бальшавіцкую пазіцыю, зыходзячы з якой крытыкаваў паэзію [[А. Вольны|А. Вольнага]], [[А. Дудар]]а, [[У. Жылка|У. Жылкі]], [[Т. Кляшторны|Т. Кляшторнага]], [[В. Маракоў|В. Маракова]], [[Я. Пушча|Я. Пушчы]], [[П. Трус]]а і інш. == Бібліяграфія == * Акрываўленая зямля: Паэзія. Мн., 1930. {{зноскі}} == Літаратура == * Скрыган Я. Госці з Мінска // Скрыган Я. Некалькі хвілін чужога жыцця. Мн., 1979. * Беларускія пісьменнікі: 1917—1990 / Уклад.: А. Гардзіцкі. Мн., 1994. ISBN 5-340-00709-X * Маракоў Л. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991: Энц. даведнік. У 10 т. — Мн:, 2003. Т.2. ISBN 985-6374-04-9 == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/28894503.html Верш і фота расстралянага беларускага паэта знайшлі ў Японіі] // Радыё Свабода, 04 снежня 2017 * [http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19899 ШУКАЙЛА Паўлюк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201201202403/http://www.marakou.by/ru/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19899 |date=1 снежня 2020 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} {{DEFAULTSORT:Шукайла Паўлюк}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бераставіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»]] [[Катэгорыя:Слуцкая філія Маладняка]] [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя і пахаваныя на палігоне «Камунарка»]] qknma5bmeyv9cznpij5rab2xcnz9ftu 0 80773 5164759 4524153 2026-07-11T21:57:30Z A09 107481 Праўка аўтарства [[Special:Contributions/188.12.182.29|188.12.182.29]] ([[User talk:188.12.182.29|размовы]]) адкочана; вернута апошняя версія аўтарства [[User:Паўлюк Шапецька|Паўлюк Шапецька]] 4155801 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Брэшыя |арыгінальная назва = Brescia |падначаленне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = Flag of Brescia.svg |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 45|lat_min = 32|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 10|lon_min = 14|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 90,68 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 149 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 191 639 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = 2112 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 030 |паштовы індэкс = 25100 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Brescia |сайт = http://www.comune.brescia.it |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Брэшыя''', таксама '''Брэша'''<ref name=pr>Варыянты напісання '''Брэшыя''', '''Брэша''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.3., Мн., 1996, С.302.</ref>, ({{lang-it|Brescia}}, на брешыянскім дыялекце ''Brèhä'', {{lang-lmo|Brèsa}}, зах.-ламб. ''Bressa, Brèscia'', {{lang-la|Brixia}}) — [[горад]] на поўначы [[Італія|Італіі]], у [[Ламбардыя|Ламбардыі]], адміністрацыйны цэнтр [[Брэшыя (правінцыя)|аднайменнай правінцыі]]. == Адукацыя и культура == * [[Брэшыйскі ўніверсітэт]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Нікола Тарталья]] (1499—1557) — італьянскі матэматык * [[Марко Лудзага]] (1950—2022) — кіраўнік Суверэннага [[Мальтыйскі Ордэн|Мальтыйскага ордэна]] {{зноскі}} {{Правінцыя Брэшыя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Ламбардыі]] [[Катэгорыя:Брэшыя| ]] qkda25r45cr2hv3n7akih727hegdnfv 0 82549 5164831 5149248 2026-07-12T06:10:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164831 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску |альтэрнатыўная = {{lang-pl|Polskie Towarzystwo «Oświata» w Mińsku}} |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = Сядзіба |цэнтр = [[{{#property:p159}}]] |тып = асветніцкая |мовы = [[польская мова|польская]] і [[руская мова|руская]] |мова = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = Заснаванне |дата_заснавання1 = 1905 |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = Рэгістрацыя |дата_заснавання2 = 11 студзеня 1907 |падзея_ліквідацыі = Афіцыйнае самаскасаванне |дата_ліквідацыі = 5 снежня 1909 |заўвага1 = пасля самаскасавання працягвала дзейнасць у канспірацыі да 20 красавіка (3 мая) 1917 |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''По́льскае тавары́ства «Асве́та» ў Мі́нску''', '''Тавары́ства «Асве́та»''', альбо '''«Асве́та»''' ({{lang-pl|Polskie Towarzystwo «Oświata» w Mińsku}}) — грамадская арганізацыя, якая была заснавана ў [[1905]] і дзейнічала ў [[Мінск]]у і на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Да [[1907]] таварыства дзейнічала ў канспірацыі, у [[1907]]—[[1909]] — легальна, пазней — зноў у канспірацыі (верагодна, аж да [[1917]]). Вызначальная роля ў стварэнні і фінансаванні таварыства належала членам самай уплывовай у канцы XIX — пачатку XX ст. грамадскай арганізацыі Мінскай губерні — [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскаму таварыству сельскай гаспадаркі]] (МТСГ), якое згрупоўвала ў сваіх шэрагах, галоўным чынам, прадстаўнікоў карэннага каталіцкага і польскамоўнага дваранства губерні, што менаваліся адначасова і як «літоўцы» (ці па-польску — «літвіны»), і як «палякі», лічачы сябе прамымі нашчадкамі шляхты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У дзейнасці і развіцці таварыства значную ролю ігралі і жанчыны, што былі блізкімі сваячкамі членам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]]. Задачай «Асветы» было выхаванне жыхароў Мінскай губерні (асабліва дзяцей) у духу «польскасці», каб супрацьстаяць [[русіфікацыя|русіфікацыі]] края, — галоўным чынам праз арганізацыю і падтрымку прыватнай польскамоўнай і рэлігійнай (каталіцкай) адукацыі. Таварыства ўхілялася ад палітызацыі сваёй дзейнасці, афіцыйна дэкларуючы толькі асветніцка-культурныя мэты, але само распаўсюджанне [[польская мова|польскай мовы]] і падтрымка [[каталіцызм]]а выклікалі негатыўную рэакцыю і пераслед з боку афіцыйнай расійскай улады, бо ўваходзілі ў супярэчанне з неафіцыйнай (пасля ўвядзення ў [[1905]] законаў [[Указ аб умацаванні асноў верацярпімасці|аб верацярпімасці]] і свабоды друку на роднай мове) палітыкай урада па [[русіфікацыя|русіфікацыі]] [[Заходні край|Заходняга края]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Гэта стала галоўным повадам самаскасавання таварыства ў [[1909]] і пераходу яго на нелегальныя ўмовы работы. == Абставіны стварэння == [[Файл:Zemskija shkoly u Minskaj guberni - Kuryer Litewski 1905 nr 7 s 3 c.jpg|150px|thumb|[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Zemskija_shkoly_u_Minskaj_guberni_-_Kuryer_Litewski_1905_nr_7_s_3_c.jpg Артыкул «Земскі камітэт»] аб справах арганізацыі асветы ў Мінскай губерні, газета «[[Kurier Litewski (1905)|Kurier Litewski]]» (№ 7, 1905 г.)]] Пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] расійская ўлада пачала актыўную палітыку [[русіфікацыя|русіфікацыі]] [[Паўночна-Заходні край|паўночна-заходніх губерняў]] — як беларускамоўнага сялянства, так і мясцовага польскамоўнага і каталіцкага дваранства, аб’яўляючы забарону выкладання і ўжывання [[польская мова|польскай мовы]] ў сферы адукацыі і ў публічных установах, а таксама ўводзячы жорсткія абмежаванні ў адносінах да [[Каталіцтва ў Беларусі|каталіцкага касцёла]]. Галоўная роля ў масавай русіфікацыі адводзілася школе, асабліва царкоўна-прыходскай — для сялян. Цэнтрамі супраціўлення русіфікацыі і аправаслаўлення сталі каталіцкія касцёлы і шляхецкія двары, пры якіх пачалі стварацца нелегальныя польскамоўныя школы і рэлігійныя курсы ([[каталіцызм]]а), асабліва актыўна з 1880-х<ref>''Łęska, M.'' Działalność popowstaniowa… С. 39—40; Porowski, M. Praca społeczna… С. 3—4.</ref>. Толькі [[рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыя 1905—1907 гадоў]] увяла свабоду веравызнання і выкарыстання нацыянальных моў. Самай уплывовай грамадскай арганізацыяй Мінскай губерні напярэдадні рэвалюцыі, дзе мясцовае каталіцкае дваранства мела перавагу і вызначальны ўплыў, было [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі (МТСГ)]], якое аб’ядноўвала мясцовых сярэднезаможных і заможных маянткоўцаў і было арганізацыяй гаспадарчага характару, але дзейнасць таварыства ўжо даўно ахоплівала значна больш шырокі спектр інтарэсаў — таварыства мела свае ўласныя ці цесна з ім звязаныя моцныя фінансавыя, гандлёвыя, гуманітарныя (дабрачынныя) і нават навуковыя ўстановы<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia… С. 75—78; ''Мельнікаў, І.'' [http://www.istpravda.ru/bel/research/766/ Польская гістарыяграфія дзейнасці Мінскага сельскагаспадарчага таварыства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160328123724/http://www.istpravda.ru/bel/research/766/ |date=28 сакавіка 2016 }}.</ref>. Лідары МТСГ актыўна супрацоўнічалі з губернскай уладай і мелі на апошнюю пэўны ўплыў. Па-за сферай легальнага ўплыву МТСГ у губерні знаходзілася сфера польскамоўнай адукацыі і рэлігійнага раўнапраўя. З увядзеннем ліберальных свабод лідары МТСГ (Эдвард Вайніловіч, Аляксандр Скірмунт, князь Геранім Друцкі-Любецкі і інш.) пачалі актыўна выступаць за скасаванне ўсіх абмежаванняў у адносінах да католікаў і польскамоўнага навучання. Так, [[4 верасня]] [[1905]] у [[Мінск]]у на пасяджэнні губернскага камітэта па справам гаспадаркі гласны [[Аляксандр Аляксандравіч Скірмунт|Аляксандр Скірмунт]] (1830—1909)<ref>Бацька [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Рамана Аляксандравіча Скірмунта]] (1868—1939) — члена Нагляднай рады Польскага таварыства «Асвета» у Мінску.</ref> выступіў супраць фінансавання праваслаўных царкоўна-прыходскіх школ за кошт земскіх збораў з грамадзян усіх веравызнанняў; гласны князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Геранім Друцкі-Любецкі]] (1861—1919) звярнуў увагу, што [[Дзяржаўны савет Расійскай імперыі]] прадугледзеў у бюджэце 1903 г. неабавязковасць фінансавання царкоўна-прыходскіх школ з асігнаванняў земскіх збораў; а гласны [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] (1847—1928), віцэ-старшыня (1888—1907) [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]], выказаўся, што земскія школы альбо школы міністэрства асветы лепш за царкоўна-прыходскія, бо танней і маюць больш абшырную праграму<ref>''X.'' Komitet Ziemski / X. // Kuryer Litewski. — 1905. — № 7. — С. 3.</ref>. Захаванне абмежаванняў і пагрозы [[русіфікацыя|абрусення]] падштурхоўвала лідараў МТСГ да заснавання ўласнай скаардынаванай сістэмы тайнага навучання, каб наглядаць за адасобленымі дагэтуль нелегальнымі школамі пры касцёлах і маёнтках<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 3—4.</ref>. Расійскія ўлады з [[1904]] прымалі рашэнні аб магчымасці выкладання ў [[Заходні край|Заходнім краі]] польскай мовы ў якасці факультатыўнага прадмета ў школе (за дадатковую плату), аднак на практыцы выкладанне [[польская мова|польскай мовы]] і асноў [[каталіцызм]]а па-польску сярод моладзі сустракаліся з непрыхаваным супрацьдзеяннем афіцыйных улад. Напрыклад, у [[Мінск]]у з [[1907]] была толькі адна мужская рэальная школа, дзе выкладалася польская мова, што не задавальняла патрэбы жадаючых<ref>''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 30—33.</ref>. Акрамя таго, у дзяржаўных школах [[гісторыя]] выкладалася з пункту гледжання афіцыйнай ідэалогіі «[[заходнерусізм]]а», якая сцвярджала, што [[Паўночна-Заходні край]] з’яўляецца «існа рускім», «вернутым ад Польшчы» (г.зн. [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]), [[праваслаўе|праваслаўнае]] насельніцтва (у тым ліку дваране) лічылася «рускім народам», адзіным у трох галінах (вялікарусах, маларусах і беларусах), а католікаў края адносіла да «палякаў»<ref>''Самбук, С. М.'' Политика царизма… С. 13—14; Западные окраины… С. 209—252, 343—353, 361—378.</ref>. З той прычыны расійскія ўлады не дазвалялі адкрываць беларускамоўныя і ўкраінскамоўныя школы, а мовай навучання ў дзяржаўных школах для [[беларусы|беларусаў]] і [[украінцы|ўкраінцаў]] абвяшчалася і прапаноўвалася толькі [[руская мова|руская мова (вялікаруская мова)]]<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 222—223, 273—274.</ref>. Расійская ўлада (з ініцыятывы праваслаўнага духавенства) нават рабіла крокі ўвесці рускую мову ў дадатковае набажэнства ў каталіцкіх касцёлах, калі ў парафіі меліся беларусы-католікі, што грамадскасцю расцэньвалася як чарговы прыкрыты намер моўнай русіфікацыі беларусаў<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 273.</ref>. == Заснаванне == У [[1905]] членамі МТСГ было прынята рашэнне арганізаваць нелегальнае Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску, што было даручана пачаць [[Мечыслаў Пароўскі|Мечыславу Пароўскаму]], уплывоваму члену [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]] і блізкаму сябру Эдварда Вайніловіча<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 69.</ref>, а таксама [[Міхаліна Ленская|Міхаліне Ленскай]] (1882—1940), якая была блізкай сваячкай Міхала Ленскага — члена Рады МТСГ<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 259—260; Kalendarz ilustrowany «Kurjera Litewskiego» na rok 1909… С. 148.</ref>. Галоўнай задачай таварыства была каардынацыя польскамоўнага тайнага навучання, якое — паводле рапартаў царскай паліцыі — ў Мінскай губерні было шырока распаўсюджана дэгэтуль<ref>''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 33.</ref>. <gallery perrow=5> File:Zakrycce polskaj shkoly gramaty u Karalevym Stane - Minsk region Russian empire - 1906 AD - title page.JPG|Паведамленне дырэктара народных вучылішч Мінскай губерні да мінскага павятовага спраўніка аб неабходнасці закрыцця тайнай польскай школы пісьменнасці ў вёсцы Каралёў Стан (Мінскі павет), 24 сакавіка 1906 г. (пярэдні бок) File:Zakrycce polskaj shkoly gramaty u Karalevym Stane - Minsk region Russian empire - 1906 AD - back page.JPG|Паведамленне дырэктара народных вучылішч Мінскай губерні да мінскага павятовага спраўніка аб неабходнасці закрыцця тайнай польскай школы пісьменнасці ў вёсцы Каралёў Стан (Мінскі павет), 24 сакавіка 1906 г. (адваротак) File:Edward Woynillowicz - prezes MTR - Kuryer Litewski 1907 nr 60 s 2 c.jpg|Паведамленне аб сходзе [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] і абранні [[Эдвард Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] на пасаду яго старшыні ў газеце [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]] (№60, 1907 г., старонка 2) File:Edward Woynillowicz - prezes MTR - Kuryer Litewski 1907 nr 60 s 3 Oswiata - c.jpg|Паведамленне аб сходзе [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] і заснаванні таварыства «Асвета» ў Мінску ў газеце [[Kurier Litewski (1905)|«Kurier Litewski»]] (№60, 1907 г., старонка 3) </gallery> Пасля выдання ў сакавіку [[1906]] расійскім урадам больш ліберальнай уставы аб таварыствах і саюзах, члены МТСГ вырашылі пачаць адкрытую дзейнасць у галіне польскамоўнай і рэлігійнай (каталіцкай) адукацыі, што, на іх погляд, магло прынесці большы плён. Так, [[11 студзеня]] [[1907]] расійскімі ўладамі было афіцыйна зарэгістравана Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску. [[12 сакавіка]] [[1907]] у Мінску адбыўся сход [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] (каля 130 асоб), на якім [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] быў аднагалосна абраны з пасады віцэ-старшыні на пасаду старшыні МТСГ, а таксама вырашаліся пытанні дзейнасці МТСГ<ref>''Ż.A.'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Edward_Woynillowicz_-_prezes_MTR_-_Kuryer_Litewski_1907_nr_60_s_2_c.jpg#.7B.7Bint:filedesc.7D.7D Listy z Białejrusi. Mińsk, 12 marca (I)] / A.Ż. // [[Kurier Litewski (1905)|Kuryer Litewski]]. — 1907. — № 60. — С. 2.</ref>. А праз перапынак вечарам у зале Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі адбыўся заснаваўчы сход (каля 300 асоб), дзе прысутнічалі члены МТСГ і іншыя асобы, у тым ліку жанчыны (Эдвард Вайніловіч, Раман Скірмунт, князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Геранім Друцкі-Любецкі]], граф [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскі]], граф [[Канстанцін Прушынскі]], [[Міхал Ленскі]], [[Ігнат Ігнатавіч Віткевіч|Ігнат Віткевіч]], [[Вітальд Мельхіёравіч Ваньковіч|Вітальд Ваньковіч]], ксёндз Казімір Міхалкевіч і інш.)<ref>''Ż.A.'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Edward_Woynillowicz_-_prezes_MTR_-_Kuryer_Litewski_1907_nr_60_s_3_Oswiata_-_c.jpg Listy z Białejrusi. Mińsk, 12 marca (II)] / A.Ż. // [[Kurier Litewski (1905)|Kuryer Litewski]]. — 1907. — № 60. — С. 3.</ref>. Узначальваў сход Мечыслаў Пароўскі. На сходзе прынялі статут арганізацыі і абралі галоўнае кіраўніцтва: старшыня — ксёндз [[Казімір Мікалай Міхалкевіч|Казімір Міхалкевіч]]; намеснік старшыні — лекар [[Ян Якуб Офенберг|Ян Офенберг]] (1867—1953); скарбнік — адвакат Зыгмунт Венцлавовіч, уплывовы член МТСГ — дырэктар Таварыства ўзаемнага сельскагаспадарчага страхавання; сакратар — лекар Чэслаў Грабавецкі; члены рады: [[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвіга Кастравіцкая]] — родная сястра старшыні МТСГ [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]]; Міхаліна Ленская; [[Эдмунд Леанардавіч Івашкевіч|Эдмунд Івашкевіч]] — уплывовы член МТСГ; К. Главацкая; [[Вольга Лапа|В. Лапа]]; Ванда Абрампальская; Т. Паўлікоўская; Станіслаў Корзан, Леў Красоўскі; Занеўская; Вендарф; ксёндз [[Казімір Букраба]]; ксёндз [[Адам Лісоўскі]]<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 260; ''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 34; Kalendarz ilustrowany «Kurjera Litewskiego» na rok 1909… С. 148.</ref>. З [[25 сакавіка]] [[1907]] у склад Нагляднай рады таварыства ўваходзіў [[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] (1868—1939), віцэ-старшыня (1907—1917) [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]]<ref>''Brzoza, Cz.'' Skirmunt Roman… С. 185.</ref><ref>У тыя часы Раман Скірмунт разам са сваім сябрам [[Ежы Асмалоўскі]]м (1872—1952), які таксама паходзіў з Пінскага павета і быў адным з блізкіх сябраў князя [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Гераніма Друцкага-Любецкага]], фінансава падтрымліваў «[[Наша ніва (1906)|Нашу Ніву]]» — галоўную газету беларускага нацыянальна-дэмакратычнага руха. Гл.: ''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 208.</ref>. У складзе кіраўніцтва таварыства было шмат жанчын, бо мужчыны былі заняты працай у маёнтках, МТСГ і палітычнай дзейнасці. Акрамя таго, галоўныя лідары МТСГ (у першую чаргу — [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]]) былі занятыя рэалізацыяй ідэй [[краёўцы|ліберальна-кансерватыўнага кірунку «краёвасці»]] (аўтаномія свайго края ў складзе Расійскай імперыі, скасаванне саслоўных адрозненняў, прававая роўнасць народаў, моў, культур, канфесій і інш.) у парламенцкіх інстытутах [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], разумеючы, што без ліквідацыі прававой дыскрымінацыі і зняцця розных абмежаванняў у адносінах да розных катэгорый насельніцтва [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]] цяжка захаваць традыцыйнае культурнае і канфесійнае аблічча свайго края. Пасля таго як у кастрычніку [[1907]] ксёндз Казімір Міхалкевіч пакінуў Мінск, паехаўшы ў [[Вільнюс|Вільню]]<ref>Прычынай пераезду Міхалкевіча ў Вільню было тое, што пасля высылкі ў кастрычніку 1907 г. віленскага біскупа [[Эдвард Роп|Эдварда Ропа]], мінскі дэкан Казімір Міхалкевіч пачаў выконваць абавязкі адміністратара Віленскай дыяцэзіі. Гл.: ''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 260.</ref>, на пасаду расійскімі ўладамі быў прызначаны князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] (член Рады МТСГ), які займаў пасаду да [[1908]], пасля чаго пасада старшыні «Асветы» заставалася вакантнай да афіцыйнай ліквідацыі таварыства. Абавязкі старшыні ў [[1908]]—[[1909]] выконваў тагачасны намеснік старшыні [[Мечыслаў Пароўскі]]<ref>''Jurkowski, R.'' Polacy-mińszczanie… С. 91; Kalendarz ilustrowany «Kurjera Litewskiego» na rok 1909… С. 148.</ref>. <gallery perrow=5> File:Roman Skirmunt.jpg|[[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] (1868—1939) File:Kazimierz Mikołaj Michalkiewicz.png|ксёндз [[Казімір Мікалай Міхалкевіч|Казімір Міхалкевіч]] File:Adam Lisowski.jpeg|ксёндз [[Адам Лісоўскі]] File:Kazimierz Bukraba.png|ксёндз [[Казімір Букраба]] </gallery> == Праграма == Мэтай таварыства ставілася ''«узняцце ўзроўня разумовага і маральнага развіцця ўсіх слаёў польскага грамадства, галоўным жа чынам — распаўсюджанне сярод палякаў асветы на роднай мове»''<ref>Statut Polskiego Towarzystwa «Oświata»… С. 1.</ref>. Акрамя таго, адной з галоўных мэт было супрацьстаянне прымусовай русіфікацыі (''«змаскавічэнню»'') праз падтрымку польскай мовы, культуры былой Рэчы Паспалітай і каталіцкай веры, а таксама выхаванне дзяцей у духу «польскага патрыятызму» для рэалізацыі ''«польскай ідэі»''<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 4, 15.</ref>. Прафесар [[Марыян Здзяхоўскі]] (1861—1938), ураджэнец бацькоўскага маёнтка [[Ракаў]], вядомы навуковец і ў будучым рэктар (1925—1927) [[Віленскі ўніверсітэт|віленскага ўніверсітэта]], у сваім рэфераце «Польская ідэя на ўскраінах», чытаным у [[Вільнюс|Вільні]] ў [[1923]] у часы [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай]], казаў, што «польская ідэя» ў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] Расійскай імперыі — былых землях Вялікага Княства Літоўскага — была ідэяй адраджэння былой федэрацыйнай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (саюза [[Польскае каралеўства|Польскага каралеўства]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]), у межах да [[Падзелы Рэчы Паспалітай|яе першага падзелу (1772)]]. А стварэнне [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай]] не як федэрацыйнай, а як унітарнай дзяржавы Здзяхоўскі палічыў за крыўду: ''«Разнастайны этнічна наш край з’яўляецца часткай [[ВКЛ|гістарычнай Літвы]], і нас — людзей майго пакалення — выхоўвалі як літоўцаў, вядома, у тым значэнні, у якім быў ім [[Адам Міцкевіч|Міцкевіч]], калі казаў „Літва, мая айчына“. У дзяцінстве мяне вучылі, разам з гісторыяй Польшчы, таксама і гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Літвы]]. Дзякуючы гэтаму я лічыў нацыянальнымі героямі не толькі тых, якія будавалі Польшчу, але і таго, хто імкнуўся адарваць Літву ад Польшчы — вялікага князя [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]]. Але хто ж тады задумваўся над гэтай непаслядоўнасцю? І калі б мяне сёння запыталі, кім я сябе адчуваю ў глыбіні душы, адказаў бы, што адчуваю сябе грамадзянінам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], непарыўнай уніяй звязанага з [[Польскае каралеўства|Польшчай]]. Калі я бачу сцяг з [[герб Польшчы|Арлом]], але без [[Пагоня|Пагоні]], які развіваецца тут з вышыні Замкавай гары, то ўспрымаю гэта як нанесеную мне крыўду»''<ref>''Zdziechowski, M.'' Idea polska na kresach… С. 3.</ref><ref>Бацька Марыяна — [[Эдвард Фартунатавіч Здзяхоўскі]] (1836—1900) — яшчэ з 1878 г. разам з Эдвардам Адамавічам Вайніловічам стаў членам Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі і быў адным з яго ветэранаў.</ref>. [[Мечыслаў Пароўскі]], падсумоўваючы вынікі 12-гадовай дзейнасці таварыства і аддаючы павагу працы ў ёй жанчынам, падкрэсліў, што стварэннем «Асветы» хацелі падтрымаць ''«неўміручы польскі дух, які на ўсходніх рубяжах [[Рэч Паспалітая|Вялікай Рэчы Паспалітай]] бараніў яе межы перад маскоўскай прагнасцю і кідаў пасевы [[заходняя культура|заходняй культуры]]»''<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 15.</ref>. [[Файл:Hieranim Drucki-Lubecki 1861-1919 - foto 1906 AD.jpg|thumb|князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] (1861—1919)]] «Польскасць» ў дзейнасці таварыства разумелася як падтрымка [[польская мова|польскай мовы]], культуры былой Рэчы Паспалітай і [[каталіцызм]]а<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 4.</ref>, а свядомасць заставалася той, якая была раней, бо лідары МТСГ і іншыя дваране, Мінскай губерні, за кошт якіх і ішло галоўнае фінансаванне арганізацыі, вызначалі сябе і як «літоўцы» (ці па-польску «літвіны»), і як «палякі». Самавызначэнне «літоўцы» («літвіны») зыходзіла ад таго, што карэнныя дваране (заможныя маянткоўцы; збяднелыя, што сталі гарадской інтэлігенцыяй; ці дэкласаваныя ў катэгорыю сялян ці «засцянкоўцаў») былі прамымі нашчадкамі шляхты ВКЛ і лічылі сябе пераемнікамі гісторыі і традыцый ВКЛ, а самавызначэнне «палякі» звязвалася з прыналежнасцю да гісторыі ўсёй «Польшчы» — былой федэрацыйнай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]<ref>''Szpoper, D.'' Gente Lithuana… С. 8—9; ''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 115—124, 360, 361—366.</ref>. Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску дзейнічала інтэнсіўна як раз у [[1905]]—[[1909]], калі быў самы апагей дамінавання [[краёўцы|ліберальна-кансерватыўнай плыні «краёвасці»]], што была ў многім працягам г.зв. «літоўскага сепаратызму» ў Рэчы Паспалітай (калі шляхта ВКЛ супраціўлялася ўсялякім захадам скасаваць унію ВКЛ і Польскага каралеўства і ператварыць Рэч Паспалітую з польска-літоўскай федэрацыі ва ўнітарную і польскую дзяржаву), а таксама спробай супрацьстаяць ператварэнню свайго [[Паўночна-Заходні край|краю]] ў звычайную акраіну Расіі ці Польшчы ў цяперашні час<ref>''Szpoper, D.'' Sukcesorzy… С. 49—61.</ref>. Напрыклад, старшыня Польскага таварыства «Асвета» ў Мінску князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Геранім Друцкі-Любецкі]] (1861—1919) быў плённым творцам тэатральных п’ес (асабліва патрыятычнага характару), сярод якіх самую вялікую папулярнасць у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] атрымала драма «Так паміралі літоўцы», якую [[Гелена Ромер-Ахенкоўская]] так ацаніла: ''«складанай была драма князя Г. Друцкага-Любецкага, пастаўленая некалькі разоў па прычыне свайго зместу (здабыццё крэпасці і смерць на вогнішчы незалежных літоўцаў)<ref>Маецца на ўвазе патрыятычны змест „незалежнасці Літвы“.</ref>, але не прадстаўляла мастацкай вартасці»''<ref>''Jurkowski, R.'' Polacy-mińszczanie… С. 91—92.</ref><ref>Газета «Kurier Litewski» давала вельмі станоўчую характарыстыку князю Гераніму Друцкаму-Любецкаму, выбранаму дэпутатам (1906) у I Дзяржаўную Думу Расійскай імперыі: «Адзін з найсімпатычнейшых і найпапулярнейшых грамадзян Міншчыны <…> у яго асобе мінская зямля атрымлівае здольнага дэпутата, адданага справе дабра для ўсіх і неаспрэчна сумленнага. Гарачы патрыёт, вельмі прывязаны да сялян, з якімі працуе, робіць ён, без сумнення, вельмі важную паслугу нашым памкненням, як народным, так і грамадскім». Гл.: Akcja wyborcza mińska. Hier. ks. Drucki-Lubecki // [[Kurier Litewski (1905)|Kuryer Litewski]]. — 1906. — № 86. — С. 2.</ref>. Самавызначэнне «беларусы» было непапулярным сярод многіх карэнных каталіцкіх дваран Беларусі, што азначала б факт [[русіфікацыя|абрусення]], бо ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] «беларусы» (галоўным чынам, сялянскае праваслаўнае насельніцтва края) паводле афіцыйнай расійскай ідэалогіі і навукі лічыліся за складовую частку [[трыадзіны рускі народ|«рускага народа», адзінага ў трох галінах («вялікарусах», «беларусах» і «маларусах»)]]<ref>Графіня [[Марыя Чапская]] (дачка члена Рады МТСГ — графа [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскага]]) у сваім эсэ «Florian Czarnyszewicz» (1965 г., Парыж) напісала пра палеміку паміж польскамоўным пісьменнікам {{нп3|Фларыянам Чарнышэвічам||pl|Florian Czarnyszewicz}} (1895—1964) і беларускамоўным пісьменнікам [[Кастусь Акула|Кастусём Акулам]] (1925—2008), калі апошні, жадаючы польска-беларускага паразумення, усё ж папракаў Чарнышэвіча ў фальшаванні гісторыі Беларусі і казаў, што землеўласнікі-«палякі» і беззямельная шляхта гэта чарвякі, якія крывавілі цела яго айчыны і сялян-«беларусаў». У эсе графіня патлумачыла, якія адносіны былі ў карэннага дваранства да сялян і чаму «польскія» дваране не прымалі слова «беларусы», прыводзячы вытрымкі з палемічных лістоў Фларыяна Чарнышэвіча, напісаных па-беларуску да Кастуся Акулы і перасланых копіяй пазней Марыі Чапскай: «Сяляне станавіліся шляхтай, а шляхта выгасала, пераходзячы ў становішча сялян. <…> Важна тое, што спадар з’яўляецца сынам свайго краю. Я таксама ёсць сын Вялікага Княства Літоўскага. Мой бацька і дзед, і дзед майго дзеда нарадзіліся і злажылі свае косці ў гэтай зямлі; і суджу, што можна мне родны край кахаць і тужыць па ім, і думаць аб ім, і цешыцца, калі гаспадары чыняць штось мудрае і шляхетнае, і самоціцца, калі памнажаюць памылкі. <…> І не былі гэта [[Польскае каралеўства|караняжы]], а сыны Вялікага Княства Літоўскага, многія ў доме не мовілі па-польску, але назвы „бела-“ ці „чарнарусаў“ не прымалі, бо „рускі“ для іх азначаў тры чацвёртых маскаля. Называлі сябе палякамі, але чулі сваю своеасаблівасць. І калі б тады якая мудрасць, якісь аўтарытэт пагадзіўся і прывёў у жыццё найменне „літоўца“ (у значэнні міцкевічаўскім) альбо крывічаніна, ахвотна бы тое прынялі». (Гл.: ''Czapska, M.'' Florian Czarnyszewicz … С. 166—167.). Фларыян Чарнышэвіч, хоць і не належаў да ідэолагаў «краёвасці», выказваў тыповыя для краёўцаў думкі.</ref>. Беларускі гісторык Алесь Смалянчук, апісваючы сітуацыю ў «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Краёвага кола Літвы і Русі]]», дэпутатам якой быў князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Геранім Друцкі-Любецкі]] (1861—1919), адзначае, што граф Юзаф Патоцкі прызнаваў існаванне супярэчнасцяў і з раздражненнем заўважыў пра дэпутатаў «Краёвага кола Літвы і Русі»: «Я заўсёды выказваюся як паляк, а некаторыя іншым разам выступаюць як беларусы». Алесь Смалянчук таксама дадае, што ў польскамоўнай газеце «Дзеннік Кіёўскі» у 1906 г. быў апублікаваны ананімны ліст «грамадзяніна Забранага краю П. В.», дзе аўтар быў абураны паводзінамі польскіх дэпутатаў ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якія нібыта публічна прызналі, што з’яўляюцца «тутэйшымі», а таксама «беларусамі польскай культуры», а ў якасці гэтых «здраднікаў» фігуравалі дэпутаты «Краёвага кола Літвы і Русі» ад Мінскай губерні — князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Геранім Друцкі-Любецкі]], Віктар Янчэўскі, [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] і [[Пётр Пятровіч Масоніус|Пётр Масоніус]]<ref name="kamunikat.org">''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&pubref=43185 «Краёвец» у Дзяржаўнай Думе Расейскай імперыі («думскі эпізод» палітычнай біяграфіі Рамана Скірмунта. 1906)]{{Недаступная спасылка}} // [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&pubref=43185 «Краёвая ідэя» ў беларускай гісторыі: зборнік навуковых артыкулаў]{{Недаступная спасылка}} / Аляксандр Смалянчук. — Мінск : Зміцер Колас, 2017. — С. 284.</ref>. У ананімным лісце сцвярджалася існаванне ў «Краёвым коле Літвы і Русі» двух дэпутатцкіх груповак, якія змагаюцца паміж сабой — пры гэтым дэпутаты-«беларусы» нібыта абзываюць дэпутатаў апанентаў «ляхамі» і г.д. Беларускі гісторык Алесь Смалянчук заўважае, што «ляхамі» аказаліся якраз дэпутаты «Краёвага кола Літвы і Русі» з украінскіх губерняў («[[Паўднёва-Заходні край|паўднёва-заходніх губерняў]]»), у т.л. дэпутат граф Юзаф Патоцкі<ref name="kamunikat.org"/>. Для дасягнення адукацыйных і выхаваўчых мэт планавалася засноўваць і ўтрымліваць прытулкі, школы розных тыпаў, чытальні, бібліятэкі, курсы ліквідацыі непісьменнасці для дарослых; выдаваць падручнікі і перыёдыку на польскай мове, прадстаўляць моладзі стыпендыі для атрымання адукацыі; апрацоўваць дадзеныя аб стане і патрэбах школьнай сістэмы<ref>Statut Polskiego Towarzystwa «Oświata»… С. 2.</ref>. На практыцы план стварэння польскамоўных школ не рэалізаваўся, бо для адкрыцця кожнай школы быў патрэбны новы дазвол расійскай улады. За ўвесь перыяд легальнай дзейнасці таварыства ўлады не далі ні аднаго дазволу адчыніць польскамоўную школу на тэрыторыі [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і на іншых зямлях былой [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] на ўсход ад [[Мінск]]а<ref>''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 35.</ref>. == Польскамоўнае і каталіцкае насельніцтва Мінскай губерні == У ходзе [[Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі|Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)]], не праводзілася апытанне насельніцтва аб этнічнай прыналежнасці асобы (ці як казалі ў тыя часы [[руская мова|па-руску]] — «народности»), а толькі аб роднай (ужыванай) мове і веравызнанні. Дакладнасць вынікаў перапіса аспрэчваецца, але іншай усеахопнай статыстычнай інфармацыі няма. Так, перапіс паказаў, што ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[польская мова|польскую мову]] ўказалі роднай 64 617 чалавек (3 % ад усяго насельніцтва губерні)[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=757], а ў [[Мінск]]у — 10 369 чалавек (11,4 % ад усяго насельніцтва горада)[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=761]. Да [[каталіцызм|рымска-каталіцкай канфесіі]] ў Мінскай губерні належала 217 959 чалавек (10,14 % ад усяго насельніцтва губерні)[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_rel_97.php?reg=45]. Чарговы перапіс насельніцтва Міншчыны (з-за баявых дзеянняў у час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]) быў праведзены толькі ў [[1919]] [[Грамадзянская управа ўсходніх зямель|Грамадзянскай управай усходніх зямель]] (часовай польскай грамадзянскай адміністрацыяй на літоўска-беларускіх землях, не інкарпараваных у склад Польшчы, а занятых у [[1919]]—[[1920]] польскім войскам), паказаў, што на тэрыторыі [[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінскай акругі]] колькасць палякаў складала 159 706 чалавек (14,6 % ад усяго насельніцтва акругі), а ў Мінску — 18 713 чалавек (18,3 % ад усяго насельніцтва горада)<ref>''Romer, E.'' Spis Ludności… С. 31.</ref><ref>У 1916 г. нямецкая акупацыйная ўлада праводзіла перапіс, але ён быў не ўсеагульным.</ref>. Польскай адміністрацыяй крытэрыем прыналежнасці да палякаў было выбрана каталіцкае веравызнанне<ref>''Мельнікаў, І.'' [http://www.istpravda.ru/bel/research/766/ Польская гістарыяграфія дзейнасці Мінскага сельскагаспадарчага таварыства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160328123724/http://www.istpravda.ru/bel/research/766/ |date=28 сакавіка 2016 }}… С. 114.</ref>. == Структура і дзейнасць == [[Файл:Tavarystva Asveta u Minsku - Mechislau Parouski i persanal 1907-1908 AD.jpg|thumb|Члены рады і настаўніцы Польскага таварыства «Асвета» ў Мінску<ref>Сядзяць (злева — направа): Розум, Вайткевіч, Ганна Чакатоўская, Міхаліна Ленская, Мечыслаў Пароўскі. Стаяць (злева — направа): (скарбнік) Людамір Брадоўскі, Барсукова, Вітвінская, Пятроўская, Цякавая, М. Чарноцкая, (настаўніцы) Лернянтовіч, Кажалоўская, Янкайціс, Макарэвіч, Моенк, Залуцкая, Язвінская, Прыялгоўская.</ref>, фота 1907—1908 гг.]] Паводле статуту дзейнасць таварыства распаўсюджвалася на Мінск і ўсю Мінскую губерню. Таварыства мела галоўную сядзібу ў Мінску і пяць філіялаў (адзяленняў) у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]: у [[Мазыр]]ы, [[Пінск]]у (кіраваў філіялам [[Ежы Асмалоўскі]]), [[Узда|Уздзе]], [[Наваградак|Наваградку]] і [[Ракаў|Ракаве]] (кіраваў фліліялам [[Казімір Здзяхоўскі]]). Просьбы аб адкрыцці дадатковых аддзяленняў Польскага таварыства «Асвета» ў іншых гарадах сустракалі адмовы ў мясцовых павятовых улад, якім з Мінска ад губернскай адміністрацыі высылаліся цыркуляры «няўхільна адмаўляць у рэгістрацыі іншародцкіх таварыстваў»<ref name="ReferenceA">''Матусевич, О.'' Польское общество «Освята» в Минске… С. 135.</ref>. Многія структурныя аддзелы таварыства (пачатковае навучанне, настаўніцкая семінарыя, дзіцячыя летнікі, лекцыя, бібліятэка) узніклі тайна яшчэ ў [[1905]]<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 5—7.</ref>. Таварыства падзялялася на секцыі, якія займаліся рознымі галінамі дзейнасці: пачатковае навучанне, адукацыя непісьменных дарослых, настаўніцкая семінарыя, дзіцячыя летнікі, лекцыя, бібліятэка, чытальня, фінансаванне асветы<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 8; ''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 35.</ref>. * Секцыя пачатковага навучання — займалася навучаннем дзяцей на тайных занятках. Дзейнасць з’яўлялася нелегальнай. Вучоба дзяцей мела скаардынаваны характар і адбывалася на аснове аднолькавай дыдактычнай праграмы. З улікам умоў канспірацыі, яе дакладны маштаб невядомы. Паводле [[Мечыслаў Пароўскі|Мечыслава Пароўскага]], толькі ў Мінску адначасова вучылася ў 32 групах каля 500 дзяцей, а цалкам у [[1909]] (на момант афіцыйнага закрыцця таварыства) колькасць дзяцей, якія вучыліся ў школках налічвала 7—8 тысяч. Секцыяй кіравалі адныя жанчыны — Станіслава Сільвестровіч, Фялінская, Страневіч і Баброўская. Галоўная ўвага надавалася польская мове і рэлігіі, але выкладаліся і іншыя прадметы. У пачатковым перыядзе існавання таварыства, гэтая праца была не вельмі інтэнсіўнай і пераследавалася расійскімі ўладамі. У [[1911]] годзе, ва ўмовах ўзросту эфектыўнасці дзейнасці паліцыі, колькасць вучняў зменшылася, напрыклад у Мінску прыблізна да 400<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 8, 10; ''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 35, 39—40.</ref>. * Секцыя адукацыі непісьменных дарослых — навучала вечарам непісьменных дарослых чытанню і пісьму. У Мінску ў ёй навучаліся 180 асоб, у асноўным рамеснікі, якія яшчэ і далучаліся ў грамадскую працу ў таварыстве. Секцыяй кіравалі жанчыны — Чарнеўская, Легатовіч, Дуброўская, а таксама Славінскі і доктар Чэслаў Грабавецкі<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 8; ''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 39—40.</ref>. * Секцыя настаўніцкай семінарыі — займалася падрыхтоўкай настаўніц на хуткіх моўных курсах да працы ў польскамоўных школах. Ад пачатку да канца існавання яна дзейнічала нелегальна. Кіравалі ёй [[Міхаліна Ленская]] і [[Ганна Чакатоўская]]. Спачатку гэта былі адкрытыя ў снежні [[1905]] шасцімесячныя курсы для «народных настаўніц». Неўзабаве яны атрымалі падтрымку з боку таварыства і паступова ператварыліся ў настаўніцкую семінарыю. У семінарыі былі створаны два аддзяленні: вышэйшае, сканчэнне якога давала званне «народнай настаўніцы»; і ніжэйшае, выпускніцы якога атрымлівалі назву «людуўка» («сяляніца»). Гэтая дзейнасць мела вялікае значэнне, таму што пашырэнне асветніцкай працы прывяло да ўзросту запатрабаванасці «народных настаўніц». Адчуваўся недахоп кандыдатаў з адпаведнай кваліфікацыяй, асабліва ў плане добрага ведання [[Польская мова|польскай мовы]]. На настаўніцкіх курсах выкладалі польскую мову і літаратуру, гісторыю «Польшчы» (г.зн. Рэчы Паспалітай), каталіцкую рэлігію, а таксама прыродазнаўства, арыфметыку, спевы, дзяцячыя гульні, педагогіку і методыку. Выкладалася таксама [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова]]. Вучні знаёміліся таксама з навінкамі беларускамоўных кніг<ref>Porowski, M. Praca społeczna… С. 5; ''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 35.</ref>. Мінскі маянтковец і мемуарыст [[Міхал Крыспін Паўлікоўскі]] напісаў у сваіх мемуарах аб стаўленні дваран Беларусі да [[беларуская мова|беларускай мовы]] ў канцы XIX — пачатку ХХ ст.: ''«Маёнтак быў, як правіла, прыхільны да беларушчыны. З селянінам размаўлялі па-беларуску. Правільная і беглая беларуская гаворка была як бы своеасаблівым стылем. Заахвочванне беларускай мовы, фальклору і звычаю і клопат пра іх лічыліся адзіным плённым, і прытым легальным, спосабам змагання з [[русіфікацыя]]й»''<ref>''Pawlikowski, M.K.'' Mińszczyzna… С. 301.</ref>. [[Файл:Jadwiga Woyniłłowicz.jpg|thumb|150px|[[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая]] (1867—1935)]] * Секцыя гутарак і публічных лекцый — займалася арганізацыяй чытанняў і папулярных дыскусій. Дзейнасць пачала [[29 красавіка]] [[1907]] года. Кіраваў ёю Ян Офенберг, актыўны ўдзел бралі правінцыйныя колы «Асветы». У Мінску галоўным месцам яе сустрэч была самавя вялікая ў горадзе зала «Парыж», дзе збіралася да 1000 чалавек. Найчасцей прамаўлялі князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Геранім Друцкі-Любецкі]], граф [[Канстанцін Прушынскі]], Аляксандр Яноўскі і інш.<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 8.</ref> Напрыклад, у [[Пінск]]у аддзяленне займалася толькі арганізацыяй лекцый па [[польская літаратура|польскай літаратуры]] і слоўніцтву, што, паводле рапарту павятовай паліцыі, «выклікала ўзрост польскай нацыянальнай свядомасці». Мерапрыемствы, арганізаваныя секцыяй выкладання, выклікалі вялікую зацікаўленасць з боку слухачоў<ref>''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 36—37.</ref>. * Секцыя бібліятэк і пракату кніг — была створана пасля дазволу расійскіх уладаў [[22 снежня]] [[1907]] стварыць «польскую» бібліятэку. Бібліятэка імя [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] была афіцыйна адкрыта [[4 мая]] [[1908]] і знаходзілася ў плябаніі [[касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёла Святога Сымона і Святой Алены]] ў Мінску<ref name="ReferenceB">''Матусевич, О.'' Польское общество «Освята» в Минске… С. 134.</ref>. Спачатку мела 700 кніг, з якіх большасцю былі падарункам графа Юзафа Тышкевіча з [[Лагойск]]у, астатнія былі набытыя ў кнігарні Вацлава Макоўскага. У [[1915]] [[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвіга Кастравіцкая]] перадала бібліятэцы шмат кніг з маёнтка Савічы. Бібліятэкай найчасцей загадваў Чэслаў Грабавецкі. Расійскія ўлады, хоць і дазволілі адчыніць гэтую ўстанову, несупынна адмаўлялі ў просьбах з боку правінцыйных аддзяленняў таварыства на адкрыццё сваіх бібліятэк. Напрыклад, [[14 кастрычніка]] [[1908]] яны далі такую адмову на просьбу аддзялення таварыства «Асвета» ў [[Пінск]]у<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 8—9; ''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 48.</ref>. * Секцыя дзіцячых летнікаў — была створаная для самых бедных дзяцей з гарадоў, напрыклад з Мінску. Секцыяй кіравалі жанчыны — [[Ядвіга Адамаўна Кастравіцкая|Ядвіга Кастравіцкая]], Станіслава Сільвестровіч і Баброўская. Летнікі арганізоўваліся пры дваранскіх маёнтках, у тым ліку: у [[Савічы (Капыльскі раён)|Савічах]] — [[Вайніловічы|Вайніловічаў]], [[Вёска Устронь, Салігорскі раён|Устроні]] — [[Прушынскія|Прушынскіх]], [[Вёска Нача, Брэсцкая вобласць|Начы]] — [[род Чарноцкіх|Чарноцкіх]], [[Вёска Ігнатычы|Ігнатычах]] — [[Род Ельскіх|Ельскіх]], Грошаве — [[род Рэйтанаў|Рэйтанаў]]. Іх мэтай было псіхічнае і фізічнае развіццё дзяцей, адпачынак на прыродзе<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 6, 9; ''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 36.</ref>. * Секцыя фінансаў — займалася зборам сродкаў на дзейнасць таварыства і асветніцкую працу. Сярод сяброў збіралася ўнёскі, якія аднак былі няздольныя задавальніць патрэбы. Фінансаванне таварыства заўсёды было праблематычным і часта «трымалася на пазыках і надзеях». Каб здабыць дадатковыя крыніцы фінансавання, арганізоўваліся канцэрты, лекцыі, штогадовыя «паненскія балі». «Асвету» падтрымлівалі таксама мецэнаты. Значныя гранты на яе дзейнасць перадалі: ксёндз [[Казімір Мікалай Міхалкевіч|Казімір Міхалкевіч]], Вільгельм Ельскі, Марыян Абязерскі і граф [[Канстанцін Прушынскі]] з Устроні. Дакладных звестак пра фінансаванне таварыства няма. Хоць таварыства публікавала звесткі пра свой бюджэт, у тым ліку пра выдаткі, аднак заяўляныя сумы часта былі несапраўднымі, бо кіраўніцтва хавала інфармацыі аб сродках, якія вылучаліся членамі таварыства і мецэнатамі<ref>''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 37.</ref>. Члены таварыства падзяляліся на ганаровых, дзейных і звычайных. Членскі ўзнос у касу таварыства складаў 6 рублёў штогадова, што ў сукупнасці было невялікай сумай. Большасць членаў належала да катэгорыі гараджан і малазаможнага дваранства, але актыўную і галоўную ролю спаўняла невялікая колькасць чалавек<ref name="ReferenceB"/>. Таварыства моцна залежала ад пазачленскіх узносаў. == Праект газеты «Pogoń» == [[17 кастрычніка]] [[1907]] года таварыства «Асвета» прэзентавала праект выдання ў [[Мінск]]у польскамоўнай газеты пад сімвалічнай назвай «Pogoń» («Пагоня») — ад назвы [[Пагоня|герба «Пагоня»]], што быў гербам [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Планавалася, што гэта павінен быў быць штотыднёвік, які б у першую чаргу публікаваў артыкулы рэлігійна-маральнай тэматыкі, а таксама артыкулы аб гісторыі, грамадскіх і палітычных падзеях, літаратурнага і спецыялізаванага характару. Маючы падтрымку ад таварыства, просьбу даць дазвол на яго выданне накіраваў афіцыйным уладам паляк Уладзімеж Дваржачак<ref>Нарадзіўся ў Варшаўскай губерні і скончыў Венскі ўніверсітэт.</ref> — кіраўнік мінскага аддзела газеты «[[Kurier Litewski (1905)|Kurier Litewski]]», галоўнай газеты [[краёўцы|«краёўцаў»-кансерватараў]]<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 258—259; Kalendarz ilustrowany «Kurjera Litewskiego» na rok 1909… С. 258.</ref>. [[18 студзеня]] [[1908]] года расійскія ўлады далі станоўчы адказ. Ідэя выклікала вялікую зацікаўленасць: наконт характару будучай газеты ладзіліся абмеркаванні і дыскусіі, у тым ліку ў польскамоўнай прэсе ў [[Вільня|Вільні]]. Ішлі спрэчкі, ці павінна газета «Pogoń» быць штодзённікам альбо штотыднёвікам. Канчаткова аднак ідэя выдання газеты не была здзейснена, бо не ўдалося атрымаць 4000 падпісчыкаў, што б дазволіла акупіць выданне газеты. Звычайна стварэнне новых польскамоўных перыядычных выданняў і іх актывізацыя ў Мінску ініцыявалася ў час сходаў [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], калі з’язджаліся заможныя ўласнікі, што маглі выдаткаваць грошы<ref>''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 50, 54.</ref>. == Умовы працы настаўніц == Да працы ў нелегальныя школы накіроўваліся як выпускніцы настаўніцкай семінарыі таварыства «Асвета», так і непадрыхтаваныя спецыяльна асобы, у тым ліку мужчыны. Умовы працы былі цяжкімі. Настаўніцы і настаўнікі атрымлівалі невялікую зарплату, якой ледзь хапала на пражытак, у дадатак яна не выплочвалася ў перыяд вакацыяў. Асаблівую праблему гэта рабіла на вёсцы, дзе з улікам працы ў сельскай гаспадарцы школьны год трываў з [[1 кастрычніка]] па [[1 красавіка]], а часам яшчэ карацей. Часта галоўным фактарам, які вырашаў лёс далейшай асветніцкай працы была ''«удзячнаць і прывязанасць дзяцей»''<ref name="ReferenceC">''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 36.</ref>. == Стаўленне з боку насельніцтва == Тайныя школы для дзяцей ініцыянаваліся дваранамі-каталікамі і арганізоўваліся таварыствам у першую чаргу для дзяцей мяшчан і асабліва сялян [[каталіцызм|каталіцкага веравызнання]]. Стаўленне сялян-каталікоў Мінскай губерні да асветніцкай дзейнасці таварыства звычайна было прыхільным. Бацькі ахвотна адпраўлялі сваіх дзяцей на вучобу ў тайныя школы, нягледзячы на тое, што ў выпадку раскрыцця дзейнасці школы [[паліцыя]]й, ім пагражала пакаранне. На вёсцы лічылася, што гэтыя школы даюць значна большы аб’ём ведаў, чым царкоўна-прыходскія ці свецкія ўрадавыя (на [[руская мова|рускай мове]]), таму бацькі праваслаўнага веравызнання таксама хацелі аддаць сваіх дзяцей у тайныя школы. Аднак дзеці [[праваслаўе|праваслаўнага веравызнання]] прымаліся ў школы зрэдку — у тактычных мэтах (каб у выніку выкрыцця тайнай школы не было асабліва жорсткіх рэпрэсій з боку ўлады), бо праваслаўнае святарства заўсёды рэзка негатыўна рэагавала на выпадкі навучання праваслаўных дзяцей<ref name="ReferenceD">''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 10.</ref>. Звычайна тайныя школы на вёсцы знаходзіліся пад патранажам жанчын-землеўласніц каталіцкага веравызнання і мясцовых ксяндзоў<ref name="ReferenceD"/>. Здараліся выпадкі даносаў уладам на «народных настаўніц». Часам іх рабілі нават [[ксёндз|ксяндзы]] і маянткоўцы-каталікі, якія традыцыйна асацыяваліся на гэтых землях з польскасцю. Верагодна, што імі кіраваў страх рэпрэсій альбо нежаданне асветы ніжэйшых сацыяльных слаёў як шкоднае для іх інтарэсаў. Аднак гэта былі адзінкавыя выпадкі. Здаралася таксама, што сяляне тлумачылі адпраўку сваіх дзяцей у школы таму, што «так хацеў пан»<ref name="ReferenceC"/>. Супраць пашырэння польскамоўнай і каталіцкай адукацыі пратэставалі некаторыя расійскія арганізацыі, у тым ліку «[[Саюз рускага народа|чарнасоценцы]]». [[28 жніўня|28]]—[[31 жніўня]] [[1908]] у Мінску адбыўся сход «праваслаўнага брацтва», які прапанаваў зрабіць больш жорсткімі законы ў справе пакарання за сакрэтнае навучанне. Негатыўныя каментарыі з’яўляліся таксама ў расійскай прэсе<ref>''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 39.</ref>. == Стаўленне з боку польскіх «эндэкаў» == Віленскія прыхільнікі [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|Польскай нацыянальна-дэмакратычнай партыі]] (т.зв. «[[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|эндэкаў]]»), што былі галоўнымі супернікамі і праціўнікамі «[[краёўцы|краёўцаў]]», негатыўна савіліся да азнаямлення вучняў з навінкамі беларускамоўнай літаратуры і навучання [[беларуская мова|беларускай мовы]] ў школах Польскага таварыства «Асвета» ў Мінску побач з рускай і польскай мовамі. Ананімны аўтар пад крыптанімам «Z» у калонцы пра навіны з Мінска ў галоўнай газеце віленскіх «эндэкаў» у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] «Dziennik Wileński», не прыводзячы доказы, напісаў, што настаўніц, якія выказвалі думку, што школы не павінны мець рэлігійны (каталіцкі) характар або выкладанне ў іх варта весці толькі на беларускай мове, звальняліся з працы<ref>''Z.'' Mińsk / Z. // Dziennik Wileński. — 1906. — № 68. — С. 3.</ref><ref>Польскі гісторык Дарыуш Тарасюк, прыводзячы гэты адзінкавы бяздоказны факт з газеты галоўных супернікаў «краёўцаў», лічыць, што кіраўнікі Польскага таварыства «Асвета» ў Мінску не падтрымлівалі беларускі нацыянальна-дэмакратычны рух. Гл.: ''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 36.</ref>. == Стаўленне з боку расійскай ўлады == Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску ад заснавання да афіцыйнай рэгістрацыі ў [[1907]] вяло сваю дзейнасць у падполлі і нелегальна. Яшчэ з [[1905]] таварыства знаходзілася пад пільным наглядам расійскай улады, якая рабіла пераслед арганізацыі, але не вельмі інтэнсіўна. Легалізацыя ў [[1907]] дзейнасці таварыства не значыла, што яго праца была цалкам простай. Праводзіліся несупынныя і падрабязныя праверкі, падчас якіх шукаліся парушэнні статуту, што дало б падставу для закрыцця таварыства. Улады лічылі, што такая дзейнасць ідзе ''«насуперак з асноўнымі задачамі рускай дзяржаўнай палітыкі ў краі»'', бо з’яўляецца перашкодай да ''«стварэння нацыянальна-палітычнага адзінства ў мэтах асімілявання рускай народнасцю <…> польскага элемента»'', таму рознымі спосабамі стваралі цяжкасці ў дзейнасці «Асветы» і іншых падобных арганізацый ў [[Заходні край|Заходнім краі]] Расійскай імперыі<ref name="ReferenceA"/>. Па гэтай прычыне праваслаўная царква негатыўна глядзела на існаванне тайных «польскіх» школ. Хоць у статуце таварыства было ўказана, што арганізацыя не ставіць перад сабой палітычных мэт, расійскі ўрад вырашыў, што ''«сілаю абставін і нават міжволі сваіх заснавальнікаў [таварыства] непазбежна стане на слізкі шлях вузка-нацыянальнай палітычнай дзейнасці»''<ref name="ReferenceA"/>. Самай шкоднай урад лічыў дзейнасць таварыства на вёсцы, бо з-за адлегласці ад Мінска і павятовых цэнтраў і слабаразвітой сеткі ўрадавых і царкоўна-прыходскіх школ кантраляваць установы «Асветы» было цяжка<ref name="ReferenceA"/>. З [[1908]] у Расійскай імперыі рэакцыйная палітыка ўрада, пасля завяршэння [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|агульнарасійскай рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]], пачала няўхільна пашырыцца амаль ва ўсіх сферах жыцця дзяржавы. З [[1909]] пачалося ўзмацненне барацьбы супраць польскамоўнага нелегальнага навучання. Повадаў для закрыцця таварыства знаходзілася шмат, бо «Асвета» арганізоўвала тайныя школы без дазволу ўлад, мелі месца выпадкі прыцягнення да судовай адказнасці за такую дзейнасць<ref name="ReferenceA"/>. У верасні [[1909]] у Мінску адбылася беспрэцэдэнтая рэвізія ўсіх дакументаў таварыства, але нічога нелегальнага не было знойдзена<ref name="ReferenceE">''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 11.</ref>. == Афіцыйнае самаскасаванне і пераход на нелегальную дзейнасць (1909) == У снежні [[1909]] мінскі губернатар палічыў, што дзейнасць таварыства з’яўляецца «шкоднай для рускай дзяржаўнасці»<ref name="ReferenceF">''Матусевич, О.'' Польское общество «Освята» в Минске… С. 136.</ref>. Неўзабаве начальнік паліцыі [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]] выдаў рапарт, у якім заявіў, што мясцовае аддзяленне таварыства «Асвета» нелегальна трымае там 5 школ. Школы не былі выяўлены, таму падставай для закрыцця таварыства сталі знойдзеныя ў мазырскім аддзяленні дакументы таварыства «Асвета» на польскай мове, бо таварыства павінна было весці сваю дакументацыю на [[руская мова|рускай мове]]<ref name="ReferenceF"/>. [[5 снежня]] [[1909]] Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску было афіцыйна самаскасавана на агульным сходзе і перайшло зноў на нелегальную дзейнасць, якая з рознымі поспехамі працягвалася аж да [[1917]]. Прычым галоўная роля ў практычнай дзейнасці належала [[жанчына]]м, многія з якіх арыштоўваліся і прыцягваліся да судовай адказнасці (5—10 сутак арышту ці 5—10 рублёў штрафу)<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 11—12.</ref>. Раней былі скасаваны і перайшлі на нелегальную работу падобныя арганізацыі ў [[Кіеў|Кіеве]] і [[Вільня|Вільні]]<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 10.</ref>. == Работа на нелегальнай аснове (1909—1917) == [[Файл:Kosciol Sw Szymona i Sw Heleny in Minsk - before 1917 AD - versia 2.jpeg|thumb|[[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены]] ў Мінску. На першым плане драўляны дом-плябанія, дзе з [[4 мая]] [[1908]] знаходзілася бібліятэка імя [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] Польскага таварыства «Асвета» ў Мінску. Фота раней 1917 г.]] Каб зменшыць верагоднасць раскрыцця тайных школ, у [[1911]] кіраўніцтва «Асветы» пастанавіла, каб яны налічвалі не больш за 4 дзяцей кожная<ref name="ReferenceE"/>. Гэта значна абмежавала колькасць вучняў, аднак разам з тым мацней уцягнула ў польскамоўную асвету гараджан Мінска. Напрыклад, у кастрычніку [[1911]] паліцыя атрымала даносы пра тое, што [[Мечыслаў Пароўскі]] разам з ксяндзом [[Казімір Букраба|Казімірам Букрабам]] арганізуюць цэнтры нелегальнай польскамоўнай адукацыі ў Мінску. Таварыства кожны год арганізоўвала нелегальныя сходы сваіх настаўніц, дзе чыталіся рэфераты, рабіліся дыскусіі, абмен вопытам і г.д. Настаўніцы мелі свае касы ўзаемадапамогі на выпадак хваробы ці няздольнасці працаваць<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 13.</ref>. Пасля пераходу таварыства на нелегальны, канспіратыўны характар дзейнасці ўзрастала колькасць тайных школ, але сукупная колькасць вучняў у іх змяншалася<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 257.</ref>. Нелегальныя школы працавалі бясплатна, хоць імкнуліся ўвесці прынцып выплаты па 20 капеек з вучня штомесяц, аднак галоўнае фінансаванне зыходзіла ад штогадовых складак з боку членаў таварыства. На карысць школ таксама паступалі прыбыткі ад арганізацыі канцэртаў і «паненскіх баляў»<ref name="ReferenceG">''Porowski, M.'' Praca społeczna… С. 14.</ref>. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] пераслед тайных школ трошкі зменшыўся, бо ўлады былі заняты ваеннымі праблемамі, аднак адначасова спадала зацікаўленнасць людзей удзельнічаць у нелегальнай польскамоўнай адукацыі і памяншаліся ахвяраванні з-за цяжкасцей ваеннага часу<ref name="ReferenceG"/>. Адначасова ў Мінск і Мінскую губерню прыбывалі ссыльныя і шмат бежанцаў з [[Варшаўскае генерал-губернатарства|польскіх губерняў]] (да 100 тысяч чалавек<ref>''Jurkowski, R.'' Rada Polska Ziemi Mińskiej… С. 72.</ref>), занятых нямецкімі войскамі. Былі створаны [[Цэнтральны грамадзянскі камітэт]] і [[Польскае таварыства дапамогі ахвярам вайны]], якія арганізавалі для гэтых польскіх бежанцаў асобную сетку школ, да якіх пераходзілі некаторыя настаўніцы з «Асветы», бо там аплата працы была больш высокай<ref name="ReferenceG"/>. Фінансаванне гэтых школ зыходзіла ад польскіх эмігранцкіх арганізацый, самаападаткавання і ахвяраванняў польскіх бежанцаў<ref>Эдвард Вайніловіч у сваіх мемуарах дадаў, што калі аб польскіх бежанцах спачатку ніхто не апекаваўся, то пасля расійскія ўлады кінуліся ў іншую крайнасць і стварылі празмерную колькасць арганізацый і таварыстваў дапамогі бежанцам, дзе пачала квітнець карупцыя, хабарніцтва, крадзёж, а ўмовы забеспячэння бежанцаў харчаваннем і жытлом часта былі лепш, чым мелі мясцовыя жыхары, якія самі працавалі на свой пражытак. Гл.: ''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 187—189.</ref>. == Пераемніца таварыства == {{асноўны артыкул|Польская школьная маціца Мінскай зямлі}} [[Файл:Hieranim Drucki-Lubecki 1861-1919 - belarus 1- 1917 AD.jpg|thumb|Картка Усерасійскага сельскагаспадарчага перапісу 1917 года, дзе старшыня (1907—1908) Польскага таварыства «Асвета» ў Мінску князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Геранім Друцкі-Любецкі]] ўласна пазначыў сваю нацыянальнасць як «беларус».]] Непасрэднай пераемніцай Польскага таварыства «Асвета» ў Мінску стала [[Польская школьная маціца Мінскай зямлі]], якая была ўрачыста заснавана ў дзень ўгодак [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 года]] ўплывовымі членамі [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] 20 красавіка (3 мая) 1917 у Мінску падчас арганізацыйнага сходу ў залі Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі<ref name="ReferenceG"/>. На пасаду старшыні «маціцы» быў абраны [[Мечыслаў Пароўскі]], а з [[15 лютага]] [[1918]] яго месца заняў [[Канстанцін Яўгеневіч Рдултоўскі|Канстанцін Рдултоўскі]] (1880—1953), уплывовы член МТСГ<ref>''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 42.</ref>. Пасля няўдачы рэалізаваць ідэю «[[краёўцы|краёўцаў]]» аб адзінстве ўсіх [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]] і [[Лютаўская рэвалюцыя|звяржэння расійскага самаўладдзя ў лютым 1917]], лідары [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]], якім была падначалена [[Польская маціца Мінскай зямлі]] — пераемніца Польскага таварыства «Асвета», узялі арыенцір на палітычную суб’ектнасць Беларусі, праявілі сябе патрыётамі Беларусі і выказваліся супраць інкарпарацыі [[Беларусь|Беларусі]] ў склад [[Польшча|Польшчы]], дапускаючы толькі дзяржаўны саюз з ёй<ref>''Jurkowski, R.'' Rada Polska … С. 72—73; ''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 184.</ref>. У Мінску, які падпарадкоўваўся тады ўладзе [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада Расіі]] на чале з князем [[Георгій Яўгеневіч Львоў|Георгіем Львовым]], [[Мечыслаў Пароўскі]] 2 красавіка 1917 г. выступіў у гарадской думе з патрабаваннем увядзення школьніцтва на [[беларуская мова|беларускай мове]], якога афіцыйна не было ў Расійскай Імперыі, і выказаўся, што [[беларусы]] маюць права адрадзіць сваё пісьменства, якім шырока карысталіся яшчэ ў XVI ст.<ref>''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 184.</ref> Акрамя таго, Польская маціца Мінскай зямлі планавала ліквідаваць ці падпарадкаваць сабе сетку часовых польскіх школ, што былі створаны ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] арганізацыямі бежанцаў з [[Варшаўскае генерал-губернатарства|польскіх губерняў]]. А сярод тых польскіх бежанцаў вызначальны ўплыў мелі [[Польская нацыянальна-дэмакратычная партыя|польскія «эндэкі»]], якія выказваліся супраць палітычнай суб’ектнасці Беларусі і за інкарпарацыю Беларусі (ці яе часткі) у склад польскай дзяржавы ў статусе звычайных польскіх зямель з далейшай [[паланізацыя]]й мясцовых жыхароў<ref>''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 42—43; ''Jurkowski, R.'' Rada Polska … С. 70—71.</ref>. Рознасць поглядаў на лёс і статус беларускіх зямель прывялі да канфлікту бакоў (лідараў МТСГ і лідараў польскіх бежанцаў) у складзе [[Польская рада Мінскай зямлі|Польскай рады Мінскай зямлі]], які завершыўся ў канечным выніку перамогай лідараў МТСГ у той арганізацыі, насаджэннем у шэрагах «польскай рады» ідэі палітычный суб’ектнасці Беларусі і заняццем у канцы 1917 — пачатку 1918 членам [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|МТСГ]] [[Эдмунд Леанардавіч Івашкевіч|Эдмундам Івашкевічам]] пасады кіраўніка адукацыйнага аддзела Польскай рады Мінскай зямлі, які загадваў сеткай школ для польскіх бежанцаў, хоць дзве сеткі польскамоўных школ у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] не былі аб’яднаны арганізацыйна<ref>''Jurkowski, R.'' Rada Polska … С. 66—80; ''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 43.</ref><ref>Аналагічныя працэсы праходзілі і ў іншых «польскіх радах» у Віцебскай і Магілёўскай губернях. Гл.: ''Jurkowski, R.'' Rada Polska … С. 66—80.</ref>. Пазней, у [[1927]] лідар МТСГ [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]] выказваўся, што паланізаванасць карэннага каталіцкага дваранства беларускіх зямель мела павярхоўны характар ([[беларуская мова]] не забывалася), а таксама, што пасля «адарвання» Беларусі ад Расіі і стварэння беларускай дзяржавы магчыма адмова ад тагачаснай павяхоўнай [[паланізацыя|паланізаванасці]] мясцовага дваранства і інтэлігенцыі і вяртанне да пастаяннага выкарыстання [[беларуская мова|беларускай мовы]]<ref>''Woyniłłowicz, E.'' Wspomnienia … С. 212; ''Woyniłłowicz, E.'' Granice Polski w 1771-m i w 1920-m roku / Edward Woyniłłowicz // Słowo. — 1927. — № 96. — С. 3.</ref><ref>''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_26.pdf Чэшскі вопыт адраджэння ў асэнсаванні каталіцкіх дваран-кансерватараў Беларусі ў канцы ХІХ — пачатку ХХ ст.] — С. 307—312.</ref>. == Ацэнка дзейнасці == У многім тайны, канспіратыўны характар дзейнасці Польскага таварыства «Асвета» ў Мінску, што прывяло да адсутнасці поўнай інфармацыі аб маштабе дзейнасці арганізацыі, фінансаванні і колькасці вучняў, этнічным і канфесійным складзе, не дае магчымасці поўнасцю аб’ектыўна ацаніць вынікі дзейнасці таварыства, а таксама прывесці статыстычныя паказчыкі (напрыклад, дынаміку ліквідацыі непісьменнасці, якасць выкладання і г.д.). Польскі гісторык [[Дарыуш Тарасюк]], імкнучыся вызначыць колькасць прадстаўнікоў [[палякі|польскага этнасу]] ў Беларусі ў той перыяд, лічыць, што галоўным крытэрыем польскасці з’яўляецца веравызнанне, у прыватнасці — прыналежнасць асобы да [[каталіцызм]]а, што, на думку гісторыка, у большасці выпадкаў уплывала на зацікаўленасць асобы да польскамоўнай адукацыі і звязвалася з польскасцю<ref>''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 17.</ref>. Тарасюк характарызуе дзейнасць «Асветы» як арганізацыі, дзе дзейнічалі [[палякі]] для мэт польскай адукацыі, польскай культуры і польскага патрыятызма, а тэрмін «літоўцы» ў сваіх даследаваннях ужывае толькі ў адносінах да балтамоўных сялян [[Ковенская губерня|Ковенскай]] і [[Віленская губерня|Віленскай губерняў]]<ref>''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 17, 29—47.</ref>. На яго думку, вынік дзейнасці тайнай польскай асветы быў меншым, чым чакалася арганізатарамі<ref>''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją… С. 47.</ref>. Беларускі гісторык [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандр Смалянчук]] адзначае, што для карэннага каталіцкага дваранства Літвы і Беларусі ў той перыяд яшчэ было характэрным вызначаць сябе і як «літоўцы» («літвіны»), і як «палякі». Ён адхіляе меркаванне, што каталіцкае веравызнанне было крытэрыем прыналежнасці да [[палякі|польскага этнасу]], бо ў касцёле традыцыйна панавала [[польская мова]] набажэнстваў, што лагічна і выклікала зацікаўленасць вернікаў да польскай мовы. Смалянчук сцвярджае, што слова «паляк» не мела этнічнага зместу, а было палітонімам (звязвалася з ідэяй адраджэння федэрацыйнай Рэчы Паспалітай). На яго думку, толькі пасля распада [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]] і грамадзянскай вайны ў Расіі «палякі» [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губерняў]], калі [[Заходняя Беларусь]] увайшла ў склад [[Другая Рэч Паспалітая|Другой Рэчы Паспалітай]] па выніках [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскага мірнага дагавора]], пачалі ўцягвацца ў працэс фармавання сучаснай польскай нацыі, а слова «паляк» пачало набываць у Літве і Беларусі этнічны змест<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 115—124, 360, 361—366</ref>. Смалянчук так сцвярджае пра нацыянальную свядомасць т.зв. «палякаў» («польскай грамадскасці») Літвы і Беларусі ў часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]: ''«Відавочна, што нацыянальная свядомасць гэтых колаў краёвай грамадскасці трымалася не на культурнай і моўнай ідэнтыфікацыі, а на ўсведамленні свайго паходжання і сваёй сувязі з мінуўшчынай і сучаснасцю гістарычнай Літвы»''<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 126.</ref><ref>Пад «гістарычнай Літвой» маюцца на ўвазе землі Вялікага Княства Літоўскага ў межах напярэдадні 1772 г.</ref>. Смалянчук характарызуе дзеянні таварыства «Асвета» як «польскамоўную адукацыю», а таксама як яшчэ адзін эпізод канфлікту паміж «заходняй» і «праваслаўнай цывілізацыяй» у барацьбе за культурнае дамінаванне ў [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Смалянчук, А. Ф.'' Паміж краёвасцю… С. 257, 259, 362.</ref>. == Старшыні таварыства == * 1905 — 12 сакавіка 1907 — ''(нелегальна)'' [[Мечыслаў Пароўскі]] (1878—1965) і [[Міхаліна Ленская]] (1882—1940) * 12 сакавіка 1907 — кастрычнік 1907 — ксёндз [[Казімір Мікалай Міхалкевіч|Казімір Міхалкевіч]]<ref name="ReferenceH">''Łęska, M.'' Działalność popowstaniowa… С. 35; ''Jurkowski, R.'' Polacy-mińszczanie… С. 91.</ref> * кастрычнік 1907—1908 — князь [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] (1861—1919)<ref name="ReferenceH"/> * 1908 — 5 снежня 1909 — ''вакансія''. Выконваў абавязкі [[Мечыслаў Пароўскі]] (1878—1965)<ref name="ReferenceH"/> * 5 снежня 1909 — 20 красавіка (3 мая) 1917 — ''(нелегальна)'' [[Мечыслаў Пароўскі]] (1878—1965)<ref>''Porowski, M.'' Praca społeczna … С. 14.</ref> == Гл. таксама == * [[Польскае таварыства «Асвета» ў Нясвіжы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Западные окраины Российской империи / Л. А. Бережная [и др.]; науч. ред. М. Долбилов, А. Миллер. — Москва: Новое литературное обозрение, 2006. — 608 с. * ''Матусевич, О.'' Польское общество «Освята» в Минске / О. Матусевич // Знакамітыя мінчане : Матэрыялы VI Беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 9 лістап. 2005 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка; рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. — Мінск: БДПУ, 2005. — С. 133—136. * ''Мельнікаў, І.'' [http://www.istpravda.ru/bel/research/766/ Польская гістарыяграфія дзейнасці Мінскага сельскагаспадарчага таварыства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160328123724/http://www.istpravda.ru/bel/research/766/ |date=28 сакавіка 2016 }} // Знакамітыя мінчане : Матэрыялы VI Беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 9 лістап. 2005 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка; рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. — Мінск: БДПУ, 2005. — С. 108—115. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_26.pdf Чэшскі вопыт адраджэння ў асэнсаванні каталіцкіх дваран-кансерватараў Беларусі ў канцы ХІХ — пачатку ХХ ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2019. — Вып. 26. — С. 307—312. * ''[[Сусана Міхайлаўна Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / Ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&pubref=43185 «Краёвец» у Дзяржаўнай Думе Расейскай імперыі («думскі эпізод» палітычнай біяграфіі Рамана Скірмунта. 1906)]{{Недаступная спасылка}} // [http://kamunikat.org/download.php?item=43185-1.pdf&pubref=43185 «Краёвая ідэя» ў беларускай гісторыі: зборнік навуковых артыкулаў]{{Недаступная спасылка}} / Аляксандр Смалянчук. — Мінск : Зміцер Колас, 2017. — 460 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — СПб. : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * Akcja wyborcza mińska. Hier. ks. Drucki-Lubecki // [[Kurier Litewski (1905)|Kuryer Litewski]]. — 1906. — № 86. — С. 2. * ''Brzoza, Cz.'' Skirmunt Roman / Cz. Brzoza, K. Stepan // Polski Słownik Biograficzny. — Warszawa etc.: Ossolineum, 1998. — T. XXXVIII/2. — Zesz. 157: Skimbrowicz Hipolit — Skowroński Ignacy. — S. 184—187. * ''[[Марыя Чапская|Czapska, M.]]'' Florian Czarnyszewicz // Ostatnie odwiedziny i inne szkice / M. Czapska. — Warszawa : Więź, 2006. — S. 164—171. * ''[[Раман Юркоўскі|Jurkowski, R.]]'' Polacy-mińszczanie z kręgu Mińskiego Towarzystwa Rolniczego / R. Jurkowski // Знакамітыя мінчане : Матэрыялы VI Беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 9 лістап. 2005 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка; рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. — Мінск: БДПУ, 2005. — С. 80—108. * ''[[Раман Юркоўскі|Jurkowski, R.]]'' Rada Polska Ziemi Mińskiej wobec I Korpusu polskiego gen. J. Dowbór-Muśnickiego / R. Jurkowski // Знакамітыя мінчане: Матэрыялы Беларуска-польскай навук. канф., Мінск, 9 ліст. 2006 г. / Польскі Ін-т у Мінску; рэдкал. А. Вялікі [і інш.]; навук. рэд. А. Вялікі і З. Вінніцкі. — Мінск: Польскі Ін-т у Мінску, 2007. — С. 65—81. * Kalendarz ilustrowany «Kurjera Litewskiego» na rok 1909. — Wilno: Nakładem «Kurjera Litewskiego», 1909. * ''[[Міхаліна Ленская|Łęska, M.]]'' Działalność popowstaniowa Polaków na ziemi Mińskiej: materiały i wspomnienia / L. Życka, M. Łęska. — Warszawa : Wydano nakł. Koła Przyjaciół Uchodźców z Mińszczyzny, 1939. — 312 s. * ''[[Міхал Крыспін Паўлікоўскі|Pawlikowski, M.K.]]'' Mińszczyzna, Pamiętnik Wileński / M.K. Pawlikowski; Polska Fundacja Kulturalna. — Londyn, 1972. * ''[[Мечыслаў Пароўскі|Porowski, M.]]'' Praca społeczna kobiety-Polki w Mińszczyźnie na polu oświaty ludowej w okresie 1900—1916 roku / M. Porowski. — Nieśwież : Druk. «Wspólnej Sprawy», 1917. — 16 s. * ''Romer, E.'' Spis Ludności Na Terenach Administrowanych Przez Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich / E. Romer. — Grodno : Książnica Polska Towarzystwa Nauk Szkół Wyższych, 1920. — Zesz. VII. — 55 s. * Statut Polskiego Towarzystwa «Oświata». — Wilno, 1907. * ''[[Дарыуш Шпопер|Szpoper, D.]]'' Gente Lithuana, Natione Lithuana. Myśl polityczna i działalność Konstancji Skirmuntt (1851—1934) / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 2009. — 487 s. * ''[[Дарыуш Шпопер|Szpoper, D.]]'' Sukcesorzy Wielkiego Księstwa. Myśl polityczna i działalność konserwatystów polskich na ziemiach litewsko-białoruskich w latach 1904—1939 / D. Szpoper. — Gdańsk : Arche, 1999. — 357 s. * ''Tarasiuk, D.'' Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918 / D. Tarasiuk. — Lublin : Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. — 211 s. * ''X.'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Zemskija_shkoly_u_Minskaj_guberni_-_Kuryer_Litewski_1905_nr_7_s_3_c.jpg Komitet Ziemski] / X. // [[Kurier Litewski (1905)|Kuryer Litewski]]. — 1905. — № 7. — С. 3. * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Woyniłłowicz, E.]]'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Slowo_-_1927,_nr_96_Edward_Woynillowicz_article_-_p_3.jpg Granice Polski w 1771-m i w 1920-m roku (I)] // [[Słowo (1922)|Słowo]]. — 1927. — № 96. * ''[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Woyniłłowicz, E.]]'' Wspomnienia. 1847—1928 / E. Woyniłłowicz. — Wilno : Józef Zawadzki, 1931. — cz. 1. — 368 s. * ''Z.'' Mińsk / Z. // Dziennik Wileński. — 1906. — № 68. — С. 3. * ''[[Марыян Здзяхоўскі|Zdziechowski, M.]]'' Idea polska na kresach / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 1—17. * ''Ż.A.'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Edward_Woynillowicz_-_prezes_MTR_-_Kuryer_Litewski_1907_nr_60_s_2_c.jpg#.7B.7Bint:filedesc.7D.7D Listy z Białejrusi. Mińsk, 12 marca (I)] / A.Ż. // [[Kurier Litewski (1905)|Kuryer Litewski]]. — 1907. — № 60. — С. 2. * ''Ż.A.'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Edward_Woynillowicz_-_prezes_MTR_-_Kuryer_Litewski_1907_nr_60_s_3_Oswiata_-_c.jpg Listy z Białejrusi. Mińsk, 12 marca (II)] / A.Ż. // [[Kurier Litewski (1905)|Kuryer Litewski]]. — 1907. — № 60. — С. 3. == Спасылкі == * [http://demoscope.ru/weekly/ssp/census_types.php?ct=8 Переписи населения Российской Империи, СССР, 15 новых независимых государств] // Демоскоп. Институт демографии Национального исследовательского университета «Высшая школа экономики» {{Вонкавыя спасылкі}} {{Добры артыкул|Гісторыя Беларусі|Мінск}} [[Катэгорыя:Польскія арганізацыі на Беларусі]] [[Катэгорыя:Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1905 годзе]] [[Катэгорыя:1905 год у Мінску]] 6o1cnhosdaa5m6pfupwc4lopuvtl405 0 83004 5164612 5126350 2026-07-11T14:36:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164612 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Паршына |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Parshino.JPG |подпіс = Вясковая крама |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 14|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 31|lon_min = 04|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет = Паршынскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 205 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 2233 |паштовы індэкс = 213426 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243046559 }} '''Па́ршына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пе́ршына'''</ref> ({{lang-be-trans|Paršyna}}, {{lang-ru|Паршино}}) — [[аграгарадок]] у [[Горацкі раён|Горацкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Паршынскі сельсавет|Паршынскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 7 км на паўднёвы ўсход ад горада [[Горкі]], за 92 км ад [[Магілёў|Магілёва]]<ref name="bel12">{{Крыніцы/БелЭн|12|||149}}</ref> на аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-by|Р|123}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=13|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>, каля левага берага ракі [[Рака Крывая, прыток Проні|Крывая]]. На тэрыторыі аграгарадка [[сажалка]]. == Гісторыя == Перад вайной у вёсцы жыло 350 чалавек у 97 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/3441 Паршино] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306073855/http://db.narb.by/search/3441 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў верасні 1943 года гітлераўцамі было спалена 97 дамоў, забіта 2 чалавекі<ref name="Бер"/>. У 1924—1954 гадах і з 1966 года па наш час — цэнтр Паршынскага сельсавета. З 16 ліпеня 1954 года да 20 чэрвеня 1966 года вёска ўваходзіла ў склад [[Будскі сельсавет (Горацкі раён)|Будскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. == Насельніцтва == * [[2000]] год — 605 жыхароў у 225 дварах<ref name="bel12" />. == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла савецкіх воінаў. * Помнік землякам, загінуўшым у Вялікую Айчынную вайну. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|||149}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=13|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-63. Выданне 1982 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://gorki.gov.by/agrogorodki/4475-agrogorodok-parshino.html Аграгарадок Паршына // Афіцыйны сайт Горацкага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160422135641/http://gorki.gov.by/agrogorodki/4475-agrogorodok-parshino.html |date=22 красавіка 2016 }} * [http://foto-planeta.com/np/56131/parshino-parshinskiy-p-s.html Фатаграфія] * {{Commons|Category:}} {{Паршынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Паршынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Горацкага раёна]] [[Катэгорыя:Паршына| ]] 4hpg8ufk54qpsuomkfebrd19cnfjxbx 0 88219 5164803 4746489 2026-07-12T02:17:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164803 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін |скарачэнне = ПДУХЗ |выява = [[Выява:University-StPeterburg-p1030659.jpg|center|250px]]<br/>Корпус на вуглу Маскоўскага праспекта і наб. [[Фантанка|Фантанкі]], пабудаваны ў 1952 г. па праекце архітэктара Кузняцова |арыгінал = |дэвіз = |заснаваны = [[1809]] |рэктар = [[Валерый Іванавіч Кавалёў|В.&nbsp;І.&nbsp;Кавалёў]] |прэзідэнт = [[Віктар Мікалаевіч Лабко|В.&nbsp;Н.&nbsp;Лабко]] |размяшчэнне = {{Сцяг Расіі}} [[Санкт-Пецярбург]] |сайт = http://www.pgups.ru |адрас = 190031, Санкт-Пецярбург, [[Маскоўскі праспект (Санкт-Пецярбург)|Маскоўскі праспект]], дом&nbsp;№&nbsp;9 }} {{Культурная спадчына РФ|7802529000}} '''Пецярбургскі дзяржаўны універсітэт шляхоў зносін''' ({{lang-ru|Петербургский государственный университет путей сообщения}}) (абрэвіятура - ПДУШЗ ({{lang-ru|ПГУПС}}), былы ''Ленінградскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту'', ЛІІЧТ ({{lang-ru|ЛИИЖТ}})). Галоўны корпус размешчаны па адрасе [[Маскоўскі праспект (Санкт-Пецярбург)|Маскоўскі праспект]], дом № 9 == Гісторыя == Адна з першых вышэйшых тэхнічных навучальных устаноў [[Расія|Расіі]]. Папярэднікам інстытута быў аддзел «па вучэбнай частцы», пашыраны і дапоўнены ў Дэпартаменце водных камунікацый Н. П. Румянцавым ў 1798-1809 гадах. Заснаваны найвышэйшым Маніфестам 20 лістапада (2 снежня) 1809 як Інстытут Корпуса інжынераў шляхоў зносін, урачыста адкрыты 1 (13) лістапада 1810. Мэтай стварэння інстытута была падрыхтоўка спецыялістаў для будаўніцтва на велізарных тэрыторыях Расіі разгалінаваных сістэм сухапутных і водных шляхоў зносін. У эпоху стварэння інстытута найбольш развітым быў водны шлях. Асноўным недахопам суднаходства была зіма, калі судны прастойвалі месяцы ў чаканні пачатку навігацыі. Супраць плыні па рэках і каналах летам судны праводзіліся бурлакамі. == Інстытут пры Бетанкуры == Інстытут на момант адкрыцця быў кадэцкім корпусам, цесна звязаным з вядучымі ВНУ сталіцы, такімі, як Акадэмія навук, Галоўным інжынерным вучылішчам Расійскай імперыі і створаным пазней Пецярбургскім універсітэтам. Інстытут быў закрытай паўвоеннай навучальнай установай, тэрмін навучання ў ім разам з гімназічным этапам навучання складаў восем гадоў. Выпускнікам прысвойвалася званне інжынера шляхоў зносін, яны былі паручнікамі (па першым разрадзе) і падпаручнікам (па другім разрадзе). Першы рэктар - [[Аўгусцін Аўгусцінавіч Бетанкур]] (1758-1824). У 1813 пры інстытуце заснаваны музей (цяпер Цэнтральны музей чыгуначнага транспарту Расійскай Федэрацыі). Пры Інстытуце пад кіраўніцтвам прафесара П. І. Сабко для навукова-навучальных мэтаў была арганізавана першая ў Расіі механічная лабараторыя. У 1820 годзе з мэтай падрыхтоўкі майстроў і тэхнікаў была створана Школа шляхоў зносін, якая мела трохгадовы тэрмін навучання. У 1823 годзе Інстытут быў ператвораны ў закрытую навучальную ўстанова на ўзор ваенных кадэцкіх карпусоў, зноў стаў грамадзянскай навучальнай установай з пяцігадовым тэрмінам навучання ў 1864 годзе. == Факультэты == * Аўтаматызацыя і інтэлектуальныя тэхналогіі * Прамысловае і грамадзянскае будаўніцтва * Транспартнае будаўніцтва * Транспартныя і энергетычныя сістэмы * Упраўленне перавозкамі і лагістыка * Эканоміка і мэнеджмент * Факультэт безатрыўных формаў навучання * Факультэт дауніверсітэцкай падрыхтоўкі Ёсць геолага-геадэзічная база, працуе вучэбна-курсавы камбінат. == Выкладчыкі і выпускнікі == * [[Міхаіл Васільевіч Астраградскі]] * [[Фёдар Пятровіч Вінакураў]], беларускі вучоны * [[Генрых Іпалітавіч Свянціцкі]] * [[Іван Ястржэмбскі|Іван Фердынанд Ястржэмбскі]] * [[Генрых Восіпавіч Графціа]] == Спасылкі == * [http://www.pgups.ru/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061023003223/http://www.pgups.ru/ |date=23 кастрычніка 2006 }} * [http://www.sampgups.ru/ Дактарантура і аспірантура ПДУХЗ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110924041711/http://www.sampgups.ru/ |date=24 верасня 2011 }} * [http://www.pgups.com/ Сайт дыстанцыйнага навучання ПДУХЗ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110909095146/http://pgups.com/ |date=9 верасня 2011 }} * [http://www.pgups.info/ Прафзвязная арганізацыя ПДУХЗ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111005151835/http://www.pgups.info/ |date=5 кастрычніка 2011 }} * [http://www.encspb.ru/article.php?kod=2804012186 Артыкул у «Энцыклапедыі Санкт-Пецярбурга»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090220122502/http://www.encspb.ru/article.php?kod=2804012186 |date=20 лютага 2009 }} * [http://www.citywalls.ru/house2172.html Артыкул на сайце citywalls.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111009043916/http://www.citywalls.ru/house2172.html |date=9 кастрычніка 2011 }} {{Вну Санкт-Пецярбурга}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:1809 год у Расіі]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Санкт-Пецярбургу]] [[Катэгорыя:Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін| ]] 6ofsz2rn29kpuifxjeii9egoemwxfw3 0 92811 5164533 4581356 2026-07-11T12:28:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164533 wikitext text/x-wiki '''Парламент [[Маўрытанія|Маўрытаніі]]''' да жніўня 2017 года складаўся з дзвюх палат: * '''[[Нацыянальная Асамблея Маўрытаніі|Нацыянальная Асамблея]]''' (''Al Jamiya al-Wataniyah/Assemblée Nationale'') — 81 члена, якія абіраюцца на 5-гадовы тэрмін па аднамандатных акругах шляхам прамога галасавання. * '''[[Сенат Маўрытаніі|Сенат]]''' (''Majlis al-Shuyukh/Sénat'') — 56 членаў, з якіх 53 члена абіраюцца на шасцігадовы тэрмін непрамым галасаваннем. 3 члена Сената абіраюцца маўрытанцамі за мяжой. Сенатары змяняюцца на адну траціну кожныя 2 гады. Сенат быў скасаваны пасля рэферэндума 2017 года. Паводле Канстытуцыі Ісламскай Рэспублікі Маўрытанія, {{цытата|(1) Члены Парламента не могуць вінаваціцца, пераследвацца, арыштоўвацца, затрымоўвацца ці асуджацца з прычыны іх меркавання ці галасавання, праведзеных імі за перыяд выканання абавязкаў. (2) Члены Парламента, на перыяд яго дзеяння, не могуць вінаваціцца ці арыштоўвацца за крымінальныя ці крымінальныя справы, за выключэннем падавання санкцый асамблеяй, да якой яны прыналежаць, у выпадку, калі злачынца заспелі на месцы злачынства ці яго віны відавочная ці вынесены судовы прысуд. (3) Члены Парламента пасля роспуску Парламента могуць быць арыштаваны, за выключэннем падавання санкцый ведамствам, да якога яны ставяцца, у выпадку, калі злачынца заспелі на месцы злачынства ці яго віны відавочная ці вынесены судовы прысуд. (4) Арышт ці абвінавачванне члена Парламента прыпыняецца па патрабаванні Асамблеі, да якой ён ставіцца.}}<ref>{{Cite web |url=http://worldconstitutions.ru/archives/65 |title=Канстытуцыя Ісламскай Рэспублікі Маўрытанія. Артыкул 50. Вызваленне ад адказнасці, недатыкальнасць |access-date=18 ліпеня 2012 |archive-date=25 верасня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925033612/http://worldconstitutions.ru/archives/65 |url-status=dead }}</ref> {{зноскі}} {{Маўрытанія ў тэмах}} {{Афрыка паводле тэм|Парламент|Парламенты}} [[Катэгорыя:Парламенты паводле краін|Маўрытанія]] kns3enmne49eo726evazrroqrd5g6c7 0 97588 5164974 5111229 2026-07-12T11:25:50Z Siarhei V 122587 5164974 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} [[Файл:Elf markwoman by Kitty.png|thumb|right|500px|Тыповая выява дзяўчыны-эльфійкі ў высокім фэнтэзі]] '''Фэ́нтэзі''' (ад {{lang-en|fantasy}} — «фантазія») — [[жанр]] [[Фантастыка|фантастычнай]] [[Літаратура|літаратуры]], кіно, мультыплікацыі, камп’ютарных гульняў, адзення, жывапісу, музыкі, хатніх і гарадскіх дызайнаў, заснаваны на выкарыстанні, сінтэзе і сучаснай інтэрпрэтацыі [[Міфалогія|міфалагічных]], казачных матываў, архаічных стыляў і светапоглядаў і [[фальклор]]у. У сучасным выглядзе сфарміраваўся на пачатку XX ст. Хаця прынята лічыць, што на фарміраванне сучаснага фэнтэзі значна ўплываў англійскі пісьменнік [[Джон Рональд Руэл Толкін]]<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/FENTEZI.html|title=ФЭНТЕЗИ|author=Сергей Алексеев, Дмитрий Володихин.|publisher=[[Кругосвет]]|accessdate=2011-04-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120305035108/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/FENTEZI.html|archivedate=5 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, жанр далёка выйшаў за межы толкінаўскіх канонаў, стварыў мноства плыняў, якія спалучаюць традыцыйныя фэнтэзі-элементы з тэхналогіямі навуковай фантастыкі, пашырыў фальклорна-міфалагічны падмурак за кошт засваення і перапрацоўкі іншых, нееўрапейскіх міфалагічных культур. Многія плыні фэнтэзі відавочна сыходзяць каранямі да датолкінаўскіх твораў ([[Роберт Говард]], «Цыкл пра Конана Варвара», «[[Хронікі Нарніі]]» [[Клайв Стэйплз Льюіс|Клайва Льюіса]], «Гарменгаст» [[Мэрвін Пік|Мэрвіна Піка]]), працягваюць, развіваюць і трансфармуюць іх традыцыю. == Азначэнні тэрміну == З-за маладосці жанру яму дасюль уласцівы [[плюралізм]] азначэнняў. Некаторыя яго галіны знаходзяцца на скрыжаванні з навуковай фантастыкай (тэхнафэнтазі, парамагія, манапанк). «У самым агульным выпадку фэнтэзі — гэта твор, дзе фантастычны сусвет не сумяшчальны з навуковай карцінай свету» <ref>Каплан В. Заглянем за стенку / В. Каплан // Новый мир. — № 9, — 2001.</ref>. «… Асноўная маса фэнтэзі — асаблівы від літаратурнай казкі, які выкарыстоўвае матывы чараўніцтва, магіі, [[Рыцарскі раман|рыцарскага эпасу]] у спалучэнні з прыёмамі рэалістычнага апавядання ([[Алджэрнан Блэквуд|А. Блэквуд]], [[Говард Філіпс Лаўкрафт|Г. Лаўкрафт]], [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Толкін]])…» <ref>Фантастика (Р.И Нудельман) // Краткая Литературная Энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков., М.: Сов. Энциклопедия, 1972. — т.</ref>. «…значэнне фэнтэзі не ў падрабязнасці праўдзівага адбітву, які існуе дзеля адданасці фактам, але ў пачуцці індывідуальнага, якое прыводзіць рэчы ў дзіўны і ў той жа час у зразумелы парадак, з яго незалежнасцю ў фантастычным»<ref>Manlove, C. N. The Impulse of Fantasy Literature. London: The Macmillan Press, 1983</ref>. Пісьменнік [[Нік Перумаў]] мяркуе, што «Па знешніх параметрах фэнтэзі з’яўляецца відам фантастычнай казкі»<ref name="proza.ru">[http://www.proza.ru/2011/08/13/1098 Классификация жанра фэнтези. Произведения Толкина]</ref>. Сам Пярумаў лічыць сябе падаўжальнікам традыцыі літаратурнай казкі, пачынальнікамі якой у [[Расія|Расіі]] лічыць [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіна]] і [[Мікалай Васільевіч Гогаль|М. Гогаля]]. Крытык В. Губайлоўскі лічыць, што да фэнтазі можна адносіць толькі адну кнігу, а менавіта «Валадара Пярсцёнкаў» Дж. Р. Р. Толкіна<ref name="proza.ru"/>. С. Галіеў вылучае 3 групы азначэнняў жанру фэнтэзі: 1. Самая шматлікая група азначэнняў, прадстаўлена энцыклапедычнымі і літаратурнымі слоўнікамі, адносіць фэнтэзі да асабістага віду [[Чароўная казка|чароўнай казкі]]. 2. Група прадстаўляе думку даследчыкаў, якія засноўваюць фэнтэзі на размытых паняццях звышнатуральнага, ірацыянальнага, нетлумачальнага. 3. Група азначае фэнтэзі як складаныя сінтэтычныя жанравыя канструкцыі, такія як «…фантастычны філасоўскі раман з элементамі чароўнай казкі і гераічнай эпапеі» ці «сучасная гераічна-міфалагічная эпапея, створаная ў традыцыях [[Скандынаўская міфалогія|паўночнай міфалогіі]]».<ref name="proza.ru"/>. == Гісторыя фэнтэзі == === Папярэднікі фэнтэзі === Крыніцай вобразаў дзеля фэнтазі з’яўляецца, несумненна, уся сусветная скарбніца казак, міфаў, балад, легенд. [[Рамантызм]] пачатку ХІХ ст. распачаў шырокую практыку стварэння літаратурных тэкстаў на базе казак і міфалогіі ([[Эрнст Тэадор Амадэй Гофман|Э. Т. А. Гофман]], [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|І. В. Гётэ]], [[Вільгельм Гаўф|В. Гаўф]]), але ён выкарыстоўваў магічныя элементы ў якасці алегорый. Гофман («Залаты збан», «Малы Цахес, празваны Цыноберам») стварае класічныя творы абсурду, дзе ўсё чароўнае прыносіць хаос, парушае звычныя законы логікі. Фэнтазі, якое сфарміравалася шмат пазней, насупраць, было схільна мадэляваць лагічны, упарадкаваны сусвет, дзе магічныя законы з’яўляюцца прыкладнымі аналагамі рэальных навуковых і прыродных. Першае «протафэнтазі» пачынае афармляцца на мяжы ХІХ-ХХ ст. Сярод папярэднікаў — [[Хорас Уолпал]] («Замак Отранта», 1764), [[Р. Кіплінг]] («Казкі старой Англіі»), Э. Блэквуд, Уільям Морыс. Брытанскі арыстакрат лорд [[Эдвард Дансэні]] (1878—1957) упершыню стварае цыкл апавяданняў пра выдуманы свет, у якім пануюць багі, каралі, прарокі, невядомыя пачвары (зборнікі навел «Час і багі» і інш.). Іншы дагэтуль уплывовы твор перыяду — раман [[Хоўп Мірліз]] «Луд-у-Смузе» (1926). === Амерыканская група заснавальнікаў фэнтэзі === Заснавальнікамі сапраўднага фэнтэзі лічацца дзве групы пісьменнікаў, якіх можна падзяліць на амерыканскую і брытанскую школы. У першую ўваходзілі [[Говард Лаўкрафт]], [[Кларк Эштан]], [[Эдгар Райс Бэраўз]], [[Флэтчэр Прэт]], [[Роберт Говард]] і іншыя. Говард Лаўкрафт стварыў шэраг выдуманых гістарычных эпох, якія былі заселены цывілізацыямі пачвар і жудаснымі істотамі (Ктулху і інш.). Эдвард Райт Бероўз (чыя літаратурная дзейнасць прыходзіцца на 1912—1948 гг) распрацоўвае фантастычную цывілізацыю з атрыбутыкай старажытнасці і [[Сярэднявечча|Сярэдневечча]], якая быццам існуе на [[Планета Марс|Марсе]]. Роберт Говард, мусіць, першы паводле ўкладу ў фарміраванне фэнтэзі, ён упершыню ў літаратуры стварыў вялікі фантастычны свет («[[Хабарэйская эра|Хабарэйскую эру]]») з дэталёва распрацаванай гісторыяй, шматлікімі культурамі. Прыгоды яго героя — [[Конан Кімерыец|Конана Кімерыйца]] (Конана-варвара) пасля смерці аўтара больш чым на 50 гадоў былі забытыя, але потым да іх вярнулася папулярнасць. Фактычна менавіта з Говарда, чые творы былі апублікаваныя яшчэ ў 30-я гг (за 20 гадоў да «Валадара Пярсцёнкаў» Дж. Р. Р. Толкіна) пачынаецца паджанр «Мяча і магіі», да якога можна аднесці большасць сучаснага фэнтэзі. [[Файл:2010-1-meeting-under-the-tree.jpg|thumb|400px|Прыклад атмасферы і персанажаў фэнтэзі]] [[Кларк Эштан Сміт]], па сведчанні многіх крытыкаў, быў найбольш таленавітым з заснавальнікаў фэнтэзі [http://booksfantasy.ucoz.ru/news/istorija_zhanra_fehntezi/2012-11-26-5], але напісаў толькі некалькі дзясяткаў апавяданняў, пасля чаго пакінуў літаратуру. Флэтчэр Прэт у 1948 г. публікуе раман «Калодзеж Адзінарога», дзе распрацоўвае вялікі фантастычны сусвет са сваёй гісторыяй і культурай, з міфалагічнымі матывамі і магіяй. Амерыканскую пісьменніцу [[Лі Брэкет]] можна лічыць адной за пачынальніц тэхнафэнтэзі: у яе творчасці магія і міфалагічныя матывы суседнічаюць з касмічнымі караблямі і [[лазер]]амі. «Вяршыня» яе творчасці — «Меч Рыянона» (The Sword of Rhiannon) быў выдадзены ў 1949 г. === Брытанская група заснавальнікаў фэнтэзі === Брытанская група заснавальнікаў фэнтэзі прадстаўлена Толкінам, [[Клайв Стэйплз Льюіс|Клайвам Льюісам]], [[Чарлз Уільямс|Чарлзам Уільямсам]] і іншымі. Фактычна падрыхтаваў брытанскага чытача да ўспрымання новага «казачнага» жанру пісьменнік Эдвард Дансэні. Толкін паважліва ставіўся да яго творчасці, адчуваў яго ўплыў, але адгукаўся аб Дансэні стрымана, «палемізаваў» з яго працамі ўжо ў сваіх першых творах. Толкіна хутчэй натхняў «светлы» германскі эпас чым «кельцкае змярканне», з якога чэрпаў вобразы Дансэні. Дж. Р. Р. Толкін («[[Валадар Пярсцёнкаў]]», апублікаваны ў 1954-1955 гг.) аказаў уплыў на фарміраванне эпічнага фэнтэзі і сфарміраваў свой так званы «толкінаўскі архетып» жанра — вядомыя міфічныя істоты (эльфы, гномы, гобліны) ператвараюцца ў народы са сваёй культурай, цывілізацыяй, гісторыяй. Болей за тое, калі многія аўтары фэнтэзі таго часу працавалі ў памежным жанры, спалучаючы міфалогію і тэхніку (знаходзячыся пад уплывам папулярнай яшчэ с канца ХІХ ст. навуковай фантастыкі), то Толкін стаў адным з пачынальнікаў менавіта «чыстага», класічнага фэнтэзі. Ён фарміраваў свой жанр фактычна як процівагу «чароўнай» літаратурнай казцы. Ён прызнаваўся, што фактычна ненавідзеў тое, што час зрабіў са старажытным англійскім эпасам, ператварыўшы яго высакародных і велічных персанажаў у маленькіх «эльфікаў» з павучальных дзіцячых гісторый<ref>[http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/FENTEZI.html?page=0,3 ФЭНТЕЗИ|Энциклопедия Кругосвет]</ref>. Пад пяром Толкіна эпас вяртаў былую грацыю і «даросласць», сур’ёзнасць. Значную ролі ў фарміраванні брытанскай галіны фэнтэзі адыграла створаная ў Оксфардзе суполка «[[Інклінгі|Інклінгаў]]» (перакручанае «[[Інглінгі]]» — назва скандынаўскай дынастыі «эпохі [[Сага|саг]]», англійскае «ink» — чарніла). Ядром суполкі былі Дж. Р. Р. Толкін і Клайв Льюіс, пазней да іх далучыўся Чарлз Уільямс, некалькі разоў у суполцы выступаў [[Эдгар Эдзісан]]. Творчасць Клайва Льюіса перажывае эвалюцыю ад навуковай фантастыкі («Касмічная трылогія», 1930-40-я гг, дзе да фантастычных элементаў ужо далучаюцца вобразы дэманаў, рэлігійныя алегорыі, матывы артураўскіх легенд) да фэнтэзі («Хронікі Нарніі» і інш). === Новая хваля === У 1970-я гг. прыходзіць «новая хваля» фэнтэзі: маладыя аўтары імкнуцца ламаць ужо складзеныя тады кансерватыўныя каноны жанра. «Сагу аб Вечным Ваяры» (Eternal Champion) [[Майкл Муркок|Майкла Муркока]] можна лічыць пачаткам «Новай хвалі» і выдатным прыкладам «нетолкінаўскага» фэнтэзі. Аўтар распрацоўвае тэорыю мноства сусветаў, у якіх бясконца перараджаецца ў многіх абліччах адзін і той жа дух Вечнага Героя. Пазней вобраз бясконцай множнасці сусветаў выкарыстоўвае і [[Роджэр Жалязны]] ў «Хроніках Амбера». Ён скасоўвае трыдыцыйную для фэнтэзі таго часу антытэзу Дабра і Зла, робіць герояў меней адназначнымі, а інтрыгу — болей складанай. У [[Амбер]]ы ахоўнікі сусветнага парадку — тыраны і дэспаты, а іх ворагі — высакародныя прадстаўнікі хаосу. Але ў выніку перамогі апошніх сусвет загіне. У 1990-я гады польскі пісьменнік [[Анджэй Сапкоўскі]], выкарыстоўваючы, у цэлым, толкінаўскі архетып, творча пераасэнсаваў існыя каноны фэнтэзі і чароўнай казкі ў сваіх творах «Апошняе жаданне», «Меч прызначэння». Джон Марцін (вядомы як «амерыканскі Толкін» за стварэнне вялізнага, складанага, добра распрацаванага сусвету) у большай ступені звяртаецца да гістарычнага жанра, культуры яго народаў адрозніваюцца рэалістычнасцю. === Фэнтэзі ў Беларусі === {{main|Беларускае фэнтэзі}} [[Файл:Дракон у пячоры.jpg|thumb|right|250px|Дракон (цмок) у інтэрпрэтацыі сучаснага беларускага мастака]] Сярод сучасных беларускіх пісьменнікаў фэнтэзі — [[Серж Мінскевіч]]<ref>{{Cite web|url=http://ampby.org/2013/06/05/28763/|title=Афіша кнігарні логвінаЎ на 10-15 чэрвеня|archiveurl=https://archive.today/20140128182227/http://ampby.org/2013/06/05/28763/|archivedate=28 студзеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Яго кніга «Усмешка жалобнай каралевы, альбо Таямніца магнітнага замка» заснавана на [[беларуская міфалогія|беларускай міфалогіі]] і напісана на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. На беларускай мове напісаны і твор [[Аляксей Георгіевіч Шэін|Аляксея Шэіна]] «[[Сем камянёў]]». На рускай мове піша [[Вольга Грамыка]] (тэтралогія «Беларыйскі цыкл пра ведзьму Вольху» і інш.). == Марфалогія твора фэнтэзі == [[Файл:Ett gammalt bergtroll.jpg|thumb|300px|Троль]] [[Файл:Variance in character design - Lia Turtle, Shain, and Cendrea from Chaos&Evolutions.png|thumb|left|400px|Прыклады рас у сусветах фэнтэзі, аўтар выявы — David Revoy]] === Структура фэнтэзі-сусвета === [[Юліяна Шалковіна]] вылучае наступную ўніверсальную структуру твора фэнтэзі: 1. У кнігах фэнтэзі падзеі звычайна адбываюцца ў выдуманым сусвеце. То бок не ў «краіне мар», дзе могуць не дзейнічаць элементарныя законы (напрыклад, зямное прыцягненне, ці элементарная логіка), а ў даволі рэальным, лагічным сусвеце, дзе асноўныя законы тыя ж, што і на Зямлі: планеты з большасці круглыя, 2+2 = 4, істоты дыхаюць паветрам і інш<ref>[http://www.proza.ru/2012/05/02/1084 Юліяна Шалковіна, «Фэнтэзі як жанр літаратуры»] {{ref-ru}}</ref>. Часта наскрозь «магічны», «міфалагічны», сусвет фэнтэзі, тым не менш, строга сістэматызаваны па аналогіі з рэальным сусветам, ён не з’яўляецца «краінай абсурду», «зямлёй сноў», а функцыяніруе па цвёрдых, непахісных законах. Гэта істотна адрознівае фэнтэзі ад аповесцей [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]], Эрнста Тэадора Амадэя Гофмана, Рэдьярда Кіплінга («[[Казкі старой Англіі]]»). 2. Істоты, якія жывуць у гэтым сусвеце, не абавязкова людзі, альбо людзі з трансфармаванай знешнасцю. Але гэтыя істоты абавязкова надзеленыя нейкімі чалавечымі якасцямі: любоў, нянавісць, адданасць, здрада. Чароўныя істоты, у казках і міфах традыцыйна прывідныя і эфемерныя (эльфы, феі, гномы і г.д.), у фэнтэзі маюць сацыяльную арганізацыю, добра прамаляваны лад жыцця, менталітэт. Іх супольнасць канструюецца аўтарам па аналогіі з культурна-гістарычнымі тыпамі рэальнай чалавечай гісторыі. 3. Некаторыя істоты, што насяляюць фэнтэзі-сусвет, валодаюць незвычайнымі здольнасцямі: магія, бяссмерце, прадбачанне, стварэнне магічным прадметаў, левітацыя і інш. 4. Прысутнічае матыў падарожжа, шляху, які павінны прайсці герой да сваёй мэты. У адрозненне ад літаратурных казак, міфалагічных раманаў, міфалагізм фэнтэзі не імпліцытны, гэта не прыём (метафара, алегорыя ці архетып), не міфапаэтыка, а свядомае імкненне аўтара стварыць фантастычную міфалогію па аналогіі са старажытнымі сістэмамі. У аснове фэнтэзі мадэль сусвету, якая ўтрымлівае такія ўласцівасці міфалагічнага мыслення, як нявылучанасць чалавека з навакольнага асяроддзя, персаналізацыя дабра і зла, ачалавечванне прыродных з’яў, атаясненне мікракосмаса і макракосмаса, прасторна-сусветны сінкрэтызм, бінарная логіка<ref>[http://fantasy-oboi.narod.ru/simple.html Жанр фэнтэзі ў ацэнках сучаснай крытыкі] {{ref-ru}}</ref>. С. Галіеў вылучае 3 прынцыпы будавання сусвету фэнтэзі: # Прынцып [[сінтэтызм]]у. # Прынцып паралельнасці. # Прынцып міфалагізму. Сінтэтызм — у дадзеным выпадку спалучэнне прыёмаў і светапогляду літаратуры і міфа. У адрозненне ад казкі, час у фэнтэзі дыхатамічны, ён адметна дзеліцца на час міфічны і час эмпірычны. У казцы і міфе час, насупраць, лінейны, ён няздольны драбіцца, замаруджвацца, мяняць кірунак. Кожны чароўны аб’ект у фэнтэзі мае сваю гісторыю і падаецца ў двух часах: міфалагічным і эмпірычным. Меч [[Оркіст]] выкаваны эльфамі ў старадаўнія часы і знішчыў караля гоблінаў, ён жа дзейнічае непасрэдна ў час, калі адбываецца галоўнае дзеянне кнігі («Хобіт, альбо туды і назад», Дж. Толкін). Прынцып паралельнасці азначае адсутнасць сувязі з чалавечым сусветам, поўная альтэрнатыўнасць сапраўднай рэальнасці. Твор фэнтэзі не абмежаваны ні сюжэтна, ні тэматычна. Фактычна, адзінае патрабаванне да аўтара — псіхалагічная верагоднасць<ref>[https://sites.google.com/site/virtualmuzej/fentezi-kak-zanr-literatury Асаблівасці жанру фэнтэзі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150927172453/https://sites.google.com/site/virtualmuzej/fentezi-kak-zanr-literatury |date=27 верасня 2015 }} {{ref-ru}}</ref>. === Расы фэнтэзі === [[Файл:2010-01-C&E Dragon.png|thumb|400px|Дракон, адна з найболей папулярных фэнтэзі-пачвар]] Большасць аўтараў фэнтэзі выкарыстоўвае стандартныя (кананічныя) наборы з’яў, паняццяў і фантастычных рас, з-за чаго фэнтэзі часта крытыкуюць за аднатыпнасць твораў і сусветаў. Асноўныя кананічныя расы фэнтэзі: * [[Эльфы]]. Часцей за ўсё прыгожыя чалавекападобныя істоты з раскосымі вачыма, доўгімі валасамі і вострымі вушамі. Жывуць вечна альбо вельмі доўга (шмат стагоддзяў). Адны аўтары, [[Эльфы (Серадзем’е)|услед за Толкінам]], робяць іх увасабленнем дабра і мудрасці, другія, пераацэньваючы вобраз, ператвараюць іх у адмоўных, ганарлівых істот, якія часта праяўляюць шавінізм да «прымітыўных» рас, у тым ліку людзей («[[Хронікі Мяшанкі, цыкл|Хронікі Мяшанкі]]» [[Андрэ Нортан]] і [[Мэрсэдэс Лэкі]], «[[Дачка жалезнага дракона]]» [[Майкл Суэнвік|Майкла Суэнвіка]]), альбо дэградавалі з-за свайго гонару ([[Вядзьмар (серыя раманаў)|цыкл пра ведзьмака Геральта]] [[Анджэй Сапкоўскі|Анджэя Сапкоўскага]]). * [[Гном]]ы. Часцей за ўсё суровыя ваяры і кавалі, ростам каля 3-4-х футаў. Па характару і манерах нагадваюць класічнае ўяўленне аб [[Вікінгі|вікінгах]] (што істотна адрознівае іх ад традыцыйных казачных гномаў, істот таямнічых і дэманічных). Прыклады: толкінаўскі Гімлі, Флінт Вогнены Горн (сусвет Dragonlance). Некаторыя аўтары ўводзяць болей самабытныя вобразы (глыбінныя гномы — свірфнібліны Роберта Сальваторэ). У сусвеце Warcraft гномы — механікі і вынаходнікі, адзіныя істоты, якія карыстаюцца агнястрэльнай зброяў, у тым ліку артылерыяй. * [[Оркі (Серадзем’е)|Оркі]]. Слова было прыдумана Дж. Толкінам і з’яўляецца ў яго творах сінонімам паняцця «[[гоблін]]». Многія аўтары выкарыстоўваюць традыцыйнае толкінаўскае клішэ орка — жорсткага, пачварнага гуманоіда, які ў баі выкарыстоўвае хутчэй колькасць, чым уменне і ў вялікай колькасці вынішчаецца зброяй галоўных герояў. Пазней вобраз перацярпеў трансфармацыю: оркі ператварыліся ў зялёнаскурых веліканаў, ваяўнічых варвараў-граміл (сусвет Warcraft і інш.). * Паўрослікі (хобіты, халфлінгі) — персанаж болей рэдкі, часцей за ўсё паўтарае [[Хобіты (Серадзем’е)|толкінаўскі вобраз хобіта]]. * [[Дракон]] (цмок). Вобраз вар’іруецца ад нізкаінтэлектуальнай агрэсіўнай пачвары да мудрай старажытнай істоты. Часцей з’яўляецца носьбітам зла, хаця бываюць выключэнні. Распаўсюджаны вобраз Дракона — вартаўніка скарбаў і ездавога дракона, якога выкарыстоўваюць у якасці баявога транспарту «наезнікі драконаў» (сусвет [[Dragonlance]] і інш). * [[Людзі, фэнтзі|Людзі]] (у розных кнігах — «хомансы», «мабдэны»). У большасці фэнтазі-сусветаў з фантастычнымі расамі суіснуе раса людзей. Часцей за ўсё падкрэсліваецца іх непаўнавартасць у параўнанні з расамі-суседзямі — бессмяротнымі ці як мінімум даўгавечнікамі, болей здольнымі да магіі, прадбачання, болей пасвечанымі ў таямніцы сусвету і прыроды. У «Хроніках Мяшанкі» Андрэ Нортан і Мерсэдэс Лэкі людзі — раса рабоў, якую даўно падпарадкавала сабе жорсткая і несправядлівая цывілізацыя эльфаў. У гульні [[Dragon Age: Inquisition|Dragon Age]], у «Цыкле пра ведзьмака Геральта» А. Сапкоўскага людзі аказаліся болей успрымальнымі да тэхнічнага прагрэсу і заняволілі народы эльфаў, разбурылі іх цывілізацыю — болей старажытную і высакародную, але кансерватыўную і меней жыццяздольную. Экспансіўную, агрэсіўную прыроду прыпісвае людзям і Макл Муркок («[[Хронікі Корума]]»), дзе варварскія народы людзей вынішчаюць развітую цывілізацыю вадагаў. Меней папулярнымі «кананічнымі» расамі з’яўляюцца [[адзінарог]]і, [[віверн]]ы, [[Ваўкалак|вервольфы]] (ваўкалакі, пярэваратні), [[тыфлінг]]і, гобліны, [[альвы]], [[цверг]]і, людзі-рэптыліі, [[анёл]]ы, [[дроў]], [[кентаўры]], [[дэман]]ы, [[лепрыкон]]ы, шматлікія [[Элементаль|элементалі]] (вады, зямлі, агню, паветры). Некаторыя аўтары прыдумляюць свае ўнікальныя расы: крысіты і клаачныя людзі [[Ніл Гейман|Ніла Геймана]], [[херпі]], [[людзі-кактусы]] Чайны Мьевіля, [[панцырбьёрны]] Філіпа Пулмана, [[круксены]], [[тураны]], [[бартукі]], [[ксеноа]] з гульні [[Requiem Online]]. Аўтарамі актыўна распрацоўваецца тэма «змешаных» рас, прадстаўнікі якіх часта аказваюцца ізгоямі, знаходзяцца ў літаральным сэнсе паміж дабром і злом альбо па той іх бок: паўэльфы, паўоркі, шматлікія расы з сусвету Dungeons and Dragons (аазімары, генасі, фейры, тыфлінгі), альбо штучна створаныя расы біялагічных ці механічных істот. === Сюжэты фэнтэзі === Большасць твораў фэнтэзі часта крытыкуецца даследчыкамі за празмерную архетыпнасць, стандартнасць сюжэту, за запазычванне персанажаў і прыёмаў у класікаў жанру (Дж. Р. Р. Толкіна, Урсулы Ле Гуін, Клайва Льюіса і іншых). [[Дэн Шорын]] вылучае наступныя сюжэтныя архетыпы: * Артурыянскі архетып. Паходзіць ад [[кельты|кельцкіх]] [[Кароль Артур|артураўскіх легенд]], перапрацаваных [[Рыцарскі раман|рыцарскімі раманамі]], творчасцю [[Томас Мэлары|Томаса Мэлары]] і [[Тэрэнс Ўайт|Тэрэнса Уайта]]. Сусвет стылізаваны пад еўрапейскае сярэднявечча, стылістыку фарміруюць рыцары, [[кароль|каралі]], [[замак|замкі]] і інш. Прадстаўнікі: Роджэр Жалязны («Хронікі Амбера»), [[Алег Аўраменка]] («Гаспадыня крыніцы») і інш. * Толкінаўскі архетып. Мае на ўвазе сусвет, дзе ў якасці асобных рас-цывілізацый жывуць міфалагічныя істоты (гномы, эльфы, гобліны і інш). Самы распаўсюджаны архетып. Прадстаўнікі: А. Сапкоўскі, Нік Перумаў і інш. * Архетып мяча і магіі. Шырока ўведзены ў літаратуру творчасцю Роберта Говарда. Прыгодніцка-гераічнае фэнтэзі. Стылістычна сыходзіць каранямі да Сярэднявечча, але сфарміравалася і пад уплывам болей старажытных крыніц — міфаў пра подзвігі [[Геракл]]а, Гільгамеша. У адрозненне ад гераічных эпасаў, герой «мяча і магіі» незалежны ад «вышэйшых сіл», інакш яго гераічны характар будзе не сапраўдны. Наадварот, супрацьстаянне багам робіцца адным з абавязковых атрыбутаў жанру. З развіццём архетыпу ўсё часцей сустракаюцца творы, дзе герой-воін саступае месца чарадзею («Сага пра Элрыка»), [[ведзьма|ведзьме]] ці нават злодзею, але гераічная сутнасць персанажа захоўваецца. * Архетып «нябеснай канцылярыі», заснаваны на парахрысціянскай міфалогіі. * Архетып студэнта чароўнай навучальнай установы. З’явіўся яшчэ ў 1960-х гадах у творчасці Урсулы Ле Гуін («[[Чараўнік Земнамор'я]]»), у [[Джыл Мерфі]] («[[Самая дрэнная ведзьма]]», 1980-я гады), але асабліва папулярны стаў пасля публікацыі цыкла раманаў [[Джаан Роўлінг|Дж. К. Роўлінг]] пра [[Гары Потэр]]а. * Архетып псеўдагісторыі. * Архетып марскога падарожжа, фарміруецца на базе «марской» прыгодніцкай літаратуры ХІХ-ХХ ст. (атрыбутыка — піраты, геаграфічныя адкрыцці) з ужываннем элементаў марской міфалогіі (акіянскія пачвары, караблі-прывіды і г.д.)<ref>[http://danshorin.com/text/kritika/fantasy.html Фэнтези как субъективный род литературы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150925034152/http://danshorin.com/text/kritika/fantasy.html |date=25 верасня 2015 }}</ref>. === Галоўны герой у літаратуры фэнтэзі === Д. А. Батурын прапануе наступную тыпалогію галоўных герояў фэнтэзі: * Герой як [[святы]]. Кіруецца высокімі матывамі дабра і справядлівасці, супрацьпастаўляецца злу. Прыклады: [[Арагорн]] («[[Валадар Пярсцёнкаў]]»), [[Гед]] («[[Чараўнік Земнамор'я]]»), сумленны воін-[[дроў]] [[Дзірт]] («Цёмны эльф»), ваяўнічы пурытанін [[Саламон Кейн]], [[Прынц Каспіан|прынц Каспіян]] («Хронікі Нарніі»). У [[Псіхааналіз|псіхааналітычнай]] інтэрпрэтацыі яго прыгоды тлумачацца зваротам чалавека ўнутр самога сябе. * Герой як бог. Кіруецца матывамі, што знаходзяцца па той бок дабра і зла і незразумелыя простаму чалавеку. Стаіць па-над маральнасцю. Хаця ў цэлым падтрымлівае «добрых», вынікі яго дзейнасці могуць быць разбуральнымі. Прыклады: [[Рэйстлін Маджэрэ]] (серыя «Dragonlance», імкнецца знішчыць бога святла Паладайна і багіню цемры Такхізіс, каб заняць іх месца), вядзьмак [[Геральт з Рывіі|Геральт]], Асурымбор Келхус, Олмер («Пярсцёнак цемры» Ніка Перумава, падымае паўстанне супраць бога Ілуватара за свабоду Серадзем’я, на кароткі тэрмін ператвараецца ў боства, губляе чалавечыя рысы). * Герой як імператар і тыран. Кіруецца [[Езуіты|езуіцкім]] прынцыпам «мэта апраўдвае сродкі». Дзеля змагання са злом гатовы сам ператварыцца ў зло, гатовы стаць часткай цемры дзеля абароны святла. Прыклады: [[Элрык]] (дзеля выратавання закаханай дзяўчыны знішчае свой народ), прынц [[Корум]] (змагаючыся супраць дэманаў, сам выкарыстоўвае цёмныя артэфакты, крадзе чалавечыя душы), [[Фес]] (герой серыі кніг [[Нік Перумаў|Ніка Пярумава]], ператвараецца ў цёмнага месію, каб абараніць сусвет ад разбурэння), [[Рычард Рал]] («[[Першае правіла чараўніка]]», будуе [[Таталітарызм|таталітарную]] краіну дзеля процістання тырану)<ref>[http://eprints.tversu.ru/2960/2/Вестник_ТвГУ._Серия_ФИЛОСОФИЯ._2012._Выпуск_3._С._166-171.pdf Батурын Д. А. Фэнтэзійны ідэал героя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305195455/http://eprints.tversu.ru/2960/2/%D0%92%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%A2%D0%B2%D0%93%D0%A3._%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%A4%D0%98%D0%9B%D0%9E%D0%A1%D0%9E%D0%A4%D0%98%D0%AF._2012._%D0%92%D1%8B%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA_3._%D0%A1._166-171.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>, [[Станіслаў Сварог]] (цыкл «[[Сварог, цыкл|Сварог]]» [[Аляксандр Бушкоў|А. Бушкова]]; герой ператвараецца ў дыктатара цэлай планеты дзеля супрацьстаяння злу), Корвін («[[Хронікі Амбера]]» [[Роджэр Жалязны|Роджэра Жалязны]]; герой імкнецца да ўлады, выкарыстоўвае сотні тысяч жывых істот як гарматнае мяса). == Віды фэнтэзі == Часцей за ўсё вылучаюцца наступныя віды фэнтезі<ref>{{Cite web |title=Разновидности фэнтези |url=http://wayofworlds.com/publ/miry_fentezi/fehntezi_fantasy/raznovidnosti_fehntezi_vidy_fehntezi_fehntezi_podzhanry/11-1-0-84 |accessdate=11 жніўня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304222101/http://wayofworlds.com/publ/miry_fentezi/fehntezi_fantasy/raznovidnosti_fehntezi_vidy_fehntezi_fehntezi_podzhanry/11-1-0-84 |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>: 1. Эпічнае (глабальнае) фэнтэзі. Апісвае маштабныя падзеі, мадэлюе гіганцкі сусвет, сам твор прысвячае яго істотнай трансфармацыі. Часта выкарыстоўвае ўласцівае міфу дуалістычнае мысленне (дзяленне сусвету на Дабро і Зло, святло і цемру). Аўтары: Дж. Р. Р. Толкін, [[Урсула Ле Гуін]] (цыкл пра [[Земнамор'е]]), [[Клайв Льюіс]] («Хронікі Нарніі»), [[Тэд Уільямс]], [[Дэвід Эдзінгс]], [[Раймонд Фэйст]], [[Роберт Джордан]]. 2. Гераічнае фэнтэзі. Часта перасякаецца з паджанрам «[[Меч і магія, жанр|мяча і магіі]]», сусветы якога нагадваюць еўрапейскае сярэдневечча з міфалагічнымі элементамі. Прадстаўнікі: [[Майкл Муркок]] (цыклы пра [[Элрык]]а, [[Корум]]а і інш), [[Стэн Нікалс]] («Оркі: Першая кроў»), [[Элізабэт Мун]] («Сага пра Паксэнарыён»), [[Дэвід Гемел]] («Дрэнарыйскі цыкл»), [[Глен Кук]] («Чорны атрад»), [[Роберт Хайнлайн]] («Дарога славы» і інш), [[Пол Андрэсан]] («Зламаны меч», «Тры сэрцы і тры львы»), [[Марыя Сямёнава]] («Валкадаў»), 3. Лірычнае фэнтэзі. Прадстаўнікі: Урсула Ле Гуін («Планета Раканона»), [[Джон Бойнтан Прыстлі]] («31 чэрвеня»), Роберт Ф. Янг («Зрубіць дрэва», «На рацэ», «Ля пачатка часоў»). 4. Гістарычнае фэнтэзі. Інтэрпрэтацыя рэальных падзей мінулага, іх тлумачэнне праз тайны ўплыў магіі, фантастычных з’яў, апісанне быццам існавалых у рэальный гісторыі кантактаў чалавецтва з фантастычнымі цывілізацыямі, расамі чароўных істот (гномаў, эльфаў, оркаў). Часта ўдзел у такіх творах прымаюць рэальныя гістарычныя асобы. Прадстаўнікі: [[Сюзана Кларк]] («Джонатан Стрэндж і містэр Норэл»). У іншых крыніцах гістарычнае фэнтазі характэрызуецца як апавяданне пра іншы, фантастычны сусвет, але з мінімумам магіі (ці з яе поўнай адсутнасцю) і вельмі рэалістычнай рэканструкцыяй канкрэтных культурна-гістарычных тыпаў рэальнай гісторыі (творы [[Вера Камша|Веры Камшы]]). 5. [[Тэхнафэнтэзі]]. Мадэлюе сусвет, у якім магія і міфалагічныя расы суіснуюць з футурыстычнай тэхнікай (касмічныя караблі, [[штучны інтэлект]], машына часу, механічныя драконы). Прадстаўнікі: [[Майкл Суэнвік]] («[[Дачка жалезнага дракона]]»), [[Роджэр Жалязны]] («Джэк-з-цені»). 6. Гумарыстычнае фэнтэзі. Прадстаўнікі: [[Тэры Пратчэт]], [[Роберт Аспрын]] (серыя «Міфы»). 7. Цёмнае (змрочнае) фэнтэзі. Спалучэнне фэнтэзі і гатычнай літаратуры. Прадстаўнікі: [[Стывен Кінг]] («Цёмная вежа»), [[Тэры Брукс]] («Слова і пустата»), Урсула Ле Гуін («Скрыначка, у якой была цемра»), [[Андрэй Дашкоў]] («Войны некрамантаў») Часткова з фэнтэзі перасякаецца манапанк, парапанк, стымпанк. У 1990-х гг. фарміруецца жанр [[New Wierd|New Weird]] («Новыя дзіўныя»). Ён мадэлюе сусветы, дзе навука і магія не спалучаюцца, а часта зліваюцца ў нешта адзінае, чароўныя з’явы тлумачацца навукова, сучасная тэхніка працуе на магічных прынцыпах, а функцыяніраванне магіі адбываецца па аналогіі з сучаснымі тэхнічнымі прыладамі (чароўная радыяцыя і штучны інтэлект, які сфарміраваўся са смецця ў кнізе «Вакзал згубленых сноў» [[Чайна Мьевіль|Чайны Мьевіля]]). Акрамя Мьевіля да жанру часта адносяць [[Філіп Пулман|Філіпа Пулмана]] і [[Ніл Гейман|Ніла Геймана]]. == Функцыі фэнтэзі == Сярод функцый фэнтэзі часта вылучаюць [[эскапізм]] — уцёкі ад рэальнасці ў фантастычны сусвет<ref>[http://samlib.ru/e/estell_gd/1223.shtml Фэнтэзі як жанр (русск)]</ref>. Дж. Р. Р. Толкін называў менавіта гэтую функцыю сваёй творчасці і імкліва адмаўляў усялякую сувязь «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадара Пярсцёнкаў]]» з актуальнымі падзеямі сучаснасці ([[Другая сусветная вайна|Другой Сусветнай]] і [[Халодная вайна|Халоднай войнамі]]). Тым не менш, многія аўтары разглядваюць у сваіх творах надзённыя праблемы ХХ-ХХІ ст. ([[расізм]], [[сексізм]], [[аўтакратыя|аўтакратыю]], [[Вайна|войны]]). Паводле некаторых меркаванняў, у сучасным фэнтэзі ёсць тэндэнцыя перасоўваць праблемы сучаснасці ў нязвычнае, фантастычнае асяроддзе, якое садзейнічае болей глыбокаму раскрыццю і завастрэнню гэтых праблем<ref>[http://samlib.ru/e/estell_gd/1223.shtml Фэнтэзі як жанр] {{ref-ru}}</ref>. Даследчык [[Таццяна Касаткіна]] лічыць, што ў выніку тэхнічнага прагрэсу і засваення прыроднай прасторы шараговы чалавек адчуў, што ён нічога не значыць, альбо нешта значыць толькі як прадстаўнік нейкай буйной супольнасці, ці як уладальнік нейкіх сацыяльных дасягненняў. У выніку перамогі [[пазітывізм|пазітывісцкага]] мыслення адбылося «расчароўванне» сусвету, свет вакол чалавека згубіў душу (ва ўспрыманні сярэдняга чалавека). Адміранне веры ў магічнасць (фактычна, веры ў мноства сувязяў, якія злучаюць усе аб’екты рэальнасці і самога чалавека) прывяло да рэзкага росту колькасці «выпадковасцяў», «верагоднасцяў», узрасла рэактыўнасць паводзін і мыслення чалавека. Ён адчуў страту магчымасці кіравання рэальнасцю і самім сабой. Гэта выклікала светапоглядны і псіхалагічны крызіс, кампенсацыяй якога і з’явілася літаратура фэнтэзі<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_u32Y0xikuc Таццяна Касаткіна. Фэнтэзі як літаратура фарміравання індывідуальнасці]</ref>. Таксама аўтар лічыць, што з’яўленне фэнтэзі было адказам на крызіс казкі, на знікненне веры ў яе праўдзівасць, на яе перарастанне грамадствам, яе ператварэнне ў «несур’ёзную», забаўляльную літаратуру для дзяцей. == Фэнтэзі ў жывапісе == Фэнтэзі ў выяўленчым мастацтве сыходзіць каранямі да фантастычнага жывапісу рамантызму ([[Уільям Блэйк]], [[Генрых Фюслі]], [[Уільям Роўэн Гамільтан|Уільям Гамільтан]]), які, у сваю чаргу, арыентаваўся на казачную і міфалагічную спадчыну. Сярод асноўных прадстаўнікоў: [[Луіс Райо]], [[Барыс Валеджа]], [[Майкл Уэлан]], David Gaillet, Міхаіл Рахматулін, J.P. Targete і інш. Ствараецца вялізная колькасць фанарту (у тым ліку высокамастацкага) паводле сюжэтаў папулярных камп’ютарных гульняў. Аўтары фэнтэзі-жывапісу выкарыстоўваюць галоўным чынам тэхніку рэалізму ХІХ стагоддзя, спалучаючы яе з натуралізмам ХХ-ХХІ стст. і сюжэтамі на міфалагічныя тэмы сярэднявечча і старажытнасці. == Фэнтэзі ў камп’ютарных гульнях == * Серыя «[[Might and Magic]]» і «[[Heroes of Might and Magic]]» * Серыя «[[Dragon Age]]» * Серыя «[[Neverwinter Nights]]» (створаная на базе сусвету настольнай гульні «[[Dungeons and Dragons]]» і шматлікай літаратуры па яе матывах) * Серыя «[[TES]]» («Morrowind», «Oblivion», «[[The Elder Scrolls V: Skyrim|Skyrim]]») * Серыя «[[Warcraft III: Reign of Chaos|Warcraft]]» * [[Аллоды Онлайн]] * [[W.E.L.L. Онлайн]] * [[Dragon’s Lair]] == Гл. таксама == * [[Беларускае фэнтэзі]] * [[Навуковая фантастыка]] * [[Расы Dungeons & Dragons]] * [[Тэхнафэнтэзі]] ** [[Стымпанк]] ** [[Стытчпанк]] * [[Уся]] (кітайскае фэнтэзі) * [[Прэмія Небьюла]] * [[Спіс твораў фэнтэзі паводле жанраў]] * [[Спіс аўтараў жанру фэнтэзі]] * [[Спіс літаратурных прэмій па навуковай фантастыцы і фэнтэзі]] * [[Спіс фільмаў жанру фэнтэзі 2000-х гадоў]] * [[Спіс фільмаў жанру фэнтэзі 2010-х гадоў]] * [[Гарадское фэнтэзі]] * [[Грэйдан Сандэрс]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Fantasy}} * {{cite web|url=http://proza.ru/2011/08/13/1098|title=Классификация жанра фэнтези. Произведения Толкина|author=Галиев С.С|date=2011|publisher=[[Проза.ру]]|accessdate=2011-09-25}} * [http://booksfantasy.ucoz.ru/news/istorija_zhanra_fehntezi/2012-11-26-5 Гісторыя фэнтэзі на рускай мове] {{Фэнтэзі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фэнтэзі| ]] 74v2di00gw6vss5d5utjoyzmmfy85xb 0 98773 5164743 5111550 2026-07-11T20:06:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164743 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |назва = Паўстанне 1863 года на Пружаншчыне |частка = [[Паўстанне 1863—1864 гадоў]] |выява = Walka powstancza.jpg |подпіс да выявы = [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]]. «Паўстанцкі бой» (1895) |дата = зіма — восень 1863 года |месца = [[Пружанскі павет (Гродзенская губерня)|Пружанскі павет]], [[Расійская імперыя]] |вынік = перамога расійскага боку |праціўнік1 = [[Файл:Coat_of_arms_of_the_January_Uprising.svg|20пкс]] Польскія і літоўскія паўстанцы |праціўнік2 = {{Сцяг|Расійская імперыя|1858}} [[Расійская імперыя]] |камандзір1 = {{Сцяг|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Кастусь Каліноўскі]]<br />{{Сцяг|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Валерый Урублеўскі]] |камандзір2 = {{Сцяг|Расійская імперыя|1858}} [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандр II]]<br />{{Сцяг|Расійская імперыя|1858}} [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]] }} '''[[Паўстанне 1863 года|Паўста́нне 1863 года]] на Пружа́ншчыне''' — ваенныя дзеянні паўстанцкіх аддзелаў з [[Царства Польскае|Царства Польскага]], а пасля таксама ўласных фарміраванняў і аддзелаў з суседніх паветаў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], у склад якой уваходзіў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі павет]]. На той час ягоная тэрыторыя займала землі сучасных [[Пружанскі раён|Пружанскага]], часткі [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага]] і [[Камянецкі раён|Камянецкага]] раёнаў Брэсцкай вобласці, а таксама [[Гайнаўскі павет|Гайнаўскага павета]] Падляскага ваяводства (Польшча). Ваенныя дзеянні на тэрыторыі павета распачалі польскія аддзелы [[Раман Рагінскі|Рамана Рагінскага]], [[Станіслаў Сангін|Станіслава Сангіна]] і [[Браніслаў Рыльскі|Браніслава Рыльскага]], якія яшчэ да выдання маніфеста [[Літоўскі правінцыйны камітэт|Літоўскага правінцыйнага камітэта]] перайшлі мяжу [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Яны імкнуліся такім чынам распаўсюдзіць паўстанне далей на ўсход. Першыя ўласныя аддзелы ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] пачалі стварацца ў сакавіку — красавіку 1863 года. Найбольшую актыўнасць у Пружанскім павеце праявілі аддзелы [[Валерый Антонавіч Урублеўскі|Урублеўскага]]. Уласны аддзел сфарміраваў пружанскі памешчык [[Фелікс Улодак]], з якім пазней прыняў удзел у [[Мілавідская бітва|Мілавідскай бітве]]. Дзейнічалі аддзелы з суседніх [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага]], [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскага]] паветаў. Касцяк паўстання склала дробная шляхта і жыхары мястэчак. У Гродзенскай губерні адсотак сялян сярод удзельнікаў паўстання быў большым, чым ва ўсіх іншых беларускіх губернях. Аднак шырокай падтрымкі дабіцца не атрымалася з прычыны перавагі «белых» і антыпольскай прапаганды расійскага ўрада. На задушэнне паўстання былі кінутыя вялізныя сілы. За карнымі аперацыямі на Гродзеншчыне асабіста сачыў [[Віленская губерня|віленскі]] [[генерал-губернатар]] [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]], які за сваю жорсткасць у задушэнні паўстання атрымаў мянушку «''вешальнік''». У насельніцтва ладзіліся ператрусы ў мэтах пошуку паўстанцкай зброі; за дапамогу паўстанцам або падазраваных ва ўдзеле шляхціцаў высылалі з краю, а іхняя маёмасць [[секвестр]]авалася. Да канца 1863 года паўстанне на Пружаншчыне было задушанае. Пасля гэтага распачалася палітычная рэакцыя і татальная [[русіфікацыя]], усталяваўся рэжым выключных законаў. == Абвяшчэнне паўстання == {{Асноўны артыкул|Паўстанне 1863—1864 гадоў}} [[Файл:January Uprising proclamation 1863.PNG|міні|злева|[[Маніфест 22 студзеня|Маніфест]] [[Часовы нацыянальны ўрад|Часовага нацыянальнага ўрада]]]] {{Дата ў старым стылі|21|студзеня|1863|10|студзеня}} года [[Цэнтральны нацыянальны камітэт]] у [[Варшава|Варшаве]] выдаў [[Маніфест 22 студзеня|маніфест]] з заклікам да паўстання. У адмысловай адозве да насельніцтва Літвы і Беларусі Цэнтральны камітэт ад імя Часовага нацыянальнага ўрада заклікаў падтрымаць паўстанне, якое пачалося ў Польшчы ў ноч на 23 студзеня. На тэрыторыі сучаснай Беларусі паўстанне рыхтаваў [[Літоўскі правінцыйны камітэт]], які стварыў гродзенскую, мінскую, навагрудскую, беластоцкую і іншыя рэвалюцыйныя арганізацыі. Гурткі дзейнічалі ў [[Брэст|Брэст-Літоўску]], [[Слонім]]е, [[Ваўкавыск]]у, [[Пружаны|Пружанах]], [[Кобрын]]е<ref name="ezajk"/>. Атрымаўшы першую вестку пра пачатак паўстання ў Польшчы, 1 лютага ЛПК звярнуўся да насельніцтва Літвы і Беларусі з маніфестам, які паўтараў асноўныя палажэнні маніфеста і дэкрэтаў Часовага нацыянальнага ўрада. == Хада паўстання == [[Файл:Coat_of_arms_of_the_January_Uprising.svg|міні|Герб паўстанцаў: [[Польшча]], [[Вялікае Княства Літоўскае]] і [[Украіна]]]] === Першыя аддзелы === Аднак першыя паўстанцкія аддзелы на Пружаншчыне з’явіліся яшчэ да адозвы Літоўскага правінцыйнага камітэта, у канцы студзеня 1863 года. Некаторыя польскія камандзіры, якія імкнуліся распаўсюдзіць паўстанне на ўсход, рухаліся на [[Гродзенская губерня|Гродзенскую]], [[Мінская губерня|Мінскую]] губерні і далей. Такім чынам на Пружаншчыне дзейнічалі аддзелы пад кіраўніцтвам [[Раман Рагінскі|Рамана Рагінскага]], [[Станіслаў Сангін|Станіслава Сангіна]] і [[Браніслаў Рыльскі|Браніслава Рыльскага]]<ref name="Памяць">{{Крыніцы/Памяць/Пружанскі раён}}</ref>{{rp|27}}. Найбольш паспяхова дзейнічала злучэнне Рагінскага. Пасля [[Бітва пад Сямятычамі|паражэння пад Сямятычамі]] яно, нягледзячы на пераслед праціўніка, здолела праз [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі павет]] дайсці да [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], робячы рэйды па вёсках. {{Дата ў старым стылі|11|лютага||30|студзеня}} 1863 года каля вёскі [[Каралёў Мост (былая вёска)|Каралёў Мост]] Пружанскага павета адбылася сутычка аддзела Рагінскага з расійскімі войскамі пад камандаваннем [[флігель-ад’ютант]]а Носціца і [[падпалкоўнік]]а Вімберга ў складзе 5 рот Пскоўскага палка, 3 рот Рэвельскага палка, казакаў 24-га Данскога палка і 4 гармат. Сілы былі няроўныя, частка паўстанцаў вымушаная была адступіць назад у Польшчу, астатнія са стратамі схаваліся ў [[Белавежская пушча|пушчы]]. Як паведамлялася ў афіцыйным данясенні, «з шайкі загінулі 12 чалавек, патанулі 5, узятыя ў палон 4 і на другі дзень 16»<ref name="vgd927140">{{Cite web| author = Ірына Сядова| date = 11 чэрвеня 2011| url = http://forum.vgd.ru/post/794/36676/p927140.htm#pp927140| title = Улица вторая. Красноармейская| publisher = Генеалогический форум ВГД| access-date = 30 лістапада 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Аднак ужо назаўтра, {{Дата ў старым стылі|12|лютага||31|студзеня}}, аддзел паўстанцаў з 200 чалавек, узброеных ружжамі, пісталетамі, кінжаламі, захапіў мястэчка [[Шарашова]], дзе быў прыхільна сустрэты местачкоўцамі. Тут паўстанцы прыдбалі паўкажушкі, боты, вопратку і, узяўшы 93 рублі казённых грошай у сельскім праўленні, рушылі ў кірунку да Пружанаў<ref name="Памяць"/>{{rp|27}}. {{Дата ў старым стылі|13|лютага||1|лютага}} [[Пружаны]] без аніякага супраціву былі ўзятыя аддзелам Сангіна і Рагінскага з 100 чалавек. Жыхары горада прыхільна паставіліся да паўстанцаў, а ўлады не здолелі даць ім адпор. Начальнік пружанскай каманды ўнутранай варты ўцёк, пераапрануўшыся ў сялянскае адзенне. З [[цэйхгаўз]]а паўстанцы забралі ўсю зброю, амуніцыю, патроны. У казне ўзялі 10 808 руб., выпусцілі з турмы ўсіх вязняў і напалі на кватэру гараднічага. Меркавана, гэты напад на казначэйства стаўся першым у часе паўстання, таму яно і так званая «белая турма» ахоўваліся адно інваліднай камандай на чале з [[паручнік]]ам Платонам Галаўнёй. Ужо праз пяць дзён Міністэрства фінансаў прыняло загад аб адпаведнай ахове ўсіх дзяржаўных фінансавых устаноў<ref name="vgd927146">{{Cite web| author = Ірына Сядова| date = 11 чэрвеня 2011| url = http://forum.vgd.ru/post/794/36676/p927146.htm#pp927146| title = Улица вторая. Красноармейская| publisher = Генеалогический форум ВГД| access-date = 30 лістапада 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У доме фельдмаршала (імаверна, [[Пружанскі палацык|Палацык]]) была зладжаная сустрэча каліноўцаў з мясцовай шляхтай і купцамі; добраахвотнікамі ў паўстанцы запісаліся некалькі шляхціцаў. Па рашэнні Польскага нацыянальнага ўрада павятовым начальнікам быў прызначаны [[Міхал Жукоўскі]], які меў маёнтак [[Лукомер]] каля [[Малеч]]а<ref name="vgd927140"/>, а памочнікам — [[Медард Скачынскі]] з [[Галены|Галенаў]]<ref>{{Артыкул|аўтар = Наталля Пракаповіч.|загаловак = Хроніка паўстання: зіма 1863 года|выданне = [[Раённыя будні]]|год = 23 лютага 2013|нумар = 15 (9560)|старонкі = 5}}</ref>. Адсюль частка паўстанцаў на чале з [[Станіслаў Сангін|Станіславам Сангіным]] і [[Браніслаў Рыльскі|Браніславам Рыльскім]] накіравалася назад на [[Семятычы]], аднак {{Дата ў старым стылі|15|лютага||3|лютага}} яны былі разбітыя пад в. [[Рэчыца (Камянецкі раён)|Рэчыца]] Пружанскага павета. Сангін у гэтым баі загінуў, а Рыльскі з 9 паўстанцамі трапіў у палон. {{Цытата|3 февраля. Дело при ферме Речице, Пружанскаго уезда. Русский отряд состоял из 2-ой стрелковой и 3 и 7 линейной рот Псковскаго полка с казаками, под командою подп. Вимберга. Убито 2, ранено 3. Состав шайки до 250 чел. Начальник ея Рыльский (он убит). Убито 83 чел., ранено 34, в плен взято 14.|аўтар=З афіцыйнай хронікі // Лідскі летапісец. [http://www.infocity.by/home/all/item/2656-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%96-%D1%83%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96-1863-1864-%D0%B3%D0%B3 Валерый Антонавіч Урублеўскі ў паўстанні 1863-1864 гг.]}} [[Раман Рагінскі|Рагінскі]] праз [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскі павет]] рушыў углыб [[Палессе|Палесся]], маючы намер узняць на паўстанне мясцовых сялян і шляхту. 25—26 лютага ягоны аддзел пацярпеў паражэнне пад [[Боркі (Ганцавіцкі раён)|Боркамі]] (цяпер у Ганцавіцкім раёне) ад царскага падраздзялення пад камандаваннем Альбертава. Канчаткова паўстанцы былі разбітыя ў [[Слуцкі павет (Расійская імперыя)|Слуцкім павеце]], дзе іх урэшце здолелі дагнаць расійскія войскі. 3 сакавіка Раман Рагінскі трапіў у палон у маёнтку шляхціца Млынскага каля [[Тураў|Турава]]<ref name="dajlid">{{Cite web| author = Павел Дайлід| date = люты 2010| url = http://dzedzich.org/wp/wp-content/uploads/2010/01/Kalinouski_2010.pdf| title = Наш край у паўстанні 1863—1864 гадоў| format = pdf| publisher = «Дзедзіч»| access-date = 14 ліпеня 2012}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. === Уласныя аддзелы === [[Файл:Walery Antoni Wróblewski.png|міні|[[Валерый Урублеўскі]]]] Першыя аддзелы ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] пачалі стварацца толькі ў сакавіку — красавіку 1863 года. Сігналам для выступу з’яўляліся вусныя або пісьмовыя загады, якія перадавалі сябрам паўстанцкай арганізацыі<ref name="zjamlica" />. На ўзбраенні меліся паляўнічыя стрэльбы, косы, пікі і дубінкі. ==== Аддзел Урублеўскага ==== Цэнтрам паўстанцаў была [[Белавежская пушча]]. Тут знаходзіўся цэнтралізаваны штаб, а таксама найбуйнейшы паўстанцкі аддзел (да 400 чалавек), створаны начальнікам Сакольскай егерскай школы [[Валерый Урублеўскі|Валерыем Урублеўскім]]<ref name="zjamlica" />. У яго склад увайшлі вучні егерскай школы і мясцовая варта Белавежскай пушчы. Аддзел падзяляўся на дзве роты па 200 чалавек, якія ў сваю чаргу падзяляліся на дзясяткі. З усіх толькі 230 чалавек былі ўзброены паляўнічымі стрэльбамі, а астатнія косамі. Сам Урублеўскі атрымаў пасаду начальніка штаба ўсіх паўстанцкіх сіл, аддзелам камандаваў [[Ануфрый Духінскі]], а конную групу ўзначальваў [[Казімір Кабылінскі]]. Першы бой аддзела адбыўся {{Дата ў старым стылі|29|красавіка||17|красавіка}} пад [[Пілатоўшчына]]й або [[Валілы|Валіламі]] ў Сакольскай (Крынскай) пушчы. Паўстанцы атрымалі цяжкае паражэнне і ўцяклі, пакінуўшы вазы, скарб, афіцыйную пячатку ваяводы Духінскага і 32 чалавекі забітымі<ref name="sudnik2"/>. Аднак неўзабаве аддзел атрымаў падмацаванне, потым пад націскам карнікаў перайшоў у Пружанскі і Ваўкавыскі паветы, дзе працягнуў барацьбу. ==== Аддзел Улодака ==== 20 красавіка быў сфарміраваны паўстанцкі аддзел каля карчмы Пінак у ваколіцах [[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сяльца]]. Яго дзеяннямі кіраваў шляхціц [[Фелікс Улодак]] (мянушкі Шчасны, Самуха, Здзяхоўскі), які меў маёнткі [[Кабакі (Брэсцкая вобласць)|Кабакі]] ў Пружанскім і [[Матыкалы]] ў [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкім]] паветах. Пасля паўстання яны былі канфіскаваныя. Аддзел Улодка налічваў каля 100 чалавек і дзейнічаў на тэрыторыі цяперашніх [[Пружанскі раён|Пружанскага]], [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага]], [[Іванаўскі раён|Іванаўскага]] раёнаў. Харчаванне куплялі або забіралі ў сялян. Так пра гэта казаў удзельнік аддзела Улодка адстаўны падпаручнік Станіслаў Трамбіцкі: {{Цытата|Что же касается до пищи, то шайка её доставала следующим образом: что откомандировывались небольшие отряды в ближайшие деревни и забирали там что только находили съестного, и таким образом пропитывались со дня на день.|аўтар=Станіслаў Трамбіцкі // [http://porozowo.blogspot.com/2011/01/versus_07.html Радкевіч versus Каліноўскі? — часть четвёртая]}} 21 мая 1863 года браў удзел у [[Бітва пад Мілавідамі|бітве пад Мілавідамі]]. Аддзел [[Ян Эдвард Ваньковіч|Яна Ваньковіча]] (псеўданім ''Ляліва''), які дзейнічаў пачаткова на Падляшшы, а потым перайшоў у [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскі павет]], перайшоў на Пружаншчыну. {{Дата ў старым стылі|13|чэрвеня|1863|30|мая}} года за некалькі кіламетраў ад [[Чорнае (возера, Бярозаўскі раён)|Чорнага возера]], непадалёк ад в. [[Пескі (Бярозаўскі раён)|Пескі]], іхні аб’яднаны аддзел прыняў бой з царскімі войскамі (2 роты пяхоты і некалькі дзясяткаў казакаў). Пасля гэтага адышоў у [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскі павет]]<ref name="dajlid"/>. ==== Аддзел Стравінскага ==== Ваўкавыскі паўстанцкі аддзел на чале з паручнікам Мурамскага пяхотнага палка [[Густаў Стравінскі|Густавам Стравінскім]] утварыўся ў асноўным з сялян, моладзі, дробнай шляхты і аднадворцаў мястэчка Лыскава і вакольных вёсак. Аддзел налічваў 136 чалавек і падзяляўся на стралкоў, касінераў і коннікаў<ref name="vaǔk1863">{{Cite web|date = 11 мая 2014|url = http://foto.volkovysk.by/knigi/zametki/va%D1%9Ekavyshchyna-%D1%9E-dr-palove-x1x-%E2%80%93-pach-xx-st.html|title = Ваўкавышчына ў др. палове XIX — пач. XX ст.|work = Исторические заметки о Волковысске|publisher = Волковыск в старых фотографиях|access-date = 7 верасня 2014}}</ref>. Стравінскі правёў 2 мая паспяховую бітву з царскімі войскамі ў Міхалінскіх лясах ля [[Бяроза (горад)|Бярозы-Картузскай]], браў удзел у [[Мілавідская бітва|Мілавідскай бітве]]. Пэўны час пры ягоным аддзеле знаходзіўся галоўны штаб паўстанцаў Гродзенскай губерні<ref>{{Літаратура/БелЭн|15}}</ref>. ==== Іншыя ==== У ноч з 2 на 3 мая 1863 года паўстанцкі аддзел быў створаны з жыхароў мястэчка і маёнтка [[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]], горада [[Пружаны]] і яшчэ некалькіх мястэчак. Дыслацыраваўся каля Сяльца. Пружанскі павятовы военачальнік даносіў камандаванню, што праследаваць гэтыя аддзелы без ведання мясцовасці немагчыма<ref name="Памяць"/>{{rp|28}}. === Баявыя дзеянні === [[Файл:Мапа Пружанскага павету (1820) Pružanski paviet map.jpg|міні|злева|230пкс|Пружанскі павет у складзе [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (1820)]] [[Файл:Battles of January Uprising in Lithuania, Belarus and Ukraine.JPG|міні|Карта бітваў паўстання на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]]]] 2 мая 1863 года аддзел з 60 чалавек напаў на паштовую станцыю [[Свадзьбічы]], у выніку чаго захапілі 18 коней і зброю. Пасля 12 мая атакавалі Бярозаўскую заставу, знішчылі шлагбаум, забралі казённыя грошы, дакументы, затрымалі абоз. Супраць паўстанцаў была накіраваная восьмая рота Рэвельскага пяхотнага палка і 30 [[Казакі|казакаў]]. У сутычцы каля мястэчка [[Сялец (Бярозаўскі раён)|Сялец]] паўстанцы пацярпелі значныя страты. 13 мая ля в. [[Смалярка]] адбыўся бой паўстанцаў [[Фелікс Улодак|Ф. Улодка]] з расійскімі войскамі<ref name="ezajk"/>. 14—15 мая ў Міхалінскіх лясах, ля в. [[Міхалін (Пружанскі раён)|Міхалін]] адбыўся бой паўстанцаў [[Густаў Стравінскі|Густава Стравінскага]] («Млотка») з расійскімі войскамі. Дапамога, што падаспела, уратавала царскія войскі ад разгрому<ref name="ezajk"/>. 22 мая адбылася [[бітва пад Мілавідамі]]. Тут сабраліся 5 аддзелаў паўстанцаў агульнай колькасцю каля 800 чалавек: * Слонімскі (300 чалавек, кіраўнік [[Францішак Юндзіл]]), * Ваўкавыскі (270 чалавек, [[Густаў Стравінскі]], таксама вядомы як «Млотак»), * Гродзенскі ([[Аляксандр Лянкевіч]], таксама вядомы як «Ляндэр»), * Навагрудскі (140 чалавек, [[Вітольд Міладоўскі]]), * Пружанскі (50 чалавек, [[Фелікс Улодак]], таксама вядомы як «Шчасны»). Агульнае камандаванне здзяйсняў Ляндэр (палкоўнік Лянкевіч). Паўстанцам супрацьстаялі 5 рот жаўнераў з 4 гарматамі. Цягам некалькіх гадзін царскія войскі не здолелі ўзяць лагер, адступіўшы з вялікімі стратамі. Уначы паўстанцы неўпрыкмет пакінулі лагер. 23 мая на Пружаншчыну прыйшоў аддзел паўстанцаў з [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]]. У в. [[Броўск]] яны адабралі ў лесніка зброю, 30 мая ва ўрочышчы Броўск спалілі канцылярыю лясніцтва, узялі казённыя грошы і адышлі ў Ваўкавыскі павет. [[Файл:Tadeusz Ajdukiewicz, scène de l'insurrection de 1863.jpg|міні|злева|250пкс|[[Тадэвуш Айдукевіч]]. Эпізод паўстанцкага бою (1875)]] {{Дата ў старым стылі|4|чэрвеня|1863|24|мая}} года адбылася [[Бітва пад Ласасінам|жорсткая сутычка]] аддзела пад кіраўніцтвам пружанскага шляхціца [[Фелікс Улодак|Улодка «Шчаснага»]] з расійскім войскам ля вёскі [[Ласасін]]. Паўстанцы пацярпелі цяжкія страты: 40 чалавек забітымі. Урублеўскі з часткай аддзела здолеў вырвацца з акружэння<ref name="pruzhnet">{{артыкул|аўтар=[[Уладзімір Крукоўскі]].|загаловак=Двойчы расстраляныя. Адноўлены помнік паўстанцам Шчаснага|спасылка=http://nn.by/?c=ar&i=94932|выданне=«[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]»|год=2000|нумар=42}}</ref>. Пасля бою казакі налічылі на адным левым флангу 127 забітых, у палон быў узяты беластоцкі памешчык [[Рафал Карыцкі]]. 24 мая адбыўся вялікі бой у Ружанскай пушчы, дзе батальён Неўскага пяхотнага палка атакаваў частку аддзела Лянкевіча, якая не ўдзельнічала ў Мілавідскай бітве, і нанёс ёй адчувальныя страты<ref name="historicus">{{Артыкул|аўтар = [[Алесь Смалянчук]].|загаловак = Радкевіч versus Каліноўскі?|спасылка = http://pawet.net/library/history/bel_history/smalianchuk/31/Homo_Historicus_2008.html#16|аўтар выдання = пад. рэд. А.Ф. Смаленчука з удзелам [[Ірына Дубянецкая|І.М. Дубянецкай]].|выданне = Homo Historicus|месца = Вільня|выдавецтва = [[ЕГУ]]|год = 2008|старонкі = 16-56|isbn = 978-9955-773-16-0}}</ref>{{rp|36}}. 8 чэрвеня<!--н. ст.--> адбыўся бой з расіянамі над ракой [[Сцярцежа]]й у [[Ружанская пушча|Ружанскай пушчы]]. Духінскі быў адрэзаны ад асноўнай часткі аддзела Урублеўскага, і апошні тройчы вадзіў жаўнераў у атаку, каб адбіць Духінскага. Пасля паспяховага наступу паўстанцы адышлі, забіраючы параненых<ref name="sudnik2"/>. У сярэдзіне чэрвеня да аддзела Урублеўскага далучыліся сілы Аляксандра Лянкевіча і Густава Стравінскага з Ваўкавыскага і [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскага]] паветаў. Неўзабаве аддзел перанёс лагер з Пераездзіка ў Вялікі Кут. Уночы з 14 на 15 чэрвеня<!--н. ст.--> аддзел [[Ануфрый Духінскі|Ануфрыя Духінскага]] размясціўся на старой базе ваўкавыскага аддзела. {{Дата ў старым стылі|15|чэрвеня|1863|2|чэрвеня}} года коннікі Казіміра Кабылінскага з гэтага аддзела ўварваліся ў [[Ружаны]] з боку Слоніма. Спачатку схапілі каменданта, адабралі зброю і 65 рублёў 12 капеек. Пасля, акружыўшы кашары, паранілі 4 жаўнераў, забралі 22 карабіны, 903 набоі, значную частку амуніцыі і іншыя рэчы. У канцылярыі знішчылі афіцыйныя паперы і архівы<ref name="karpyza_różana">{{Кніга|аўтар = [[Вітольд Карпыза|Witold Karpyza]]|частка = [http://sources.ruzhany.info/052_ruzhany_pol.html Różana]|загаловак = Ziemia Wołkowyska|спасылка = http://sources.ruzhany.info/052_karpyza_pol.html|месца = Lębork |год = 200}}</ref>. 15 чэрвеня з лагера на захад ваяводства выправіліся 96 паўстанцаў на чале з Юльянам Эйтміновічам, 16 чэрвеня — 56 чалавек Лянкевіча. Удзень {{Дата ў старым стылі|16|чэрвеня|1863|3|чэрвеня}} года да лагера наблізіліся ворагі, што гналіся за Кабылінскім і яго людзьмі. Ля мястэчка Лыскава паўстанцы на чале з Урублеўскім аказалі моцны супраціў маскоўцам<ref name="historicus" />{{rp|36}}, якія вымушаныя былі адысці, пакінуўшы 11 чалавек забітымі і 17 параненымі. У паўстанцаў загінуў Пётр Радавіцкі і трое параненыя. [[Файл:January insurgents (76846199) (cropped).jpg|міні|[[Касінеры]]]] Аддзел Стравінскага ля вёскі [[Пашкоўскія Астраўкі]] Ваўкавыскага павета злучыўся з групай Засуліча і аддзелам пружанца Шчаснага. 9 жніўня на аддзел нечакана напалі карнікі. Не маючы штыкоў, паўстанцы адышлі пад прыкрыццём 40 стралкоў. Неўзабаве Шчасны з’ехаў у [[Царства Польскае]], а рэшткі аддзела ўзначаліў [[Ільдэфонс Хадакоўскі]]<ref name="historicus" />{{rp|38}}. 15 жніўня камандзір паўстанцаў Духінскі атрымаў адстаўку і выехаў за мяжу. Пасля гэтых падзей Урублеўскі на прапанову [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] быў афіцыйна прызначаны камандуючым усімі ўзброенымі сіламі [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Яго аддзел змяніў тактыку, падзяліўшыся на драбнейшыя аддзелы па 20—30 чалавек. На поўначы [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] дзейнічаў «Янка з-пад Гародні», на поўдні — «Юзік з Беластока» (Засуліч) з аддзелам на 120 чалавек; да [[Шарашова]] пайшоў «Марэль», у [[Белавежская пушча|Белавежскую пушчу]] — «Галабурда»; група з 60 чалавек на чале з Вашкевічам рушыла ў [[Бельскі павет (Гродзенская губерня)|Бельскі павет]], яшчэ 60 чалавек на чале з Талкінавым — у [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскі павет]]. Камандзіры атрымалі інструкцыю выкарыстоўваць любую магчымасць для абнародавання мясцовым жыхарам маніфеста Нацыянальнага ўрада. У канцы жніўня царскія ўлады прынялі меры па пошуку і разгроме аддзела Урублеўскага. У Пружанскім павеце Белавежскую пушчу і вакольныя лясы прачэсвалі жаўнеры Стараінгерманландскага пяхотнага, Пскоўскага, Курляндскага палкоў з горада Свіслач, а таксама Пружанскі пяхотны полк і Белавежскі 3-і стралковы батальён<ref name="vaǔk1863" />. 30 жніўня паўстанцы былі насцігнутыя ля в. [[Глыбокі Кут]] і на працягу гадзіны разбітыя; страціўшы 31 чалавека забітымі і 2 паланёнымі, аддзел Урублеўскага адышоў у Белавежскую пушчу, схаваўшыся на балоцістай выспе пад [[Чадзель|Чадзелем]]. Аднак хутка і гэтая схованка была выкрытая, пасля чаго было вырашана ў бой з расіянамі не ўступаць і адысці далей<ref name="budni9628">{{Артыкул|аўтар = Наталля Пракаповіч.|загаловак = Хроніка паўстання: восень 1863 года|выданне = [[Раённыя будні]]|год = 23 кастрычніка 2013|нумар = 83 (9628)|старонкі = 5}}</ref>. У калоніі [[Папялёва|Папялёў]] аддзел падзяліўся. Група з 120 паўстанцаў Густава Стравінскага, з якой знаходзіўся і штаб Гродзенскага ваяводства з Духінскім і Урублеўскім, рушыла на поўнач [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскага павета]] і спынілася ва ўрочышчы Масцішча ў [[Свіслацкая пушча|Свіслацкай пушчы]]; Урублеўскі накіраваўся на Горбач. Аддзел Стравінскага неўзабаве быў распушчаны, а сам кіраўнік з’ехаў за мяжу. Застаўшыся адным з апошніх дзейных камандзіраў, Валерый Урублеўскі зноў вярнуўся ў Белавежскую пушчу праз [[Боркі (Пружанскі раён)|Боркі]]<ref name="budni9628" />. Выкрыты пад [[Гарадзечна (Пружанскі раён)|Гарадзечнам]] аддзел здолеў 12 верасня прарваць акружэнне каля вёскі Рудня Ваўкавыскага павета і сысці ў кобрынскія лясы<ref name="sudnik3">{{Артыкул|аўтар=[[Станіслаў Суднік]].|загаловак=Валерый Антонавіч Урублеўскі ў паўстанні 1863-1864 гг. Частка трэцяя|спасылка=http://www.infocity.by/home/all/item/2586-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%96-%D1%83%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96-1863-1864-%D0%B3%D0%B3-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C-%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D1%8F|выданне=[[Лідскі летапісец]]|тып=Краязнаўчы, гістарычна-літаратурны часопіс|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330201544/http://infocity.by/home/all/item/2586-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%96-%D1%83%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96-1863-1864-%D0%B3%D0%B3-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C-%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%8C%D1%8F|archive-date=30 сакавіка 2013}}</ref>. У канцы лета [[Часовы нацыянальны ўрад|Нацыянальны ўрад]] прызнаў, што працягваць паўстанцкія дзеянні ў заходніх расійскіх губернях немэтазгодна. 28 жніўня быў выдадзены загад пра спыненне ваенных дзеянняў дзеля таго, каб аднавіць змаганне ўвесну наступнага года<ref name="zjamlica" />. Удзельнікі паўстання на зімовы перыяд мусілі сканцэнтравацца ў [[Царства Польскае|Каралеўстве Польскім]]. Частка паўстанцаў прабралася ў Горацкія лясы [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага павета]] або ў [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкі павет]], дзе працягвала змаганне з намерам пераправіцца цераз [[Заходні Буг|Буг]], але большасць касінераў вярнулася ў свае вёскі і мястэчкі. Гэтаму таксама паспрыяў маніфест урада з абяцаннем памілаваць удзельнікаў паўстання, якія добраахвотна з’явяцца да мясцовых уладаў. Акрамя таго, як зазначаў у рапарце [[Гродзенскі губернатар|гродзенскаму губернатару]] 19 верасня пружанскі павятовы военачальнік, многія паўстанцы пачалі вяртацца дадому з той прычыны, што ім усё цяжэй здабываць харчаванне ад насельніцтва ў сувязі са сталым пераследам войскамі і стварэннем пастаяннай сельскай варты<ref name="Памяць"/>{{rp|29}}. Апошні бой аддзел Урублеўскага правёў 28 кастрычніка, пасля чаго, уцякаючы ад карнікаў, перайшоў у [[Люблінская губерня|Люблінскую губерню]]. Ягоныя паўстанцы правялі на тэрыторыі Гродзенскай губерні 58 баёў з расійскімі войскамі<ref name="sudnik4">{{Артыкул|аўтар=[[Станіслаў Суднік]].|загаловак=Валерый Антонавіч Урублеўскі ў паўстанні 1863-1864 гг. Частка чацьвертая|спасылка=http://www.infocity.by/home/all/item/2686-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%96-%D1%83%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96-1863-1864-%D0%B3%D0%B3-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C-%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%8F|выданне=[[Лідскі летапісец]]|тып=Краязнаўчы, гістарычна-літаратурны часопіс}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Увосень арганізаваная ўзброеная барацьба на тэрыторыі беларускіх паветаў Гродзенскай губерні спынілася. === Паўстанцкая ўлада === [[Файл:Złota Hramota.PNG|міні|250пкс|злева|Адозва паўстанцкага ўрада ў Варшаве да сялян]] На тэрыторыі, ахопленай паўстаннем, усталёўвалася рэвалюцыйная ўлада. Замест [[губерня]]ў ствараліся [[Ваяводства|ваяводствы]], якія тэрытарыяльна супадалі з губернямі. Выключэннем стала [[Гродзенская губерня|Гродзеншчына]], якая была падзеленая на паўночнае і паўднёвае ваяводствы. Асобнай адзінкай стаў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскі павет]], вылучаны са складу [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] і непасрэдна падначалены [[Вільня|Вільні]]. У паўночных ([[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкім]], [[Ваўкавыскі павет (Расійская імперыя)|Ваўкавыскім]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскім]], [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскім]] і [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскім]]) паветах ваяводскім быў прызначаны паплечнік [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] [[Эразм Заблоцкі]], у паўднёвых ([[Бельскі павет (Гродзенская губерня)|Бельскім]], [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкім]], [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскім]] і [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскім]]) — памешчык [[Апалін Паўлавіч Гофмайстэр|Апалін Гофмайстэр]]<ref>{{Cite web|author = В. Ф. Шалькевич|url = http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=41&Itemid=552&limitstart=10|title = Кніга В. Шалькевіча|publisher = Культурна-асветніцкі клюб «Спадчына»|date = 8 красавіка 2012}}</ref>, начальнікам Навагрудскага павета — шляхціц [[Канстанцін Кашыц]]<ref name="zjamlica" />, сын [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанца 1830—1831 гадоў]] [[Юзаф Кашыц|Юзафа]]. На чале кожнага павета стаялі павятовыя, на чале акруг — акруговыя. Гэтыя пасады займаліся цывільнымі справамі ў межах сваіх адміністрацыйных адзінак. Ваеннымі дзеяннямі ў ваяводствах кіравалі ваенныя начальнікі, у ваяводствах былой Гродзенскай губерні гэтую пасаду спярша займаў [[Валерый Урублеўскі]]. Падчас рэйдаў па вёсках паўстанцы збіралі жыхароў ваколіц, знаёмілі іх з [[Маніфест 22 студзеня|маніфестам Часовага ўрада]], пісалі акт пра перадачу зямлі ва ўласнасць сялян, прыводзілі іх да прысягі, пасля чаго рухаліся далей. Пастаянны пераслед царскімі войскамі вымушаў паўстанцаў абмяжоўвацца толькі дэкларацыяй новага парадку. Ажыццяўляць новыя законы не было часу<ref name="zjamlica">{{Cite web| url = http://museum.pruzhany.com/publ/28-1-0-57| title = Паўстанне Каліноўскага| format = pdf| work = Мая пружанская зямліца| date = 29 снежня 2011| url-status = dead}}</ref>. === Цывільныя ахвяры === {{Глядзіце таксама|Штылетнікі}} Вядомыя выпадкі, калі паўстанцы каралі смерцю праваслаўных святароў, якіх называлі «[[схізма]]тыкамі». Адным з найбольш вядомых выпадкаў на Пружаншчыне стала забойства [[іерэй|іерэя]] Рамана Рапацкага, які служыў [[Настаяцель|настаяцелем]] [[Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (Котра)|прыходу]] ў вёсцы [[Котра (Пружанскі раён)|Котра]]. 3 ліпеня 1863 года яго схапілі на сенакосе і павесілі на грушы, пасля чаго адзін з паўстанцаў стрэліў яму ў грудзі. Побач з ім быў павешаны мясцовы селянін Канстанцін Швед за тое, што паведамляў уладам месцазнаходжанне паўстанцаў<ref name="iarex31711">{{Cite web|author = Диакон Гордей Щеглов|date = 30 лістапада 2012|url = http://www.iarex.ru/articles/31711.html|title = Жертвы польского восстания 1863—1864 годов|work = Статьи|publisher = ИА Rex|access-date = 24 студзеня 2013|language = ru}}</ref>. У віленскім [[Прачысценская царква (Вільня)|Прачысценскім саборы]] захоўваецца памятная дошка з пералікам 349 ахвяр паўстання, дзе Раман Рапацкі значыцца адным з першых<ref>{{Cite web|author = Герман Шлевис|url = http://www.kolos.lt/ru/kraevedenie/61-vilnyus-prechistenskij-sobor|title = Вильнюс. Пречистенский собор|work = Живой колос|date = 24 студзеня 2013|language = ru|access-date = 12 чэрвеня 2023|archive-date = 12 чэрвеня 2023|archive-url = https://web.archive.org/web/20230612185630/http://www.kolos.lt/ru/kraevedenie/61-vilnyus-prechistenskij-sobor|url-status = dead}}</ref>. У [[Лыскаў|Лыскаве]] на рынкавай плошчы памешчык Засуліч з паўстанцаў застрэліў настаўніка [[народнае вучылішча|народнага вучылішча]] Фрыдрыха Вішгальца за тое, што выкладаў па-руску і не зняў партрэты імператарскіх асоб. Цела ягонае праляжала там тры дні, бо паўстанцы забаранілі чапаць і хаваць забітага пад пагрозай смерці. Толькі на чацвёрты дзень удава Вішгальца здолела пахаваць мужа на полі за мястэчкам, як загадаў кіраўнік паўстанцкага аддзела, мясцовы памешчык [[Здзіслаў Быхавец]]: «Закапай там, дзе сабакі скавычуць»<ref name="iarex31711" />. == Стаўленне насельніцтва == [[Файл:Powitanie powstanca.jpg|міні|[[Артур Гротгер]]. «Вітанне паўстанца» (1866)]] У Гродзенскай губерні, часткай якой з’яўляўся Пружанскі павет, рэвалюцыйны рух дасягнуў найбольшага размаху на тэрыторыях былога Вялікага Княства Літоўскага<ref name="ezajk">{{Cite web|author = Эдвард Зайкоўскі| url = http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1554&Itemid=737| title = За зямлю і за волю| publisher = Культурна-асветніцкі клюб «Спадчына»| date = 11 кастрычніка 2011 }}</ref>. Касцяк паўстання склалі жыхары мястэчак — дробныя чыноўнікі, інтэлігенцыя, рамеснікі, навучэнцы, — сярод якіх падрыхтоўчая праца вялася ўжо з пачатку 1860-х гадоў, былі загадзя створаныя падраздзяленні. Арганізатарам паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Кастусю Каліноўскаму]] і [[Валерый Урублеўскі|Валерыю Урублеўскаму]] ўдалося падняць на барацьбу сялян губерні, і паўстанцы карысталіся шырокай падтрымкай сялян. Яны былі фуражырамі, выведнікамі, праважатымі для паўстанцаў. Асаблівую ветлівасць адзначалі паплечнікі Урублеўскага сялян вёсак [[Лыскаў|Лыскава]], [[Мілавіды (Баранавіцкі раён)|Мілавіды]] і [[Крынкі (Камянецкі раён)|Крынкі]]<ref name="sudnik2">{{Артыкул|аўтар=[[Станіслаў Суднік]].|загаловак=Валерый Антонавіч Урублеўскі ў паўстанні 1863-1864 гг. Частка другая|спасылка=http://www.infocity.by/home/all/item/2676-%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D1%96-%D1%83%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D1%9E%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96-1863-1864-%D0%B3%D0%B3-%D1%87%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%8F?tmpl=component&print=1|выданне=[[Лідскі летапісец]]|тып=Краязнаўчы, гістарычна-літаратурны часопіс}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У ваенных дзеяннях з сялян найболей удзельнічалі беззямельныя і малазямельныя шляхціцы, аднадворцы. У Гродзенскай губерні паўстанне падтрымаў найбольшы адсотак дзяржаўных сялян сярод беларускіх губерняў (каля 20 %). Памеснае дваранства разам са святарамі складала толькі каля 6 % удзельнікаў паўстання. Збольшага дваранства аказвала матэрыяльную дапамогу. Сярод духавенства паўстанне падтрымалі ў асноўным каталіцкія святары; пратэстанцкае, мусульманскае і іўдзейскае духавенства да ідэй паўстання ставілася абыякава. Дапамога святароў заключалася найчасцей у забеспячэнні аддзелаў, агітацыі і вярбоўцы мясцовага насельніцтва. Так, у аддзел [[Валерый Урублеўскі|Урублеўскага]] народ заклікаў [[ксёндз]] Валіцкі з [[Сакольскі павет (Расійская імперыя)|Сакольскага павета]], у аддзелы [[Фелікс Улодак|Улодка]] і Урублеўскага ўваходзіў ксёндз Манюшка<ref name="karp">{{артыкул|аўтар=О. В. Карпович.|загаловак=Участие духовенства в повстанческом движении на белорусских землях в 1863 г.|спасылка=http://old.kamunikat.org/download.php?item=12683-1.pdf&pubref=12683|выданне=Хрысціянства ў гістарычным лёсе беларускага народа: зб. навук. арт.|месца=Горадня|выдавецтва=[[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт|ГрДУ імя Я. Купалы]]|год=2008}}</ref>. Тым не менш, абмежаваная праграма паўстання і прыход да кіраўніцтва «белых» выключалі магчымасць шырокага ўдзелу ў ім сялянства Беларусі і Літвы. Недавер у сялян выклікаў факт падтрымкі паўстання з боку мясцовых польскіх памешчыкаў, абмежаваная праграма яго кіраўнікоў, лозунг аднаўлення польскай дзяржавы. Да таго ж улады і праваслаўная царква распаўсюджвалі ілжывыя чуткі, быццам польскія памешчыкі паўсталі супраць расійскага цара за тое, што ён вызваліў сялян з прыгону, і імкнуцца аднавіць прыгонны лад<ref name="mem">{{Артыкул|аўтар=Міхась Біч.|загаловак=Паўстанне 1863-1864 гг. Кастусь Каліноўскі|спасылка=http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/06/06mem_bicz04.htm|выданне=Гістарычны Альманах|год=2002|том=6}}</ref>. Актыўнасць афіцыйнай прапаганды, дазвол часоваабавязаным сялянам выкупляць зямлю з 1 мая вызначылі пазіцыю сялянства. Ужо ў першы летні месяц пачалося актыўнае стварэнне ўзброеных вясковых каравулаў, кожны з якіх складаўся з 60—100 сялян на чале з [[унтэр-афіцэр]]ам кадравых войск<ref name="historicus" />{{rp|37}}. == Задушэнне == [[Файл:Na pobojowisku - Grottger (5579062).jpg|міні|злева|[[Артур Гротгер]]. «На пабоішчы» (1863)]] Яшчэ ў лютым 1863 года ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] было ўведзена ваеннае становішча. У насельніцтва рабілі ператрусы, шукалі зброю. У лясах рабілі прасекі, каб аблегчыць пошук паўстанцаў<ref name="Памяць"/>{{rp|29}}. [[Файл:GrottgerArtur.PochodNaSybir.1867.jpg|міні|[[Артур Гротгер]]. «Паход на Сібір» (1867)]] У разгар паўстання віленскім [[генерал-губернатар]]ам стаў [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіл Мураўёў]], атрымаўшы ад цара надзвычайныя паўнамоцтвы і рэгулярнае войска колькасцю 318 рот жаўнераў (па розных падліках, ад 90 да 145 тысяч чалавек<ref name="ezajk"/>), 48 кавалерыйскіх эскадронаў і 18 казацкіх соцень<ref name="zjamlica" /> або 60 казацкіх соцень<ref name="ezajk"/>, ад 120<ref name="zjamlica"/> да 146<ref name="ezajk"/> палявых гармат. 10 мая ён падпісаў цыркуляр, паводле якога дазвалялася накладаць грашовую кантрыбуцыю на тых жыхароў Заходняга краю, што не паведамілі пра перамяшчэнні паўстанцаў<ref>{{Cite web|date = 17 студзеня 2011|url = http://porozowo.blogspot.com/2011/01/versus_17.html|title = Радкевіч versus Каліноўскі? — часть пятая|work = Поразава Porozowo Порозово.|access-date = 16 лютага}}</ref>. Насельніцтву, за выняткам сялян, было забаронена без дазволу ўладаў адыходзіць ад месца свайго жыхарства далей, чым на 30 [[Вярста|вёрст]]; па падазрэнні ва ўдзеле ў паўстанні шляхціцаў высылалі з краю. З лета 1863 года мясцовае кіраўніцтва стала даволі паспяхова выкрываць тых, каго падазравалі ў сувязях з паўстанцамі. У Пружанах дзейнічала адмысловая ваенная камісія па разглядзе спраў мяцежнікаў, якая размяшчалася ў доме Керсноўскага на вул. Новасялецкай. Падазраваных было столькі, што для іхняга ўтрымання, акрамя астрога, былі занятыя яшчэ тры прыватныя дамы<ref name="budni9628" />. Калі да ўрада дайшлі чуткі пра тое, што паўстанцы маюць намер распусціць аддзелы на зіму, а ўвесну працягнуць паўстанне, Мікалай Мураўёў выдаў загад праводзіць пільныя ператрусы ў насельніцтва з мэтай выяўлення зброі. Для пошукаў Урублеўскага на загад віленскага генерал-губернатара, які асабіста сачыў за карнымі аперацыямі на Гродзеншчыне, была створана адмысловая група з лясных аб’езнікаў. [[Файл:Pružany. Пружаны (XIX).jpg|міні|Уласнік [[Пружаны|Пружанаў]] [[Валенцій Швыкоўскі]] захоўваў у [[Пружанскі палацык|сваёй сядзібе]] паўстанцкую зброю]] Жорстка каралася насельніцтва, якое спачувала паўстанцам. Напрыклад, за дастаўку прадуктаў паўстанцам раніцай {{Дата ў старым стылі|20|верасня||8|верасня}} расійскія жаўнеры акружылі вёску Піняжкі. У прысутнасці мясцовых памешчыкаў, шляхты, сялян быў зачытаны загад пра знішчэнне вёскі і высяленне ўсіх жыхароў у аддаленыя губерні Расіі. Усе хаты былі спаленыя, маёмасць прададзеная з аўкцыёну, зямля перададзеная Сухопальскай вясковай грамадзе. Паводле афіцыйных звестак, на [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літве]] ў баях загінулі 5934 паўстанцы, 1361 чалавек трапіў у палон. 128 чалавек былі пакараны смерцю, высланы на катаргу 853, адпраўлены ў [[Сібір]] на пасяленне 504 чалавекі і 825 чалавек высланы з пазбаўленнем усіх правоў. 320 удзельнікаў паўстання былі адпраўлены радавымі ў войска, 767 — у арыштанцкія роты. Адміністрацыйным парадкам з краю былі высланы 7836 чалавек. Агулам былі выселены з краю 12 483 чалавекі<ref name="zjamlica" />. Маёмасць пакараных канфіскоўвалася, а высланых — [[секвестр]]авалася. Дакладна невядомая колькасць святароў, якія падтрымалі паўстанне: гэтыя звесткі розняцца ў розных даследчыкаў. Паводле даследавання В. М. Зайцава, у Гродзенскай губерні былі пакараны 62 каталіцкія і 4 праваслаўныя святары; даследчыца С. М. Байкова называе 49 прадстаўнікоў духавенства, якія наўпрост або ўскосна дапамагалі паўстанцам<ref name="karp" />. Насіць жалобу па забітых было забаронена, праследавалася выкарыстанне «паўстанцкай сімволікі» (металічныя спражкі з гербамі Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага). [[Файл:Marian Dubiecki, Henryk Wohl, Benedykt Dybowski, Feliks Zienkowicz i Leon Dąbrowski.jpg|міні|Падчас ссылкі ў [[Іркуцк]]у. Злева направа: [[Мар’ян Дубецкі]], [[Генрык Вольф]], [[Бенедыкт Дыбоўскі]], [[Фелікс Зянковіч]], [[Лявон Дамброўскі]]]] За дапамогу паўстанцам пружанскі [[Маршалак павятовы|маршалак]] [[Валенцій Швыкоўскі]] быў пазбаўлены ўласнай сядзібы і правёў у выгнанні за мяжой чатыры гады. У 1867 годзе прысуд яму скасаваны, і ён здолеў вярнуцца на радзіму. У 2003 годзе ў пружанскім парку ля [[Пружанскі палацык|палацыка]] было знойдзена вялікае сховішча зброі, якая, як мяркуецца, належала паўстанцам. [[Юзаф Крашэўскі]] быў пазбаўлены права жыць у краі як «небяспечны для палітычнага парадку»<ref name="zjamlica_ekskurs">{{Cite web| url = http://museum.pruzhany.com/publ/28-1-0-57| title = Пружаны: экскурс у гісторыю| format = pdf| work = Мая пружанская зямліца| date = 16 снежня 2011| url-status = dead}}</ref>. [[Адам Ян Быхавец|Адам Быхавец]] вымушаны быў прадаць маёнткі [[Зельзін]] і [[Юзэфполь]], пастаўлены перад фактам іхняй канфіскацыі ў іншым выпадку<ref name="karpyza_łyskaw">{{Кніга|аўтар = [[Вітольд Карпыза|Witold Karpyza]].|частка = [http://sources.ruzhany.info/052_lyskow_pol.html Łysków]|загаловак = Ziemia Wołkowyska|месца = Lębork|год = 2005}}</ref>. [[Раман Рагінскі]] быў прыгавораны да 20 гадоў катаргі, [[Фелікс Зянковіч]] — да 12 гадоў<ref name="Zienkowicz">{{артыкул|аўтар=Wasilij Wasiliew.|загаловак=Feliks Zienkowicz (1842—1910)|спасылка=http://www.glos-znad-pregoly.org/07-08-2003/9.pdf|выданне=Głos znad pregoły|месца=Kaliningrad|год=lipiec-sierpień 2003|нумар=7-8 (84-85)|старонкі=9|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125318/http://www.glos-znad-pregoly.org/07-08-2003/9.pdf|archive-date=4 сакавіка 2016}}</ref>. [[Фларыян Ажэшка]], арыштаваны ў Пружанскім павеце ў ліпені 1863 года, быў высланы ў Томск; уладальнік маёнтка [[Доўгае (Ліноўскі сельсавет)|Доўгае]] [[Люцыян Крашэўскі]] высланы ў [[Кунгур]] [[Пермская губерня|Пермскай губерні]]; бацька будучага мастака-пейзажыста [[Станіслаў Жукоўскі (жывапісец)|Станіслава Жукоўскага]] Юльян быў пазбаўлены свайго маёнтка [[Стараволя]]; сын уладальніка вёскі [[Нямковічы (Пружанскі раён)|Нямковічы]] Севярын Пацэвіч высланы ў [[Сібір]]<ref name="zjamlica_ekskurs" />. Сасланы ў Заходнюю Сібір ксёндз пружанскага павятовага вучылішча Аляксандр Грынявіцкі<ref name="karp" />. У турме ж пабывала, паводле згадак паўстанцкага лекара [[Аляксандр Акінчыц|Аляксандра Акінчыца]], ці не ўся шляхта раёна. Сярод асоб, якія сядзелі ў зняволенні, згаданыя Фелікс Дзяконскі з Крыніцы, Люцыян Крашэўскі з Доўгага, пісар Шарашоўскай воласці Шусціцкі і іншыя, а таксама жанчыны і дзеці<ref name="budni9628" />. Да канца 1863 года паўстанне на Пружаншчыне было задушанае. {| class="wide collapsible collapsed" style="border: groove; border-width: 2px; width: 80%;" |+ style="background-color: #E0E0E0;"| Спіс удзельнікаў паўстання, пазбаўленых правоў стану, чые маёнткі падлягаюць канфіскацыі<ref>{{Cite web | url = http://kdkv.narod.ru/1864/Spis-Xron.htm| title = Спісокъ политическимъ преступникамъ, лишеннымъ по суду правъ состоянія, имущества коихъ подлежатъ конфискаціи въ казну| work = Восстание 1863—1864 гг на территории Литвы и Белоруссии| publisher = Лыков И.П| access-date = 5 студзеня 2017| language = ru}}</ref> |- ! Імя || Стан || Паходжанне || Характарыстыка || Заўвагі |- | Мікалай Асухоўскі | дваранін | Пружанскага павета | загадчык маёнтка Шчыцінк памешчыка Рамана Папіхвіцкага | |- | [[Фелікс Улодак]]<br />(псеўданім Самух альбо Здзяхоўскі) | памешчык | Пружанскага павета | Пружанскага павета маёнтак [[Кабакі (Брэсцкая вобласць)|Кабакі]] і [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]] маёнтак [[Матыкалы]] | Збег у [[Царства Польскае]] |- | Эдуард Высоцкі | дваранін | Пружанскага павета | у г. Пружаны ягоныя бацькі маюць уласную хату | |- | Геніюш | памешчык | Пружанскага павета | | Збег |- | Глябовіч | | | Былы чыноўнік. Служыў у Пружанах | Забіты |- | Пётр Гутоўскі | дваранін | Пружанскага павета | | |- | Васіль Дамброўскі | | Пружанскага павета | дваровы чалавек памешчыка [[Валенцій Швыкоўскі|Швыкоўскага]] | |- | Дашкевіч | памешчык | Пружанскага павета | | Збег |- | Іван Елец | дваранін | Пружанскага павета | | На пражыванне ў [[Табольская губерня|Табольскую губерню]] |- | Франц Ізбідскі | дваранін | Пружанскага павета | | |- | Антон Ількоўскі | дваранін | Пружанскага павета | | |- | Уладзіслаў Казяродскі | памешчык | Пружанскага павета | дзе мае маёнткі: Каляды і Рудавец | |- | Восіп Корф | незацверджаны дваранін | Пружанскага павета | | |- | Эдуард Корф | незацверджаны дваранін | Пружанскага павета | | |- | Альбін Крываблоцкі | аднадворац | Пружанскага павета | Пры арышце ў яго адабралі 12 рублёў срэбрам і перадалі на захоўванне капітану Масткоўскаму | |- | Баляслаў Крываблоцкі | дваранін | Пружанскага павета | пражываў у г. [[Коўна]] | |- | Іван дэ-Ларзак | дваранін | Пружанскага павета | у гэтым самым павеце мае маёнтак [[Загор’е (Пружанскі раён)|Загор’е]] | |- | Алаізій Маеўскі | дваранін | Пружанскага павета | бацькі ягоныя валодаюць у гэтым павеце фальваркам Руковец | |- | Канстанцін Нямыскі | дваранін | Пружанскага павета | | |- | Міхаіл Палькоўскі | дваранін | Пружанскага павета | | |- | Міхаіл Слонімскі | шляхціц | Пружанскага павета | | |- | Антон Свідэрскі | дваранін | Пружанскага павета | | |- | Франц Сняжко-Блоцкі | | | чыноўнік Пружанскага земскага суда | |- | Павел Чарноцкі | дваранін | Пружанскага павета | | |- |} {| class="wide collapsible collapsed" style="border: groove; border-width: 2px; width: 80%;" |+ style="background-color: #E0E0E0;"| Спіс канфіскаваных маёнткаў<ref>{{Cite web| url = http://www.stankiewicze.com/index.php?kat=23&sub=426| title = Wykaz dóbr ziemskich skonfiskowanych przez rządy zaborcze w latach 1773—1867| work = Genealogia. Stankiewicze z przyjaciółmi| publisher = Janusz Stankiewicz| access-date = 5 студзеня 2017| language = pl}}</ref> |- ! Маёнтак || Уласнасць || Характарыстыка |- | Габрыэлін | [[Фелікс Улодак|Фелікса Улодка]] | 1841 дзесяціна |- | [[Каляды (Камянецкі раён)|Каляды́]] | Уладзіслава Казяродскага | 1328 дзесяцін |- | [[Мацы]] | Малахоўскага | 444 дзесяціны |- | [[Мокрае (Пружанскі раён)|Мокрае]] | [[Фелікс Зянковіч|Фелікса Зянковіча]] | 5844 дзесяціны |- | Піняжкі | засценак, які належаў дробнай шляхце | прызначаны дзеля каланізацыі расійскімі сялянамі |- | [[Рудавец (Брэсцкі раён)|Рудавец]] | Уладзіслава Казяродскага | |- | [[Тэўлі]] | Юндзіла | 96 дзесяцін |- |} == Вынікі == [[Файл:Medal for the suppression of Polish rebellion 1863-1864.JPG|міні|Расійскі [[Медаль «За здушэнне польскага мяцяжу»|медаль за здушэнне паўстання]]]] Пасля задушэння паўстанцкага супраціву распачалася палітычная рэакцыя і татальная [[русіфікацыя]], усталяваўся рэжым выключных законаў. Баючыся ўплыву на мясцовае насельніцтва польскіх чыноўнікаў, урад забараніў апошнім набываць зямлю ў Беларусі і Літве, браць пазыкі ў банках; у навучальных установах дазвалялася толькі [[руская мова]]. У першае дзесяцігоддзе пасля паўстання расіяне набылі на Пружаншчыне маёнткі Калкі, Бакуны, Дымнікі, Перасмыкі, Рэчыца, Тэўлі, Бяроза-Картузская і Нараўка; наўзамен выселеным з Піняжкаў жыхарам таксама прыйшлі расійскія сяляне<ref name="budni9628" />. У 1865 годзе быў створаны Часовы пружанскі камітэт для ўладкавання спраў праваслаўнай царквы. Па ягоным рашэнні былі закрыты касцёлы ў Сяльцы і Бярозе Пружанскага павета<ref name="budni9628" />. Штрафы і кантрыбуцыі выкарыстоўваліся для будаўніцтва праваслаўных цэркваў і ўтрымання праваслаўнага духавенства<ref name="zjamlica" />. На канфіскаваныя ва ўдзельнікаў паўстання сродкі, напрыклад, была пабудаваная [[Сабор Аляксандра Неўскага (Пружаны)|царква Аляксандра Неўскага]] ў Пружанах. [[Царква Нараджэння Божай Маці (Круглае)|Каталіцкая царква]] ў сядзібным комплексе [[Стары Куплін]], збудаваная ў 1834 годзе як пахавальня роду [[Крашэўскія|Крашэўскіх]], была перададзеная праваслаўным. Недабудаваны [[Валенцій Швыкоўскі|Валенціем Швыкоўскім]] касцёл паводле праекта італьянскага архітэктара [[Генрык Марконі|Генрыка Марконі]] пасля паўстання быў адкрыты як праваслаўная [[Прачысценская царква (Пружаны)|Прачысценская царква]], а ксёндз Гансеўскі, які хаваў у гэтым касцёле рэчы і зброю для паўстанцаў, быў сасланы ў [[Архангельская губерня|Архангельскую губерню]]. Аднак рэпрэсаваны былі не толькі ўдзельнікі паўстання. Ксёндз Г. Бычкевіч у 1864 годзе быў сасланы ў Сібір за вянчанне каталіцка-праваслаўнай пары. Калі ў 1860 годзе ў Пружанах налічвалася 1187 вернікаў, дык у 1870 годзе — усяго 404<ref name="budni9628" />. Агулам у другой палове XIX стагоддзя ў [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|павеце]] засталіся толькі тры каталіцкія парафіі, у той час як колькасць праваслаўных дасягнула 19<ref>{{Cite web|author = Ірына Сядова| date = 12 чэрвеня 2011| url = http://forum.vgd.ru/post/794/36637/p925975.htm#pp925975| title = Улица первая. Тормасова| publisher = Генеалогический форум ВГД| access-date = 10 лістапада 2011 | language = ru}}</ref>. З-за паўстання Пружаны пазбавіліся магчымасці мець чыгуначнае злучэнне. Яшчэ да з’яўлення ў Беларусі чыгунак група буйных палескіх землеўласнікаў, сярод якіх былі князі [[Эдвін Друцкі-Любецкі]], [[Уладзіслаў Геранім Сангушка|Уладзіслаў]] і [[Раман Станіслаў Сангушка|Раман Сангушкі]], [[Пётр Львовіч Вітгенштэйн|Пётр Вітгенштэйн]], графы [[Іван Тышкевіч]], [[Аўгуст Замойскі]], Стэфан і Канстанцін Патоцкія, хадайнічалі аб пракладцы чыгункі ад [[Беласток]]а цераз [[Пружаны]] ў [[Пінск]] і далей на [[Валынь]]. 28 чэрвеня 1862 года цар [[Аляксандр II (расійскі імператар)|Аляксандр II]] ужо даў на гэта свой дазвол. Аднак у сувязі з паўстаннем Заходні камітэт, створаны дзеля ўзмацнення адміністрацыйнага нагляду ў краі, пераглядзеў пытанне пра мэтазгоднасць пабудовы чыгункі, зрабіўшы наступную выснову: яе пабудова, «не адпавядаючы меркаванай мэце, прывяла б толькі да злучэння [[Заходні край|Заходніх губерняў]] з [[Царства Польскае|Царствам Польскім]], што зусім неадпаведна відам урада, які імкнецца звязаць Заходнія губерні чыгункай не з Царствам Польскім, а з цэнтрам Імперыі». 28 мая 1863 года гэтае рашэнне атрымала ўхвалу імператара<ref>{{Артыкул|аўтар = Андрей Киштымов, Валентина Яновская.|загаловак = По семи губерниям|спасылка = http://www.rw.by/index.php?option=com_content&view=article&id=5494:2012-05-11-14-08-00&catid=39:2009-12-01-16-52-40&Itemid=86|выданне = Транспортный вестник|год = 10 мая 2012}}</ref>. Аднак, нягледзячы на паражэнне паўстання, яно аслабіла пазіцыі царызму і вымусіла пайсці на ўступкі. [[Скасаванне прыгоннага права ў Расіі|Скасаванне прыгоннага права]] (1861) і паскарэнне [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|аграрнай рэформы]] пасля паўстання (скарачэнне выкупных плацяжоў на 20 %, скасаванне стану «[[Часоваабавязаныя сяляне|часоваабавязаных]]» і да т. п.) станоўча адбіліся на эканамічным развіцці Пружаншчыны<ref name="zjamlica_ekskurs" />. У другой палове XIX стагоддзя адбыўся значны рост насельніцтва і павелічэнне колькасці прыватных прадпрыемстваў. Паўстанне паспрыяла абуджэнню нацыянальнай свядомасці беларускага народа і зрабіла велізарны ўплыў на ажыўленне рэвалюцыйнага руху ў Еўропе<ref name="zjamlica" />. == Удзельнікі паўстання == * [[Фларыян Ажэшка]] — урач, выпускнік Пецярбурскай медыка-хірургічнай акадэміі, ураджэнец [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага павета]]. Удзельнічаў у паўстанні на Пружаншчыне ў складзе аддзела [[Рамуальд Траўгут|Рамуальда Траўгута]]. 5 ліпеня 1863 года арыштаваны, сасланы ў Томск, дзе пражыў да смерці ў 1905 годзе<ref name="Памяць"/>{{rp|43—44}}. * [[Аляксандр Акінчыц]] — шляхціц, доктар медыцыны. Далучыўшыся да аддзела [[Густаў Стравінскі|Стравінскага]], аказваў параненым паўстанцам медычную дапамогу. Быў сасланы ў Сібір, але здолеў уцячы. Пераехаў у Францыю, дзе працягнуў лекарскую дзейнасць. Пра свой удзел у паўстанні напісаў мемуары «Успаміны з побыту ў Расіі ў 1863 г.». * [[Уладзіслаў Акінчыц]] — з нешматлікіх звестак вядома, што ён жыў у Пружанскім павеце і ўдзельнічаў у ваўкавыскім аддзеле паўстанцаў. * [[Станіслаў Брант]] (Brandt), сын уладальніка маёнтка Зельзін [[Казімір Брант|Казіміра Бранта]]. [[Файл:Cyt70 DSC0551.JPG|міні|злева|Уваход у камеру, дзе сядзеў [[Рамуальд Траўгут]]. [[X павільён Варшаўскай цытадэлі]]]] * [[Адам Ян Быхавец]] — ружанскі шляхціц. * [[Станіслаў Дзянгілеўскі]] — ружанскі шляхціц, сасланы на 15 гадоў на катаргу<ref name="ruzhany029">{{Cite web|author = Пракаповіч Н. С.| last = Пракаповіч| first = Наталля| url = http://sources.ruzhany.info/029.html| title = Ружаны: позірк у мінулае| publisher = Усё пра Ружаны| date = 27 кастрычніка 2011 }}</ref>. * [[Фелікс Зянковіч]] (нарадзіўся ў маёнтку [[Мокрае (Пружанскі раён)|Мокрае]], цяпер у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]]<ref name="Zienkowicz"/>) — навуковец-прыродазнавец<ref>{{артыкул|аўтар=Зялевіч А.|загаловак=Сын Пружанскага краю: &#91;да 100-годдзя з дня нараджэння беларускага навукоўца, пісьменніка, прыродазнаўца і мастака Фелікса Паўлавіча Зянковіча&#93;|спасылка=http://natbookcat.org.by/public/ocipl/full.browse41?idr_doc=1217188&format=isbd|аўтар выдання=заснавальнікі: Грамадскае аб’яднанне «Беларускі фонд культуры», Вытворчае прыватнае ўнітарнае прадпрыемства «Светач», Гілеп Уладзімір Аляксандравіч|выданне=Краязнаўчая газета|год=2011|нумар=2}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, мемуарыст. З ліпеня 1863 года — сакратар [[Выканаўчы аддзел Літвы|Выканаўчага аддзела Літвы]] ў [[Вільня|Вільні]]<ref>Зянковіч Фелікс Паўлавіч // {{Кніга|аўтар=[[Леанід Маракоў|Маракоў Л.У.]]|загаловак=Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991. Энц. даведнік. У 10 т.|год=2003|мова=be|месца=Мінск|isbn=985-6374-04-9}}</ref>. 7 жніўня арыштаваны, прыгавораны да расстрэлу. Пасля смяротнае пакаранне замененае на катаргу<ref>{{Cite web | author = Аўген Калубовіч| last = Калубовіч| first = Аўген| author-link = Аўген Калубовіч| url = http://www.bielarus.eu/unija/nnode.php?div=les&doc=5-kalubovich| title = Нашы папярэднікі. Частка 2| work = Навіны| publisher = Беларуская вунія| date = 10 кастрычніка 2011 }}</ref>. [[Файл:Ružanski pomnik paŭstancam 1863 cropped.Jpg|міні|100пкс|Помнік 40 паўстанцам, загінулым у баі пад Ласасінам 24 мая 1863 г.]] * [[Люцыян Крашэўскі]] — ураджэнец Пружанаў, [[мастак]], [[фатограф]]. За дапамогу паўстанцам быў высланы ў [[Пермская губерня|Пермскую губерню]]. * [[Медард Скачынскі]] — уласнік маёнтка ў Пружанскім павеце. [[Скачынскія|Разам з абодвума сынамі]] змагаўся ў аддзеле [[Густаў Стравінскі|Стравінскага]]. Арыштаваныя ў верасні 1863 года, пазбаўленыя ўсіх правоў стану, маёмасць канфіскаваная. Сасланыя ў Сібір. * [[Рамуальд Траўгут]] (нарадзіўся ў вёсцы [[Шастакова (Камянецкі раён)|Шастакова]]) — актыўны ўдзельнік паўстання, фактычны кіраўнік варшаўскага паўстанцкага ўрада з кастрычніка 1863 года. Арыштаваны 30 красавіка 1864 года, павешаны паводле прысуду царскага ваеннага суда 5 жніўня 1864 года<ref name="ezajk"/>. == Памяць == {{Глядзіце таксама|Магіла ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў (Ласасін)}} У гонар паўстанцаў, палеглых у [[Бітва пад Ласасінам|бітве пад Ласасінам]] 24 мая 1863 года, мясцовыя жыхары паставілі на месцы пахавання 40 жаўнераў ва ўрочышчы Гантарыя драўляны крыж. Улады [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]] ў 1928 годзе паставілі на гэтым месцы гранітны помнік з выбітым надпісам: «''Prochom 40 powstanców polskich poległych w 1863 r. w walkach z najezdzcą. Mieszkańcy powiatu''». З прыходам савецкай улады помнік быў узарваны. За нямецкім часам на магіле быў пастаўлены драўляны крыж, але ў хуткім часе партызаны спілавалі і яго<ref>{{Артыкул|аўтар=Мікола Канаховіч.|загаловак=Расстраляны помнік расстраляным героям-каліноўцам не знішчыць!|спасылка=http://new.nv-online.info/by/42/300/7351/|выданне=[[Народная воля]]|год=26 студзеня 2010}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 1989 годзе група энтузіястаў (настаўнік з [[Клепачы (Ружанскі сельсавет)|Клепачоў]] Мікалай Пянка, вясковец з [[Ласасін]]а Якуб Заяц) з дапамогай краязнаўцаў з [[Ружаны|Ружанаў]] ([[Аляксандр Пракапеня]] і [[Юрый Малышэўскі]]) і [[Пружаны|Пружанаў]] ([[Генадзь Сарока]], [[Язэп Машкала]], [[Іван Юльянавіч Здановіч|Іван Здановіч]]) знайшлі і аднавілі помнік. Матэрыяламі і транспартам дапамаглі [[Пружанская ПМК]] і [[Пружанскі завод радыёдэталей|радыёзавод]]. Аднак у 1998 годзе помнік быў расстраляны з верталёта (побач знаходзіцца [[Ружанскі палігон|ваенны палігон]]). Чарговы раз помнік адноўлены ў 2000 годзе, 8 кастрычніка таго ж года адбылося ягонае ўрачыстае адкрыццё і асвячэнне з удзелам каталіцкага святара з Ружанаў Януша і праваслаўнага айца Уладзіміра з [[Варанілавічы|Варанілавічаў]]<ref name="pruzhnet"/>. Пружанскі паэт [[Мікола Антаноўскі]] прысвяціў паўстанцам верш «''Касінерам Каліноўскага''», выдадзены ў ягоным зборніку «''Святаяннік''». == Гл. таксама == * {{Артыкул у іншым раздзеле|Паўстанне 1863—1864 гадоў у Вялікім Княстве Літоўскім||pl|Powstanie styczniowe na ziemiach zabranych}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Пружанскі раён}} == Спасылкі == * {{Cite web|url = http://museum.pruzhany.com/publ/28-1-0-57|title = Паўстанне Каліноўскага|format = pdf|work = Мая пружанская зямліца|date = 9 кастрычніка 2011|url-status = dead}} * Генадзь Кісялеў. [http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1553&Itemid=738 Разам з вялікім Кастусём] * Паплечнікі Кастуся Каліноўскага: часткі [http://nacha.by/news/paplechniki_kastusja_kalinowskaga_chastka_pershaja/2010-08-24-474 першая]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} і [http://nacha.by/news/paplechniki_kastusja_kalinowskaga_chastka_drugaja/2010-09-04-482 другая]{{Недаступная спасылка|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Катэгорыя:Паўстанне 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Пружанскі павет (Расійская імперыя)]] 5sfjdodhx8c7bfnkocd112jk50xbdbp 0 98928 5164977 4845875 2026-07-12T11:32:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164977 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Пратэктарат Багеміі і Маравіі |саманазва = {{lang-cz|Protektorát Čechy a Morava}}<br />{{lang-de|Protektorat Böhmen und Mähren}} |статус = [[Пратэктарат]] [[Нацысцкая Германія|Германіі]] |гімн = |сцяг = Flag of Bohmen und Mahren.svg |апісанне_сцяга = [[Сцяг Пратэктарата Багеміі і Маравіі]] |герб = Greater arms of Bohemia and Moravia (1939-1945).svg |апісанне_герба = [[Герб Пратэктарата Багеміі і Маравіі]] |карта = ProtectoradoBohemiaMoravia.PNG |апісанне = |p1 = Другая Чэхаславацкая рэспубліка |flag_p1 = Flag of Czechoslovakia.svg |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = 1939 |ліквідавана = 1945 |s1 = Трэцяя Чэхаславацкая рэспубліка |flag_s1 = Flag of Czechoslovakia.svg |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = [[Прага]] |гарады = [[Брно]] |мова = [[Чэшская мова|чэшская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]] |валюта = [[крона Пратэктарата Багеміі і Маравіі]] |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = 49.363 км² |насельніцтва = 7.380.000 ([[1939]]) |форма_кіравання = пратэктарат |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = Прэзідэнт |кіраўнік1 = [[Эміль Гаха]] |год_кіраўніка1 = [[1939]] – [[1945]] |тытул_кіраўнікоў2 = Рэйхспратэктар |кіраўнік2 = [[Канстанцін фон Нэйрат]] |год_кіраўніка2 = [[1939]] – [[1941]] |кіраўнік3 = [[Райнгард Гайдрых]] (в.а.) |год_кіраўніка3 = [[1941]] – [[1942]] |кіраўнік4 = [[Курт Далюгэ]] (в.а.) |год_кіраўніка4 = [[1942]] – [[1943]] |кіраўнік5 = [[Вільгельм Фрык]] |год_кіраўніка5 = [[1943]] – [[1945]] |тытул_кіраўнікоў6 = Прэм'ер-міністр |кіраўнік6 = [[Рудольф Беран]] |год_кіраўніка6 = [[1939]] |кіраўнік7 = [[Алоіс Эліяш]] |год_кіраўніка7 = [[1939]] – [[1941]] |кіраўнік8 = [[Яраслаў Крэйчы]] |год_кіраўніка8 = [[1942]] – [[1945]] |кіраўнік9 = [[Рыхард Бінэрт]] |год_кіраўніка9 = [[1945]] |рэлігія = [[Каталіцкая царква]] |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Пратэктарат Багеміі і Маравіі''' ({{lang-cz|Protektorát Čechy a Morava}}; {{lang-de|Protektorat Böhmen und Mähren}}) — залежнае дзяржаўнае ўтварэнне, заснаванае ўладамі [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]] падчас [[Другая сусветная вайна|2-й сусветныя войны]] на акупаваных тэрыторыях [[Багемія|Багеміі]], [[Маравія|Маравіі]] і [[Сілезія|Сілезіі]] ([[Сілезія Чэшская]]), населеных этнічнымі [[Чэхі|чэхамі]]. [[Файл:Protektorat Bohmen-Mahren.png|міні|300px|злева|Пратэктарат Багеміі і Маравіі]] == Спасылкі == * [http://www.worldstatesmen.org/Czech_Republic.html WorldStatesmen — Czech Republic] {{ref-en}} * [http://www.fronta.cz/mapy/protektorat-cechy-a-morava Карты пратэктарата Багеміі і Маравіі] * [http://www.hartau.de/PBM/Protektorat.html Amtliches Deutsches Ortsbuch für das Protektorat Böhmen und Mähren] * [https://web.archive.org/web/20070701005927/http://www.terra.es/personal7/jqvaraderey/194145fc.gif Карта Еўропы] * [http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/198.gif Hungarian language map] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080528010959/http://terkepek.adatbank.transindex.ro/kepek/netre/198.gif |date=28 мая 2008 }}, with land transfers by Germany, Hungary, and Poland in the late 1930s. {{Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя ўтварэнні Трэцяга рэйха}} {{Часавая лінія Чэхаславакіі}} {{Славянскія краіны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пратэктарат Багеміі і Маравіі| ]] [[Катэгорыя:Марыянеткавыя дзяржавы Другой сусветнай вайны]] da32syisf0oh11fwm40nxrbz1socrvm 0 114344 5164962 5117946 2026-07-12T10:45:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164962 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Напісаны = 1-я палова XVII ст. |Публікацыя = 1819 }} '''«Прамова Мялешкі»''' (поўная назва ''«Прамова Івана Мялешкі, кашталяна смаленскага, на Варшаўскім сойме ў прысутнасці караля Жыгімонта III Вазы ў 1589 годзе»'') — помнік [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] першай паловы [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]]. Належыць да [[гумар]]ыстычна-[[пародыя|парадыйных]] і [[сатыра|сатырычных]] твораў [[аратарская проза|аратарскай прозы]]. Створана ў форме [[прамова (выступленне)|прамовы]] на [[сойм]]е, прыпісанай мсціслаўскаму, а пазней [[Кашталяны смаленскія|смаленскаму кашталяну]] [[Іван Ілья Мялешка|Івану Мялешку]] (каля 1552—1622){{sfn|Чамярыцкі|2001|с=5}}. У творы намаляваны сатырычны абразок старасвецкага жыцця беларуска-ўкраінскай [[шляхта|шляхты]]{{sfn|Клімаў|2005|с=462}}. == Аўтарства і паходжанне == Твор напісаны невядомым аўтарам, які, як вынікае з тэксту, належаў да [[шляхта|шляхецкага стану]]. Некаторыя даследчыкі (асабліва ў [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]) лічылі твор гістарычным дакументам, які фіксуе рэальную прамову шляхціца Мялешкі са [[Слонімскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Слонімшчыны]]. Аднак большасць вучоных ([[Мікалай Фёдаравіч Сумцоў|Мікалай Сумцоў]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], [[Зміцер Даўгяла]] і іншыя) прызнае «Прамову Мялешкі» літаратурным творам, хоць і дапускае магчымасць падобнага рэальнага выступлення Мялешкі на сойме{{sfn|Клімаў|2005|с=462}}. Сучасны беларускі мовазнавец [[Леанід Міхайлавіч Вардамацкі|Л. М. Вардамацкі]] адзначае, што само прозвішча «Мялешка» магло быць выдуманым літаратурным псеўданімам іранічнага характару (ад дыялектнага слова «мялешка» — пустамеля, балбатун), на што ў свой час звяртаў увагу М. Сумцоў. Вардамацкі таксама падкрэслівае, што ў [[Смаленск]]у нібыта ніколі не было кашталяна з такім прозвішчам, што, на яго думку, пацвярджае версію пра літаратурную містыфікацыю{{sfn|Вардамацкі|2022|с=161}}. Аднак гэта супярэчыць наяўным гістарычным крыніцам. Пра тое, што Іван Мялешка заняў пасаду смаленскага кашталяна ў пачатку 1615 года, вядома з намінацыі яго наступніка на пасаду [[Кашталян берасцейскі|кашталяна берасцейскага]], якую Мялешка займаў да таго часу. Пасаду смаленскага кашталяна Мялешка трымаў да канца жыцця — да 13 мая 1622 года, пра што сведчыць намінацыя на гэтую пасаду яго наступніка{{sfn|Urzędnicy WKL|2003|p=88}}. На грунце тэксталагічнага аналізу [[Зміцер Даўгяла]] выказаў гіпотэзу, што аўтарам «Прамовы», як і «[[Ліст да Абуховіча|Ліста да Абуховіча]]», быў шляхціц [[Цыпрыян Камуняка]]{{sfn|Даўгяла|1927}}. Ёсць розныя версіі даціроўкі твора ці часу імавернага выступлення: [[Міхал Вішнеўскі]] датаваў яго [[1589]] годам, [[Багдан Струмінскі]] — [[1615]]—[[1618]] гадамі, [[Пётр Крапівін]] — [[1622]]—[[1632]] гадамі, а [[Зміцер Даўгяла]] — перыядам каля [[1630]] года{{sfn|Клімаў|2005|с=462}}. == Змест і ідэі == Твор напісаны жывой, трапнай і вобразнай [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]], з багатымі [[фальклор]]нымі рысамі і мноствам побытавых дэталяў. Большасць інтэрпрэтатараў [[XX стагоддзе|XX ст.]] бачаць у творы [[палітычны памфлет]], накіраваны супраць кіруючых вярхоў, польскай культурнай экспансіі і нацыянальнага нігілізму апалячанай шляхты{{sfn|Клімаў|2005|с=462}}. === Вобраз галоўнага героя === Ацэнкі вобраза Івана Мялешкі ў літаратуразнаўстве неадназначныя. Так, на думку [[Іван Васільевіч Саверчанка|Івана Саверчанкі]], пісьменнік праз свайго героя сфармуляваў ідэю непарушнасці беларускіх [[сям'я|сямейных]] і [[побыт]]авых [[традыцыя|традыцый]], адзначыў іх высокую каштоўнасць. Праз ухваленне мінуўшчыны аўтар даказваў, што праўда, сумленнасць і ахвярнасць дзеля [[Бацькаўшчына|Бацькаўшчыны]] — найвышэйшыя каштоўнасці{{sfn|Саверчанка|2010|с=571}}. У той жа час [[Ігар Паўлавіч Клімаў|Ігар Клімаў]] адзначае, што галоўнаму персанажу, апроч патрыятызму, уласціва [[ксенафобія]], сквапнасць, зайздрослівасць, [[кансерватызм]] у побыце і поглядах, часам аж да гратэскава падкрэсленага [[абскурантызм]]у. Ён замілаваны даўніною і патрыярхальным ладам жыцця, востра не прымае новага, хоць і вымушаны прыстасоўвацца да яго{{sfn|Клімаў|2005|с=462}}. === Сацыяльна-палітычная праблематыка === У «Прамове Мялешкі» ўздымаецца балючая тэма аслаблення дзяржавы. Аўтар пісаў пра перыяд княжання [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] ([[1506]]—[[1548]]), як пра «[[Залаты век беларускай гісторыі|залаты час Літвы]]». Заняпад краіны звязваецца з часамі [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] ([[1548]]—[[1572]]), які, паводле аўтара, забыўся пра інтарэсы [[Вялікае Княства Літоўскае|Княства]], падпаў пад «ляшскі» ўплыў і перадаў [[Карона Польская|Польшчы]] [[Валынь]] з [[Падляшша]]м. Галоўная прычына крызісу бачыцца ў здрадзе [[магнат]]аў і вышэйшых [[саноўнік]]аў, якія выракаюцца сваіх традыцый дзеля ўласных [[амбіцыі|амбіцый]] і [[пыха|пыхі]]{{sfn|Саверчанка|2010|с=571-572}}. У творы, бадай, упершыню ў беларускім пісьменстве прагучала думка пра небяспеку страты [[беларусы|беларускім народам]] уласных нацыянальных каштоўнасцей — маральных, эстэтычных, грамадскіх і дзяржаўных{{sfn|Саверчанка|2010|с=571}}. Аўтар дакарае шляхту за згодніцтва і маўчанне перад «баламутнымі раднымі панамі»{{sfn|Саверчанка|2010|с=572}}. === Крытыка чужаземнага ўплыву === У «Прамове Мялешкі» асуджалася [[паланізацыя]] краю. Аўтар крытыкаваў норавы наезджых іншаземцаў — «[[палякі|ляхаў]]» і «[[немцы|немчыкаў]]». У творы высмейваецца малпаванне чужых нораваў, мудрагелістасць [[вопратка|вопраткі]], ненатуральнасць і [[манернасць]] паводзін. Адмаўленне ад традыцыйнай маралі, народнай [[этыка|этыкі]] і [[эстэтыка|эстэтыкі]], паводле высновы аўтара, стала адной з прычын грамадскага заняпаду і [[распуснасць|распуснасці]]{{sfn|Саверчанка|2010|с=572}}. == Гісторыя публікацый == Упершыню «Прамова Мялешкі» была апублікавана ў [[1819]] годзе [[Юльян Нямцэвіч|Юльянам Нямцэвічам]] у перакладзе на [[польская мова|польскую мову]]{{sfn|Клімаў|2005|с=462}}<ref name="niemcewicz">''Niemcewicz J. U.'' Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polsce. — Warszawa, 1819. — T. 2. — S. 341—344.</ref>. Пазней з’явіліся публікацыі, што грунтаваліся на розных беларускіх рукапісах, у прыватнасці выданні [[Міхала Вішнеўскі|Міхала Вішнеўскага]] ([[1851]]) і [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] ([[1926]]). Асобна вылучаецца публікацыя [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Мікалая Кастамарава]] ў «[[Акты, якія адносяцца да гісторыі Паўднёвай і Заходняй Расіі|Актах, якія адносяцца да гісторыі Паўднёвай і Заходняй Расіі]]» ([[1865]]), тэкстуальна блізкая да варыянта Вішнеўскага, але ўкраінізаваная ў мове; крыніца гэтай публікацыі застаецца невядомай{{sfn|Клімаў|2005|с=462}}. Л. М. Вардамацкі на падставе супастаўляльнага аналізу польскай версіі М. Вішнеўскага (1851) і кірылічнай версіі з «Актаў…» (1865) прыходзіць да высновы, што першапачатковы тэкст быў напісаны менавіта [[кірыліца]]й на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]]. На карысць гэтага сведчаць сляды рэдактарскай праўкі ў кірылічным варыянце (напрыклад, напісанне «Найясней(шiй)», дзе канчатак узяты ў дужкі), у той час як у польскім варыянце фраза ўжо падаецца ў выпраўленым выглядзе. Такім чынам, версію 1865 года даследчык лічыць бліжэйшай да арыгінала, чым варыянт Вішнеўскага{{sfn|Вардамацкі|2022|с=162}}. У [[XX стагоддзе|XX ст.]] твор шматкроць перавыдаваўся. Спробу крытычнага выдання разам з рэканструкцыяй архетыпу паводле 6 рукапісаў [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] зрабіў [[Багдан Струмінскі]] ([[1984]]){{sfn|Клімаў|2005|с=462}}<ref>Bohdan A. Struminsky. Pseudo-Meleško: A Ukrainian Apocryphal Parliamentary Speech of 1615-1618 : a Study. Harvard University Press, 1984.</ref>. У [[2011]] годзе часопіс «[[ПрайдзіСвет]]» апублікаваў «Прамову Мялешкі» на [[Трасянка|трасянцы]] у перакладзе [[Анка Упала|Анкі Упалы]]<ref>{{Cite web|url=https://prajdzisvet.org/texts/prose/rech-mjaleshkі-kashtaljana-smalenskaga-na-zasjadanіі-pravіtselstva-u-varshave-u-1589-gadu.html|title=Рэч Мялешкі, кашталяна Смаленскага, на засяданіі правіцельства ў Варшаве ў 1589 гаду (Прамова Мялешки, каштэляна Смаленскага, на сойме у Варшаве у 1589 годзе) - па-беларуску {{!}} Часопіс "ПрайдзіСвет"|access-date=2025-12-23|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|том=2|старонкі=462|аўтар=[[Ігар Паўлавіч Клімаў|І. Клімаў]]|артыкул=«Прамова Мялешкі»|ref=Клімаў}} * {{Крыніцы/БЭ|том=13|старонкі=5|аўтар=[[В. А. Чамярыцкі]]|артыкул=«Прамова Мялешкі»|ref=Чамярыцкі}} * {{артыкул |аўтар=[[Леанід Міхайлавіч Вардамацкі|Вардомацкий Л. М.]] |загаловак=«Речь Ивана Мелешки…»: проблемные места в текстах двух публикаций XIX века |выданне=Наука — образованию, производству, экономике : материалы 74-й Региональной научно-практической конференции преподавателей, научных сотрудников и аспирантов |месца=Віцебск |выдавецтва=ВДУ імя П. М. Машэрава |год=2022 |старонкі=160—162 |ref=Вардамацкі}} * {{кніга |аўтар=[[Зміцер Даўгяла|Даўгяла 3. І.]] |загаловак=З беларускага пісьменства XVII ст.: Творы Цыпрыяна Камунякі «Ліст да Абуховіча» і «Прамова Мялешкі» |месца=Мн. |выдавец= |год=1927 |старонак= |isbn= |ref=Даўгяла}} * {{кніга |аўтар=[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс А.]] |загаловак=На скрыжаванні славянскіх традыцый |месца=Мн. |выдавец= |год=1980 |старонак= |isbn= |ref=Мальдзіс}} * {{кніга |загаловак=Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) |адказны=укладанне, прадмова і каментар [[Іван Васільевіч Саверчанка|І. Саверчанкі]] |месца=Мінск |выдавецтва=[[Кнігазбор (выдавецтва)|Кнігазбор]] |год=2010 |старонак=605 |серыя=[[Беларускі кнігазбор]] : БК / Інстытут літаратуры імя Я. Купалы Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі ; т. 36. Серыя 1, Мастацкая літаратура |isbn=978-985-6824-43-5 |тыраж=1000 |ref=Саверчанка}} * {{кніга |аўтар=[[Пётр Фёдаравіч Крапівін|Крапивин П.]] |загаловак=К вопросу о времени появления «Речи Ивана Мелешки» и ее авторства |месца=Мн. |выдавецтва=[[Весці Акадэміі навук БССР|Изв. АН БССР]] |год=1955 |нумар=5 |ref=Крапівін}} * {{кніга |аўтар=Прашкович Н. |загаловак=«Прамова Мялешкі» и «Ліст да Абуховіча» — новый этап в истории белорусской литературы |месца=Л. |выдавецтва=Тр. Отдела древнерусской литературы |год=1969 |том=24 |ref=Прашковіч}} * {{кніга |аўтар=Struminsky B. |загаловак=Pseudo-Meleško: A Ukrainian Apocryphal Parliamentary Speech of 1615—1618 |месца=Cambridge (Mass.) |выдавец= |год=1984 |ref=Struminsky}} * {{Крыніцы/Urzędnicy Wielkiego Księstwa Litewskiego|4|Kasztelan smoleński|ref=Urzędnicy WKL|год=2003}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://prajdzisvet.org/texts/prose/rech-mjaleshkі-kashtaljana-smalenskaga-na-zasjadanіі-pravіtselstva-u-varshave-u-1589-gadu.html|title=Рэч Мялешкі, кашталяна Смаленскага, на засяданіі правіцельства ў Варшаве ў 1589 гаду (Прамова Мялешки, каштэляна Смаленскага, на сойме у Варшаве у 1589 годзе) - па-беларуску {{!}} Часопіс "ПрайдзіСвет"|access-date=2025-12-23|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літаратурныя творы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сатырычныя творы]] [[Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Творы XVII стагоддзя]] ornsexbv2cfcwml3u7n2ify5y9pohq1 0 117694 5164886 4580925 2026-07-12T08:12:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164886 wikitext text/x-wiki {{Мост | Назва моста = Понтэ Актавія Фрыяс дэ Алівейра | Выява =Ponte estaiada Octavio Frias - Sao Paulo.jpg | Шырыня выявы = | Подпіс = | Афіцыйная назва =Ponte Octávio Frias de Oliveira | Вобласць ужывання = | Перасякае =[[Рака Пайн-Рывер|Пайн-Рывер]] | Месца = |lat_dir =S |lat_deg =23.61275|lat_min =|lat_sec = |lon_dir =W |lon_deg =46.699239|lon_min =|lon_sec = |region = |CoordScale = | Тып канструкцыі =[[Вантавы мост]] | Асноўны пралёт = | Агульная даўжыня =1600 м | Шырыня моста = | Вышыня канструкцыі =138 | Вышыня скляпення над вадой = | Колькасць палос руху = | Нагрузка = | Дата пачатку будаўніцтвы = | Дата адкрыцця =2008 | Дата закрыцця = | Аб'ект культурнай спадчыны = <!-- Нумар аб'екта культурнай спадчыны --> | на карце яндэкс = <!-- у поўным фармаце, пачынаючы з http:// --> | на карце гугл = <!-- у поўным фармаце, пачынаючы з http:// --> | Commons = <!-- катэгорыя ў Commons з выявамі моста --> }} '''Понтэ Актавія Фрыяс дэ Алівейра''' ({{lang-pt|Ponte Octávio Frias de Oliveira}}) — вантавы мост, размешчаны ў [[Сан-Паўлу]], на Пайн-Рывер. Адкрыты ў [[2008]] годзе. Лічыцца адной з самых вядомых славутасцяў горада. Гэта адзіны вантавы мост з дзвюма палосамі руху ў свеце, у сваю чаргу падлучаны да той жа мачты. <gallery> File:Ponte Estaiada Octávio Frias de Oliveira.jpg File:Ponte Estaiada Octavio Frias de Oliveira.jpg File:São Paulo CBD.jpg </gallery> == Спасылкі == {{Commons|Category:Ponte Octávio Frias de Oliveira}} * [http://www.trekearth.com/gallery/photo710444.htm Фота новага моста] * [https://web.archive.org/web/20110629171423/http://www.flickr.com/photos/72101744@N00/5497252396 Фота моста зверху] [[Катэгорыя:Масты Бразіліі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Сан-Паўлу]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе]] ryc4d3xsyjmewk74q31tbebl5ch0cgh 0 118829 5164898 5153041 2026-07-12T08:26:53Z Vitedg 130413 5164898 wikitext text/x-wiki {{ДД}} Шэйх '''Хамад бін Халіфа Аль Тані''' ({{lang-ar|حمد بن خليفة آل ثاني}}; [[1 студзеня]] [[1952]], [[Доха]], [[Катар]] — [[12 ліпеня]] [[2026]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/qatar-sheikh-hamad-khalifa-al-thani-dies-43c1d0e86698967d4809f0dbfc2b39c1|title=Qatar's former ruler Sheikh Hamad bin Khalifa Al Thani has died at age 74, state news agency says|website=AP News|date=2026-07-12|access-date=2026-07-12}}</ref>) — эмір Катара з 26 чэрвеня 1995 года (пасля звяржэння свайго бацькі, які знаходзіўся на адпачынку ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]). Пачаў сваю адукацыю ў Катары, скончыў каралеўскую ваенную акадэмію Сандхёрст (Вялікабрытанія) у ліпені 1971 г., служыў у арміі Катара. З 31 мая 1977 г. — прастолапераемнік і міністр абароны, шмат зрабіў для мадэрнізацыі арміі. Адказваў таксама за спартыўную падрыхтоўку юнакоў. Актыўна займаецца падтрымкай спорту. 27 чэрвеня 1995 г. у выніку бяскроўнага перавароту зрынуў свайго бацьку і прыйшоў да ўлады. Валодае дрэнным здароўем, пакутуе ад [[дыябет]]у. У 1997 г. зрабіў Катар першай краінай рэгіёну, якая дала выбарчае права [[жанчына]]м. У 1996 г. спрыяў з’яўленню тэлеканала [[Аль-Джазіра]]. {{зноскі}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дынастыя Ат-Тані]] [[Катэгорыя:Эміры Катара|Катар]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры сучаснага мастацтва]] ot8n7avkouwlqqahhmoepqsw7lq83w0 5164923 5164898 2026-07-12T09:22:05Z M.L.Bot 261 афармленне 5164923 wikitext text/x-wiki {{ДД}} Шэйх '''Хамад бін Халіфа Аль Тані''' ({{lang-ar|حمد بن خليفة آل ثاني}}; [[1 студзеня]] [[1952]], [[Доха]], [[Катар]] — [[12 ліпеня]] [[2026]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/qatar-sheikh-hamad-khalifa-al-thani-dies-43c1d0e86698967d4809f0dbfc2b39c1|title=Qatar's former ruler Sheikh Hamad bin Khalifa Al Thani has died at age 74, state news agency says|website=AP News|date=2026-07-12|access-date=2026-07-12}}</ref>) — эмір Катара з 26 чэрвеня 1995 года (пасля звяржэння свайго бацькі, які быў на адпачынку ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]). Пачаў адукацыю ў Катары, скончыў каралеўскую ваенную акадэмію Сандхёрст (Вялікабрытанія) у ліпені 1971 года, служыў у арміі Катара. З 31 мая 1977 — прастолапераемнік і міністр абароны, шмат зрабіў для мадэрнізацыі арміі. Адказваў таксама за спартыўную падрыхтоўку юнакоў. Актыўна займаецца падтрымкай спорту. 27 чэрвеня 1995 года бяскроўным пераваротам зрынуў свайго бацьку і прыйшоў да ўлады. Мае кепскі стан здароўя, церпіць на [[дыябет]]. У 1997 годзе зрабіў Катар першай краінай рэгіёну, якая дала выбарчае права [[жанчына]]м. У 1996 годзе спрыяў з’яўленню тэлеканала [[Аль-Джазіра]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дынастыя Ат-Тані]] [[Катэгорыя:Эміры Катара|Катар]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры сучаснага мастацтва]] bpqxy458bn7emkkiie7mzk42ad3ltr1 0 119261 5164584 5055133 2026-07-11T13:33:14Z DzBar 156353 + 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5164584 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Імя = 50 cent |Імя_пры_нараджэнні = ({{lang-be|Кёрціс Джэймс Джэксан III}}) |Гады = [[1996]] — цяпер. час |Псеўданімы = * 50 Cent * Fiddy * Ferrari F50 * Boo-Boo (у дзяцінстве) |Калектывы = [[G-Unit]] |Супрацоўніцтва = [[Эмінем|Eminem]], [[Dr. Dre]], [[лойд Бэнкс|Lloyd Banks]], [[Tony Yayo]], [[Soulja Boy]] ,[[Young Buck]], [[Lil' Kim]], [[Ne-Yo]], [[R. Kelly]], [[Snoop Dogg]], [[Тимберлейк, Джасцін|Justin Timberlake]], [[Nate Dogg]], [[Эйкан|Akon]], [[Цімбалэнд|Timbaland]], [[Ніколь Шэрзінгер|Nicole Scherzinger]]. |Лэйбл = [[G-Unit Records]], [[Aftermath Entertainment|Aftermath]], [[Interscope Records|Interscope]], [[Columbia Records|Columbia]], [[Shady Records]] }} '''Кёрціс Джэймс Джэксан III''' ({{lang-en|Curtis James Jackson III}}; {{ВД-Прэамбула}}), больш вядомы пад сваім сцэнічным псеўданімам '''50 Cent''' ({{lang-be|фіфці сэнт}}) — амерыканскі [[рэп]]ер. Вядомасць прыйшла да яго з выпускам альбомаў Get Rich or Die Tryin '({{lang-be|Зрабiся багатым або памры спрабуючы}}) і The Massacre ({{lang-be|Разня}}). 50 Cent дамогся поспеху з абодвума альбомамі, прадаўшы больш за 36 мільёнаў копій па ўсім свеце. Народжаны ў раёне Паўднёвая Ямайка, Куінс, Нью-Ёрк, Кёрціс Джэксан ў маладосці пачаў гандляваць [[какаін]]ам. Пасля таго, як ён кідае гандаль наркотыкамі, каб прысвяціць сябе музычнай кар’еры, у яго страляюць 9 разоў у 2000 годзе. Пасля выхаду яго мікстэйпа Guess Who’s Back?, 50 Cent’а заўважае [[Эмінем]] і падпісвае з ім кантракт у Interscope Records. З дапамогай Эмінема і Dr. Dre, якія прадзюсавалі яго, да яго прыходзіць першы галоўны камерцыйны поспех, ён становіцца адным з самых прадаваных выканаўцаў ва ўсім свеце. У 2003 годзе ён засноўвае лэйбл G-Unit Records, які падпісваў кантракты з такімі артыстамі, як Young Buck, Лойд Бэнкс і Tony Yayo. 50 Cent меў шмат сутычак з іншымі рэперам, уключаючы Ja Rule, Game і Fat Joe. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Get Rich or Die Tryin''' (2003) * ''The Massacre'' (2005) * ''Curtis'' (2007) * ''Before I Self Destruct'' (2009) * ''Animal Ambition'' (2014) '''Сумесныя альбомы''' * ''Beg for Mercy'' (з G-Unit) (2003) * ''T·O·S (Terminate on Sight)'' (з G-Unit) (2008) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{official|50cent.com|lang=en}} * {{myspace|50cent}} * {{youTube user|50CentMusic}} * {{twitter|50cent|50 Cent}} * [http://www.lyrics.az/50-cent/ 50 Cent — Тэксты Песень] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэперы ЗША]] [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп выканаўцы ЗША]] [[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Барытоны ЗША]] [[Катэгорыя:Пераможцы World Music Awards]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Caroline Records]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры відэагульняў]] roplycs05osvy898tlfi68zawglb1ff 100 121975 5164639 5164235 2026-07-11T15:51:02Z NirvanaBot 40832 +9 новых 5164639 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Міхаіл Лакатнік|2026-07-11T14:46:24Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Адам Ламберт|2026-07-11T14:21:40Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Казусёнак|2026-07-11T11:09:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Дольнікаў|2026-07-11T10:55:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юрко|2026-07-11T10:45:58Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Венсан Кальбо|2026-07-11T10:10:17Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Жак Ружэры|2026-07-11T09:59:28Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Тадэвуш Фурдына|2026-07-11T08:13:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юрый Мікалаевіч Валеваты|2026-07-10T20:16:47Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Інэсэ Лайзанэ|2026-07-10T06:46:48Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дзіна Купле|2026-07-10T06:39:58Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Улдыс Жагата|2026-07-10T06:31:29Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Леанід Фёдаравіч Мясін|2026-07-10T06:20:48Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арвідс Озаліньш|2026-07-10T06:10:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Андрэй Валер'евіч Паноў|2026-07-09T22:08:01Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Віктар Рыгоравіч Салагуб|2026-07-09T21:41:47Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Раман Уладзіміравіч Няўмоеў|2026-07-09T21:11:58Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Канстанцін Валянцінавіч Рабіноў|2026-07-09T20:33:31Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Яўген Ігаравіч Андрэйчык|2026-07-09T15:02:43Z|Pryhoža}} {{Новы артыкул|Кірыл Васільевіч Чыстоў|2026-07-09T14:37:04Z|Цімур}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 7ng43qlky7beo0tabt8469prw8mzzul 4 131069 5164960 5162086 2026-07-12T10:34:38Z IshaBarnes 124956 /* Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс → Нясвіжскі замак */ Адказ 5164960 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) ::{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. :[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:08, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] g10afzf1dcv4d5o5oexruqsvs2jjh6l 5164966 5164960 2026-07-12T10:50:09Z IshaBarnes 124956 /* Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс → Нясвіжскі замак */ удакладненне 5164966 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] → [[Высадка ў Нармандыі]] == Больш распаўсюджаная назва. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:24, 11 чэрвеня 2026 (+03) :У БелЭн фігуруе назва [https://verbum.by/belen/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%94%D0%AD%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%9D%D0%90%D0%AF%20%D0%90%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201944 "Нармандская дэсантная аперацыя 1944"]. Думаю, варта разгледзіць такую назву для артыкула. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:44, 11 чэрвеня 2026 (+03) ::{{Перайменаваць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:08, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Сапраўды больш распаўсюджаная назва. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:31, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, найбольш распаўсюджаная назва ў публікацыях і дыскурсе [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:40, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 74ldk38e80d9eycqb540tffeztwl2s6 0 131547 5164538 4958977 2026-07-11T12:46:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164538 wikitext text/x-wiki {{Палітыка Беларусі}} '''Выбары дэпутатаў [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] 5-га склікання''' адбыліся [[23 верасня]] 2012 года. Было абрана 109 дэпутатаў па аднамандатных акругах у першым туры, у Навабеліцкай акрузе Гомеля выбары не адбыліся. Пачынаючы з [[1996]] года [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюз]] і [[ЗША]] не прызнавалі вынікаў ніводнае выбарчае кампаніі, вінавацячы беларускую ўладу ў злоўжываннях і [[фальсіфікацыя]]х. Прэтэнзіі заходніх краін да беларускіх выбараў сталі прычынай для ўвядзення шматлікіх санкцый. [[Цэнтральная камісія па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Рэспублікі Беларусь|Цэнтральная выбарчая камісія Рэспублікі Беларусь]] прыняла рашэнне запрасіць назіральнікаў ад [[АБСЕ]]<ref>[http://www.politcom.ru/14151.html ПОЛИТКОМ.RU: Беларусь кліча Еўропу на выбары]</ref>. [[БДІПЧ|БДІПЧ/АБСЕ]] пагадзілася адправіць стандартную місію па назіранні за выбарамі, якая ўключае асноўную групу экспертаў, 40 доўгатэрміновых назіральнікаў і 270 кароткатэрміновых назіральнікаў. == Факты пра выбары == [[Файл:Invitation Belarus 230912.jpg|thumb|300px|Запрашэнне прыняць удзел у выбарах.|left]] [[Файл:Мапа з нумарамі1.png|thumb|Мапа з межамі акругаў|left]] Выбары ў [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палату прадстаўнікоў]] Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання былі прызначаныя загадам прэзідэнта Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.rec.gov.by/elect/ppns4/ppns4ukaz.html Загад прэзідэнта Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080918102129/http://www.rec.gov.by/elect/ppns4/ppns4ukaz.html |date=18 верасня 2008 }}</ref> У адпаведнасці з гэтым загадам выбары пройдуць [[23 верасня]] [[2012]] года. Усе дэпутаты абіраюцца па аднамандатных [[Мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарных акругах]]. Сярэдняя колькасць адной выбарчай акругі — 64 594 чалавекі. Кандыдатаў у парламент могуць высоўваць палітычныя партыі, працоўныя калектывы і ініцыятыўныя групы грамадзян. Стаць дэпутатам можа толькі грамадзянін, які дасягнуў узросту 21 года і які не з’яўляецца асуджаным па крымінальных справах. Для перамогі ў першым туры кандыдат павінны набраць больш за 50 % галасоў тых, хто прыйшоў на выбары. Яўка павінна скласці мінімум 50 %. Калі ніхто не набраў больш за палову галасоў, то праз два тыдні арганізуецца другі тур, у які выходзяць два кандыдаты, якія набралі найбольшую колькасць галасоў выбаршчыкаў. Абавязковая яўка ў другім туры змяншаецца да 25 %<ref>[http://www.bsmu.by/files/biblioteka/uch_pos/politolog.pdf Политология: Курс лекций / Н. П. Савко, М. А. Бобер, В. И. Карнацкая, П 50 И. Н. Смальцер.- Мн.: БГМУ, 2004. — 256 с.]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Выбарчы працэс арганізаваны на трох узроўнях: першы — Цэнтральная выбарчая камісія, на другім узроўні 110 акруговых выбарчых камісій (АВК), на трэцім узроўні каля 6300 участковых выбарчых камісій (УВК). ЦВК складаецца з 12 чалавек, 6 прызначае [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|прэзідэнт]], яшчэ 6 выбірае [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савет рэспублікі]]. Кандыдатаў у АВК могуць высоўваць палітычныя партыі, грамадскія рухі, прафесійныя саюзы і ініцыятыўныя групы. Паводле закону, траціну членаў АВК, колькасць якіх не можа перавышаць 13 чалавек, павінныя займаць вылучэнцы партый і рухаў. Аднак, паводле меркаванняў [[Бюро па дэмакратычных інстытутах і правах чалавека|БДІПЧ/АБСЕ]], механізмы адбору кандыдатаў прапісаны недастаткова, што дае магчымасці для злоўжыванняў. АВК фарміруюць мясцовыя органы ўлады. Цяперашні склад акруговых камісій быў сфармаваны [[9 ліпеня]]. 2127 чалавек прэтэндавалі на месцы ў камісіях, 1430 кандыдатаў былі зацверджаны. Апазіцыйныя партыі высунулі 199 сваіх прадстаўнікоў, 48 з іх сталі членамі АВК, што складае трохі меней за чвэрць ад пададзеных заявак. Паводле тых жа правілаў фарміруюцца УВК. Іх арганізацыя скончылася да 8 жніўня 2012 года. Усяго было ўтворана 6301 участак, 44 за мяжой. 84 781 чалавек прэтэндавалі на чалецтва ва ўчастковых камісіях<ref>[http://ng-smi.gomel-region.by/ru/numbers?art_id=3368 У СКЛАД УЧАСТКОВЫХ ВЫБАРЧЫХ КАМІСІЯЎ БЕЛАРУСІ ВЫСУНУТА 84 ТЫС. 781 КАНДЫДАТУРА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121017082549/http://ng-smi.gomel-region.by/ru/numbers?art_id=3368|date=17 кастрычніка 2012}} // «[[Народны голас]]»</ref>, былі зацверджаны 68 945 кандыдатур. 45 % з іх — прадстаўнікі палітычных партый і грамадскіх аб’яднанняў, ініцыятыўныя групы грамадзян занялі 39 %. Апазіцыйныя партыі прадстаўлены 61 членам УВК<ref>[http://elections2012.spring96.org/ru/news/55682 Справаздача па выніках назірання за фарміраваннем участковых выбарчых камісій]</ref>. У сувязі з дыпламатычным скандалам з [[Каралеўства Швецыя|Каралеўствам Швецыя]] ЦВК Беларусі прыбраў выбарчы ўчастак з гэтай краіны<ref>[http://www.belarus-tv.by/rus/politics.asp?id=72663 Для правядзення парламенцкіх выбараў у Беларусі сфармавана 6301 выбарчая камісія]{{Недаступная спасылка}} // «[[Беларусь-ТБ]]»</ref>. === Рэакцыя прадстаўнікоў апазіцыі === Падчас падрыхтоўкі да парламенцкіх выбараў некаторыя палітыкі, у прыватнасці [[Зянон Пазняк]], заклікалі байкатаваць выбары<ref>[http://www.bielarus.net/archives/2012/06/13/2731 Зянон Пазняк: Байкот — першы крок да антырэжымнай кансалідацыі грамадства]</ref>. Яны тлумачылі сваю пазіцыю тым што, паводле іх меркаванняў, падчас падрыхтоўкі да выбараў улады пойдуць на шматлікія парушэнні, а самі вынікі выбараў — сфальсіфікуюць. Пры гэтым на падставе артыкула 155 Выбарчага кодэкса кандыдатам у тэлевізійных выступах было забаронена агітаваць за байкот выбараў<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/24689501.html Выступы кандыдатаў з заклікамі да байкоту не пойдуць у эфір]</ref>. == Кандыдаты ў дэпутаты == 22 жніўня, у першы дзень рэгістрацыі кандыдатаў у дэпутаты, сярод зарэгістраваных быў лідар [[АГП]] [[Анатоль Лябедзька]], лідар партыі [[Партыя БНФ|БНФ]] [[Аляксей Янукевіч]], а таксама член [[Партыя БНФ|БНФ]], экс-кандыдат у прэзідэнты 2010 года [[Рыгор Кастусёў]]. Аднак лідару руху «[[За Свабоду]]» [[Аляксандр Мілінкевіч|Аляксандру Мілінкевічу]] і былому лідару сацыял-дэмакратаў [[Анатоль Ляўковіч|Анатолю Ляўковічу]] адмовілі ў рэгістрацыі з-за вялікай колькасці несапраўдных подпісаў<ref>{{Артыкул|спасылка=http://nashaniva.by/?c=ar&i=78826|аўтар=Дзмітрый Панкавец|загаловак=Лябедзьку і Янукевіча зарэгістравалі, Ляўковіча — не|выданне=Наша Ніва|месца=Мінск|год=2012}}</ref><ref name=regnum>[http://www.regnum.ru/news/polit/1564626.html Белорусские партийцы стремятся стать депутатами] Regnum</ref><ref>[http://www.unian.net/news/521780-na-odno-mesto-v-belorusskom-parlamente-pretenduyut-363-kandidata.html На одно место в белорусском парламенте претендуют 3,63 кандидата]</ref>. 23 жніўня сталі вядомы канчатковыя вынікі рэгістрацыі кандыдатаў у дэпутаты. Усяго прэтэндэнтамі ў кандыдаты ў дэпутаты на 110 выбарчых акруг вылучаліся 494 чалавекі, з якіх зарэгістраваныя былі 362<ref>{{Артыкул|загаловак=Кандидатами в депутаты Палаты представителей зарегистрировано 362 человека|аўтар=Сергей Королевич|спасылка=http://belapan.com/archive/2012/08/23/569832/|год=2012|выданне=Белапан|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201023104310/http://belapan.com/archive/2012/08/23/569832/|archivedate=23 кастрычніка 2020}}</ref>. З іх 204 — вылучэнцы васьмі палітычных партый. 70 кандыдатаў прадстаўляюць «[[ЛДПБ]]», 35 — «[[АГП]]» (гэта партыя падавала 48 заявак), 30 — «[[Партыя БНФ|Партыю БНФ]]» (падавала 33 заяўкі). У чатырох акругах зарэгістравана па аднаму кандыдату, гэта значыць там выбары будуць безальтэрнатыўнымі. У гэтым выпадку, каб выбары ў гэтых акругах ажыццявіліся, на ўчасткі павінна прыйсці больш за 50 % выбаршчыкаў<ref name=kp.ru>[http://kp.ru/daily/25937/2884570/ Выборы-2012: Без конкурентов остались начальник главного управления КГБ и два председателя райисполкомов] «Комсомольская правда»</ref>. Каля паловы зарэгістраваных партый адмовіліся ўдзельнічаць у выбарах, матывуючы супраць, паводле іх меркавання, недэмакратычнага рэжыму і палітычных рэпрэсій. «[[Аб’яднаная грамадзянская партыя]]» і «[[Партыя БНФ]]» абяцаюць, што ў час агітацыйнай кампаніі паспрабуюць данесці да грамадзян свае ўяўленні пра сітуацыю ў краіне, а за некалькі дзён да галасавання іх прадстаўнікі здымуць свае кандыдатуры, байкатуючы нячэсныя, як ім падаецца, выбары<ref name=regnum/><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/08/120824_belarus_parliament_elections.shtml Белоруссия: конкурс в парламент — более трех на место] [[Русская служба Би-би-си|Би-би-си Россия]]</ref>. == Агітацыйная кампанія == [[27 жніўня]] пачаліся выступленні кандыдатаў у дзяржаўных СМІ. Кожнаму кандыдату для выступу прадстаўлена па 5 хвілін эфірнага часу на радыё і тэлебачанні. Радыёвыступы і тэлевыступы транслююцца ў запісе з 18 да 19 і з 19 да 20 гадзін адпаведна<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=79100 ЦВК: Выступы кандыдатаў, якія заклікаюць да байкоту, транслявацца не будуць]</ref>. З 17 выбарчых акруг Гомельскай вобласці толькі ў Гомельскай-Савецкай выбарчай акрузе № 34 адбыліся тэледэбаты кандыдатаў у дэпутаты<ref>[http://spring96.org/be/news/59772 Звесткі пра тэле- і радыёвыступы, тэле- і радыёдэбаты кандыдатаў у дэпутаты]</ref>. Адзначалася шырокае выкарыстанне [[Адміністрацыйны рэсурс|адміністрацыйнага рэсурсу]] з боку праўладных кандыдатаў. == Вынікі == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Партыя ! colspan="2" |Колькасць |- !Вылучыла кандыдатаў !Абраных дэпутатаў |- | [[Ліберальна-дэмакратычная партыя (Беларусь)|Ліберальна-дэмакратычная партыя]] || 93 || 0 |- | [[Аб’яднаная грамадзянская партыя]] || 48 || 0 |- | [[Партыя БНФ]] || 33 || 0 |- | [[Камуністычная партыя Беларусі]] || 23 || 3 |- | [[Беларуская партыя левых «Справядлівы свет»]] || 32 || 0 |- | [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)]] || 15 || 0 |- | [[Рэспубліканская партыя працы і справядлівасці]] || 19 || 1 |- | [[Беларуская патрыятычная партыя]] || 0 || 0 |- | [[Беларуская партыя «Зялёныя»]] || 0 || 0 |- | [[Кансерватыўна-хрысціянская партыя — БНФ|Кансерватыўна-Хрысціянская Партыя — БНФ]] || 0 || 0 |- | [[Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада|Партыя «Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада»]] || 0 || 0 |- | [[Сацыял-дэмакратычная партыя народнай згоды|Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды]] || 0 || 0 |- | [[Рэспубліканская партыя (Беларусь)|Рэспубліканская партыя]] || 0 || 0 |- | [[Беларуская аграрная партыя]] || 1 || 1 |- | [[Беларуская сацыяльна-спартыўная партыя]] || 1 || 0 |- | [[Партыя свабоды і прагрэсу]] || 0 || 0 |- | [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Партыя Беларуская Хрысціянская Дэмакратыя]] || 0 || 0 |- | [[Беларуская партыя працы|Беларуская партыя працоўных]] || 0 || 0 |- | [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)]] || 0 || 0 |} [[23 верасня]] незалежная газета ''[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]'' апублікавала прагноз, якія кандыдаты перамогуць на выбарах (у якасці крытэрыя была ўзята прыналежнасць да «вертыкалі ўлады»), і ўсе прадказанні спраўдзіліся<ref name=nn.80553>[https://nn.by/?c=ar&i=80553 Вы ідзяце галасаваць? А спіс дэпутатаў ужо вядомы]</ref><ref>[http://www.svobodanews.ru/content/article/24717707.html Расійскія «каруселі» на беларускіх выбарах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926205052/http://www.svobodanews.ru/content/article/24717707.html |date=26 верасня 2012 }}</ref>. Ніводны прадстаўнік апазіцыйных партый і незалежных кандыдатаў у Палату прадстаўнікоў не прайшоў. У Навабеліцкай акрузе [[Гомель|Гомеля]], дзе зарэгістраваны праўладны кандыдат апынуўся ў апале з-за карупцыйнай справы, прызнана, што выбары не адбыліся, там будуць праведзены паўторныя выбары. Кандыдат [[Ігар Случак]] (Гомельская-Савецкая выбарчая акруга № 34) і кандыдат ад акругі № 33 абскарджвалі вынікі выбараў і прапанавалі новы падлік галасоў. Гэта адзіныя выбарчыя акругі Беларусі, вынікі выбараў па якіх абскарджваліся<ref>[http://spring96.org/be/news/59772 5 кастрычніка 2012 г. Цэнтральная камісія разгледзела 2 скаргі па выніках выбараў дэпутатаў ППНС: скаргу Уладзіміра Сякеркі на вынікі выбараў па Гомельскай-Цэнтральнай ВА № 33 і скаргу Ігара Случака па Гомельскай-Савецкай ВА № 34.]</ref><ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=81374 ЦВК адмовіла Ігару Случаку ў пераліку галасоў — відэа]</ref>. Дэпутацкі корпус абнавіўся амаль цалкам — толькі 21 дэпутат ранейшага склікання працягне працу<ref name=who.is.who>[http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/24/ic_news_623_402133/ Сярод дэпутатаў новага парламента больш за ўсё прадстаўнікоў улады] (гл. таксама [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання]]).</ref> (астатнія дэпутаты папярэдняга склікання не сталі высоўваць свае кандыдатуры). Сярод новых дэпутатаў — 30 кіраўнікоў адміністрацыйных структур (старшыні і намеснікі старшыняў райвыканкамаў і аблвыканкамаў, начальнікі аддзелаў, камітэтаў і упраўленняў), шэсць «[[сілавік]]оў», 15 прадстаўнікоў устаноў адукацыі (галоўным чынам — дырэктары школ, дэканы факультэтаў і рэктары ВНУ), 6 — аховы здароўя (галоўурачы і загадчыкі аддзяленняў), 10 — розных галін прамысловасці (галоўным чынам кіраўнікі, іх намеснікі або кіраўнікі прафсаюзных ячэек буйных прадпрыемстваў — [[Гомсельмаш]], Рэчыцкі метызны завод, [[Беларускі аўтамабільны завод|БелАЗ]] і г.д.), уключаючы энергетыку і ЖКГ<ref name=who.is.who />. Некалькі дэпутатаў прадстаўляюць сельскую гаспадарку, навуку, судовую сістэму, журналістыку, банкаўскую сферу, дзяржаўны сектар у сферы паслуг і спорт ([[Вадзім Анатолевіч Дзевятоўскі|Вадзім Дзевятоўскі]], сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў у Пекіне па кіданні молата)<ref name=who.is.who />. 29 дэпутатаў новага склікання — жанчыны<ref name=who.is.who />. 63 дэпутаты з’яўляюцца членамі [[Рэспубліканскае грамадскае аб'яднанне Белая Русь|РГА «Белая Русь»]]<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=80687 У палату прадстаўнікоў трапілі 63 члены «Белай Русі»] {{ref-be}}</ref>. Пяць дэпутатаў прадстаўляюць палітычныя партыі — [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычную партыю]], [[Аграрная партыя, Беларусь|Аграрную партыю]] і [[Рэспубліканская партыя працы і справядлівасці|Рэспубліканскую партыю працы і справядлівасці]], усе астатнія — беспартыйныя<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/politics/V-novyj-sostav-parlamenta-voshli-5-predstavitelej-politicheskix-partij_i_609609.html У новы склад парламента ўвайшлі 5 прадстаўнікоў палітычных партый]</ref>. === Вынікі паводле акругаў === <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Вынікі паводле акругаў'''</div> </div> <div class="NavContent"> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''[[Брэсцкая вобласць]]'''</div> </div> <div class="NavContent"> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Брэсцкая-заходняя выбарчая акруга №1'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background-color:#E9E9E9" align=left colspan=2 valign=top|П.І.Б. кандыдата !style="background-color:#E9E9E9" align=right|Партыя !style="background-color:#E9E9E9" align=right|Галасоў «За» !style="background-color:#E9E9E9" align=right|% |- |style="background-color:#858585"| |align=left valign=top|[[Вальшыцкі Віктар Іванавіч]] |Самавылучэнне |25 501 |valign="top"|58,7 |- |style="background-color:#858585"| |align=left valign=top|[[Мельнік Аляксандр Мікалаевіч]] |Самавылучэнне |4 432 |valign="top"|10,2 |- |style="background-color:#FF1493"| |align=left valign="top"|[[Канюс Ганна Уладзіміраўна]] |[[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Грамада)|БСДП (Грамада)]] |4 268 |valign="top"|9,8 |- |style="background-color:#FF0000"| |align=left valign=top|[[Дзянісенка Людміла Мікалаеўна]] |«Справядлівы Свет» |2 447 |valign="top"|5,6 |- |style="background-color:#1C86EE"| |align=left valign=top|[[Мікуліч Валерый Вітальевіч]] |[[Ліберальна-дэмакратычная партыя (Беларусь)|ЛДПБ]] |1 249 |valign="top"|2,9 |- |style="background-color:#C0C0C0"| |align=left valign=top|Супраць ўсіх | | 4 779 |valign="top"| |- |style="background-color:#000000"| |align=left valign=top|Несапраўдныя бюлецені | |719 |valign="top"| |- |align=left colspan=2 style="background-color:#E9E9E9"|'''Разам''' |width="75" align="right" style="background-color:#E9E9E9"| | |width="30" align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |- |align=left colspan=4|Крыніца:<ref>http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS5-Itogi1.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130306020406/http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PPNS5-Itogi1.pdf |date=6 сакавіка 2013 }}</ref> |} </div> </div> </div> </div> </div> </div> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''[[Віцебская вобласць]]'''</div> </div> <div class="NavContent"> </div> </div> </div> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''[[Гомельская вобласць]]'''</div> </div> <div class="NavContent"> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''Гомельская-Савецкая выбарчая акруга № 34'''</div> </div> <div class="NavContent"> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !style="background-color:#E9E9E9" align=left colspan=2 valign=top|П.І.Б. кандыдата !style="background-color:#E9E9E9" align=right|Партыя !style="background-color:#E9E9E9" align=right|Галасоў «За» !style="background-color:#E9E9E9" align=right|% |- |style="background-color:#858585"| |align=left valign=top|[[Пачынак Міхаіл Іосіфавіч]] |Самавылучэнне |33 797 |valign="top"|73,1 |- |style="background-color:#858585"| |align=left valign=top|[[Гараненкаў Яраслаў Уладзіміравіч]] |Самавылучэнне |2 492 |valign="top"|5,4 |- |style="background-color:#858585"| |align=left valign="top"|[[Ігар Уладзіміравіч Случак|Случак Ігар Уладзіміравіч]] |Самавылучэнне |2 267 |valign="top"|4,9 |- |style="background-color:#1C86EE"| |align=left valign=top|[[Круглоў Сяргей Іванавіч]] |[[Ліберальна-дэмакратычная партыя (Беларусь)|ЛДПБ]] |1 557 |valign="top"|3,4 |- |style="background-color:#C0C0C0"| |align=left valign=top|Супраць ўсіх | | 5020 |valign="top"| |- |style="background-color:#000000"| |align=left valign=top|Несапраўдныя бюлецені | |1 101 |valign="top"| |- |align=left colspan=2 style="background-color:#E9E9E9"|'''Разам''' |width="75" align="right" style="background-color:#E9E9E9"| | |width="30" align="right" style="background-color:#E9E9E9"| |- |align=left colspan=4|Крыніца:<ref>Газета "Гомельские Ведомости", 27.09.2012 г.</ref> |} </div> </div> </div> </div> </div> </div> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''[[Гродзенская вобласць]]'''</div> </div> <div class="NavContent"> </div> </div> </div> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''[[Магілёўская вобласць]]'''</div> </div> <div class="NavContent"> </div> </div> </div> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''[[Мінская вобласць]]'''</div> </div> <div class="NavContent"> </div> </div> </div> <div class="BoxenVerschmelzen"> <div style="clear: both;" class="NavFrame collapsed"> <div class="NavHead"> <div align="left">'''[[Мінск]]'''</div> </div> <div class="NavContent"> </div> </div> </div> </div> </div> </div> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vybory2012.by/ Сайт парламентских выборов 2012 года в Республике Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120905035605/http://www.vybory2012.by/ |date=5 верасня 2012 }}{{Ref-ru}} * [http://www.osce.org/ru/odihr/elections/92566 Справаздача місіі ацэнкі запатрабаванняў БДІПЧ/АБСЕ 16—18 ліпеня 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120922061815/http://www.osce.org/ru/odihr/elections/92566 |date=22 верасня 2012 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Выбары ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Парламенцкія выбары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Выбары 2012 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 23 верасня|2012]] [[Катэгорыя:Верасень 2012 года]] [[Катэгорыя:2012 год у Беларусі]] 7yjc6th9z38u4f6csd1s64pwl1prdsv 0 139991 5164979 5164300 2026-07-12T11:40:46Z Emilia Noah 155537 5164979 wikitext text/x-wiki {{Нядаўна памерлы}}{{Цёзкі2|Садоўскі}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Пётр Садоўскі | тытул = Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Федэратыўнай Рэспубліцы Германія | перыядпачатак = [[3 чэрвеня]] [[1992]] | перыядканец = [[28 кастрычніка]] [[1994]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Вячаслаў Кебіч]], [[Міхаіл Чыгір]] | пераемнік = [[Пётр Бяляеў]] | партыя = [[Партыя БНФ]] }} '''Пётр Вікенцьевіч Садоўскі''' (вядомы як '''Пётра Садоўскі'''<ref name=":0">Пётра Садоўскі. [https://web.archive.org/web/20090406144756/http://arche.by/by/9/40/298/ ''Мы былі гістарычна шчаслівыя…''] // [[Arche]], 12 студзеня 2009</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[мовазнавец]], [[палітык]] і [[дыпламат]]. [[Кандыдат філалагічных навук]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1941 годзе<ref name=":0" /><ref>паводле іншых звестак — у 1939 г.</ref> года ў вёсцы [[Будзькаўшчына (Полацкі раён)|Будзькаўшчына]] [[Полацкі раён|Полацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name=":03">{{крыніцы/Акцэнты Свабоды|Садоўскі Пётра}}</ref>. У 1953—1959 гадах вучыўся ў [[Мінскае сувораўскае вучылішча|Мінскім сувораўскім вучылішчы]]. Скончыў [[Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт|Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут замежных моў]]. Валодае нямецкай, англійскай, іспанскай і французскай мовамі. Працаваў [[дацэнт]]ам у ВНУ<ref name=":03" />. Быў членам Прэзідыума і старшынёй камісіі ў замежных справах [[Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання|Вярхоўнага Савета БССР і Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]]<ref>Пётра Садоўскі: [http://charter97.org/bel/news/2007/09/19/sadovski ''«Была агульная атмасфера чакання вялікіх пераменаў і шчасця…»''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090603042647/http://www.charter97.org/bel/news/2007/09/19/sadovski |date=3 чэрвеня 2009 }} // Хартыя’97</ref>. У часы парламенцкай дзейнасці быў членам фракцыі [[Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту]]. [[3 чэрвеня]] [[1992]] года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у [[Германія|Федэратыўнай Рэспубліцы Германія]]<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time85/lav85965.htm Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 3 июня 1992 г. № 1700-XII «О назначении Садовского П. В. Чрезвычайным и Полномочным Послом Республики Беларусь в Федеративной Республике Германия и присвоении ему дипломатического ранга Чрезвычайного и Полномочного Посла»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120601000805/http://old.bankzakonov.com/d2008/time85/lav85965.htm |date=1 чэрвеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>; адстаўлены быў [[28 кастрычніка]] [[1994]] года<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time80/lav80505.htm Указ Президента Республики Беларусь от 28 ноября 1994 г. № 219 «Об освобождении П. В. Садовского от обязанностей Чрезвычайного и Полномочного Посла Республики Беларусь в Федеративной Республике Германии»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120527141012/http://old.bankzakonov.com/d2008/time80/lav80505.htm |date=27 мая 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. Пасля адстаўкі займаўся грамадскай і палітычнай дзейнасцю ў Беларусі. Да 2009 г. быў членам сойму [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]]<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/1816622.html|title=Галіна Абакунчык: ''Сойм Партыі БНФ без Баршчэўскага і Садоўскага''|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=07.09.2009}}</ref>. Сябра [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]<ref name=":03" />. Працаваў у аддзеле знешніх сувязяў «[[Прыёрбанк]]а»<ref name=":03" />. Аўтар кнігі ўспамінаў «[[Мой шыбалет]]» (2008). Удзельнічаў у [[Пратэсты супраць інтэграцыі з Расіяй|акцыях супраць інтэграцыі]] з [[Расія]]й, якія адбываліся ў [[Мінск]]у ў снежні 2019 года. Выканаў патрыятычнаю песню на словы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «А ў бары-бары тры дарожанькі», якую ён спяваў, будучы дэпутатам Вярхоўнага Савета, на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] 25 жніўня 1991 года. Цэнтральным судом Мінска ў рамках адміністрацыйнага працэсу быў прысуджаны да штрафу<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=244080|title=«У мяне не сярэдняя адукацыя, я кандыдат навук!» Як судзілі пасла Пятра Садоўскага|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Памёр 5 ліпеня 2026 года. Пахаваны на могілках у [[Студзёнкі (Нясвіжскі раён)|Студзёнках]]<ref>[https://www.facebook.com/valer.dranchuk/posts/pfbid02C4Xv6Hy2ZWHdm4cRzPJ9t3Zo7Gwuowa22mqMXdJN1GoBNcoYQsjGXTRWmYVmQJsml?__cft__ Допіс Валера Дранчука]</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29838254.html|title=Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{YouTube|SnO99Q7MYBY|Пётра Садоўскі. Мой шыболет (чытае аўтар)}} {{Паслы Беларусі ў Германіі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Садоўскі Пётр}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Германіі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Партыі БНФ]] fz591frhvwm5pqhq7b8107ocq47dxn6 0 141981 5164790 5109739 2026-07-12T00:21:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164790 wikitext text/x-wiki [[Файл:Першая ліга чэмпіянату Беларусі.png|250px|міні|справа|Эмблема Першай лігі з 2018 года]] '''Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе''' — другі (пасля [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лігі]]) дывізіён [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі па футболе]]. == Спаборніцтва == У Першай лізе звычайна бяруць удзел 16 клубаў. Два найлепшых па выніках сезона трапляюць у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]], а дзве найгоршыя трапляюць у [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]]. Колькасць каманд-удзельніц можа змяняцца ў адпаведнасці з рэгламентам па правядзенні спаборніцтваў [[Беларуская федэрацыя футбола|Беларускай федэрацыі футбола]]. == Пераможцы == {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! colspan="6" style="background-color: #EEC900;" align="center" valign="middle" | Другая ліга (1992—1997) |- !width="25"| {{Comment|№|Нумар чэмпіянату}} !width="40"| Год !width="185"| Чэмпіён !width="165"| Другое месца !width="165"| Трэцяе месца !width="165"| Бамбардзір |- |style="text-align:center;" | 1 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|1992]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-2 Мінск]] | [[ФК Белшына|Шыннік Бабруйск]] | [[ФК Хваля Пінск|Камунальнік Пінск]] | {{Comment|Руслан Лукін|(Дынама-2 Мінск)}} (16) |- |style="text-align:center;" | 2 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|1992/93]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Белшына|Шыннік Бабруйск]] | [[ФК Славія Мазыр|Палессе Мазыр]] | [[ФК Трансмаш Магілёў|Трансмаш Магілёў]] | {{Comment|Уладзімір Краўчук|(Хімік Светлагорск)}} (23) |- |style="text-align:center;" | 3 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|1993/94]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Ліда|Абутнік Ліда]] | [[ФК Славія Мазыр|Палессе Мазыр]] | [[ФК Хваля Пінск|Камунальнік Пінск]] | {{Comment|Аляксандр Дашкевіч|(Палессе Мазыр)}} (12) |- |style="text-align:center;" | 4 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Славія Мазыр|МПКЦ Мазыр]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Атака Мінск|Атака-Аўра Мінск]] | [[ФК Хваля Пінск|Камунальнік Пінск]] | {{Comment|Сяргей Яромка|(МПКЦ Мазыр)}} (24) |- |style="text-align:center;" | 5 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Нафтан|Нафтан-Дэвон Наваполацк]] | [[ФК Хваля Пінск|Камунальнік Пінск]] | [[ФК Фамальгаўт Барысаў|Фамальгаўт Барысаў]] | {{Comment|Сяргей Саладоўнікаў|(Кардан-Флаерс Гродна)}} (11) |- |style="text-align:center;" | 6 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Трансмаш Магілёў|Трансмаш Магілёў]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнік Слонім]] | [[ФК Хімік Светлагорск|Хімік Светлагорск]] | {{Comment|Уладзімір Пакаташкін|(Гомель)}} (17) |- |style="text-align:center;" | 7 |style="text-align:center;" | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Гомель|Гомель]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК БАТЭ|БАТЭ Барысаў]] | [[ФК Ліда|Ліда]] | {{Comment|Мікалай Рындзюк|(БАТЭ)}} (30) |- ! colspan="6" style="background-color: #EEC900;" align="center" valign="middle" | Першая ліга (з 1998) |- |style="text-align:center;" | 8 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Ліда|Ліда]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Свіслач-Дах|Свіслач-Дах Асіповічы]] | [[ФК Хваля Пінск|Пінск-900]] | {{Comment|Звіяд Бурдзенідзэ|(Ліда)}} (23) |- |style="text-align:center;" | 9 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|1999]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Камунальнік Слонім|Камунальнік Слонім]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97 Рэчыца]] | [[ФК Дынама-Юні Мінск|Дынама-Юні Мінск]] | {{Comment|Георгій Татарашвілі|(Камунальнік Слонім)}} (22) |- |style="text-align:center;" | 10 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|2000]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Маладзечна|Маладзечна]] | [[ФК Лунінец|Лунінец]] | [[ФК Нёман Масты|Нёман Масты]] | {{Comment|Вадзім Бойка|(Керамік Бяроза)}} (19) |- |style="text-align:center;" | 11 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Тарпеда Жодзіна|Тарпеда Жодзіна]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Зорка-БДУ|Зорка-ВА-БДУ Мінск]] | [[ФК Дарыда|Дарыда Ждановічы]] | {{Comment|Максім Сухавееў|(Зорка-ВА-БДУ Мінск)}} (28) |- |style="text-align:center;" | 12 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|2002]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Дарыда|Дарыда Ждановічы]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Нафтан|Нафтан Наваполацк]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК СКВІЧ|Лакаматыў Мінск]] | {{Comment|Алег Кузьмянок|(Дарыда Ждановічы)}} (39) |- |style="text-align:center;" | 13 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|2003]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Віцебск|Лакаматыў Віцебск]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК МТЗ-РІПА|МТЗ-РІПА Мінск]] | [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] | {{Comment|Алег Кузьмянок|(МТЗ-РІПА Мінск)}} (24{{Comment|+1|мяч, забіты ў дадатковым матчы за першае месца}}) |- |style="text-align:center;" | 14 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|2004]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК СКВІЧ|Лакаматыў Мінск]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Ведрыч-97|Ведрыч-97 Рэчыца]] | [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] | {{Comment|Аляксей Мартынаў|(Лакаматыў Мінск)}} (19) |- |style="text-align:center;" | 15 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|2005]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Віцебск|Лакаматыў Віцебск]] | [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] | {{Comment|Руслан Усаў|(Лакаматыў Віцебск)}} (32) |- |style="text-align:center;" | 16 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|2006]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Мінск|Мінск]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] | [[ФК Хімік Светлагорск|Хімік Светлагорск]] | {{Comment|Дзмітрый Вярстак|(Смаргонь)}} (19) |- |style="text-align:center;" | 17 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|2007]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Савіт|Савіт Магілёў]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт-Мікашэвічы]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК СКВІЧ|Лакаматыў Мінск]] | {{Comment|Уладзімір Шакаў|(Савіт Магілёў)}} (17) |- |style="text-align:center;" | 18 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|2008]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Мінск|Мінск]] | [[ФК Хімік Светлагорск|Хімік Светлагорск]] | [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | {{Comment|Сяргей Кошаль|(Мінск)}} (16) |- |style="text-align:center;" | 19 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|2009]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | [[ФК Хваля Пінск|Хваля Пінск]] | [[ФК ДБК Гомель|ДБК-Гомель]] | {{Comment|Міхаіл Калядка|(Баранавічы)}} (15) |- |style="text-align:center;" | 20 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|2010]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Гомель|Гомель]] | [[ФК СКВІЧ|СКВІЧ Мінск]] | [[ФК ДБК Гомель|ДБК-Гомель]] | {{Comment|Юрый Мархель|(СКВІЧ Мінск)}} (28) |- |style="text-align:center;" | 21 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|2011]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Партызан Мінск|Партызан Мінск]] | [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] | {{Comment|Юрый Каралюк|(Хваля Пінск)}} (21) |- |style="text-align:center;" | 22 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|2012]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] | [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] | [[ФК Віцебск|Віцебск]] | {{Comment|Юрый Мархель|(СКВІЧ Мінск)}} (29) |- |style="text-align:center;" | 23 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|2013]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Слуцк|Слуцк]] | [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] | [[ФК Віцебск|Віцебск]] | {{Comment|Сяргей Крот|(Смаргонь)}} (17) |- |style="text-align:center;" | 24 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|2014]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Граніт Мікашэвічы|Граніт Мікашэвічы]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Віцебск|Віцебск]] | {{Comment|Дзяніс Лапцеў|(Славія Мазыр)}} (23) |- |style="text-align:center;" | 25 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Іслач|Іслач Мінскі раён]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Гарадзея|Гарадзея]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы Мінск]] | {{Comment|Аляксандр Алумона|(Іслач)}} (20) |- |style="text-align:center;" | 26 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|2016]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Гомель|Гомель]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] | [[ФК Гомельчыгунтранс|Гомельчыгунтранс]] | {{Comment|Мурат Хотаў|(Дняпро Магілёў)}} (19) |- |style="text-align:center;" | 27 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Прамень Мінск|Прамень Мінск]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Смалявічы-СТІ|Смалявічы-СТІ]] | [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда Мінск]] | {{Comment|Юрый Казлоў|(Прамень Мінск)}} (16) |- |style="text-align:center;" | 28 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Славія Мазыр|Славія Мазыр]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Энергетык-БДУ|Энергетык-БДУ Мінск]] | [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | {{Comment|Усевалад Садоўскі|(Энергетык-БДУ)}} (21) |- |style="text-align:center;" | 29 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|2019]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Смалявічы|Смалявічы]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Рух Брэст|Рух Брэст]] | {{Comment|Аляксандр Юшын|(Белшына)}} (26) |- |style="text-align:center;" | 30 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Спадарожнік Рэчыца|Спадарожнік Рэчыца]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Гомель|Гомель]] | [[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы Мінск]] | {{Comment|Андрэй Салавей|(Лакаматыў)}} (20) |- |style="text-align:center;" | 31 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|2021]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал Дзяржынск]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | [[ФК Крумкачы Мінск|Крумкачы Мінск]] | {{Comment|Дзяніс Казлоўскі|(Лакаматыў)}} (29) |- |style="text-align:center;" | 32 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Нафтан|Нафтан Наваполацк]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] | [[ФК Шахцёр Петрыкаў|Шахцёр Петрыкаў]] | {{Comment|Максім Кавалевіч|(Шахцёр)}},<br/> {{Comment|Юрый Казлоў|(Нафтан)}} (па 13) |- |style="text-align:center;" | 33 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Арсенал Дзяржынск|Арсенал Дзяржынск]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро Магілёў]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Віцебск|Віцебск]] | {{Comment|Юрый Клачкоў|(Дняпро)}} (22) |- |style="text-align:center;" | 34 |style="text-align:center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Маладзечна|Маладзечна]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Макслайн|Макслайн (Віцебск)]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Ніва Доўбізна|Ніва (Доўбізна)]] | {{Comment|Дзмітрый Федарцоў|(Ніва Доўбізна)}} (22) |- | style="text-align: center;" | 35 | style="text-align: center;" | [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Баранавічы |Баранавічы ]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Дняпро Магілёў |Дняпро ]] | [[Выява:Flecha verde.png|10px]] [[ФК Белшына|Белшына Бабруйск]] | {{Comment|Марцін Артюх|(Баранавічы )}} (21) |} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/?tournamentId=9 Першая ліга на сайце АБФФ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220511192333/https://championship.abff.by/by/male/tournaments/1/?tournamentId=9 |date=11 мая 2022 }} {{ref-be}} {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе| ]] o8cuqjca0yywadp6ul8j5qss3y0l409 0 144667 5164969 4768711 2026-07-12T10:52:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164969 wikitext text/x-wiki [[Выява:Tesla auto bots.jpg|міні|Вытворчасць на заводзе аўтамабіляў [[Tesla Inc.]]]] '''Прамысловая вытворчасць''' — вытворчасць тавараў з выкарыстаннем машыннага абсталявання, інструментаў працы, і з прыцягненнем [[рабочая сіла|рабочай сілы]] з мэтай хімічнай або біялагічнай апрацоўкі. Прамысловая вытворчасць па сутнасці з’яўляецца [[другасны сектар эканоміцы|другасным сектарам эканомікі]]<ref>[https://www.investopedia.com/terms/m/manufacturing.asp «Manufacturing»]. Investopedia.</ref>. Тэрмін можа абазначаць шырокі спектр чалавечай дзейнасці, пачынаючы ад [[рамяство|рамяства]] і заканчваючы высокімі тэхналогіямі, але часцей за ўсё ён ужываецца да прамысловага прадукту, які вырабляецца ў вялікай колькасці з сыравіны з [[першасны сектар эканомікі|першаснага сектара эканомікі]]. Такія тавары могуць быць прададзеныя іншым вытворцам для вытворчасці іншых больш складаных вырабаў, як то [[самалёт]]аў, [[побытавая тэхніка|побытавай тэхнікі]], [[мэбля]]ў, спартыўнага інвентара або [[аўтамабіль|аўтамабіляў]], ці распаўсюджвацца праз [[трэці сектар эканомікі]] канчатковым карыстальнікам і спажыўцам, звычайна праз аптавікоў, якія ў па чарзе прадуюць прадукцыю раздробным гандлярам ці сеткам, праз якія ў сваю чаргу індывідуальныя пакупнікі потым набываюць гэты тавар. [[Вытворчая інжынерыя]] ці вытворчы працэс з’яўляецца сукупнасцю крокаў, праз якія сыравіна ператвараецца ў канчатковы прадукт. Працэс вытворчасці пачынаецца з распрацоўкі дызайну прадукту і спецыфікацыі матэрыялаў, з якіх будзе вырабляцца прадукт. Затым гэтыя матэрыялы мадыфікуюцца ў працэсе вытворчасці, каб у выніку стаць часткай гатовай прадукцыі. Сучасная вытворчасць уключае ўсе прамежкавыя працэсы, неабходныя дзеля вытворчасці і інтэграцыі паміж сабой кампанентаў прадукту. Вытворчы сектар цесна звязаны з [[інжынерная справа|інжынернай справай]] і прамысловым дызайнам. Сярод буйных вытворцаў у свеце вылучаюцца [[General Motors]], [[General Electric]], [[Procter & Gamble]], [[Boeing]], [[Fiat Chrysler Automobiles]], [[Volkswagen Group]], [[Siemens]], [[Airbus]], [[Michelin]], [[Unilever]], [[Toyota]], [[Yamaha]], [[Panasonic]], [[LG]], [[Samsung]], [[Tata Motors]] ды іншыя. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.cdc.gov/nora/councils/manuf/default.html Manufacturing Sector]. National Occupational Research Agenda.{{ref-en}} * [https://www.metalworkingsuppliers.com/mw/manufacturing-history/, Evidences of Metal Manufacturing History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210501134215/https://www.metalworkingsuppliers.com/mw/manufacturing-history/, |date=1 мая 2021 }}. Metal Working Suppliers.{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вытворчасць]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 8p80061a4q6j6lxfx845z4ofxru1ytf 0 145283 5164758 4408155 2026-07-11T21:55:40Z Bk1949 50943 5164758 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} {{Цёзкі2|Шлег}} '''Алесь Істомін''', сапр. '''Алесь Шлег''', або '''Аляксандр Карпавіч Шлег''' ({{ДН|15|10|1936}}, в. [[Вялікі Бор (Хойніцкі раён)|Вялікі Бор]], {{МН|Хойніцкі раён|у Хойніцкім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]] — {{ДС|||1998}}; іншыя псеўданімы: ''А. Вялікаборац'', ''А. Карповіч'') — беларускі [[празаік]], [[паэт]], публіцыст, [[кінадраматург]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў Навагрудскае рамеснае вучылішча № 13 (1953). Працаваў слесарам, электразваршчыкам трэсту «Альмецьеўнафтабуд» (Альмецьеўск, 1953), пазней — у гандлёвым флоце качагарам, машыністам ([[Рыга]], [[Мурманск]], [[Адэса]], 1953—1954). Служыў на Балтыйскім флоце ВМФ СССР ([[Калінінград]], 1954—1958). Пасля дэмабілізацыі працаваў у ляхавіцкай раённай газеце «Савецкі патрыёт» (1958—1959). Скончыў [[факультэт журналістыкі БДУ|факультэт журналістыкі]] [[БДУ]] (1965). З 1960 года адначасова з вучобай ва ўніверсітэце — карэспандэнт газеты «Звязда», затым рэдактар выдавецтва «Беларусь», у 1975—1977 гадах — «Мастацкай літаратуры», карэспандэнт газет «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» (1977—1978), «Чырвоная змена» (1978—1979), старшы рэдактар Рэспубліканскага праўлення таварыства кнігалюбаў. З 1985 года — рэдактар, з 1988 — старшы рэдактар Галоўнай рэдакцыі літаратурна-драматычных праграм Беларускага тэлебачання і радыё. == Творчасць == Дэбютаваў публікацыяй у 1954 годзе (газета Балтыйскага флоту «Страж Балтики»), у беларускім друку ў 1959 (часопіс «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]»). Аўтар зборнікаў апавяданняў і аповесцей «Трывожная памяць» (1968), «Цыганок» (1971), «Праўда адна» (1974), «Жыло чаканне болю» (1979), «Хлеб на далонях тваіх» (публіцыстыка, 1986). Напісаў кінасцэнарыі дакументальных фільмаў «Балтыйцы», «Палескі Марэсьеў», «Мой дом у бядзе», «Ядвіга Іосіфаўна», радыёспектакляў «Цыганок» — (пастаўлены ў 1980), «Рэха баравое» (пастаўлены ў 1990). {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя. — Т. 17. — Мн., 2003. * {{крыніцы/БП (1992-95)||Шлег Алесь}} — Т. 6. * {{крыніцы/БП 1917-90|Шлег Алесь}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шлег}} [[Катэгорыя:Драматургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Драматургі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] gwzts2e3oj6wte6a21tqtr06bwjwjtk 0 154291 5164819 4630771 2026-07-12T04:47:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164819 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Познацвет асенні | image file = Colchicum autumnale HRM.JPG | image title = Познацвет асенні | image descr = Познацвет асенні ў [[Каралеўскі батанічны сад у Мадрыдзе|Каралеўскім батанічным садзе ў Мадрыдзе]] | regnum = Расліны | parent = Colchicum | rang = Від | latin = Colchicum autumnale | author = [[L.]] | syn = | children name = | children = | typus = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Colchicum autumnale | commons = Category:Colchicum autumnale | iucn = | itis = 42907 | ncbi = 45005 | eol = 1086971 | grin = 11137 | ipni = 533232 |tpl = kew-302771 }} '''Познацвет асенні''' (''Colchicum autumnale'') — [[Біялагічны від|від]] [[трава|травяністых]] [[цыбуліна|цыбульных]] атрутных раслін з [[род]]а [[Познацвет]] сямейства [[Colchicaceae]]. Расце звычайна на сырых [[луг]]ах. Натуральны [[арэал]] віду — амаль уся [[Еўропа]] (без [[Скандынавія|Скандынавіі]]). [[Выява:Colchicum_autumnale_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-044.jpg|thumb|220px|left|Colchicum autumnale. [[Батанічная ілюстрацыя]] з даведніка [[Köhler's Medizinal-Pflanzen]], 1887]] Познацвет асенні зімуе ў выглядзе падземнага [[клубень|клубня]] (сцябла), апранутага сухімі [[Похва, батаніка|похвамі]] адмерлых лісцеў; вясною клубень, пракапваючы похвы, выцягваецца ў даўжыню і развівае над паверхняй зямлі зялёнае лісце, а аплодненая [[завязь]] спее, ператвараючыся ў [[плод]] — [[Каробачка|каробачку]]. Пры аснаванні клубня знаходзіцца [[пупышка]], якая разрастаецца ў [[парасткі]] бягучага года; гэты парастак дае пачатак клубню, квітнеючаму наступнай восенню, а стары клубень, разам з выцягнуўшыся сцяблом, пасля паспявання плоду да восені адмірае. Унізе на растучых і квітнеючых парастках знаходзяцца два недаразвітых ліста (похвы), а над імі ўтоена некалькі зялёных яшчэ недаразвітых лісцеў; ў пазусе ніжняга (першага) з іх знаходзіцца вельмі маленькая пупышка, якая развіваецца ў парасткі будучага года; сцябловае ж калена паміж першым і другім зялёным лістом патаўшчаецца ў клубень. [[Кветка]] (большай часткай адна) развіваецца ў пазусе верхняга ліста, а вярхушка парасткаў адмірае. [[Калякветнік]] без плям (а калі слаба плямісты, то [[пылавікі]] жоўтыя). [[Рыльца]] на адным баку [[слупок|слупка]], выразнае. Слупкі некалькі патоўшчаны. Па выспяванні пладоў ўсё квітнеючае сцябло высыхае, за выключэннем аднаго з ніжніх яго каленаў (міжвузляў), які прыняў выгляд тоўстай [[Шышка|шышкі]]. == Значэнне і ўжыванне == Цыбуліны і [[насенне]], а ў меншай меры і кветкі дзікарослага пазнацвета асенняга выкарыстоўваюцца для медыцынскіх мэтаў, у прыватнасці, як [[лекі]] ад [[лейкамія|лейкеміі]], пасляінфекцыйнага [[Нефрыт (захворванне)|нефрыту]], астмы і [[карцынома|ракавых пухлін]]. [[Калхіцын]], здабываецца з расліны, выкарыстоўваецца для даследаванняў [[Плоіднасць|поліплаідыі]] ў раслін. У [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Германія|Германіі]], а таксама — у выглядзе [[эксперымент]]а — у [[Францыя|Францыі]] і [[Інданезія|Інданезіі]] вырошчваецца штучна, як [[Лекавая раслінная сыравіна|лекавая сыравіна]]<ref>[http://mansfeld.ipk-gatersleben.de/pls/htmldb_pgrc/f?p=185:46:3772758200966925::NO::module,mf_use,source,akzanz,rehm,akzname,taxid:mf,,botnam,0,,Colchicum%20autumnale,21469 Hanelt, P. & Institute of Plant Genetics and Crop Plant Research (Eds.) 2001: Mansfeld’s Encyclopedia of Agricultural and Horticultural Crops. 1-6: 3716 pp.] {{ref-en}}</ref>. Шырока культывуецца як [[дэкаратыўная расліна]], характэрнае сваім познім [[красаванне]]м, калі ў [[сад]]ах і [[парк]]ах ўжо амаль не застаецца яркіх квітнеючых раслін. У сувязі з гэтым [[інтрадуцыраваны від|інтрадуцыраваная]] амаль паўсюль у свеце ў зоне [[умераны клімат|ўмеранага клімату]]. Варта, аднак, памятаць, што ўсе часткі расліны, асабліва пашкоджаныя цыбуліны — атрутныя, і звяртацца з імі кветкаводам варта з асцярожнасцю, працуючы абавязкова ў пальчатках. == Сінонімы == <small>Паводле [http://193.62.154.38/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Colchicum&SPECIES_XREF=autumnale&TAXON_NAME_XREF=&RANK= Royal Botanic Garden Edinburgh]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}.</small> * {{btname|Colchicum vernale|[[Hoffm.]]}} * {{btname|Colchicum praecox|[[Spenn.]]}} * {{btname|Colchicum transsilvanicum|[[Schur]]}} * {{btname|Colchicum vernum|[[Kunth]]}} * {{btname|Colchicum polyanthon|[[Ker Gawl.]]}} * {{btname|Colchicum vranjanum|[[Adamović]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Stef.]]}} * {{btname|Colchicum multiflorum|[[Brot.]]}} * {{btname|Colchicum pannonicum|[[Griseb.]] & [[Schenk]]}} * {{btname|Colchicum bisignanii|[[Ten.]] [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў#ex|ex]] [[Janka]]}} * {{btname|Colchicum bulgaricum|[[Velen.]]}} * {{btname|Colchicum haynaldii|[[Heuff.]]}} * {{btname|Colchicum commune|[[Neck.]]}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар = Аксёнова Л.|загаловак = Безвременник |спасылка = |выданне = Цветоводство |тып = |год = 2007|том = |нумар = 6|старонкі = }} * {{Крыніцы/БелЭн|11|||523}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Безвременник (луговой шафран)}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=COAU4 ''Познацвет асенні'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130503223326/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=COAU4 |date=3 мая 2013 }} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лілеякветныя]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Расліны лугоў]] 65l48ac7tnxbqqmibttxek2l40bcxac 0 155219 5164741 4441370 2026-07-11T20:04:12Z Siliyiw 169172 5164741 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Нач |краіна = Беларусь |плошча = |вышыня = |насельніцтва = 224 |год перапісу =2009 |шчыльнасць = |двароў =135 |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |аўтамабільны код = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ганцавіцкі |сельсавет2 = Нацкі |lat_dir = N |lat_deg =52 |lat_min =50 |lat_sec =34 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 40 |lon_sec = 23.7 }} '''Нач'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nač}}, {{lang-ru|Начь}}) — [[вёска]] ў [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)|Нацкага сельсавета]]. Размешчана за 28 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Ганцавічы]], на правым беразе ракі Лань. == Насельніцтва == * 135 двароў, 224 жыхары (14.10.2009 г.). == Славутасці == [[Файл:Нач. Царква Святога Міхаіла Арханёла.jpg|міні|злева|Царква Святога Міхаіла Арханёла]] * [[Свята-Міхайлаўская царква (Нач)|Царква Святога Міхаіла Арханёла]] ([[1870]]) * [[Сядзіба Піляўскіх]] == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Уладзіміравіч Свірыд]] (нар. 1946) — беларускі палітык. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/nach/index.htm}} {{Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ганцавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Нач (вёска)| ]] htbmjt27ck6bs5d90w70clqivf0unrp 5164742 5164741 2026-07-11T20:04:34Z Siliyiw 169172 5164742 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Нач |краіна = Беларусь |плошча = |вышыня = |насельніцтва = 224 |год перапісу =2009 |шчыльнасць = |двароў =135 |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |аўтамабільны код = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ганцавіцкі |сельсавет2 = Нацкі |lat_dir = N |lat_deg =52 |lat_min =50 |lat_sec =34 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 40 |lon_sec = 23.7 }} '''Нач'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nač}}, {{lang-ru|Начь}}) — [[вёска]] ў [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)|Нацкага сельсавета]]. Размешчана за 28 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Ганцавічы]], на правым беразе ракі Лань. == Насельніцтва == * 135 двароў, 224 жыхары (на 14.10.2009). == Славутасці == [[Файл:Нач. Царква Святога Міхаіла Арханёла.jpg|міні|злева|Царква Святога Міхаіла Арханёла]] * [[Свята-Міхайлаўская царква (Нач)|Царква Святога Міхаіла Арханёла]] ([[1870]]) * [[Сядзіба Піляўскіх]] == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Уладзіміравіч Свірыд]] (нар. 1946) — беларускі палітык. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/nach/index.htm}} {{Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ганцавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Нач (вёска)| ]] grm2mv3bumifgbvqxmlt39kn8nwkem5 5164908 5164742 2026-07-12T08:38:02Z M.L.Bot 261 афармленне 5164908 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Нач |краіна = Беларусь |плошча = |вышыня = |насельніцтва = 224 |год перапісу =2009 |шчыльнасць = |двароў =135 |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |аўтамабільны код = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ганцавіцкі |сельсавет2 = Нацкі |lat_dir = N |lat_deg =52 |lat_min =50 |lat_sec =34 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 40 |lon_sec = 23.7 }} '''Нач'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nač}}, {{lang-ru|Начь}}) — [[вёска]] ў [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)|Нацкага сельсавета]]. Размешчана за 28 км на паўночны ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі [[Ганцавічы]], на правым беразе ракі Лань. == Насельніцтва == * 135 двароў, 224 жыхары (на 14.10.2009). == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Уладзіміравіч Свірыд]] (нар. 1946) — беларускі палітык. == Славутасці == [[Файл:Нач. Царква Святога Міхаіла Арханёла.jpg|міні|злева|Царква Святога Міхаіла Арханёла]] * [[Свята-Міхайлаўская царква (Нач)|Царква Святога Міхаіла Арханёла]] ([[1870]]) * [[Сядзіба Піляўскіх]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{ГБ|http://globustut.by/nach/index.htm}} {{Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ганцавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Нач (вёска)| ]] 75lddph4ogu0gesy3iosyv0up8bjdg3 5164909 5164908 2026-07-12T08:39:06Z M.L.Bot 261 5164909 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Нач |краіна = Беларусь |плошча = |вышыня = |насельніцтва = 224 |год перапісу =2009 |шчыльнасць = |двароў =135 |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |аўтамабільны код = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ганцавіцкі |сельсавет2 = Нацкі |lat_dir = N |lat_deg =52 |lat_min =50 |lat_sec =34 |lon_dir = E |lon_deg = 26 |lon_min = 40 |lon_sec = 23.7 }} '''Нач'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nač}}, {{lang-ru|Начь}}) — [[вёска]] ў [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)|Нацкага сельсавета]]. За 28 км на паўночны ўсход ад [[Ганцавічы|Ганцавіч]] і чыгуначнай станцыі [[Ганцавічы]], на правым беразе ракі [[Лань (рака)|Лані]]. == Насельніцтва == * 135 двароў, 224 жыхары (на 14.10.2009). == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Уладзіміравіч Свірыд]] (нар. 1946) — беларускі палітык. == Славутасці == [[Файл:Нач. Царква Святога Міхаіла Арханёла.jpg|міні|злева|Царква Святога Міхаіла Арханёла]] * [[Свята-Міхайлаўская царква (Нач)|Царква Святога Міхаіла Арханёла]] ([[1870]]) * [[Сядзіба Піляўскіх]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{ГБ|http://globustut.by/nach/index.htm}} {{Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Нацкі сельсавет (Ганцавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ганцавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Нач (вёска)| ]] k6fxoxcqw8pyg7evqdt0luiy6zddm00 0 155971 5164623 5137580 2026-07-11T14:56:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164623 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Ribes rubrum a1.jpg | image title = | image descr = {{bt-bellat|Парэчкі чырвоныя|Ribes rubrum}} | regnum = Расліны | parent = Grossulariaceae | rang = Род | latin = Ribes | author = [[L.]], 1753 | syn = * {{btname|Botrycarpum|[[A.Rich.]]}} * {{btname|Botryocarpium|[[Spach]]}} * {{btname|Calobotrya|[[Spach]]}} * {{btname|Cerophyllum|[[Spach]]}} * {{btname|Chrysobotrya|[[Spach]]}} * {{btname|Coreosma|[[Spach]]}} * {{btname|Grossularia|[[Mill.]]}} * {{btname|Liebichia|[[Opiz]]}} * {{btname|Rebis|[[Spach]]}} * {{btname|Ribesium|[[Medik.]]}} * {{btname|Rolsonia|[[Rchb.]]}} | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Ribes | commons = Category:Ribes | iucn = | itis = 24448 | ncbi = 3801 | eol = 38348 | grin = 10469 | ipni = 37138 }} '''Парэ́чкі'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|8}}</ref> (''Ribes'') — [[Род (біялогія)|род]] кветкавых раслін манатыпнага сямейства {{bt-bellat|Агрэставыя{{!}}агрэставых|Grossulariaceae}}. == Батанічнае апісанне == === Марфалогія === Лістападныя, радзей вечназялёныя [[куст]]ы з вышынёй да 2 метраў. Парасткі гладкія, часам шыпаватыя. Лісце простае, чаргаванае, голае або апушанае, бывае з залозкамі, большай часткай дланепадобна-лопасцевае. [[Кветка|Кветкі]] ў гронках, двух- ці аднаполыя. [[Кветаложа|Кветкаложа]] ўвагнутае, зрослае з завяззю і пераходзячае па баках у 5 звычайна зеленаватых [[чашалісцік]]аў. Пялёсткаў таксама 5, усе вольныя. [[Тычынка|тычынак]] столькі ж. Завязь аднагнездавая, шматнасенная. Слупкі два. <br /> [[Формула кветкі]]: {{Nobr|<math>\ast K_{4-5} \; C_{4-5} \; A_{4-5} \; G_{(2-4)}</math>}}. Структура кветкі нестабільная<ref name="Andreeva">{{кніга|аўтар=Андреева И. И., Родман Л. С.|загаловак=Ботаника|выданне=3-е, перераб. и доп |месца=М.|выдавецтва=Колос|год=2005|старонкі=428|старонак=528|isbn=5-9532-0114-1}}</ref>. [[Плод]] — [[ягада]]. == Распаўсюджанне == Уключае каля 150 відаў. Да 50 відаў распаўсюджаныя ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Азія|Азіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], прычым некаторыя спускаюцца на поўдзень [[кантынент]]а па [[Анды|Андам]] да [[Магеланаў праліў|Магеланавага праліва]]. У раўніне [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай часткі Расіі]] прысутнічаюць 3 дзікарослых віды, на [[Каўказ]]е — 6, большая колькасць іх расце ў [[Сібір]]ы, асабліва [[Усходняя Сібір|Усходняй]]. === Біялагічныя асаблівасці === Найлепшай [[глеба]]й для росту парэчак лічыцца чарназёмны [[суглінак]], але яна можа расці і на іншых глебах, як лёгкіх, так і шчыльных, толькі б месца было урадлівым і вільготным; для захавання першай умовы лёгкія і малаўрадлівыя глебы добра ўгнойваюць праз 2-3 гады і, акрамя таго, на працягу [[лета]] паліваюць вадкімі [[Угнаенне|ўгнаеннямі]], каб захаваць [[вільготнасць]] у глебе. У сухой мясцовасці варта высаджваць парэчку не на градках, а ў канаўках (чырвоныя і белыя парэчкі лягчэй пераносяць сухасць глебы, чым чорныя). Адначасова з угнаеннем робяць глыбокую апрацоўку глебы на 45-55 см; паміж раслінамі ж зямля пушыцца кожны год. Некаторыя раяць на лета паверхню град пакрываць пластом [[гной|гною]]. Што ж тычыцца месцазнаходжання, то кусты парэчкі рэкамендуецца саджаць на адкрытым, асветленым [[сонца]]м месцы. З той жа мэтай адлегласць паміж кустамі павінна быць не менш за метр, каб яны не [[цень|зацянялі]] адзін аднаго, інакш атрымліваюцца дробныя і шчуплыя ягады. Парэчкі, як і агрэст, размножваюць [[Тронак|тронкамі]] і адводкамі; тронкі звычайна зразаюць восенню, па ападу лісця, з моцных кустоў, пад самым вочкам, затым складаюць іх на зіму ў склеп і вясной высаджваюць, як толькі адтае зямля, у цяністым месцы. У цёплым кліматце тронкі саджаюць і ўвосень. Размнажэнне травяністымі отводка вырабляюць у ліпені, папярэдне надрэзаўшы кару. Пасадка парэчак вырабляецца лепш за ўсё ў жніўні ў градкі або канавы, напоўненыя сумессю зямлі з гноем. Пасля пасадкі, калі надвор'е сухое, робіцца 2 разы на тыдзень паліў, не менш за 1 вядро на куст. Паверхня глебы пакрываецца гноем і пластом [[салома|саломы]]. Абразанне (вясной) складаецца ва ўкарачэнні маладых галін на 5-6 вочкаў і выдаленні старых галін. Кожны куст павінен мець самае большае 10-15 галін розных узростаў. Старыя галіны трэба выдаляць, таму што самыя буйныя ягады атрымліваюцца на 3-5-гадовых галінах. Пакідаць больш старыя галіны можна толькі на штамбах. Звычайна парэчкі разводзяць у выглядзе куста, з дапамогай абрэзкі маладых раслін на ўзроўні 20 см, але часам чырвоныя парэчкі (але зусім не чорныя), дзеля вонкавага выгляду, выганяюць у паўштамбавай або штамбавай форме (першая мае ствол да 50 см вышыні, другая — да 1 м). Апошняя форма выводзіцца [[Прышчэпка, батаніка|прышчэпкай]] (капуліроўкай) на ''Ribes Aureum Pursh'' або, у рэдкіх выпадках, на чорных парэчках. У паўночных раёнах краіны небяспечна выводзіць штамб вышэй 70 см. == Арэал == Налічваецца каля 150 відаў. Пашыраны ў халодным і ўмераным паясах Еўразіі, Амерыкі і ў Афрыцы ([[Горная сістэма Атлас|Атласкія горы]]). == Класіфікацыя == === Віды === {{Біяфота|Ribes alpinum - berries (aka).jpg|{{bt-bellat||Ribes alpinum}}}} {{Біяфота|Ribes aureum20120505 03.jpg|{{bt-bellat||Ribes aureum}}}} {{Біяфота|Ribes cereum var cereum 2.jpg|{{bt-bellat||Ribes cereum}}}} {{Біяфота|Ribes divaricatum 5378.JPG|{{bt-bellat||Ribes divaricatum}}}} {{Біяфота|Ribes malvaceum var veridifolium 2.jpg|{{bt-bellat||Ribes malvaceum}}}} {{Біяфота|Ribes petraeum a2.jpg|{{bt-bellat||Ribes petraeum}}}} {{Біяфота|Grosello rojo (Ribes rubrum), Múnich, Alemania, 2012-06-07, DD_01.jpg|{{bt-bellat|Парэчкі чырвоныя|Ribes rubrum}}}} {{Біяфота|Ribes sanguineum blossom (aka).jpg|{{bt-bellat||Ribes sanguineum}}}} {{Біяфота|Ribes speciosum flowers 2004-02-23.jpg|{{bt-bellat||Ribes speciosum}}}} {{Біяфота|Grosella espinosa (Ribes_uva-crispa), Múnich,_Alemania, 2012-06-07, DD 01.jpg|{{bt-bellat||Ribes uva-crispa}}}} Найбольш вядомыя наступныя віды парэчак: {{Bt-bellat|Парэчкі чорныя{{!}}чорныя|Ribes nigrum}} і {{Bt-bellat|Парэчкі чырвоныя{{!}}чырвоныя|Ribes rubrum}} парэчкі — абодва віды дзіка растуць у [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]] і ў [[Сібір]]ы. Адрозненне паміж імі, акрамя колеру ягад, у тым, што ў чорных парэчак лісце і ягады надзвычай духмяныя ад [[Эфірныя алеі|эфірнага алею]]. Ён утрымліваецца ў асаблівых [[залоза|залозках]], якія пакрываюць асабліва густа ніжнюю паверхню лісця. З [[сок]]у чорных парэчак ({{lang-fr|Cassis}}) робяць таксама розныя [[сіроп]]ы і [[лікёр]]ы. У вялікай колькасці разводзяць {{bt-bellat|агрэст|Ribes uva-crispa}} {{bt-latbel|s=2|Ribes grossularia}}, які таксама належыць да роду парэчак. Сярод садовых культур вядома некалькі сотняў выведзеных гатункаў. Ягады многіх іншых культурных відаў парэчкі таксама ўжываюцца ў ежу, але ў невялікай колькасці яны збіраюцца і з дзікарослых кустоў. Некаторыя віды (напрыклад, {{bt-bellat|парэчкі залацістыя|Ribes aureum}}, {{bt-bellat||Ribes floridum}} і {{bt-bellat||Ribes sanguineum}}) разводзяць як дэкаратыўныя прыгожаквітнеючыя расліны. На Беларусі сярод дзікарослых і культурных відаў {{bt-bellat|парэчкі альпійскія{{!}}парэчкі альпійскія ці светлыя|Ribes alpinum}}, {{bt-bellat|парэчкі залацістыя|Ribes aureum}}, {{bt-bellat|парэчкі пушыстыя|Ribes spicatum}}, {{bt-bellat|парэчкі чорныя|Ribes nigrum}}, {{bt-bellat|парэчкі чырвоныя|Ribes rubrum}}, {{bt-bellat|агрэст|Ribes uva-crispa}}. Трапляюцца ў вільготных лясах, сярод хмызнякоў, ускрай балот і па берагах рэк; культывуюцца ў прамысловым і аматарскім садаводстве. Віды парэчак аб'ядноўваюць у 3 групы. Для чорных парэчак характэрны спецыфічны пах з-за наяўнасці залозак на ніжняй паверхні лісця. Група чырвоных парэчак як лекавыя расліна вядомая з XIV ст., як ягадная — з XVI ст. Група залацістых парэчак эндэмічная для Паўночнай Амерыкі. * {{bt-latbel|Ribes aciculare|aut=[[Sm.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes affine|aut=[[Kunth]]|}} * {{bt-latbel|Ribes alpestris|aut=[[Wall.]] ex [[Decne.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes alpinum|aut=[[L.]]|Парэчкі альпійскія|Пржасліна|Парэчкі светлыя}} * {{bt-latbel|Ribes altissimum|aut=[[Turcz.]] ex [[Pojark.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes amarum|aut=[[McClatchie]]|}} * {{bt-latbel|Ribes americanum|aut=[[Mill.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes armenum|aut=[[Pojark.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes aureum|aut=[[Pursh]]|Парэчкі залацістыя|Парэчкі залатыя}} * {{bt-latbel|Ribes binominatum|aut=[[A.Heller]]|}} * {{bt-latbel|Ribes bolivianum|aut=[[Jancz.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes brachybotrys|aut=([[Wedd.]]) [[Jancz.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes bracteosum|aut=[[Douglas]]|}} * {{bt-latbel|Ribes burejense|aut=[[F.Schmidt]]|}} * {{bt-latbel|Ribes cereum|aut=[[Douglas]]|}} * {{bt-latbel|Ribes ciliatum|aut=[[Humb.]] & [[Bonpl.]] ex [[Schult.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes cucullatum|aut=[[Hook.]] & [[Arn.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes cuneifolium|aut=[[Ruiz]] & [[Pav.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes curvatum|aut=[[Small]]|}} * {{bt-latbel|Ribes cynosbati|aut=[[L.]]|Агрэст шыпаваты}} * {{bt-latbel|Ribes diacanthum|aut=[[Pall.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes dikuscha|aut=[[Fisch.]] ex [[Turcz.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes divaricatum|aut=[[Douglas]]|Агрэст зменлівы}} * {{bt-latbel|Ribes echinellum|aut=([[Coville]]) [[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Ribes erythrocarpum|aut=[[Coville]] & [[Leiberg]]|}} * {{bt-latbel|Ribes fasciculatum|aut=[[Siebold]] & [[Zucc.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes fontaneum|aut=[[Bochkarn.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes formosanum|aut=[[Hayata]]|}} * {{bt-latbel|Ribes fragrans|aut=[[Pall.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes gayanum|aut=([[Spach]]) [[Steud.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes glaciale|aut=[[Wall.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes glandulosum|aut=[[Grauer]]|}} * {{bt-latbel|Ribes griffithii|aut=[[Hook.f.]] & [[Thomson]]|}} * {{bt-latbel|Ribes henryi|aut=[[Franch.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes heterotrichum|aut=[[C.A.Mey.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes himalense|aut=[[Royle]] ex [[Decne.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes hirtellum|aut=[[Michx.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes horridum|aut=[[Rupr.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes howellii|aut=[[Greene]]|}} * {{bt-latbel|Ribes hudsonianum|aut=[[Richardson]]|}} * {{bt-latbel|Ribes incarnatum|aut=[[Wedd.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes indecorum|aut=[[Eastw.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes inerme|aut=[[Rydb.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes janczewskii|aut=[[Pojark.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes japonicum|aut=[[Maxim.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes komarovii|aut=[[Pojark.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes laciniatum|aut=[[Hook.f.]] & [[Thomson]]|}} * {{bt-latbel|Ribes lacustre|aut=([[Pers.]]) [[Poir.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes latifolium|aut=[[Jancz.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes laurifolium|aut=[[Jancz.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes laxiflorum|aut=[[Pursh]]|}} * {{bt-latbel|Ribes lehmannii|aut=[[Jancz.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes leptanthum|aut=[[A.Gray]]|}} * {{bt-latbel|Ribes lobbii|aut=[[A.Gray]]|}} * {{bt-latbel|Ribes longeracemosum|aut=[[Franch.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes luridum|aut=[[Hook.f.]] & [[Thomson]]|}} * {{bt-latbel|Ribes magellanicum|aut=[[Poir.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes malvaceum|aut=[[Sm.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes mandschuricum|aut=([[Maxim.]]) [[Kom.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes maximowiczii|aut=[[Kom.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes menziesii|aut=[[Pursh.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes mescalerium|aut=[[Coville]]|}} * {{bt-latbel|Ribes meyeri|aut=[[Maxim.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes missouriense|aut=[[Nutt.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes montigenum|aut=[[McClatchie]]|}} * {{bt-latbel|Ribes moupinense|aut=[[Franch.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes multiflorum|aut=[[Kit.]] ex [[Schult.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes neglectum|aut=[[Rose]]|}} * {{bt-latbel|Ribes nevadense|aut=[[Kellogg]]|}} * {{bt-latbel|Ribes nigrum|aut=[[L.]]|Парэчкі чорныя|Смарода|Смародыня|Смуродзіна|Парэчка чорная|Смарода чорная}} * {{bt-latbel|Ribes niveum|aut=[[Lindl.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes orientale|aut=[[Desf.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes oxyacanthoides|aut=[[L.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes palczewskii|aut=([[Jancz.]]) [[Pojark.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes pallidiflorum|aut=[[Pojark.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes pauciflorum|aut=[[Turcz.]] ex [[Pojark.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes pentlandii|aut=[[Britton]]|}} * {{bt-latbel|Ribes petraeum|aut=[[Wulfen]]|}} * {{bt-latbel|Ribes pinetorum|aut=[[Greene]]|}} * {{bt-latbel|Ribes procumbens|aut=[[Pall.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes pulchellum|aut=[[Turcz.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes punctatum|aut=[[Ruiz]] & [[Pav.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes quercetorum|aut=[[Greene]]|}} * {{bt-latbel|Ribes roezlii|aut=[[Regel]]|}} * {{bt-latbel|Ribes rotundifolium|aut=[[Michx.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes rubrum|aut=[[L.]]|txt={{typus}}<ref>{{ING|Ribes}}</ref>|Парэчкі чырвоныя|Парэчкі звычайныя|Парэч|Парэчнік|Парэчка чырвоная}} * {{bt-latbel|Ribes sachalinense|aut=([[F.Schmidt]]) [[Nakai]]|}} * {{bt-latbel|Ribes sanguineum|aut=[[Pursh]]|}} * {{bt-latbel|Ribes saxatile|aut=[[Pall.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes sinanense|aut=[[F.Maek.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes speciosum|aut=[[Pursh]]|}} * {{bt-latbel|Ribes spicatum|aut=[[E.Robson]]|Парэчкі пушыстыя}} * {{bt-latbel|Ribes stenocarpum|aut=[[Maxim.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes thacherianum|aut=([[Jeps.]]) [[Munz]]|}} * {{bt-latbel|Ribes trilobum|aut=[[Meyen]]|}} * {{bt-latbel|Ribes triste|aut=[[Pall.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes turbinatum|aut=[[Pojark.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes ussuriense|aut=[[Jancz.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes uva-crispa|aut=[[L.]]|Агрэст}} * {{bt-latbel|Ribes valdivianum|aut=[[Phil.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes velutinum|aut=[[Greene]]|}} * {{bt-latbel|Ribes viburnifolium|aut=[[A.Gray]]|}} * {{bt-latbel|Ribes vilmorinii|aut=[[Jancz.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes viscosissimum|aut=[[Pursh]]|}} * {{bt-latbel|Ribes warszewiczii|aut=[[Jancz.]]|}} * {{bt-latbel|Ribes watsonianum|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Ribes wolfii|aut=[[Rothr.]]|}} === Гібрыды === * {{bt-latbel|Ribes ×arcuatum{{!}}Ribes ×arcuatum|aut=[[Jancz.]]|}} — Міжвідавы гібрыд ''[[Ribes hirtellum]]'' і ''[[Ribes missouriense]]'' * {{bt-latbel|Ribes bethmontii{{!}}Ribes ×bethmontii|aut=[[Jancz.]]|}} — Міжвідавы гібрыд ''[[Ribes malvaceum]]'' і [[Ribes sanguineum]] * {{bt-latbel|Ribes carrierei{{!}}Ribes ×carrierei|aut=[[C.K.Schneid.]]|}} — Міжвідавы гібрыд [[Парэчкі чорныя|Парэчак чорных]] і [[Ribes sanguineum]] * {{bt-latbel|Ribes culverwellii{{!}}Ribes ×culverwellii|aut=[[Macfarl.]]|}} — Міжвідавы гібрыд [[Парэчкі чорныя|Парэчак чорных]] і [[Агрэст]]а * {{bt-latbel|Ribes fuscescens{{!}}Ribes ×fuscescens|aut=|}} — Міжвідавы гібрыд ''[[Ribes bracteosum]]'' і [[Парэчкі чорныя|Парэчак чорных]] * {{bt-latbel|Ribes futurum{{!}}Ribes ×futurum|aut=[[Jancz.]]|}} — Міжвідавы гібрыд [[Парэчкі чырвоныя|Парэчак чырвоных]] і ''[[Ribes warszewiczii]]'' * {{bt-latbel|Ribes gordonianum{{!}}Ribes ×gordonianum|aut=[[Lem.]]|}} — Міжвідавы гібрыд [[Ribes fragrans]] і [[Ribes sanguineum]] * {{bt-latbel|Ribes holosericeum{{!}}Ribes ×holosericeum|aut=|}} — Міжвідавы гібрыд [[Ribes petraeum]] і [[Парэчкі пушыстыя|Парэчак пушыстых]] * {{bt-latbel|Ribes innominatum{{!}}Ribes ×innominatum|aut=[[Jancz.]]|}} — Міжвідавы гібрыд [[Ribes divaricatum]] і [[Агрэст]]а * {{bt-latbel|Ribes koehneanum{{!}}Ribes ×koehneanum|aut=[[Jancz.]]|}} — Міжвідавы гібрыд ''[[Ribes multiflorum]]'' і [[Парэчкі чырвоныя|Парэчак чырвоных]] * {{bt-latbel|Ribes nidigrolaria{{!}}Ribes ×nidigrolaria|aut=[[Rud.Bauer]] & [[A.Bauer]]|}} — Міжвідавы гібрыд [[Парэчкі чорныя|Парэчак чорных]], [[Агрэст]]а і [[Ribes divaricatum]] * {{bt-latbel|Ribes robustum{{!}}Ribes ×robustum|aut=[[Jancz.]]|}} — Міжвідавы гібрыд ''[[Ribes niveum]]'' і ''[[Ribes inerme]]'' * {{bt-latbel|Ribes rusticum{{!}}Ribes ×rusticum|aut=[[Jancz.]]|}} — Міжвідавы гібрыд [[Агрэст]]а і ''[[Ribes hirtellum]]'' * {{bt-latbel|Ribes succirubrum{{!}}Ribes ×succirubrum|aut=[[Zabel ex Jancz.]]|}} — Міжвідавы гібрыд [[Ribes divaricatum]] і ''[[Ribes niveum]]'' == Значэнне і ўжыванне == Харчовыя, лекавыя, дэкаратыўныя расліны. Акрамя ўжывання непасрэдна ў ежу, з парэчак гатуюць [[варэнне]], [[кампот]], [[жэле]], [[Пасціла|пасцілу]], [[мармелад]], [[сіроп]]ы і парэчкавае [[віно]]. Лісце і плады парэчкі выкарыстоўваюцца для падрыхтоўкі [[адвар]]аў і [[гарбата|гарбаты]], у якасці смакавага дадатку ў мяса і рыбу. Многія віды парэчак — [[меданос]]ныя расліны<ref>{{кніга|аўтар=Абрикосов Х. Н. и др.|частка=Смородина|загаловак=Словарь-справочник пчеловода|спасылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|адказны=Сост. Федосов Н. Ф|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1955|старонкі=342|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|archivedate=7 студзеня 2012}}</ref>. Спрадвеку на Русі з парэчак рыхтавалі [[Брага (напой)|брагу]]. Сок чорнай парэчкі выкарыстоўваецца для падрыхтоўкі натуральных [[Харчовыя фарбавальнікі|харчовых фарбавальнікаў]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Парэчкі}} * ''Вавилов А. С.'' Чудо-ягода. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 94. — О смородине лежачей, или моховке. * ''Турова А., Сапожникова Э.'' О пользе чёрной смородины. // Наука и жизнь, 1988, № 7, с. 92—93. == Спасылкі == * {{Плантарыум|44523|Смородина}} * [http://flower.onego.ru/kustar/ribers.html Смородина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100903233126/http://flower.onego.ru/kustar/ribers.html |date=3 верасня 2010 }} на сайце ЭДСР * [http://gardenweb.ru/article/?c=chernaya-smorodina Описание сортов чёрной смородины]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Смородина}} {{Парэчкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Парэчкі| ]] [[Катэгорыя:Ягадныя культуры]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] gs9f16qefex7rh70bou76z318ywtuq4 0 156854 5164940 4484503 2026-07-12T09:44:27Z DzBar 156353 5164940 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Канстанцін Фёдаравіч Барысавец }} {{цёзкі2|Барысавец}} '''Канстанцін Фёдаравіч Барысавец''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі савецкі [[вучоны]] ў галіне [[Жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]. [[Доктар эканамічных навук]] (1977). [[Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі БССР]] (1977)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Борисовец Константин Фёдорович |загаловак = Биографический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 75 |старонак = 737 |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Скончыў ваенна-медыцынскае вучылішча ў 1942 годзе<ref name="БКФ">[http://nasledie-sluck.by/ru/people/1996/ БАРЫСАВЕЦ Канстанцін Фёдаравіч]</ref>, {{нп3|Маскоўскі пушна-футравы інстытут||ru|Московский пушно-меховой институт}} у 1953 годзе. Працаваў у [[Ямала-Ненецкая аўтаномная акруга|Ямала-Ненецкай аўтаномнай акрузе]]<ref name="БКФ"/>. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. З 1964 года загадчык аддзела эканомікі і арганізацыі жывёлагадоўлі, з 1971 года загадчык аддзела тэхналогіі вытворчасці малака [[Навукова-практычны цэнтр НАН Беларусі па жывёлагадоўлі|Беларускага НДІ жывёлагадоўлі]]<ref name="БС"/>. == Навуковая праца == За гады працы было апублікавана 152 навуковыя працы, каля 10 кніг і 15 брашур, дзевяць яго вучняў абараніліся і сталі [[Кандыдат навук|кандыдатамі]] сельскагаспадарчых і эканамічных навук<ref name="ГРС">[http://www.zhodinonews.by/?p=8948 Главное, ребята, сердцем не стареть…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727045750/http://www.zhodinonews.by/?p=8948 |date=27 ліпеня 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. === Бібліяграфія === Асноўныя працы па пытаннях інтэнсіфікацыі і спецыялізацыі жывёлагадоўлі<ref name="БС"/>. * Производство молока на промышленных комплексах. — Мн., 1975 (у сааўтарстве) * Качество молока и эффективность его производства. — Мн., 1978 (у сааўтарстве) * Интенсификация производства молока / К. Ф. Борисовец. Минск: Ураджай, 1983. — 111 с. 20 см. * Выращивание нетелей в специализированных хозяйствах Белоруссии / К. Ф. Борисовец, В. К. Казакевич, А. А. Алешин. — Минск: [[Ураджай (выдавецтва)|Ураджай]], 1981. — 62 с. 20 см. == Узнагароды == Канстанцін Фёдаравіч узнагароджаны [[ордэн Чырвонай Зоркі|ордэнамі Чырвонай Зоркі]], [[ордэн Айчыннай вайны|Айчыннай вайны]] 2 ступені, [[ордэн «Знак Пашаны»|«Знак Пашаны»]], [[медаль «За працоўную доблесць»|медалём «За працоўную доблесць»]]<ref name="ГРС"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133691|Барысавец Канстанцін Фёдаравіч}} * [http://www.zhodinonews.by/?p=8948 Главное, ребята, сердцем не стареть…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727045750/http://www.zhodinonews.by/?p=8948 |date=27 ліпеня 2014 }} {{ref-ru}} * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001=%22BY-SEK-220972%22&lst_siz=20 Бібліяграфія рускамоўных кніг] * [http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001=%22BY-SEK-201088%22&lst_siz=20 Бібліяграфія беларускамоўных кніг] * [https://pamyat-naroda.su/person/officers/2688353 Борисовец Константин Федорович] {{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [https://1418museum.ru/heroes/33326486/ Музейный комплекс"Дорога памяти"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220920163621/https://1418museum.ru/heroes/33326486/ |date=20 верасня 2022 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барысавец}} [[Катэгорыя:Медыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай жывёлагадоўлі]] [[Катэгорыя:Постаці савецкай жывёлагадоўлі]] [[Катэгорыя:Эканамісты СССР]] [[Катэгорыя:Афіцэры СССР]] mvsp6v1fxxobz38e8dtskoco5vuje8j 0 163036 5164723 4804902 2026-07-11T18:55:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164723 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Ананьеў}} '''Паўлюк Ананьеў''' ({{ДН|||1905}}, вёска [[Андрасковічы]], [[Гарадоцкі раён]] - 1932, Гагра, Грузія) — беларускі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Скончыў [[Віцебскія педагагічныя курсы]] (1928), пасля два гады настаўнічаў. З [[1931]] года вучыўся на [[Літаратурны факультэт БДПУ|літаратурным факультэце]] [[Беларускі дзяржаўны вышэйшы педагагічны інстытут|Беларускага дзяржаўнага вышэйшага педагагічнага інстытута]] (крытычна-творчая секцыя). Як пралетарскі паэт Паўлюк Ананьеў пачаў фарміравацца ў [[Віцебск]]у. Першыя яго вершы апублікаваны ў «[[Віцебская сялянская газета|Віцебскай сялянскай газеце]]» ў 1926 г. З 1930 г. выступаў у рэспубліканскім перыядычным друку. У 1932 г. выйшла першая кніга вершаў П. Ананьева «Героіка дзён», якая, як і больш буйныя яго творы (паэма «Ліпнёвая радасць» і «Паэма пра вынаходніцтва»), была непрыхільна сустрэта тагачаснай крытыкай. Творы, не адзначаныя высокай паэтычнай культурай і глыбінёй мастацкай думкі, у цэлым былі вытлумачаны з вульгарна-сацыялагізатарскіх пазіцый. Замест таго, каб паказаць маладому паэту слабасць яго твораў у мастацкіх адносінах, добрасумленна сказаць аб прычынах творчых няўдач, дапамагчы раскрыцца паэтычнаму таленту, якім не быў абдзелены П. Ананьеў, крытыка літаральна закляйміла яго творчасць, як халтурную, палітыка-памылковую і ідэалагічна шкодную. Ваяўнічая крытыканская кампанія вакол твораў П. Ананьева адмоўна адбілася на маральным і фізічным стане без таго хворага паэта. Памёр у кастрычніку 1932 года на курорце ў [[Гагры|Гагра]]х<ref>[https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LIM.zip/1932-20.pdf Паулюк Ананьеў. Некралог. Лім, 1932, № 20. - С. 4. https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LIM.zip/1932-20.pdf]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/ablazhej-bryl.html|title=Аблажэй — Брыль – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-07-18}}</ref>. Пакінуўшы невялікую творчую спадчыну, не пазбаўленую [[лірызм]]у, у якой, наколькі дазволіў яму талент, выказаў сваё разуменне паслярэвалюцыйнай рэчаіснасці, вясновую радасць пераўтварэння і абнаўлення жыцця. == Творы == * Ананьеў, П. Героіка дзён : вершы / П. Ананьеў. — Мн., 1932. * Ананьеў, П. Рабочы пульс : вершы / П. Ананьеў, А. Ушакоў. — Мн., 1932. * Ананьеў, П. Мы ідзём : верш / П. Ананьеў // Віцебская сялянская газета. — 1927. — 31 ліп. * Ананьеў, П. Трактар : апавяданне / П. Ананьеў // Заря Запада. — 1928. — 23 марта. {{зноскі}} == Літаратура == * Ананьеў Паўлюк // Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / пад рэд. А. В. Мальдзіса. — Мн., 1992. — Т. 1. — С. 79-80. * Ананьеў Паўлюк // Памяць : Гарадоцкі р-н : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. С. І. Садоўская; рэдкал. Н. А. Бурунова [і інш.]. — Мн., 2004. — С. 281—282. {{Ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Ананьеў Паўлюк}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гарадоцкім раёне]] 9zxxecjo2dm0a6hz2cd9gxfknsx3ut0 0 168452 5164805 4745364 2026-07-12T02:47:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164805 wikitext text/x-wiki '''Планкаўскі час''' ({{math|''t''_''P''}}) — адзінка [[час]]у ў [[планкаўская сістэма адзінак|планкаўскай сістэме адзінак]], уяўляе сабой велічыню, якая мае размернасць часу і, як і іншыя планкаўскія адзінкі, утворана як здабытак фундаментальных пастаянных у адпаведных ступенях. Фізічны сэнс гэтай велічыні — час, за які часціца, рухаючыся з хуткасцю святла, пераадолее [[планкаўская даўжыня|планкаўскую даўжыню]]. Планкаўская сістэма адзінак названа ў гонар [[Макс Планк|Макса Планка]]. Па азначэнню, : <math>t_P = \sqrt{\frac{\hbar G}{c^5}} \approx 5{,}39121(40) \times 10^{-44} \,\mathrm{c},</math> дзе: : <math>\hbar</math> — [[пастаянная Дзірака]], : <math>G</math> — [[гравітацыйная пастаянная]], : <math>c</math> — [[хуткасць святла]] у [[вакуум]]е, : <math>t_P</math> выражана ў [[секунда]]х. == Значэнне == Паводле тэорыі [[Вялікі выбух|Вялікага выбуху]], мы нічога не можам сказаць пра [[Сусвет]] ў пачатковы момант часу, хоць мяркуецца, што ў ім прысутнічаюць усе фундаментальныя ўзаемадзеянні, а таксама ўсе віды [[Матэрыя|матэрыі]] і [[Энергія|энергіі]]. Прастора-час пачынае пашырацца з адной кропкі. Праз адзін планкаўскі час пасля гэтай падзеі, згодна з сучаснай тэарэтычнай фізікай, гравітацыйныя сілы аддзяляюцца ад астатніх сіл. Час, які прайшоў з моманту Вялікага выбуху (4,3·10¹⁷ с), прыкладна раўняецца 8·10⁶⁰ планкаўскім часам. На сённяшні дзень самы маленькі эксперыментальна назіраемы прамежак часу складае каля аттасекунды (10^-18 с), што адпавядае 10²⁶ планкаўскім часам. == Гл. таксама == * [[Планкаўская эпоха]] == Спасылкі == * [http://www.inventors.ru/index.asp?mode=2838 Формулы для вычисления планковских единиц. Автор: Косинов Н. В.]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071217075729/http://www.inventors.ru/index.asp?mode=2838 |date=17 снежня 2007 }} * [http://www.astronet.ru/db/msg/1170612/node7.html Лекции по Общей Астрофизике для Физиков. 1.5 Планковские единицы] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Планкаўскія адзінкі}} [[Катэгорыя:Фізічныя канстанты]] [[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу]] [[Катэгорыя:Касмалогія]] [[Катэгорыя:Квантавая гравітацыя]] [[Катэгорыя:Планкаўскія адзінкі]] 1lpa4boevc8mucjey8oenyrakvbr6ep 0 171558 5164906 4660632 2026-07-12T08:35:48Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5164906 wikitext text/x-wiki [[Файл:Grabarka.Cerkiew.woj.podlaskie,pow.siemiatycki,gm.Nurzec..jpg|thumb|250px|Крыжовая гара]] '''Грабарка''' ({{lang-pl|Grabarka}}) — святое месца праваслаўных жыхароў [[Падляшша]]. Паводле традыцыі, у гэтым месцы ў [[1710]] схаваліся жыхары наваколляў падчас эпідэміі [[халера|халеры]] ці [[чума|чумы]]. Яны выкарыстоўвалі ваду з мясцовай крыніцы, якая адрознівалася вельмі чыстай вадою. Людзі зберагліся ад хваробы, а гэта месца стала шанавацца з тых часоў як цудадзейнае. На пагорку была пастаўлена драўляная ўніяцкая царква, якая стала філіяй уніяцкай парафіі ў [[Семятычы|Сямятычах]]. Пасля ліквідацыі ўніяцтва яе змяніла драўляная праваслаўная царква, перанесеная ў 1898 з Мельніка. Гара стала месцам пілігрымак на свята Спаса, або Перамянення Гасподняга (з 18 на [[19 жніўня]]), у час якіх пілігрымы дастаўляюць драўляныя пакутныя крыжы і ўсталёўваюць іх на схіле гары. Мураваная царква Перамянення Гасподняга паўстала на месцы папярэдняй, драўлянай, якая была падпалена і згарэла ўначы на 13.7.1990. Яе мураваную копію абшалявалі дрэвам<ref>Драўляныя цэрквы Беласточчыны / Уклад.: Ева і Андрэй Кечынскія. — Беласток-Белавежа: Беларускі Саюз у Польшчы, 1999.</ref>. Навокал яе тысячы пакутных крыжоў, у асноўным драўляных. На ўсход ад царквы знаходзяцца праваслаўныя могілкі. У 1947 з'явіўся тут жаночы праваслаўны кляштар св. Марты і Марыі, пры ім знаходзяцца капліца, плябанія і дом пілігрыма. Ля падножжа гары б'е крынічка, што шануецца як цудадзейная, накрытая каплічкай, якая абапіраецца на 6 слупоў і ўвенчаная цыбулепадобным купалам. Ва ўрачыстасцях, якія адбыліся 18-19 жніўня 2015 года, прымаў удзел новаабраны [[Прэзідэнт Польшчы]] [[Анджэй Дуда]]<ref>http://www.racyja.com/blohi-racyi/kastus-bandaruk/grabarka-dobra-nam-tut/{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Podlasie: przewodnik / Tadeusz Glinka; et al. — Warszawa, 2000. ISBN 83-7200-591-5 {{DEFAULTSORT:Грабарка}} [[Катэгорыя:Праваслаўе ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя горы]] lz3v0uwwfo9qhhel7yvkrkqoxqb9ryd 0 171561 5164629 4601239 2026-07-11T15:04:41Z DenisBorum 139498 удакладненне 5164629 wikitext text/x-wiki [[File:Phát hàng cứu trợ.jpg|thumb|Пропаведзь хоахаа ў вёсцы Хоахаа]] '''Хоахаа''' або '''хоахаізм''' ({{lang-vi|Hòa Hảo}}) — сінкрэтычнае [[рэлігія|рэлігійна]]е вучэнне на аснове [[будызм]]у. Распаўсюджана галоўным чынам у [[В’етнам]]е. ==Гісторыя== Заснавальнікам хоахаа стаў малады [[рэлігія|рэлігійны]] дзеяч Хюінь Фу Со (1920 – 1947 гг.) з вёскі Хоахаа на поўдні [[В’етнам]]а, які з-за хваробы не быў здольны працягваць навучанне ў в’етнамскай школе, адкрытай [[Францыя|французамі]], і стаў вучнем [[будызм|будысцкага]] пустэльніка. У 1937 годзе ён пачаў прапаведаваць самастойна сярод в’етнамскіх сялян. Пасля смерці вучыцеля ў 1939 годзе Хюінь Фу Со вярнуўся ў родную вёску, дзе адкрыта прапанаваў новае вучэнне, сэнс якога быў у скарачэнні складанай будысцкай абраднасці, пакаянні і звароце да [[нацыяналізм|нацыянальных]] пачуццяў в’етнамцаў. Таленавіты [[паэзія|паэт]] і [[рыторыка|аратар]], Хюінь Фу Со меней, чым за год прыцягнуў на свой бок каля 100 тысяч прыхільнікаў, пераважна сялян. Падчас [[Індакітайская вайна|Індакітайскай вайны]] сектанты стварылі ў паўднёва-заходняй частцы В’етнама ўласныя ўзброеныя сілы, якія існавалі да сярэдзіны 1950-х гадоў і кантралявалі значную частку тэрыторыі В’етнама<ref name="крыніца1">[https://rubabr.com/religion/buddism/sect/hoahao.htm Хоахао (Фат зяо Хоа Хао)]{{ref-ru}}</ref>. У перыяд [[Вайна ў В’етнаме|Амерыкана-в’етнамскай вайны]] секта вяла актыўную прапагандысцкую дзейнасць нацыяналістычнай накіраванасці. У гэты час у кіраўніцтве секты адбыліся рознагалоссі з нагоды палітычнай арыентацыі – частка сектантаў займала адкрыта антыкамуністычныя пазіцыі, іншая частка прапагандавала барацьбу супраць акупантаў сумесна з [[Камуністычная партыя В’етнама|камуністамі]]<ref name="крыніца1" />. У 1947 годзе Хюінь Фу Со трапіў у палон да камуністаў-[[партызаны|партызан]], быў закатаваны, а яго цела разрэзалі на кавалкі і раскідалі па [[лес]]е, каб хоахаісты не маглі ў далейшым шанаваць яго. Пасля прыходу да ўлады ў В’етнаме камуністаў кіраўніцтва секты было падвергнута рэпрэсіям, дзейнасць навучальных устаноў, якія належаць секты, была забаронена<ref name="крыніца1" />. У наш час налічваецца каля 2 мільёнаў вернікаў, прычым большасць з іх жыве на поўдні В’етнама. Тыя з хоахаістаў, хто эмігрыраваў пасля вайны ў [[ЗША]] стварылі рэлігійны цэнтр у [[Каліфорнія|Каліфорніі]]. У 2005 і 2007 гадах некалькі кіраўнікоў хоахаа адкрыта выступілі супраць рэлігійнага прыгнёту ў В’етнаме, за што былі арыштаваны, а тэксты іх прароцтваў зніклі з друкарні. ==Дактрына== Хаця прыхільнікі хоахаа кажуць пра імкненне адрадзіць сапраўдны [[будызм]], на вучэнне Хюінь Фу Со аказала моцны ўплыў [[хрысціянства]], у меншай ступені — [[культ продкаў]], [[даасізм]] і [[канфуцыянства]]. Хоахаа вераць у прышэсце жывых [[Буда (тытул)|Буда]]ў, якія выратуюць в’етнамскі народ і ўсё чалавецтва. Распаўсюджванне іх веры праводзіцца праз адукацыю і пропаведзь міру, а не праз прымус. Робіцца акцэнт на прызнанні асаблівай ролі простых сялян, якія захоўваюць чысціню памкненняў. Кожны прыхільнік хоахаа абавязаны выконваць абавязак чатырох шанаванняў: *Шанаванне продкаў і бацькоў *Шанаванне сваёй краіны *Шанаванне трох скарбаў будызму *Шанаванне суайчыннікаў і чалавецтва ==Культ== Хоахаізм адрокся ад большасці [[абрад]]аў, у тым ліку ад вясельных і пахавальных, правядзення пышных богаслужэнняў і [[Свята|святаў]]. Замест гэтага прапануецца дабрачыннасць на карысць бедных, самастойнае вывучэнне рэлігійных тэкстаў, выяўленне асабістых творчых пачуццяў і [[малітва|малітвы]] ў [[Сям’я|сям’і]]. На карычневым [[сцяг]]е хоахаа няма ніякіх сімвалаў. Адзінай арганізацыі фактычна не існуе. «Святой зямлёй» лічыцца вёска Хоахаа, дзе знаходзіцца невялікі [[храм]]. == Гл. таксама == * [[Каадай]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://phatgiaohoahaohaingoai.com/ Сайт прыхільнікаў хоахаа] * [http://www.annamcdc.org/index3-religion.html Рэлігія ў В'етнаме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130814065222/http://annamcdc.org/index3-religion.html |date=14 жніўня 2013 }} * [http://www.vietspring.org/religion/hoahao.html Кароткае апісанне будызму хоахаа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101129182151/http://vietspring.org/religion/hoahao.html |date=29 лістапада 2010 }} * [https://www.researchgate.net/publication/262199463_Hoa_Hao_Buddhism_in_the_Course_of_Vietnam's_History_by_Nguyen_Long_Thanh_Nam Рэлігіязнаўчы агляд] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэлігія ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя і этнічныя рэлігіі]] [[Катэгорыя:Будызм]] 2m8fuso1h9011k1ldnxcwvga4pwfsvb 0 179319 5164817 4759100 2026-07-12T04:07:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164817 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Ivycoveredtree.jpg |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Hedera |rang = Від |latin = Hedera helix |author = [[L.]], 1753 |syn = * {{bt| Hedera helix | var=vulgaris}} * {{bt| Hedera poetarum | [[Bertol.]]}} * {{bt| Hedera poetica | [[Salisb.]]}} |children name = Падвіды |children = * {{bt| Hedera helix | subsp = helix}} * {{bt| Hedera helix | f = poetarum}} * {{bt| Hedera helix | subsp = rhizomatifera}} |range map = Hedera helix area kz1.png |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = LC |iucn = |wikispecies = Hedera helix |commons = Hedera helix |itis = 29393 |ncbi = 4052 |eol = 1143004 |grin = 300252 |ipni = 90723-1 |tpl = kew-96659 }} '''Плюшч звычайны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|62}}</ref>, '''Блюшч'''<ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref> (''Hedera helix'') — [[вечназялёныя расліны|вечназялёная]] павойная [[ліяны|ліяна]], [[Біялагічны від|від]] роду {{bt-bellat|Плюшч|Hedera}} сямейства {{bt-bellat|Араліевыя|Araliaceae}}. Павойная расліна, якая сваімі шматлікімі прысоскападобнымі [[Корань расліны|каранямі]] прымацоўваецца да розных апор (дрэвы, скалы). Часам дасягае 30 м у вышыню. == Назва == Родавая лацінская назва расліны паходзіць ад грэчаскага слова «oedon» — «спявак, бард». Аднак некаторыя батанікі лічаць, што назва расліны паходзіць ад кельцкага слова «hedea» — «шнур». Відавая назва паходзіць ад слова «helisso», што азначае «віцца». == Біялагічнае апісанне == Ліяна з тонкім галінастым сцяблом (ва ўмовах Беларусі дасягае даўжыні 3-5 м), якое сцелецца па зямлі або падымаецца па ствалах дрэў пры дапамозе маленькіх паветраных каранёў-прысосак. [[Лісце]] чаргаванае, скурыстае, голае, бліскучае, 3-5-лопасцевае (сярэдняя доля лопасці больш буйная), на бясплодных [[парасткі|парастках]] сэрцападобнае, на [[кветканос]]ных галінках — суцэльнае ромбападобна-яйкападобнае. Кветкі зеленаватыя, пяцічленныя, сабраны ў шматкветкавыя шарападобныя парасонікі (адзінкавыя або ўтвараюць невялікую мяцёлку). Цвіце ў верасні-кастрычніку. [[Формула кветкі]]: {{Nobr|<math>\ast K_{(5)} \; C_5 \; A_5 \; G_{(\overline5)}</math>}} <ref name="Barabanov">{{кніга|аўтар=Барабанов Е.И.|загаловак=Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений|месца=М|выдавецтва=Издательский центр «Академия»|год=2006|старонкі=312|старонак=448|isbn=5-7695-2656-4}}</ref>. [[Плод]] — [[ягада]], спачатку зялёная, потым чорная, прыгодная для ежы для [[чалавек]]а, але служыць ежай для [[птушкі|птушак]], якія і распаўсюджваюць [[насенне]] з [[экскрэменты|экскрэментамі]]. Выспявае вясной наступнага года. == Арэал == Прэбарэальны сярэднеэўрапейскі горны рэліктавы від атлантычна-міжземнаморскага пашырэння. Расце ў лісцяных [[лес|лясах]], пераважна ў [[дуб]]овых, радзей у [[бук]]авых, у нізінах і перадгор’ях. Распаўсюджаны ў [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропе]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], у [[Расія|Расіі]] сустракаецца на [[Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа|Чарнаморскім узбярэжжы Каўказа]]. У Беларусі знаходзіцца ў астраўных участках росту і асобных лакалітэтах на ўсходняй мяжы арэала і за яе межамі. Месцы росту: ялова-шыракалістыя і шыракалістыя лясы. Месцамі ўтварае значныя зараснікі. == Асаблівасці біялогіі == Ва ўмовах Беларусі цвіце толькі ў культуры, размнажэнне вегетатыўнае. Маладыя гадавалыя парасткі абмярзаюць на вышыні снежнага покрыва. == Значэнне і ўжыванне == У дэкаратыўным [[садоўніцтва|садаводстве]] выкарыстоўваецца для вертыкальнага азелянення. Вырошчваецца як [[пакаёвая расліна]]. Плюшч — выдатны меданос, на [[Каўказ]]е цвіце ў верасні, дае [[узятак|ўзятак]], параўнальны з [[ліпа]]й і [[каштан пасяўны|каштанам пасяўным]]. Мёд белы, хутка «садзіцца» ([[Крышталізацыя|крышталізуецца]]), духмяны з [[мята|мятна]]-[[ментол]]авым прысмакам. Ягады плюшчу спеюць у студзені-лютым і з’яўляюцца асноўнай [[ежа]]й зімой для [[Галубы (род птушак)|галубоў]] і [[Дразды (род птушак)|драздоў]], для чалавека атрутныя. Зеляніна плюшчу ўсю зіму з’яўляецца каштоўным зялёным [[корм]]ам для [[дзікія жывёлы|дзікіх]] і [[свойскія жывёлы|свойскіх]] [[траваедныя|траваедных]] жывёл. === У медыцыне === У народнай медыцыне выкарыстоўваецца лісце плюшчу<ref>[[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сергей Бесараб]] [https://www.patreon.com/posts/zashchita-ili-57795695 Защита плюща или Обеляем "мужегон" всея балабольского государства] // Патрэон — patreon.com, 24 кастрычніка 2021, 17:29</ref>, якое ўтрымлівае [[сапаніны]], [[гедэрын]], а таксама {{нп3|Іназітол|іназіт|ru|Инозитол}}, [[каратын]], [[мурашыная кіслата|мурашыную]] і [[яблычная кіслата|яблычную кіслоты]], і сцёблы, якія ўтрымліваюць {{нп3|камедзь||ru|Камедь}}. Лісце выкарыстоўваецца пры хранічных запаленнях слізістых абалонак, [[туберкулёз]]е, [[рахіт|рахіце]], і іншых захворваннях. У свежым выглядзе іх выкарыстоўваюць як вонкавы сродак пры [[апёк]]ах, для перавязкі [[гной]]ных ран. {{зноскі}} == Літаратура == * Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. — Мн.: БелЭн, 1993. ISBN 5-85700-095-5 == Спасылкі == {{Чырвоная кніга Беларусі|расліна|66|II}} * {{Плантарыум|18090|Плющ обыкновенный}} * [http://www.ecoflora.co.uk/search_species2.php?plant_no=1280010010 ''Плюшч звычайны'' на сайце Ecoflora of the British Isles] {{ref-en}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=HEHE ''Плюшч звычайны'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071210235800/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=HEHE |date=10 снежня 2007 }} {{ref-en}} * {{З ВСЭ||title=Плющ}}{{V|21|5|2012}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Плющ}} <small>Проверено 25 ноября 2008 г.</small> * {{cite web|url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim258fr.htm|title=Hedera helix L.|work=IPCS Poisons Information Monograph (PIM) 258F|publisher={{нп3|Міжнародная праграма хімічнай бяспекі|IPCS|ru|Международная программа химической безопасности}}|lang=fr|accessdate=2014-03-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6OBPc865a?url=http://www.inchem.org/documents/pims/plant/pim258fr.htm|archivedate=19 сакавіка 2014|url-status=live}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Араліевыя]] [[Катэгорыя:Ліяны]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны]] [[Катэгорыя:Пакаёвыя расліны]] [[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] 76uzwhnpnvr9jjgctmssgr1x4wqs6mu 0 180120 5164708 5087047 2026-07-11T18:17:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164708 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Паўднёвая Георгія |Нацыянальная назва = en/South Georgia |Карта = South georgia Islands map-be.svg |Краіна = Вялікабрытанія |Пазіцыйная карта = Атлантычны акіян |Рэгіён = Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы |Раён = |UTC = -4 |Акваторыя = Атлантычны акіян |lat_dir = S|lat_deg = 54|lat_min = 15|lat_sec = |lon_dir = W|lon_deg = 36|lon_min = 45|lon_sec = |region = |CoordScale = |Плошча = 3755 |Плошча заліваў = |Вышыня = 2935 |Насельніцтва = 26 |Год = 2005 |Выява = King Edward Point (South Georgia).jpg |Памер выявы = 300 |Подпіс выявы = Мыс караля Эдварда |Катэгорыя на Вікісховішчы = South Georgia }} '''Паўднёвая Гео́ргія''' ({{lang-en|South Georgia}}) — востраў на поўдні [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Уваходзіць у склад [[Вялікабрытанія|брытанскай]] заморскай тэрыторыі [[Паўднёвая Джорджыя і Паўднёвыя Сандвічавы астравы|Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы]]. Агульная плошча - 3755 км². Насельніцтва (2005 г.) - 26 чал. ==Геаграфія== Востраў Паўднёвая Георгія месціцца на поўдні [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] ў 1510 км ад узбярэжжа [[Антарктыда|Антарктыды]], у 557 км на паўночны захад ад [[Паўднёвыя Сандвічавы астравы|Паўднёвых Сандвічавых астравоў]], 1345 км на паўднёвы ўсход ад [[Фалклендскія астравы|Фалклендскіх астравоў]], у 12260 км на паўднёвы захад ад [[Лондан]]а. Агульная даўжыня - 174 км. Найбольшая шырыня - 37,5 км. Востраў выцягнуты з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход. Уздоўж усёй цэнтральнай часткі цягнецца [[гара|горны]] хрыбет вышынёй да 2935 м. Усяго вылучаецца 45 вяршынь<ref>[http://www.sgwiki.gs/mediawiki/index.php/List_of_mountains List of mountains] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140221231227/http://www.sgwiki.gs/mediawiki/index.php/List_of_mountains |date=21 лютага 2014 }}</ref>. [[Бераг]]і стромкія, [[скала|скалістыя]], парэзаныя шматлікімі [[фіёрд]]амі, да якіх прымыкаюць [[ледавік]]овыя [[Даліна|даліны]]. Паўднёвая Георгія мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Складзена пераважна [[Метамарфічныя горныя пароды|метамарфічнымі сланцамі]] і [[Магматычныя горныя пароды|магматычнымі горнымі пародамі]]. Рэдка сустракаюцца [[граніт]], [[вапняк]] і [[глей|глеістыя]] адкладанні. 57% вострава займаюць ледавікі. Летняя мяжа ледавікоў знаходзіцца на вышыні 450 - 600 м, на поўначы крыху вышэй, чым на поўдні. На вялікіх высотах сустракаюцца зоны [[Вечная мерзлата|вечнай мерзлаты]]. [[Клімат]] марскі субантарктычны, вельмі вільготны. Сярэднегадавая колькасць ападкаў — каля 1500 мм. Найбольш цёплым месяцам з'яўляецца [[люты]], калі сярэдняя тэмпература дасягае +6&nbsp;°C. У [[жнівень|жніўні]] яна трымаецца каля -2&nbsp;°C. Наогул, тэмпература рэдка бывае вышэй за +9,5&nbsp;°C або ніжэй за -15&nbsp;°C<ref name="ndsu.edu">{{Cite web |url=http://www.ndsu.edu/subantarctic/southgeorgia.htm |title=ndsu.edu |access-date=8 лістапада 2013 |archive-date=16 ліпеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130716045219/http://www.ndsu.edu/subantarctic/southgeorgia.htm |url-status=dead }}</ref>. Пераважаюць вільготныя цёплыя паўночна-заходнія і прахалодныя паўднёва-ўсходнія [[вецер|вятры]]. <gallery> Файл:091201 south georgia 3305 (4172621201).jpg|У сонечны дзень Файл:Antarctic Fur Seal and Waterfall at Godthul, South Georgia (5797387831).jpg|Летні вадаспад Файл:Drygalski Fjord, South Georgia.jpg|Фіёрд Дрыгальскага Файл:Fortuna Glacier.jpg|Ледавік Фартуна </gallery> ==Прырода== У [[бераг|прыбярэжнай]] паласе вострава Паўднёвая Георгія знойдзена 103 віды [[Водарасці|водарасцей]], у тым ліку 9 відаў зялёных водарасцей, 35 відаў бурых водарасцей, 47 відаў чырвоных водарасцей. У глыбокіх месцах даўжыня некаторых відаў дасягае 40 м. 12 відаў — эндэмікі Паўднёвай Георгіі і [[Вогненная Зямля|Вогненнай Зямлі]]. Наземная [[флора]] не адрозніваецца значным багаццем, блізкая па паходжанню да флоры [[Фалклендскія астравы|Фалклендскіх астравоў]], поўдню [[Патагонія|Патагоніі]] і Вогненнай Зямлі. Пераважаюць [[трава|травы]], [[папарацепадобныя]], [[Мохападобныя|мохі]] і [[лішайнікі]]. Выяўлена 125 відаў мохаў і 150 відаў лішайнікаў. [[Дрэва]]ў і сапраўдных [[куст|хмызнякоў]] наогул няма<ref>[http://www.sght.org/native-flora Native flora]</ref>. Падчас летняга даследавання [[2009]] г. [[Вялікабрытанія|брытанскія]] вучоныя знайшлі 24 віды, выпадкова або спецыяльна завезеныя чалавекам. Асабліва на востраве распаўсюдзіліся [[Дзьмухавец|дзьмухаўцы]] і [[Ясколка|ясколкі]]<ref>[http://herbaria.plants.ox.ac.uk/bol/southgeorgia Oxford Plant Systematics]</ref>. У выніку ізаляцыі Паўднёвай Георгіі ад кантынентаў, першародная [[фаўна]] [[суша|сушы]] прадстаўлена амаль выключна [[птушкі|птушкамі]] ([[пінгвіны]], [[буравеснікападобныя]], [[Чайкавыя|гарбаткавыя]], [[качкі]] і інш.), якіх налічваецца каля 30 мільёнаў<ref>[http://www.sght.org/terrestrial-wildlife Terrestrial Wildlife] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140224222118/http://www.sght.org/terrestrial-wildlife |date=24 лютага 2014 }}</ref>. [[галька|Галечныя]] [[пляж]]ы прыцягваюць [[ластаногія|ластаногіх]]. Каля берагоў вострава шмат [[рыбы]], [[Ракападобныя|ракападобных]], часта сустракаюць [[кіты|кітоў]]<ref>[http://www.sght.org/Marine-Wildlife Marine Wildlife]</ref>. Разам з чалавекам на Паўднёвую Георгію трапілі [[Мыш дамавая|мышы]] і [[пацукі]], былі ўвезены [[Паўночны алень|алені]]<ref>[http://theconversation.com/the-birdlife-of-south-georgia-is-handed-another-chance-16105 The birdlife of South Georgia is handed another chance]</ref>. У пачатку [[21 стагоддзе|XXI]] ст. колькасць аленяў перавышала 7 тысяч<ref>[http://www.ourdisappearingworld.com/so-georgia-jan-2012.html South Georgia: Wildlife Wonderland] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130813191925/http://www.ourdisappearingworld.com/so-georgia-jan-2012.html |date=13 жніўня 2013 }}</ref>, што прывяло да значнага пашкоджання мясцовых флоры і фаўны, з'яўленню штучнай эрозіі ў выніку вынішчэння травы, утоптвання гнёздаў птушак. Яшчэ большую шкоду наносяць [[грызуны]], якія ядуць яйкі і птушанят. З [[2011]] г. праводзіцца кампанія па вынішчэнню завезеных відаў<ref>[http://www.rspb.org.uk/ourwork/projects/details.aspx?id=tcm:9-194527 South Atlantic Invasive Species Project]</ref><ref>[http://en.mercopress.com/2013/03/19/south-georgia-completes-first-phase-of-reindeer-eradication-1.900-animals South Georgia completes first phase of reindeer eradication: 1.900 animals]</ref><ref>[http://www.antarctica.ac.uk/living_and_working/research_stations/bird_island/ Bird Island Research Station] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130529101645/http://www.antarctica.ac.uk/living_and_working/research_stations/bird_island/ |date=29 мая 2013 }}</ref>. Плануецца, што яна будзе завершана ў [[2014]] г. <gallery> Файл:Greater Burnet (Acaena magellanica) (5686019668).jpg|Кветкі Паўднёвай Георгіі Файл:Northern Giant Petrel and Brown Skua debate the finer points of dining etiquette (5751119511).jpg|Птушкі Файл:Southern Elephant Seal with a Big Yawn (5724152546).jpg|Марскі слон і пінгвіны Файл:Antarctic Fur Seal Pups amid Tussock Grass (5724536166).jpg|Касматыя цюлені </gallery> ==Гісторыя== Некаторыя даследчыкі лічаць, што востраў быў ўпершыню заўважаны [[Амерыга Веспучы]] яшчэ ў [[1502]] г.<ref>[http://www.web-books.com/Classics/ON/B1/B1587/07MB1587.html AMERIGO VESPUCCI] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121128005936/http://www.web-books.com/Classics/ON/B1/B1587/07MB1587.html |date=28 лістапада 2012 }}</ref> Сапраўдным першаадкрывальнікам стаў [[Англія|англійскі]] [[гандаль|гандляр]], сын [[Францыя|французскага]] [[гугеноты|гугенота]] Энтані дэ ла Рашэ, карабель якога падчас плавання ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую Амерыку]] ў [[1675]] г. быў выпадкова аднесены да Паўднёвай Георгіі<ref>[http://www.sgwiki.gs/mediawiki/index.php/Discovery_of_South_Georgia Discovery of South Georgia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130227054135/http://www.sgwiki.gs/mediawiki/index.php/Discovery_of_South_Georgia |date=27 лютага 2013 }}</ref>, так што [[картаграфія|картографы]] доўгі час пазначалі яго як '''востраў Рашэ'''. Сучасная назва была дадзена ў [[1775]] г. знакамітым [[Вялікабрытанія|брытанскім]] падарожнікам [[Джэймс Кук|Джэймсам Кукам]] у гонар [[Георг III|Георга III]]. Джэймс Кук высадзіўся на востраве і абвясціў яго тэрыторыяй [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web |title=Second Voyage 1772- 1775 |url=http://www.captcook-ne.co.uk/ccne/timeline/voyage2.htm |accessdate=9 лістапада 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016111857/http://www.captcook-ne.co.uk/ccne/timeline/voyage2.htm |archivedate=16 кастрычніка 2013 |url-status=dead }}</ref>. З [[1786]] г. на Паўднёвай Георгіі вялі здабычу [[Сапраўдныя цюлені|цюленяў]] брытанскія і [[ЗША|амерыканскія]] зверабоі<ref name="ndsu.edu"/>. З пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. востраў ператварыўся ў найбуйнейшы сусветны цэнтр здабычы [[кіты|кітоў]]. У [[1904]] г. была пабудавана першая сталая кітабойная база ў [[Грутвікен]]е. Брытанскі ўрад выдаваў ліцэнзіі на адкрыццё часовых і сталых баз кітабоям з розных краін, у тым ліку [[Нарвегія|нарвежцам]], [[Аргенціна|аргенцінцам]], [[Японія|японцам]], [[Швецыя|шведам]]. Спроба Нарвегіі абвясціць свой суверэнітэт над субантарктычнымі [[востраў|астравамі]] прывяла да адкрыцця ў [[1908]] г. афіцыйнага брытанскага прадстаўніцтва ў Грутвікене, якое ў сваю чаргу падпарадкоўвалася губернатару [[Фалклендскія астравы|Фалклендскіх астравоў]]. Пасля [[Другая сусветная вайна|II Сусветнай вайны]] здабыча кітоў згубіла камерцыйную прывабнасць. У сувязі з гэтым у [[1966]] г. была зачынена апошняя кітабойная база на Паўднёвай Георгіі<ref>[http://www.sght.org/whaling Whaling]</ref>. [[Навука|Навуковае]] вывучэнне Паўднёвай Георгіі пачалося ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. Востраў з'яўляўся прамежкавым пунктам некаторых [[Антарктыда|антарктычных]] экспедыцый. Адным з самых знакамітых даследчыкаў, які знайшоў свой апошні прытулак на востраве ў [[1922]] г., быў [[Эрнэст Генры Шэклтан]]. У [[1980]] г. аргенцінскі прадпрымальнік дамовіўся аб вывазе з вострава металалому, які застаўся пасля кітабояў. Аргенцінская база была адкрыта ў [[сакавік]]у [[1982]] г. на месцы былой кітабойнай станцыі Лейф-Харбар. Разам з рабочымі з Аргенціны прыбылі і ваенныя. З пачаткам [[Фалклендская вайна|Фалклендскай вайны]] [[3 красавіка]] яны захапілі Грутвікен і абвясцілі Паўднёвую Георгію аргенцінскім уладаннем '''Ісла Сан-Педра'''. [[21 красавіка]] брытанскія ваенна-марскія сілы пачалі ваенную аперацыю па вызваленню вострава. Яна скончылася [[26 красавіка]] здачай аргенцінскіх салдат у палон<ref>[http://www.sght.org/war-and-conflict War and conflict]</ref>. У [[1985]] г. Паўднёвая Георгія была выведзена з-пад адміністрацыйнага падпарадкавання Фалклендскім астравам. Замест гэтага была створана асобная заморская тэрыторыя [[Паўднёвая Джорджыя і Паўднёвыя Сандвічавы астравы|Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы]]. У наш час востраў фактычна не населены, хаця яго наведваюць навуковыя экспедыцыі і [[турызм|турыстычныя]] круізныя [[судна|судны]]. Фармальна да вострава прыпісана крыху больш за 20 чалавек, якія працуюць у адміністрацыі заморскай тэрыторыі, але жывуць у Вялікабрытаніі. <gallery> Файл:Grytviken-1914.jpg|Грутвікен у 1914 г. Файл:Leith, South Georgia Island - 1962 - Corp1422.jpg|Кітабойная станцыя Лейф-Харбар, 1962 г. Файл:Cinema Grytviken South Georgia.jpg|Разваліны старога кінатэатра ў Грутвікене Файл:Argentine Soldiers Grave in Grytviken Cemetery (5663054793).jpg|Пахаванне аргенцінскіх салдат, загінулых у 1982 г. </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12}} ==Спасылкі== *[http://www.sgisland.gs South Georgia Website]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211229023107/http://www.sgisland.gs/ |date=29 снежня 2021 }} *[http://www.sght.org South Georgia Heritage Trust] *[http://geosociety.wordpress.com/2013/01/02/south-georgia-glaciers Richard Alley, South Georgia Glaciers] *[http://sgmuseum.gs SOUTH GEORGIA MUSEUM] *[http://www.sgwiki.gs South Georgia online encyclopedia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100117151506/http://sgwiki.gs/ |date=17 студзеня 2010 }} {{Атлантычны акіян}} [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Паўднёвая Георгія і Паўднёвыя Сандвічавы астравы|Паўднёвая Георгія]] 0chr5o64rfofp3nnxhwn640i43ofns4 0 182604 5164802 4039470 2026-07-12T02:09:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164802 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Апіян}} {{Персона |імя = Петэр Апіян |арыгінал імя = {{lang-la|Petrus Apianus}} |выява = Peter Apian.jpg |шырыня = |апісанне выявы = |апісанне = нямецкі механік і астраном |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = 16.04.1495 |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = 21.4.1552 |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |вікісховішча = }} '''Петэр Апіян''' (Петэр Біневіц ці Беневіц<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Апиан, Петр}}</ref>, {{lang-la|Petrus Apianus}}) — нямецкі [[Механіка|механік]] і [[астраном]]; нарадзіўся 16 красавіка 1495 года каля горада [[Лейсніг]]а ў Саксоніі, з 1523 года быў прафесарам [[матэматык]]і ў [[Інгальштат|Інгальштаце]], дзе ён і памёр 21 красавіка 1552 года. Самае вядомае з яго сачыненняў — перакладзеная на некалькі моў «''Cosmographia''» ([[Ландсгут]] [[1524]], [[Антверпен]] [[1529]], і іншыя выданні). У гэтым сачыненні Апіян прапануе для вызначэння геаграфічных даўгот вымяраць адлегласць паміж Месяцам і нерухомымі зоркамі і ўпершыню паказвае, што хвасты камет звернутыя ў бок, процілеглы Сонцу. Акрамя таго, яго пяру належыць раскошна выдадзеная кніга «''Astronomicum Caesareum''» (Інгальштат, [[1540]], з гравюрамі) і «''Inscriptiones sacrosanctae vetustatis''» (Інгальштат, [[1534]], з гравюрамі). Апіян вынайшаў і палепшыў шматлікія матэматычныя і астранамічныя прыборы і некаторыя з іх апісаў. У яго гонар адзін з месяцавых кратараў у [[1935]] г. названы [[кратар Апіян|кратарам Апіян]]<ref>{{Cite web |url=http://selena.sai.msu.ru/Home/Moon_Cat/Moon_Cat.htm |title=Морфологический каталог кратеров Луны. / Ж. Ф. Родионова, А. А. Карлов, Т. П. Скобелева и др. Под общей редакцией В. В. Шевченко. — М.: Изд-во МГУ, 1987. — 173 с. |access-date=23 лістапада 2013 |archive-date=16 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216154144/http://selena.sai.msu.ru/Home/Moon_Cat/Moon_Cat.htm |url-status=dead }}</ref>. [[File:Apian - Folium populi, s. d. - 1211192.jpg|thumb|''Folium populi'', 1533]] == Сачыненні == * Astronomicum Caesareum, 1540. *: [http://www.univie.ac.at/hwastro/rare/1540_apian.htm Elektronische Facsimile-Editionen der Buchsammlung der Universitätssternwarte Wien: Astronomicum Caesareum 1540] *: Ням. пераклад, рукапіс XVI стагоддзя са збору [http://diglit.ub.uni-heidelberg.de/diglit/cpg2/0007?sid=60dbbb314b659b0045e2361e3d370163 Die Heidelberger «Bibliotheca Palatina»] * Cosmographia, 1533. *: [http://posner.library.cmu.edu/Posner/books/pages.cgi?call=910_A64C_1533&layout=vol0/part0/copy0&file=0004 Факсіміле экз.] са збору «[http://posner.library.cmu.edu/Posner/ Posner Memorial Collection]» *: [http://www.jnul.huji.ac.il/dl/books/html/bk1051369.htm ''La cosmographia de Pedro Apiano, corregida y anadida por Gemma Frisio'', Antwerpen 1575, Digitalisat] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080507135424/http://www.jnul.huji.ac.il/dl/books/html/bk1051369.htm |date=7 мая 2008 }} {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Сяргей Анатольевіч Купрыенка|Куприенко С.А.]] |загаловак = Источники XVI-XVII веков по истории инков: хроники, документы, письма |спасылка = http://books.google.ru/books?id=vnYVTrJ2PVoC&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |мова = ru |адказны = Под ред. С.А. Куприенко. |месца = К. |выдавецтва = Видавець Купрієнко С.А. |год = 2013 |старонак = 418 |isbn = 978-617-7085-03-3 |ref = Источники инков }} == Спасылкі == {{Commons|Petrus Apianus}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Апиан Петр}} * [[s:ЭЛ/Апиан/ДО|Апиан]] // [[Энциклопедический лексикон]]. Санкт-Петербург: тип. А. Плюшара, 1835—1841. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Апиян Петэр}} [[Катэгорыя:Астраномы Германіі]] [[Катэгорыя:Астраномы XVI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вучоныя Эпохі Адраджэння]] gc82hyyjw5tl9y8nrcvooor5mlvh83o 0 183342 5164754 5001660 2026-07-11T21:21:56Z ~2026-39359-54 171022 Дададзены кароткія факты і ілюстрацыі 5164754 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі касцёл |Беларуская назва = Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі |Арыгінальная назва = | Выява = Horadnia, Padzamča, Bernardynski. Горадня, Падзамча, Бэрнардынскі (N. Orda, 1861-69).jpg | Подпіс выявы = Касцёл да перабудовы, малюнак Напалеона Орды | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Гродна |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 40|lat_sec = 31.9 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 49|lon_sec = 40.2 |region = |CoordScale = |На карце =Беларусь Гродна |Канфесія = [[Каталіцкі касцёл]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = Барока |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = XVII |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = Знішчаны, магчыма захаваліся падмуркі |Сайт = |Commons =}} '''Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі і кляштар бернардзінак''' — страчаны [[каталіцтва|рымска-каталіцкі]] кляштарны комплекс у [[Гродна]], які існаваў з [[1621]] г. З мая [[1854]] г. быў перададзены Барыса-Глебскаму праваслаўнаму манастыру. На месцы кляштара знаходзіцца [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр]]. == Гісторыя == [[Файл:Horadnia, Padzamča, Bernardynski. Горадня, Падзамча, Бэрнардынскі (1896).jpg|thumb|Паўночны фасад касцёла да перабудовы]] У [[1621]] г. [[Старосты жамойцкія|жмудскі староста]] [[Геранім Валовіч]] заснаваў кляштар бернардзінак на ўчастку, выкупленым [[бернардзінкі|бернардзінкамі]] і [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлерам літоўскім]] [[Казімір Леў Сапега|Казімірам Сапегам]] ад пісара літоўскага [[Януш Скумін Тышкевіч|Януша Скуміна Тышкевіча]] ў [[1619]] г. і [[Ежы Сцыпіён дэль Кампа]] з [[1621]] г. Да сярэдзіны ХІХ ст. кляштар быў выведзены за штат, там заставалася толькі некалькі старых манашак. Зачынены ў [[1853]] г. [[Файл:Кляштар бернардзінак (Гародня).jpg|thumb|Кляштар бернардзінак пасля перадачы Барысаглебскаму праваслаўнаму манастыру, пач. XX ст.]] У маі [[1854]] г. перададзены мужчынскаму [[Гродзенскі Барысаглебскі манастыр|Барысаглебскаму праваслаўнаму манастыру]]. У [[1893]] г. тут быў асвечаны храм у імя прападобнага [[Афанасій Берасцейскі|Афанасія Берасцейскага]]. У храме быў створаны [[іканастас]], дзе знаходзілася [[Каложская ікона Божай Маці|ікона Маці Божай Адзігітрыі з Каложы]].<ref>Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Гродна-Wrocław, 2012. С. 231.</ref> з [[1918]] г. Барыса-Глебскі манастыр стаў цэнтрам беларускага жыцця, калі сюды пад час [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] з Краснастокскага манастыра з-пад [[Беласток]]у быў пераведзены дзіцячы прытулак для дзяўчынак. У 1916—1930 гг. у ім знаходзіліся беларускія школа і канцылярыя [[Беларуская вучыцельская рада|Беларускай вучыцельскай рады]], сакратарыят [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]] і [[Беларуская школьна-прытулкавая рада]], [[Камітэт помачы пацярпелым ад вайны|Беларускі камітэт помачы пацярпелым ад вайны]] і рэдакцыя газеты «Селянская гутарка», беларуская кнігарня і Гродзенскае адьдзяленне [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры]]. У манастарскіх келлях жылі [[Аляксандр Грыкоўскі|А. Грыкоўскі]], [[Лукаш Дзекуць-Малей|Л. Дзекуць-Малей]], А. Кухарчук, А. Шах, С. Кішко, [[Станіслава Антонаўна Буйло|Станіслава Буйло]], Д. Лічыцкі, М. Амельянчык, Е. Буднік, Л. Лукашык і іншыя беларусы<ref>Андрэй Чарнякевіч. [http://harodnia.com/be/uczora/biblijateka/75-staronki-historyi-bielaruskaj-harodni?showall=&start=1 Старонкі гісторыі Беларускай Гародні — Прытулак для беларускіх дзетак]</ref>. У 1930-я гг. — у кляштары арганізаваны кравецкая гімназія. Рашэннем Гарвыканкама ў чэрвені [[1951]] г. былы касцёл, які займала Будаўніча-мантажнае ўпраўленне № 3, быў перададзены на баланс гродзенскаму «Горпищеторгу» пад склад. У [[1959]] г. пазначаны як інтэрнат тонкасуконнага камбіната. У 1977—1984 гг. на месцы кляштара пабудаваны [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр]]. {{Зноскі}} == Літаратура == Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Гродна-Wrocław, 2012. == Спасылкі == * [http://harodnia.com/be/uczora/biblijateka/75-staronki-historyi-bielaruskaj-harodni?showall=&start=1Андрэй Чарнякевіч. Старонкі гісторыі Беларускай Гародні — Прытулак для беларускіх дзетак] * [http://radzima.org/be/grodna/6418.htmlГродна. Кляштар бернардзінак] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Гродна]] [[Катэгорыя:Колішнія кляштары Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія манастыры Беларусі]] iwzds4a2crysff7zagd7463gnbl6evo 5164910 5164754 2026-07-12T08:50:32Z M.L.Bot 261 афармленне 5164910 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі касцёл |Беларуская назва = Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі |Арыгінальная назва = | Выява = Horadnia, Padzamča, Bernardynski. Горадня, Падзамча, Бэрнардынскі (N. Orda, 1861-69).jpg | Подпіс выявы = Касцёл да перабудовы, малюнак Напалеона Орды | Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Гродна |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 40|lat_sec = 31.9 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 49|lon_sec = 40.2 |region = |CoordScale = |На карце =Беларусь Гродна |Канфесія = [[Каталіцкі касцёл]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = Барока |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = XVII |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = Знішчаны, магчыма захаваліся падмуркі |Сайт = |Commons = }} '''Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі і кляштар бернардзінак''' — страчаны [[каталіцтва|рымска-каталіцкі]] кляштарны комплекс у [[Гродна]], заснаваны ў 1621 годзе. З мая 1854 года перададзены Барыса-Глебскаму праваслаўнаму манастыру. На месцы кляштара знаходзіцца [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр]]. == Гісторыя == [[Файл:Horadnia, Padzamča, Bernardynski. Горадня, Падзамча, Бэрнардынскі (1896).jpg|thumb|злева|Паўночны фасад касцёла да перабудовы]] У 1621 годзе жамойцкі староста [[Геранім Валовіч]] заснаваў кляштар бернардзінак на пляцах, выкупленых [[бернардзінкі|бернардзінкамі]] і падканцлерам літоўскім [[Казімір Леў Сапега|Казімірам Сапегам]] ад вялікага пісара літоўскага [[Януш Скумін Тышкевіч|Януша Скуміна Тышкевіча]] ў 1619 годзе і [[Ежы Сцыпіён дэль Кампа|Ежы Сцыпіёна дэль Кампа]] ў 1621 годзе. Да сярэдзіны ХІХ ст. кляштар выведзены за штат, там заставалася толькі некалькі старых манашак. Зачынены ў 1853 годзе. [[Файл:Кляштар бернардзінак (Гародня).jpg|thumb|злева|Кляштар бернардзінак пасля перадачы Барысаглебскаму праваслаўнаму манастыру, пачатак XX ст.]] У маі 1854 годзе перададзены мужчынскаму [[Гродзенскі Барысаглебскі манастыр|Барысаглебскаму праваслаўнаму манастыру]]. У 1893 годзе тут асвечаны храм у імя прападобнага [[Афанасій Берасцейскі|Афанасія Берасцейскага]]. У [[іканастас]]е змясцілі [[Каложская ікона Божай Маці|ікону Маці Божай Адзігітрыі з Каложы]].<ref>Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Гродна-Wrocław, 2012. С. 231.</ref> З 1918 года Барыса-Глебскі манастыр стаў цэнтрам беларускага жыцця, калі сюды падчас [[Першая сусветная вайна|Першай Сусветнай вайны]] з Краснастокскага манастыра з-пад [[Беласток]]а пераведзены дзіцячы прытулак для дзяўчынак. У 1916—1930 гадах у ім дзейнічала беларускія школа і канцылярыя [[Беларуская вучыцельская рада|Беларускай вучыцельскай рады]], сакратарыят [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]] і [[Беларуская школьна-прытулкавая рада]], [[Камітэт помачы пацярпелым ад вайны|Беларускі камітэт помачы пацярпелым ад вайны]] і рэдакцыя газеты «Селянская гутарка», беларуская кнігарня і Гродзенскае адьдзяленне [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры]]. У манастарскіх келлях жылі [[Аляксандр Грыкоўскі|А. Грыкоўскі]], [[Лукаш Дзекуць-Малей|Л. Дзекуць-Малей]], А. Кухарчук, А. Шах, С. Кішко, [[Станіслава Антонаўна Буйло|Станіслава Буйло]], Д. Лічыцкі, М. Амельянчык, Е. Буднік, Л. Лукашык і іншыя беларусы<ref>Андрэй Чарнякевіч. [http://harodnia.com/be/uczora/biblijateka/75-staronki-historyi-bielaruskaj-harodni?showall=&start=1 Старонкі гісторыі Беларускай Гародні — Прытулак для беларускіх дзетак]</ref>. У 1930-я гады — у кляштары арганізавана кравецкая гімназія. Рашэннем Гарвыканкама ў чэрвені 1951 года былы касцёл, які займала Будаўніча-мантажнае ўпраўленне № 3, перададзены на баланс гродзенскаму «Горпищеторгу» пад склад. У 1959 годзе пазначаны як інтэрнат тонкасуконнага камбіната. У 1977—1984 гадах на месцы кляштара пабудаваны [[Гродзенскі абласны драматычны тэатр]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. — Гродна-Wrocław, 2012. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://harodnia.com/be/uczora/biblijateka/75-staronki-historyi-bielaruskaj-harodni?showall=&start=1 Андрэй Чарнякевіч. Старонкі гісторыі Беларускай Гародні — Прытулак для беларускіх дзетак] * [http://radzima.org/be/grodna/6418.html Гродна. Кляштар бернардзінак] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Гродна]] [[Катэгорыя:Колішнія кляштары Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія манастыры Беларусі]] r2mcmo19x1riivs6nh1nkhwh5gp4o14 0 187256 5164654 5160120 2026-07-11T16:06:39Z Siliyiw 169172 5164654 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Жарабковічы |вобласць = Брэсцкая |раён = Ляхавіцкі |сельсавет = Жарабковіцкі }} '''Жарабко́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Žarabkovičy}}, {{lang-ru|Жеребковичи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":02">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0035542&q_id=10705270|title=Решение Ляховичского районного Совета депутатов от 29 сентября 2010 года № 30 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Ляховичского района в агрогородки"|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=}}</ref> у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], на рацэ [[Шавялёўка|Шавялёўцы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Жарабковіцкі сельсавет|Жарабковіцкага сельсавета]]. Месціцца за 18 км на паўночны ўсход ад [[Ляхавічы|Ляхавічаў]], чыгуначная [[Жарабковічы (прыпыначны пункт)|станцыя]] на лініі [[Асіповічы I]] — [[Русіно (станцыя)|Русіно]], праз аграгарадок праходзіць аўтамабільная дарога {{Таблічка-by|Р|103}} [[Клецк]]—Ляхавічы. == Назва == Паходзіць напэўна ад мянушкі ''Жарабок'' (Жеребокъ) і вытворнага ад яе патроніма — імя па бацьку, пазней прозвішча. Цяпер болей вядомы версіі з [[Народная этымалогія|народнай этымалогіі]], адна выводзіць назву ад дзеяслова ''«жарабіць»'', які на мясцовай гаворцы значыць «выпас быдла», другая — ад коней, якіх тут быццам гадавалі для княжацкіх патрэб, калі паселішча належала [[Радзівілы|Радзівілам]]. Назва аднак вядома з часоў, калі цяперашняй мясцовай гаворкі пэўна яшчэ не было і да 14-гадовага перыяду належнасці паселішча [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]], пра развітую конегадоўлю тут таксама няма звестак. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Напісанне ў першым упамінанні [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]] — ''Жеребковичи''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} — С. 209.</ref>. Вядомы прынамсі з 1440—1447 года ў [[Клецкае княства|Клецкай воласці]], нададзеныя ''Григореви Петрищу'' (Рыгору Пятрышчу або Пятрышчу Рыгоравічу). Тады ж тры «чалавекі» — Васіль, сын яго Андрэй і Хадот, «у Жеребковичох» нададзены і нейкаму Пішчыку. Перад тым Рыгору Пятрышчу з Клецкай воласці былі нададзены шэсць «чалавек» [[Бортніцтва|бортнікаў]] — Дзямід, два Дабарэвічы, Палаўчын, Клімец і Трунец. Неўзабаве Пятрышча з братам таксама з Клецкай воласці атрымаў яшчэ Мірашава «месца» (напэўна, былы маёнтак нейкага Міраша), Левановічы і Цыцкавічы (напэўна, «чалавекі» з сем’ямі)<ref>LM № 3 (1440—1498). — Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1998. — P. 56.</ref>. Да 1450-х гадоў Жарабковічы і [[Старыя Ляхавічы|Ляхавічы (напэўна, Старыя)]], належалі ўжо валынскаму баярыну Дзяніску Мукасеевічу, які памяняў іх з панам [[Івашка Ільініч|Іванам Іллінічам]] на яго замак [[Вільгір|Вельгар]] з «местам» і некалькімі «прыселкамі» ў Луцкім павеце<ref>''Собчук В. Д.'' Від коріння до крони : дослідж. з історії князів. і шляхет. родів Волині ХV — першої половини ХVII ст. — Кременець: [Кременец.-Почаїв. держ. іст.-архітектур. заповідник], 2014. — 506 c. : табл. — С. 179, заўв. 7.</ref>. Потым Жарабковіцкі маёнтак перайшоў як спадчына да пана [[Юрый Іванавіч Ільініч|Юрыя Іллініча]]. У 1525 годзе канцлер [[Альбрэхт Гаштольд]] аспрэчыў правы Іллініча на ўваходы ў пушчу Лесішча, якая паводле слоў Гаштольда належала да яго Ляхавіцкага маёнтка, у тым жа годзе ён нават забраў Жабрабковіцкі маёнтак у Іллініча. Загадам караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] маёнтак вернуты, а Гаштольд абавязаны кампенсаваць шкоды<ref name=":0">''Аляхновіч Р. А., Рыбчонак С. А., Шаланда А. І.'' Род Іллінічаў… — С. 234.</ref>. Неўзабаве Юрый Іллініч памёр, пры падзеле яго спадчыны ў 1527 годзе Жарабковічы атрымаў сярэдні сын [[Станіслаў Юр’евіч Іллініч|Станіслаў]] і далучыў як «дварэц» да свайго Мірскага маёнтка. Правы Станіслава на Жарабковічы пацвердзіў гаспадар. Пасля смерці Станіслава ў 1531 годзе маёнтак перайшоў да старэйшага брата [[Ян Юр’евіч Іллініч|Яна]], які ў 1532 годзе прадаў Жарабковічы разам з маёнткам Малкава [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхту Гаштольду]] за 1500 [[Капа (лікавая адзінка)|коп]] [[Грош|літоўскіх грошаў]]<ref name=":0" />. У 1537 годзе з дазволу бацькі [[Станіслаў Гаштольд]] запісаў Ляхавіцкі маёнтак з «дваром» Жарабковічы як [[Вена (права)|вена]] сваёй жонцы [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]]. Пасля смерці Станіслава ў 1542 годзе род [[Гаштольды|Гаштольдаў]] згас і іх асноўныя ўладанні як вымарачныя перайшлі на вялікага князя, гэта значыць дзяржаве<ref name="atlas1" />. Вяноўныя ж маёнткі засталіся Барбары, якая ў 1547 годзе ўзяла шлюб з каралём [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонтам Аўгустам]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. Пасля смерці Барбары ў 1551 годзе яе маёнткі перайшлі ў асабістае ўладанне Жыгімонта Аўгуста. Кароль аддаваў Ляхавіцкае староства ў дзяржанне за пазыкі, першым дзяржаўцам быў [[Рыгор Грынькавіч Валовіч|Рыгор Валовіч]] (згадваецца ў снежні 1556). Ад 8 мая 1561 года<ref>Акты Виленской археографической комиссии: Том XXII. Акты Слонимского земского суда. — Вильна, 1895. — 535 с.</ref> за пазыку 3000 коп грошаў дзяржаву з дварамі Ляхавічы, Старыя Ляхавічы і Жарабковічы атрымаў [[Іван Аляксандравіч Солтан|Іван Солтан]]. Пры Солтане ў Ляхавіцкіх ўладаннях гаспадарскім рэвізорам Андрэем Ільгоўскім праведзена [[валочная памера]], матэрыялы цяпер захоўваюцца ў [[Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў Украіны ў Кіеве|ЦДГАУК]]<ref>ЦДIАУК, ф. 1 (Скарб коронний), оп. 1, спр. 2, арк. 334—359 зв.; Паводле: ''Ерусалимский К. Ю.'' Московский боярич… — С. 89.</ref>. Цягам ліпеня 1566 — снежня 1567 года, нягледзячы на супраціўленне Солтана, дзяржава яму была заменена, а Ляхавіцкая нададзена за службу «до двух животовъ» [[Уладзімір Сямёнавіч Забалоцкі|Уладзіміру Забалоцкаму]] і яго жонцы з правам на 6000 коп грошаў. У канцы 1569 — пачатку 1570 года загадам гаспадара Дзмітрам Сапегам і Вацлавам Шушынскім праведзена рэвізія, матэрыялы цяпер захоўваюцца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|НГАБ]]<ref>НГАБ. КМФ-18, воп. 1, спр. 48, арк. 356 адв. — 357 адв.; Паводле: ''Ліцкевіч А. У.'' Распараджэнні Жыгімонта Аўгуста…</ref>. Ужо ў 1569—1571 гадах кароль забраў Ляхавіцкую воласць і ў Забалоцкага, каб абмяняць ''«замак Ляхавічы, двор Жарабковічы ў Навагародскім павеце, места Батокі, двор [[Крэтынга|Крэцінку]], 50 валок ў воласці Палангенскай у зямлі Жамойцкай»'' з віленскім кашталянам [[Ян Геранімавіч Хадкевіч|Янам Хадкевічам]] на яго ''«дзедзічныя маёнткі Свіслач, двор Грынкі, Янава, Валкаўшчызна»'' і Абчоўскую пушчу ў Ваўкавыскім павеце{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}<ref>''Ерусалимский К. Ю.'' Московский боярич… — С. 89.</ref><ref>''Довнар-Запольский М. В.'' Государственное хозяйство… — С. 151—152. (са спасылкай: Кн. Зап. Лит. LIV, л. 63 и сл.)</ref>. Пасля 1567 года ў [[Новагародскі павет|Новагародскім павеце]] [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]]<ref name="atlas1" />. Пасля смерці ў 1621 годзе [[Ян Караль Хадкевіч|Яна Караля Хадкевіча]], у маі 1623 годзе яго ўладанні падзелены паміж спадчыннікамі — Ляхавіцкі маёнтак атрымала дачка Ганна Схаластыка, жонка [[Ян Станіслаў Сапега|Яна Станіслава Сапегі]], пасля яе смерці ў 1625 годзе ўласнасць перайшла да [[Сапегі|Сапегаў]]. Пасля смерці [[Ежы Феліцыян Сапега|Ежы Феліцыяна Сапегі]] ў 1750 годзе, спадчыннікі спрабавалі выплаціць пазыкі і захаваць маёнтак, але ўрэшце ў 1760 годзе прадалі польнаму гетману [[Міхал Юзаф Масальскі|Міхалу Юзафу Масальскаму]]. У рэестры названы самі Ляхавічы і фальваркі Старыя Ляхавічы, Ажэвічы, Жарабковічы, Зубялевічы, Голдавічы, Мыслабаж, Літва і Вадзяжым. У 1775 годзе, праз стратэгічнае становішча Ляхавічаў, маёнтак цалкам перайшоў да дзяржавы, але ў 1790 годзе рашэнне скасавана і ўладанні вернуты [[Масальскія|Масальскім]]. Ад 1791 года, паводле новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення, аказаліся ў [[Случарэцкі павет|Случарэцкім павеце]] [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. === Расійская імперыя === [[Файл:Stanisłaŭ Kazimier Kasakoŭski. Станіслаў Казімер Касакоўскі (XIX).jpg|міні|Партрэт [[Станіслаў Казімір Касакоўскі|Станіслава Казіміра Касакоўскага]] (1837—1905), ардыната Ляхавіцкага графства, у тым ліку ўладальніка Жарабковічаў у 2-й палове XIX — пачатку XX стагоддзяў.]] Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Нясвіжскі павет (Расійская імперыя)|Нясвіжскім павеце]] Мінскага намесніцтва. У 1793 годзе Ляхавіцкае графства перайшло ва ўладанне графаў [[Касакоўскія|Касакоўскіх]]. У складзе графства між іншых былі фальварак Жарабковічы (уключаў вёскі [[Зарытава]], [[Падлессе (Ляхавіцкі раён)|Падлессе Жарабковіцкае]]) і фальварак [[Гулічы]] (уключаў саму вёску Жарабковічы). Пасля трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай (1795) і адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы [[Павел I (імператар расійскі)|Паўла I]] (1796) у [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. Пасля 1861 года ў [[Ляхавіцкая воласць|Ляхавіцкай воласці]] Слуцкага павета. У 1876 годзе фальваркам Жарабковічы валодаў граф [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] веравызнання Станіслаў Станіславаў Касакоўскі, валодаў пасля пераходу спадчыны з 1873 года{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|1877|с=78}}. === Найноўшы час === У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] вёска ў прыфрантавой паласе, у лютым—снежні 1918 года пад акупацыяй войскаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Ляхавіцкай воласці атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} — С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. З чэрвеня 1919 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). У другой палове ліпеня 1920 года тэрыторыя занята Чырвонай Арміяй, з другой паловы верасня — у кастрычніку зноў пад уладай Польшчы. ==== Пад уладай Польшчы ==== Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 года ў складзе Ляхавіцкай гміны [[Баранавіцкі павет (1919—1940)|Баранавіцкага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомы як [[Заходняя Беларусь]]. У вёсцы дзейнічала польская школа. У 1926 годзе ў вёсцы закладзены гурткі [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ) і [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), адкрыта беларуская бібліятэка{{sfn|Наша праўда|1927|с=3}}. У жарабковіцкі гурток БСРГ уваходзілі 42 сябры, старшынёй быў Дзмітрый Сільвестравіч Казаноўскі, сакратаром — Андрэй Емяльянавіч Глобаж, касірам — Фёдар Емяльянавіч Ждановіч{{Sfn|Памяць|1989|с=158}}. Жарабковіцкі гурток ТБШ аб’ядноўваў 12 чалавек, адначасова ўсе яны былі сябрамі БСРГ. Старшынёй гуртка быў Міхаіл Паўлавіч Новік, сакратаром — Сцяпан Паўлавіч Казаноўскі, касірам — Іван Андрэевіч Казаноўскі{{Sfn|Памяць|1989|с=159}}. У 1926 годзе сяляне падалі дэкларацыю аб пераўтварэнні польскай школы ў беларускую{{sfn|Наша праца|1927|с=4}}, у выніку ўлады дазволілі выкладаць беларускую мову як прадмет, аднак на пасаду выкладчыка быў прызначаны [[Асаднікі|асаднік]]{{Sfn|Памяць|1989|с=159}}. Урокі беларускай мовы супадалі з урокамі закону божага, а дзеці часцей наведвалі ўрокі беларускай мовы, праз што яе выкладанне пазней забаранілі{{Sfn|Памяць|1989|с=160}}. Некаторыя жыхары Жарабковічаў выступалі як артысты-аматары ў тэатральных пастаноўках, якія ладзіла ТБШ{{Sfn|Памяць|1989|с=159}}. У 1928 годзе ў вёсцы была створана ячэйка [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), старшынёй якой стаў былы сябра гуртка БСРГ Андрэй Емяльянавіч Глобаж{{Sfn|Памяць|1989|с=160}}. Таксама ў 1928 годзе навучэнцы [[Клецкая гімназія|Клецкай гімназіі]] Аляксей і Мікалай Грамакі стварылі ў вёсцы арганізацыю [[Камуністычны саюз моладзі Заходняй Беларусі|Камуністычнага саюза моладзі Заходняй Беларусі]] (КСМЗБ){{Sfn|Памяць|1989|с=161}}. У 1930-х гадах у вёсцы дзейнічала [[Кааперацыя|кааперацыйнае]] таварыства «Змаганне»{{Sfn|Памяць|1989|с=165}}. У 1930 годзе ў дзень выбараў у сейм сябры КПЗБ і КСМЗБ арганізавалі ў вёсцы мітынг, на якім заклікалі галасаваць за [[Левыя (палітыка)|левых]] кандыдатаў{{Sfn|Памяць|1989|с=162}}. У 1933 годзе на год зняволення за «спеў камуністычных песень» былі асуджаны сяляне: Аляксей Раманюк, Міхась Зянюк, Міхась Войтуль, Аляксей Таранда, Міхась Яруць, Марыя Каляда і Вольга Ждановіч{{sfn|Беларуская крыніца|1933|с=3}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/253995/edition/242145|аўтар=|загаловак=Słowo. 1933, nr 300|год=1933-11-03|выданне=Biblioteka Jagiellońska, 3392 V czas.}}</ref>. У красавіку 1935 года ў сяброў КПЗБ і КСМЗБ вёскі Жарабковічы прайшлі масавыя вобыскі паліцыяй, праз дзень пасля допытаў у пастарунку і збіцця памёр камсамолец Анатоль Сяргеевіч Леваш, на ягоным пахаванні адбыўся масавы стыхійны мітынг{{Sfn|Памяць|1989|с=164}}. У 1935 годзе ў ветраку Праневічаў у Жарабковічах была створана падпольная друкарня КПЗБ{{Sfn|Памяць|1989|с=165}}. ==== БССР і незалежная Беларусь ==== 17 верасня 1939 года Жарабковічы [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|заняты]] Чырвонай Арміяй<ref name="atlas4.1">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} — С. 29.</ref>. 14 кастрычніка сялянскім камітэтам былі арыштаваны [[асаднікі]] Баляслаў Пік і Юзаф Прушынскі, пасля перадачы народнай міліцыі іх самасудна расстралялі<ref>{{Кніга|спасылка=https://pawet.net/files/repression.pdf|загаловак=Масавыя рэпрэсіі ў СССР у гістарычных даследаваннях і калектыўнай памяці|адказны=Кандрацюк А., Смалянчук А|год=2018|месца=Мінск|выдавецтва=Зміцер Колас|старонкі=17|старонак=605|isbn=978-985-23-0033-9}}</ref>. Пазней у 1940 годзе [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсіі]] працягнуліся, за ранейшую сувязь з польскімі органамі былі арыштаваны і асуджаны да лагераў некалькі сялян<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2792803|title=Списки жертв — Воронович Алексей|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204194202/https://base.memo.ru/person/show/2792803|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2807566|title=Списки жертв — Казановский Павел Яковлевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=3 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203182115/https://base.memo.ru/person/show/2807566|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2844708|title=Списки жертв — Соколовский Николай Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204144322/https://base.memo.ru/person/show/2844708|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2859351|title=Списки жертв — Юруть Михаил Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204025437/https://base.memo.ru/person/show/2859351|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2857254|title=Списки жертв — Шкляник Илья Степанович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128083728/https://base.memo.ru/person/show/2857254|url-status=dead}}</ref>, арыштаваны і асуджаны на высылку сем’і асаднікаў Кавалькевічаў<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1244474|title=Списки жертв — Ковалькевич Мария Александровна|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=25 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125095721/https://base.memo.ru/person/show/1244474|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1244473|title=Списки жертв — Ковалькевич Дануся Владимировна|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204133952/https://base.memo.ru/person/show/1244473|url-status=dead}}</ref> (настаўнік)<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2811493|title=Списки жертв — Ковалькевич Владислав Карлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204133946/https://base.memo.ru/person/show/2811493|url-status=dead}}</ref> і Чубакоўскіх (Чубаноўскіх)<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252034|title=Списки жертв — Чубаковский Збижер Казимирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128145700/https://base.memo.ru/person/show/1252034|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252036|title=Списки жертв — Чубаковский Юрка Казимирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128145736/https://base.memo.ru/person/show/1252036|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252035|title=Списки жертв — Чубаковский Казимир Иванович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128145707/https://base.memo.ru/person/show/1252035|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/1252033|title=Списки жертв — Чубаковская Станислава Иосифовна|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-18|archive-date=28 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128145727/https://base.memo.ru/person/show/1252033|url-status=dead}}</ref>. З 12 лістапада — у складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Ад 15 студзеня 1940 года — у Ляхавіцкім раёне [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]], ад 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр [[Жарабковіцкі сельсавет|Жарабковіцкага сельсавета]]. У 1940 годзе створаны [[калгас]] імя Сталіна, які аб’ядноўваў 98 гаспадарак з 727 га ворыва{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. У часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з чэрвеня 1941 да пачатку ліпеня 1944 года пад нямецкай акупацыяй{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. 5 ліпеня 1944 года заняты Чырвонай Арміяй (падраздзяленнямі [[65-ы асобны танкавы полк|65-га асобнага танкавага палка]] і [[54-я гвардзейская стралковая дывізія|54-й гвардзейскай стралковай дывізіі]]). У 1948 годзе адноўлены калгас імя Сталіна, які аб’ядноўваў 35 гаспадарак, у снежні 1950 года да яго далучаны шэсць дробных навакольных калгасаў. Ад 8 студзеня 1954 года Жарабковічы ў складзе Брэсцкай вобласці, ад 16 ліпеня 1954 — у Падлескім сельсавеце. Калгас імя Сталіна 3 лістапада 1961 года перайменаваны ў «Беларусь». Падлескі сельсавет 3 ліпеня 1972 года зноў перайменаваны ў Жарабковіцкі сельсавет<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 3 ліпеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 23 (1361).</ref>{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. == Інфраструктура == [[Файл:Жеребковичи, Ляховичский район, Брестская область, Беларусь 08.jpg|міні|Забудова Жарабковічаў, 2023 г.]] [[Файл:Žarabkovicki Dom Kultury.JPG|thumb|міні|Жарабковіцкі Дом культуры.]] Станам на 2007 год планіровачна вёска складалася з трох просталінейных, паралельных, мерыдыяльных вуліц, да якіх з захаду далучаецца блізкая да шыротнай арыентацыі вуліца. Забудова пераважна драўляная, сядзібнага тыпу{{sfn|ГВБ|2007|с=274}}. Станам на 2020 год у паселішчы 7 вуліц — Кастрычніцкая, Лугавая, Мінская, Пушкіна, Садовая, Савецкая, Спакойная<ref>{{cite web|url=http://gzk.nca.by/0dbde7750b924944142f0de66337375c.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D1661%26setstreet%3D%26rand%3D0.3364542022413224|title=Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher=Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Станам на 1940 года ў вёсцы дзейнічалі пачатковая школа, клуб, медпункт, крама, тэлефон{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. У 1970 годзе — цэнтр калгаса «Беларусь»{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. Станам на 2007 год у Жарабковічах размяшчаліся выканкам сельсавета, філіял «Беларусбанк», дзіцячы сад, 2 крамы, аддзяленне «Белпошта», фельчарска-акушэрскі пункт, сярэдняя школа імя Міхаіла Мінкевіча{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}, бібліятэка, Дом культуры, комплексны прыёмны пункт{{sfn|ГВБ|2007|с=274}}. [[Файл:Vystava narodna-pobytavaj kultury ŭ Žarabkovickim Domie Kultury.JPG|thumb|міні|злева|Сталая экспазіцыя прадметаў народна-побытавай культуры ў Жарабковіцкім Доме культуры.]] ;Дом Культуры На базе Дома культуры праходзяць асноўныя культурныя мерапрыемствы вёскі — канцэрты, дыскатэкі, творчыя выступленні і вечары. Таксама дзейнічае шэраг гурткоў, у тым ліку беларускай народнай песні, [[беларускія народныя танцы|народнага танцу]], тэатральны, развіцця дзіцячай творчасці і іншыя. Размешчана сталая экспазіцыя прадметаў народна-побытавай культуры — [[ручнік]]оў, сельскагаспадарчых і побытавых прылад, іншых рэчаў. Частка мерапрыемстваў, пераважна дзіцячых, адбываецца ў будынках мясцовай школы і дзіцячага саду. == Насельніцтва == * 1847 год — у вёсцы 37 двароў, 277 жыхароў, 27 валок; у фальварку (разам з Зарытавым і Падлессем) 58 двароў, 521 жыхар, 37,5 валок{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1897 год — у вёсцы 72 двары, 532 жыхары; у маёнтку 2 будынкі, 31 жыхар{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1909 год — у вёсцы 108 двароў, 652 жыхары; у маёнтку 6 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1921 год — у вёсцы 119 двароў, 619 жыхароў; у фальварку 3 дамы, 30 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1940 год — у вёсцы 127 двароў, 681 жыхар, у былым фальварку 88 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1959 год — 519 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 1970 год — 617 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 2002 год — 238 двароў, 670 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 2005 год — 237 двароў, 620 жыхароў{{sfn|ГВБ|2007|с=273}} * 2014 год — 250 двароў, 681 жыхар * 2019 год — 532 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-10-12}}</ref> == Мемарыялы == * У цэнтры Жарабковічаў пахаваны 14 воінаў Чырвонай (пазней Савецкай) арміі, загінулых ў 1941 і 1944 гадах, у 1957 годзе на магіле ўстаноўлены помнік — скульптура салдата{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}. * На могілках пахаваны 14 вяскоўцаў, расстраляных акупантамі летам 1941 года, у 1965 годзе на магіле ўстаноўлены абеліск{{sfn|ГВБ|2007|с=273}}, які ў 2010-х гадах дэмантавалі, паставіўшы замест яго сучасны магільны камень. == Вядомыя асобы == * [[Аляксей Сільвестравіч Арэшка]] (нар. 1923) — дзеяч беларускай эміграцыі, хімік. * [[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч]] (1934—2021) — беларускі [[антрапалогія|антраполаг]]. * [[Генадзь Мікалаевіч Праневіч]] (1950—2017) — беларускі літаратурны крытык, паэт, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Анатоль Іванавіч Станкевіч]] (1937—1999) — беларускі паэт. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Аляхновіч Р. А., Рыбчонак С. А., Шаланда А. І.'' Род Іллінічаў у Вялікім Княстве Літоўскім у XV—XVI стст.: радавод, гербы, уладанні. — Мір: Музей «Замкавы комплекс „Мір“», 2015. — 373 с., іл., карта. * ''Довнар-Запольский М. В.''<nowiki> Государственное хозяйство великого княжества Литовского при Ягеллонах : Т. 1. — Киев : тип. Имп. Ун-та св. Владимира, АО печ. и изд. дела Н.Т. Корчак-Новицкого, 1901. — VIII, 807, [3], V-CXII, II с., 1 л. табл.</nowiki> * {{Крыніцы/ГВБ|4-2|Жарабковічы|273—274}} * ''Ерусалимский К. Ю.'' Московский боярич, литовский староста, королевский слуга: европейская карьера В. С. Заболоцкого [Текст] / К. Ю. Ерусалимский // Российская история. — 2011. — N 4. — С. 88—102. — Библиогр. в примеч. — Примеч.: с. 99—102. — ISSN 0869-5687. * Ёсць край такі [Тэкст] : гістарычна-літаратурная хроніка / рэд.-склад. [[Уладзімір Лаўрэнаў|У. М. Лаўрэнаў]]. — [Б. м.] : Баранавіцкая ўзбуйненая друкарня, 2003. — 427 с. — ISBN 985-6676-41-X. * ''Ліцкевіч А. У.'' Распараджэнні Жыгімонта Аўгуста адносна ўласных гаспадарскіх (вялікакняскіх) маёнткаў пасля заключэння Люблінскай уніі 1569 г. (два дакументы з 52-й Кнігі запісаў Метрыкі ВКЛ) // Metriciana. Даследаванні і матэрыялы Метрыкі Вялікага княства Літоўскага. Т. 3. — Мн., 2004. — С. 35—56. * {{h|Памяць|1989| {{Крыніцы/Памяць/Ляхавіцкі раён}} }} * {{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|арыгінал=|спасылка=|адказны=Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне=|месца=Минскъ|выдавецтва=Типографія Губернскаго Правленія|год=1877|том=|старонкі=|старонак=187|серыя=|isbn=|тыраж=|ref=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|14|779|Żerebkowicze|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} === Перыёдыка === * {{артыкул|аўтар=Той самы.|загаловак=Культурна-асьветная праца на вёсцы (Баранавіцкі пав.)|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Nasa_prauda_-_redaktar-vydaviec_S_Tataryn_Vilnia,_1927.pdf.zip/1927-11.mablt.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Наша праўда|Наша праўда]]|тып=газэта|месца=Вільня|выдавецтва=|год=1927|выпуск=|том=|нумар=11|старонкі=3—4|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Наша праўда|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|аўтар=|загаловак=З краю. Судзілі сялян|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Krynica_tydniowaja_katalickaja_hazeta_Wilnia,_1919-1925.pdf.zip/163877-1933-44.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Беларуская крыніца|Беларуская крыніца]]|тып=газэта|месца=Вільня|выдавецтва=|год=1933|выпуск=|том=|нумар=44 (543)|старонкі=3|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Беларуская крыніца|archive-url=|archive-date=}} * {{артыкул|аўтар=Дэклярант.|загаловак=Барацьба за родную школу. (в. Жарабковічы, Баранавіцкага пав.)|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab.lt/Dauniejsyja/Vilnia/Nasa_praca_Vilnia,_1927.pdf.zip/1927-06.mablt.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Наша праца]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1927|выпуск=|том=|нумар=6|старонкі=4|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Наша праца|archive-url=|archive-date=}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Žarabkovičy}} {{Жарабковіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Жарабковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Жарабковічы| ]] tof85c1n61o05bp4zhtxckr0h6zlbp8 0 188731 5164799 4581530 2026-07-12T01:56:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164799 wikitext text/x-wiki '''Наскальныя малюнкі ў Астувансалмі''', [[фінская мова|фін.]] ''Astuvansalmen kalliomaalaukset'', размешчаны ў [[фінляндыя|Фінляндыі]] на беразе возера [[возера Юовесі|Юовесі]], якое прадстаўляе сабой частку [[Сайма|возера Сайма]]. Гэта найбуйнейшая калекцыя наскальнага жывапісу ва ўсёй [[фенаскандыя|Фенаскандыі]], якая змяшчае 65 малюнкаў<ref>[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/220/ The Rock paintings of Astuvansalmi at Ristiina — UNESCO World Heritage Centre<!-- Bot generated title -->]</ref>. Першае паведамленне аб знаходцы петрогліфаў апублікаваў фінскі археолаг Пека Сарвас ў [[1968]] г., хоць мясцовым жыхарам выявы былі вядомыя і раней. У цяперашні час малюнкі размяшчаюцца на вышыні 7,7 - 11,8 метраў над узроўнем возера Сайма, аднак у часы стварэння малюнкаў яго ўзровень быў значна вышэй. Найбольш старыя з петрогліфы датуюцца каля 3000-2500 гг. да н.э. Яны размешчаны на максімальнай ў той мясцовасці вышыні (11 м над узроўнем мора). Тагачасны ўзровень мора даволі хутка змяніўся на 2,5 метра пасля апоўзня [[Вуокса|Вуоксы]]. Пазней ўзровень мора паступова апусціўся яшчэ на 8 метраў да цяперашняга ўзроўню. Усе пазнейшыя выявы былі выкананы малявальшчыкамі, якія падплывалі да скал на лодках. == Літаратура == * Wirilander Hannele, Ristiinan historia 1, Pieksämäki 1989, pages: 18-20, 23, 31-34 {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Astuvansalmi rock paintings}} * [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/220/ Unesco world heritage site] * Juha Pentikäinen: [http://mikaeli.mikkeliamk.fi/mikaeli/arkisto/kulttuuri/pentikainen/ Astuvansalmi rituaalipaikkana]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070329003239/http://mikaeli.mikkeliamk.fi/mikaeli/arkisto/kulttuuri/pentikainen/ |date=29 сакавіка 2007 }} * Astuvansalmen kalliomaalaukset [http://www.internetix.ofw.fi/tutkimus/muinaistaide/kalliojumala/galleria2.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071027161029/http://www.internetix.ofw.fi/tutkimus/muinaistaide/kalliojumala/galleria2.htm |date=27 кастрычніка 2007 }} == Галерэя == <gallery> Файл:Astuvansalmi hirvia.jpg|Выявы ласёў, людзей і лодак ў Астувансалмі. Файл:Astuvansalmen kalliolippa.jpg|Навіслая скала, якая бараніла наскальныя малюнкі ў Астувансалмі ад эрозіі. Файл:Astuvansalmi tellervo.jpg|Постаць жанчыны з лукам ўнікальная сярод малюнкаў. </gallery> {{coord|61|26|30|N|27|32|30|E|display=title}} [[Катэгорыя:Археалогія ў Фінляндыі]] [[Катэгорыя:Петрогліфы Еўропы]] [[Катэгорыя:Еўропа меднага веку]] ib75v8kycj1d9excr2eyh39qq9hemqx 0 192898 5164807 5122493 2026-07-12T03:15:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164807 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Плоска}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = Вёска |беларуская назва = Плоска |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 52.131111|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 23.72129|lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Тэльмінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код =+375 162 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код =1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Пло́ска'''<ref name=":0">''[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]]'' Слоўнік назваў населеных пунктаў Брэсцкай вобласці / Рэд. [[П. П. Шуба]]. — [[Мінск]]: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]], 1980. — 176 с. (ст. 105).</ref> — былая вёска ў складзе [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]] [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], у прыгараднай зоне, за 4 км на поўнач ад [[Брэст]]а, 2,5 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні, на захадзе — меліярацыйны канал. Транспартныя сувязі па Брэсцкай акружной аўтадарозе. З [[1 чэрвеня]] [[2007]] года вёска Плоска ўвайшла ў склад горада [[Брэст]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908b0012812&q_id=5381398|title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 21.12.2007 № 84 «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Брестского района»|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=dead}}</ref>. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Брэсцкі» (цэнтр — в. [[Тэльмы-1]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вёска вядома з [[17 стагоддзе|17 ст.]] як сяло ў Брэсцкім павеце і ваяводсте [[ВКЛ]]. У [[1698]] годзе ўласнасць брэсцкіх езуітаў. Пасля 3-га падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з [[1797]] года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з [[1801]] года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. Вёска была цэнтрам вотчыннага маёнтка ў Брэсцкім павеце, у які ўваходзілі фальварак Плянта, в. Агароднікі і частка в. Астрамечава. З [[1846]] года ўласнасць пані Любаноўскай. У [[1897]] годзе вёска ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета, працаваў хлебазапасны магазін. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Косіцкай гміне Брэсцкага павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. З [[1939]] года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] загінулі 24 жыхары. 4 красавіка 1983 года вёска перададзена ў склад [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 4 красавіка 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 13 (1747).</ref>. У складзе саўгаса «Маладая гвардыя»<ref name=":0" />. == Інфраструктура == * Пачатковая школа * Гасцініца аўтатранспартнага прадпрыемства «Саўаўта—Брэст» * Базы брэсцкіх прадпрыемстваў == Насельніцтва == * 143 сялянскія душы (1833) * 31 двор, 256 жыхароў (1897) * 295 жыхароў (1905) * 45 двароў, 272 жыхары (1921) * 437 жыхароў (1959) * 450 жыхароў (1970) * 344 гаспадаркі, 1029 жыхароў (2005) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Брэста]] {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Брэста}} ioqpus92kdzadtoiaxoyjrblfb2npcb 100 193441 5164637 5164234 2026-07-11T15:50:34Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5164637 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|XVIII Рэспубліканскі конкурс на найлепшы архітэктурны твор|2026-07-11T10:41:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Венсан Кальбо|2026-07-11T10:10:17Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Жак Ружэры|2026-07-11T09:59:28Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Тадэвуш Фурдына|2026-07-11T08:13:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Могілкі Маціса|2026-07-10T11:22:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Могілкі Райніса|2026-07-09T12:18:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Айварс Гулбіс|2026-07-09T11:49:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лясныя могілкі (Рыга)|2026-07-09T11:39:48Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Канстанцінс Пэкшэнс|2026-07-09T11:26:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Энергетычны праезд (Мінск)|2026-07-09T10:41:19Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Карал Пуркіне|2026-07-09T08:33:38Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Ян Эвангеліста Пуркіне|2026-07-09T08:18:39Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Яніс Алксніс|2026-07-09T06:57:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:35:12Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:17:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:06:04Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Царква Святых Кузьмы і Дзям’яна (Прага)|2026-07-05T11:10:45Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Касцёл Святой Тройцы (Свержань)|2026-07-05T00:19:04Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Беластоцкая чыгунка (1862—1922)|2026-07-04T09:51:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беластоцкая чыгунка (1939—1946)|2026-07-04T09:19:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9lvn8yoqq7044ricy655omygkwj3w8a 0 195437 5164832 4088762 2026-07-12T06:20:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164832 wikitext text/x-wiki [[Выява:Poles1897ua.PNG|thumb|right|300px|Распаўсюджанасць польскамоўнага насельніцтва ў канцы XIX ст.]] '''Польская мова ва Украі́не''' ({{lang-uk|польська мова в Україні}}) — адна з моў [[нацыянальная меншасць|нацыянальных меншасцей]] [[Украіна|Украіны]], у вялікай ступені распаўсюджаная сярод [[Палякі|палякаў]] краіны. Паводле [[Перапіс насельніцтва Украіны 2001|перапісу насельніцтва 2001 года]] польскую мову назвалі роднай 19 195 чалавек, з якіх больш за палову (10 756) жывуць у [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]], пераважна ў [[Мастыскі раён|Мастыскім]] і [[Самбарскі раён|Самбарскім]] раёнах. Сярод палякаў Украіны толькі 13% назвалі польскую мову роднай, ад 1,3% у [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]] да 56% у Львоўскай вобласці. == Распаўсюджанасць == Родная мова [[палякі|палякаў]] паводле даных перапісаў<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/nationality_population/nationality_popul1/ Розподіл населення за національністю та рідною мовою ]</ref> {|class="standard" !мова !2001 |- | [[Украінская мова|Украінская]] | align=center|71,0% |- | [[Руская мова|Руская]] | align=center|15,6% |- | [[Польская мова|Польская]] | align=center|12,9% |- | іншая | align=center|0,5% |- |} <br /> {| |+ '''Гістарычная дынаміка роднай мовы палякаў Украіны'''<ref>Кабузан В.М. [http://www.scribd.com/doc/119074830/%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%BD-%D0%92-%D0%9C-%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5-%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F Украинцы в мире динамика численности и расселения. 20-е годы XVIII века - 1989 год Форм. этн. и политических границ укр. этноса.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131005070823/http://www.scribd.com/doc/119074830/%D0%9A%D0%B0%D0%B1%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%BD-%D0%92-%D0%9C-%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5-%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B8-%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F |date=5 кастрычніка 2013 }} Ин-т рос. истории РАН. М. Наука, 2006. 658 с.</ref> | align="center" style="background:#f0f0f0;"|''''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1926<ref>ў межах УССР 1926 года</ref>''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1959''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1970''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1979''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''1989''' | align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''2001''' |- | [[Польская мова|Польская]]||&nbsp;44,2%||&nbsp;18,8%||&nbsp;14,9%||&nbsp;14,1%||&nbsp;12,5%||&nbsp;12,9% |- | [[Украінская мова|Украінская]]||&nbsp;48,4%||&nbsp;68,4%||&nbsp;68,6%||&nbsp;66,1%||&nbsp;66,6%||&nbsp;71,0% |- | [[Руская мова|Руская]]||&nbsp;6,9%||&nbsp;12,5%||&nbsp;16,1%||&nbsp;19,3%||&nbsp;20,3%||&nbsp;15,6% |- | іншая ||&nbsp;0,5%||&nbsp;0,3%||&nbsp;0,4%||&nbsp;0,5%||&nbsp;0,6%||&nbsp;0,5% |- | |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://statistika.in.ua/mova2001/polska Інтэрактыўная карта распаўсюджанасці польскай мовы ва Украіне па адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінках] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131210160020/http://statistika.in.ua/mova2001/polska |date=10 снежня 2013 }}{{ref-uk}}, statistika.in.ua [[Катэгорыя:Польская мова ў свеце]] [[Катэгорыя:Мовы Украіны]] 061l5nc8qb0tpatksxzgudwr8r0h2me 0 198822 5164698 4848776 2026-07-11T17:51:02Z M.L.Bot 261 афармленне 5164698 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Вячаслаў Уладзіміравіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князь смаленскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[1113]] | перыядканец = [[1127]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Святаслаў Уладзіміравіч (князь пераяслаўскі)|Святаслаў Уладзіміравіч]] | пераемнік = [[Расціслаў Мсціславіч]] | тытул_2 = [[Князь тураўскі]] | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = [[1127]] | перыядканец_2 = [[1132]] | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = [[Ізяслаў Мсціславіч]] | тытул_3 = | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = [[1134]] | перыядканец_3 = [[1142]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = [[Ізяслаў Мсціславіч]] | пераемнік_3 = [[Святаслаў Усеваладавіч]] | тытул_4 = | парадак_4 = | пад імем_4 = | сцяг_4 = | перыядпачатак_4 = [[1143]] | перыядканец_4 = [[1146]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = [[Святаслаў Усеваладавіч]] | пераемнік_4 = [[Яраполк Ізяславіч]] | тытул_5 = [[Пераяслаўскае княства|Князь пераяслаўскі]] | парадак_5 = | пад імем_5 = | сцяг_5 = | перыядпачатак_5 = | перыядканец_5 = | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = [[Юрый Далгарукі]] | пераемнік_5 = [[Андрэй Уладзіміравіч Добры]] | тытул_6 = | парадак_6 = | пад імем_6 = | сцяг_6 = | перыядпачатак_6 = [[1142]] | перыядканец_6 = [[1143]] | перыяд праўлення_6 = | папярэднік_6 = [[Андрэй Уладзіміравіч Добры]] | пераемнік_6 = [[Ізяслаў Мсціславіч]] | тытул_7 = [[Вялікія князі кіеўскія|Вялікі князь кіеўскі]] | парадак_7 = | пад імем_7 = | сцяг_7 = | перыядпачатак_7 = [[22 лютага]] [[1139]] | перыядканец_7 = [[4 сакавіка]] [[1139]] | перыяд праўлення_7 = | папярэднік_7 = [[Яраполк Уладзіміравіч]] | пераемнік_7 = [[Усевалад Ольгавіч]] | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = 1083 | месца нараджэння = | дата смерці = 1154 | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = [[Уладзімір Манамах]] | маці = [[Гіта Уэсекская]] | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Вячаслаў Уладзіміравіч''' (каля {{ДН|||1083}} — снежань {{ДС|||1154}}) — шосты сын [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]] і [[Гіта Уэсекская|Гіты Уэсекскай]]. [[Князі смаленскія|Князь смаленскі]] (1113—1127), [[Князі тураўскія|князь тураўскі]] (1127—1132, 1134—1142 і 1143—1146), [[Пераяслаўскае княства|князь пераяслаўскі]] (1132—1134, 1142—1143), [[Вялікія князі кіеўскія|вялікі князь кіеўскі]] (з 22 лютага па 4 сакавіка 1139, у ліпені 1150 і з красавіка 1151 па 1154)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вячеслав Владимирович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 131 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Ранняя біяграфія == У 1097 годзе ўдзельнічаў са старэйшым братам [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціславам]] у {{нп3|Бітва на Калокшы, 1097|бітве на Калокшы|ru|Сражение на Колокше (1097)}}. Вячаслаў Уладзіміравіч быў пасаджаны бацькам у Смаленску з пераходам самога Уладзіміра на кіеўскае княжанне, а Святаслава Уладзіміравіча ў Пераяслаў (1113). У 1116 у час паходу на мінскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]] ваяваў [[Орша|Оршу]] і [[Копысь]]<ref name="БС"/>. У 1127 годзе Вячаслаў названы як тураўскі князь, а сын яго старэйшага брата [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава]] [[Расціслаў Мсціславіч|Расціслаў]] — як смаленскі. Тураўская воласць перайшла пад кантроль Манамахавічаў прыкладна тым самым часам, Валынская, з якой быў выгнаны [[Яраслаў Святаполчыч]] у 1118 годзе, хоць ёсць версіі пра княжанне яго братоў Брачыслава і Ізяслава ў Тураве ў 1110—1123 гадах. У 1132 годзе Яраполк, пасля няўдачы перадаць Пераяслаў Мсціславічам, перадаў яго Вячаславу, а Тураў разам з Менскам, адзіным пакінутым пад кантролем Манамахавічаў з Полацкага княства — Ізяславу Мсціславічу. Але ў Пераяслаўле Вячаслава, імаверна, абцяжарвала суседства з полаўцамі, і ў 1134 годзе Вячаслаў самавольна вярнуўся ў Тураў, выгнаўшы адтуль пляменніка, які з гэтага часу пачаў барацьбу з дзядзькамі, у тым ліку з дапамогай Ольгавічаў<ref name="БС"/>. == Княжанне ў Кіеўскай зямлі == {{seealso|Міжусобная вайна на Русі, 1146—1154}} Са смерцю старэйшага брата [[Яраполк Уладзіміравіч|Яраполка]] (18 лютага 1139) да Вячаслава перайшло старшынство ў родзе Манамахавічаў. У лютым 1139 годзе Вячаслаў у першы раз па спадчыне сеў на кіеўскім стальцы<ref name="БС"/>, але ўжо ў сакавіку быў сагнаны чарнігаўскім князем [[Усевалад Ольгавіч|Усеваладам Ольгавічам]]. У 1142 годзе, пасля смерці Андрэя Уладзіміравіча, Усевалад аддаў Вячаславу [[Пераяслаўскае княства]] (адначасова адправіў свайго сына Святаслава ў Тураў), што выклікала выбух абурэння Давыдавічаў і малодшых Ольгавічаў. Яны двойчы падступалі да Пераяслаўля, але былі адбіты з дапамогай Ізяслава Мсціславіча і кіяўлян. У студзені 1143 года стальцы былі канчаткова размеркаваны: Вячаслаў вярнуўся ў Тураў, Ізяслаў Мсціславіч перайшоў у Пераяслаў, а на Валыні сеў Святаслаў Усеваладавіч. У 1146 годзе, пасля смерці Усевалада, Вячаслаў зноў спрабаваў актыўна ўмешвацца ў палітыку, у прыватнасці узвёў на сталец ва [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзіміры-Валынскім]] свайго пляменніка {{нп3|Уладзімір Андрэевіч, князь Дарагабужскі|Уладзіміра Андрэевіча|ru|Владимир Андреевич (князь дорогобужский)}}. Аднак новы вялікі князь [[Ізяслаў Мсціславіч]] тут жа забраў сабе і Валынь і Тураў, аддаўшы Вячаславу нязначны гарадок {{нп3|Сяло Перасопніца|Перасопніцу|ru|Пересопница}} на Валыні. У 1149 годзе Юрый Далгарукі разбіў Ізяслава і выгнаў яго з Кіева; цяпер Ізяслаў вырашыў узвесці на кіеўскі сталец Вячаслава і правіць ад яго імя, але калі ён запрасіў Вячаслава на сталец (з пагрозай у адваротным выпадку выпаліць Тураўскую воласць), Вячаслаў палічыў за лепшае аб’яднацца з малодшым братам Юрыем, разам яны ўзялі перамогу над пляменнікам. Юрый нават хацеў саступіць Кіеў Вячаславу, але баяры адгаварылі яго. «Брату твайму не ўтрымаць Кіева, — казалі яны, — не дастанецца ён ні табе, ні яму». Тады Юрый сам стаў вялікім князем, а Вячаслава пасадзіў у маленькім, але стратэгічна важным [[Вышгарад]]зе пад самым Кіевам. [[Файл:Изяслав мстиславович.jpg|thumb|250px|«Князь Ізяслаў Мсціславіч прапануе мір і сяброўства дзядзьку свайму Вячаславу» — малюнак [[Клаўдзій Лебедзеў|Клаўдзія Лебедзева]]]] Калі ў 1150 года Ізяслаў, выступіў з Валыні і выгнаў Юрыя, Вячаслаў заехаў у Кіеў, але пасля перамоваў з пляменнікам ізноў пакінуў горад. Напярэдадні новага паходу Юрыя на Кіеў Ізяслаў прысягнуў Вячаславу як бацьку, гэта значыць старэйшаму суправіцелю, і Вячаслаў нават адпусціў сваю дружыну<ref name="БС"/> з Ізяславам, ваяваць супраць Юрыя і Уладзіміркі, князя галіцкага. У 1151 годзе Ізяслаў атрымаў канчатковую перамогу і заклікаў Вячаслава на сталец (красавік 1151). Яны разам уладарылі ў згодзе да смерці Ізяслава (13 лістапада 1154). Пасля гэтага сталец паспрабаваў заняць [[Ізяслаў Давыдавіч]], князь чарнігаўскі, але Вячаслаў не пусціў яго і заклікаў у Кіеў іншага свайго пляменніка — [[Расціслаў Мсціславіч|Расціслава Мсціславіча]], князя смаленскага, які таксама прызнаў яго старэйшым суправіцелем<ref name="БС"/>. Аднак ужо ў снежні 1154 года памёр і сам Вячаслаў. Расціслаў пасля яго смерці не ўтрымаў Кіева: на Кіеў рушыў Юрый Далгарукі, Расціслаў з’ехаў абараняць ад яго Смаленск. Кіеў часова (да прыходу Юрыя) заняў Ізяслаў Давыдавіч. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі тураўскія]] [[Катэгорыя:Князі пераяслаўскія]] [[Катэгорыя:Князі смаленскія]] [[Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Манамахавічы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Сафійскім саборы (Кіеў)]] pxzht8mkkb09epofaq1g9r6hwtihbin 5164699 5164698 2026-07-11T17:53:02Z M.L.Bot 261 5164699 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Вячаслаў Уладзіміравіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Князь смаленскі]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[1113]] | перыядканец = [[1127]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Святаслаў Уладзіміравіч (князь пераяслаўскі)|Святаслаў Уладзіміравіч]] | пераемнік = [[Расціслаў Мсціславіч]] | тытул_2 = [[Князь тураўскі]] | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = [[1127]] | перыядканец_2 = [[1132]] | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = [[Ізяслаў Мсціславіч]] | тытул_3 = | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = [[1134]] | перыядканец_3 = [[1142]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = [[Ізяслаў Мсціславіч]] | пераемнік_3 = [[Святаслаў Усеваладавіч]] | тытул_4 = | парадак_4 = | пад імем_4 = | сцяг_4 = | перыядпачатак_4 = [[1143]] | перыядканец_4 = [[1146]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = [[Святаслаў Усеваладавіч]] | пераемнік_4 = [[Яраполк Ізяславіч]] | тытул_5 = [[Пераяслаўскае княства|Князь пераяслаўскі]] | парадак_5 = | пад імем_5 = | сцяг_5 = | перыядпачатак_5 = | перыядканец_5 = | перыяд праўлення_5 = | папярэднік_5 = [[Юрый Далгарукі]] | пераемнік_5 = [[Андрэй Уладзіміравіч Добры]] | тытул_6 = | парадак_6 = | пад імем_6 = | сцяг_6 = | перыядпачатак_6 = [[1142]] | перыядканец_6 = [[1143]] | перыяд праўлення_6 = | папярэднік_6 = [[Андрэй Уладзіміравіч Добры]] | пераемнік_6 = [[Ізяслаў Мсціславіч]] | тытул_7 = [[Вялікія князі кіеўскія|Вялікі князь кіеўскі]] | парадак_7 = | пад імем_7 = | сцяг_7 = | перыядпачатак_7 = [[22 лютага]] [[1139]] | перыядканец_7 = [[4 сакавіка]] [[1139]] | перыяд праўлення_7 = | папярэднік_7 = [[Яраполк Уладзіміравіч]] | пераемнік_7 = [[Усевалад Ольгавіч]] | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = 1083 | месца нараджэння = | дата смерці = 1154 | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = [[Уладзімір Манамах]] | маці = [[Гіта Уэсекская]] | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Вячаслаў Уладзіміравіч''' (каля {{ДН|||1083}} — снежань {{ДС|||1154}}) — шосты сын [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]] і [[Гіта Уэсекская|Гіты Уэсекскай]]. [[Князі смаленскія|Князь смаленскі]] (1113—1127), [[Князі тураўскія|князь тураўскі]] (1127—1132, 1134—1142 і 1143—1146), [[Пераяслаўскае княства|князь пераяслаўскі]] (1132—1134, 1142—1143), [[Вялікія князі кіеўскія|вялікі князь кіеўскі]] (22 лютага -- 4 сакавіка 1139, ліпень 1150, красавік 1151 -- 1154)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вячеслав Владимирович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 131 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Ранняя біяграфія == У 1097 годзе ўдзельнічаў са старэйшым братам [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціславам]] у {{нп3|Бітва на Калокшы, 1097|бітве на Калокшы|ru|Сражение на Колокше (1097)}}. Вячаслаў Уладзіміравіч быў пасаджаны бацькам у Смаленску з пераходам самога Уладзіміра на кіеўскае княжанне, а Святаслава Уладзіміравіча ў Пераяслаў (1113). У 1116 годзе падчас пахода супраць менскага князя [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]] заваяваў [[Орша|Оршу]] і [[Копысь]]<ref name="БС"/>. У 1127 годзе Вячаслаў названы як тураўскі князь, а сын яго старэйшага брата [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціслава]] [[Расціслаў Мсціславіч|Расціслаў]] — як смаленскі. Тураўская воласць перайшла пад кантроль Манамахавічаў прыкладна тым самым часам, Валынская, з якой быў выгнаны [[Яраслаў Святаполчыч]] у 1118 годзе, хоць ёсць версіі пра княжанне яго братоў Брачыслава і Ізяслава ў Тураве ў 1110—1123 гадах. У 1132 годзе Яраполк, пасля няўдачы перадаць Пераяслаў Мсціславічам, перадаў яго Вячаславу, а Тураў разам з Менскам, адзіным пакінутым пад кантролем Манамахавічаў з Полацкага княства — Ізяславу Мсціславічу. Але ў Пераяслаўле Вячаслава, імаверна, абцяжарвала суседства з полаўцамі, і ў 1134 годзе Вячаслаў самавольна вярнуўся ў Тураў, выгнаўшы адтуль пляменніка, які з гэтага часу пачаў барацьбу з дзядзькамі, у тым ліку з дапамогай Ольгавічаў<ref name="БС"/>. == Княжанне ў Кіеўскай зямлі == {{seealso|Міжусобная вайна на Русі, 1146—1154}} Са смерцю старэйшага брата [[Яраполк Уладзіміравіч|Яраполка]] (18 лютага 1139) да Вячаслава перайшло старшынство ў родзе Манамахавічаў. У лютым 1139 годзе Вячаслаў у першы раз па спадчыне сеў на кіеўскім стальцы<ref name="БС"/>, але ўжо ў сакавіку быў сагнаны чарнігаўскім князем [[Усевалад Ольгавіч|Усеваладам Ольгавічам]]. У 1142 годзе, пасля смерці Андрэя Уладзіміравіча, Усевалад аддаў Вячаславу [[Пераяслаўскае княства]] (адначасова адправіў свайго сына Святаслава ў Тураў), што выклікала выбух абурэння Давыдавічаў і малодшых Ольгавічаў. Яны двойчы падступалі да Пераяслаўля, але былі адбіты з дапамогай Ізяслава Мсціславіча і кіяўлян. У студзені 1143 года стальцы былі канчаткова размеркаваны: Вячаслаў вярнуўся ў Тураў, Ізяслаў Мсціславіч перайшоў у Пераяслаў, а на Валыні сеў Святаслаў Усеваладавіч. У 1146 годзе, пасля смерці Усевалада, Вячаслаў зноў спрабаваў актыўна ўмешвацца ў палітыку, у прыватнасці узвёў на сталец ва [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзіміры-Валынскім]] свайго пляменніка {{нп3|Уладзімір Андрэевіч, князь Дарагабужскі|Уладзіміра Андрэевіча|ru|Владимир Андреевич (князь дорогобужский)}}. Аднак новы вялікі князь [[Ізяслаў Мсціславіч]] тут жа забраў сабе і Валынь і Тураў, аддаўшы Вячаславу нязначны гарадок {{нп3|Сяло Перасопніца|Перасопніцу|ru|Пересопница}} на Валыні. У 1149 годзе Юрый Далгарукі разбіў Ізяслава і выгнаў яго з Кіева; цяпер Ізяслаў вырашыў узвесці на кіеўскі сталец Вячаслава і правіць ад яго імя, але калі ён запрасіў Вячаслава на сталец (з пагрозай у адваротным выпадку выпаліць Тураўскую воласць), Вячаслаў палічыў за лепшае аб’яднацца з малодшым братам Юрыем, разам яны ўзялі перамогу над пляменнікам. Юрый нават хацеў саступіць Кіеў Вячаславу, але баяры адгаварылі яго. «Брату твайму не ўтрымаць Кіева, — казалі яны, — не дастанецца ён ні табе, ні яму». Тады Юрый сам стаў вялікім князем, а Вячаслава пасадзіў у маленькім, але стратэгічна важным [[Вышгарад]]зе пад самым Кіевам. [[Файл:Изяслав мстиславович.jpg|thumb|250px|«Князь Ізяслаў Мсціславіч прапануе мір і сяброўства дзядзьку свайму Вячаславу» — малюнак [[Клаўдзій Лебедзеў|Клаўдзія Лебедзева]]]] Калі ў 1150 года Ізяслаў, выступіў з Валыні і выгнаў Юрыя, Вячаслаў заехаў у Кіеў, але пасля перамоваў з пляменнікам ізноў пакінуў горад. Напярэдадні новага паходу Юрыя на Кіеў Ізяслаў прысягнуў Вячаславу як бацьку, гэта значыць старэйшаму суправіцелю, і Вячаслаў нават адпусціў сваю дружыну<ref name="БС"/> з Ізяславам, ваяваць супраць Юрыя і Уладзіміркі, князя галіцкага. У 1151 годзе Ізяслаў атрымаў канчатковую перамогу і заклікаў Вячаслава на сталец (красавік 1151). Яны разам уладарылі ў згодзе да смерці Ізяслава (13 лістапада 1154). Пасля гэтага сталец паспрабаваў заняць [[Ізяслаў Давыдавіч]], князь чарнігаўскі, але Вячаслаў не пусціў яго і заклікаў у Кіеў іншага свайго пляменніка — [[Расціслаў Мсціславіч|Расціслава Мсціславіча]], князя смаленскага, які таксама прызнаў яго старэйшым суправіцелем<ref name="БС"/>. Аднак ужо ў снежні 1154 года памёр і сам Вячаслаў. Расціслаў пасля яго смерці не ўтрымаў Кіева: на Кіеў рушыў Юрый Далгарукі, Расціслаў з’ехаў абараняць ад яго Смаленск. Кіеў часова (да прыходу Юрыя) заняў Ізяслаў Давыдавіч. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Князі тураўскія]] [[Катэгорыя:Князі пераяслаўскія]] [[Катэгорыя:Князі смаленскія]] [[Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Манамахавічы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Сафійскім саборы (Кіеў)]] kbqvh1bcp581ke5ao8shm86dg5vgdz6 0 202809 5164615 5023508 2026-07-11T14:39:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164615 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва= Пары-Матч | тып= [[Букмекерская кампанія]] | галіна= [[ігральны бізнес]] | заснавана= [[1995]] | колькасць супрацоўнікаў = больш за 1500 (2015) | сайт=http://parimatch.by/ }} '''Parimatch''' — міжнародны букмекерскі холдынг, галаўны офіс якога знаходзіцца на [[Кіпр]]ы ў горадзе [[Лімасол]]. Ен вядзе сваю дзейнасць анлайн і афлайн у многіх краінах свету дзякуючы міжнародным і лакальным ліцэнзіям. У прыватнасці, брэнд прадстаўлены і ў наступных краінах: [[Кіпр]], [[Беларусь]], [[Казахстан]], [[Расія]], [[Украіна]], [[Танзанія]] і іншыя. Гэта адзін з найбольш вядомых брэндаў у індустрыі бэтынга на рынку Беларусі і [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]]. Кампанія была заснавана ў 1993 годзе, а пад брэндам пачала працу ў 2004 годзе. == Гісторыя == Першы пункт прыёму ставак у Беларусі быў адкрыты кампаніяй у 1993 годзе<ref name=":0">{{Cite web|title=О компании - Букмекерская контора Париматч|url=https://pm.by/about.html|website=pm.by|accessdate=2020-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128103049/https://pm.by/about.html|archivedate=28 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. У 2000 годзе ''Parimatch'' пачынае прыём анлайн-ставак, стаўшы адной з першых букмекерскіх кампаній у СНД, якая дала спажыўцам такую ​​магчымасць. У 2004 годзе кампанія пачала працу пад брэндам ''Parimatch'', развіваючы кірунак анлайн. Асноўная ўвага была нададзена тэхнічнаму ўдасканаленню, і ў выніку ў 2012 годзе абноўленую версію атрымаў сайт і розныя дадатковыя сэрвісы для кліентаў, у тым ліку мабільныя праграмы для iOS і Android. Каманда кампаніі ў Беларусі — больш за 300 супрацоўнікаў у 28 гарадах<ref name=":0" />. 6 лютага 2019 года [[Конар Мак-Грэгар]] становіцца брэнд-амбасадарам абноўленага Parimatch, сама кампанія праводзіць маштабны рэбрэндынг<ref name=":1">{{Cite web|title=Конор МакГрегор – новый бренд-амбассадор Parimatch|url=http://sostav.ua/publication/konor-makgregor-novyj-brend-ambassador-parimatch-80864.html|website=Информационно-аналитический портал Sostav.ua|accessdate=2019-02-22|language=ru-RU|archive-date=23 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223020327/http://sostav.ua/publication/konor-makgregor-novyj-brend-ambassador-parimatch-80864.html|url-status=dead}}</ref>. 4 ліпеня 2019 года брэнд-амбасадарам Parimach становіцца [[Майк Тайсан]]<ref name=":2">{{Cite web|title=Майк Тайсон став амбасадором української букмекерської компанії Parimatch|url=https://centernews.com.ua/?p=193114|website=Centernews|date=2019-07-05|accessdate=2019-12-13|language=uk}}</ref>. == Ліцэнзаванне == Кампанія ў Беларусі дзейнічае на падставе ліцэнзіі на права ажыццяўлення дзейнасці ў сферы ігральнага бізнесу, выдадзенага Міністэрствам па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь<ref>{{Cite web|title=MTC|url=http://blocked.mts.ru/?host=?url=http%3A%2F%2Fbukmeker-info.by%2Fbookmakers%2Fparimatch&ip=93.125.99.65|website=blocked.mts.ru|accessdate=2020-01-28}}</ref><ref>{{Cite web|title=Букмекеры Беларуси|url=https://newsofgambling.com/bukmekerskie-kontory-belarusi/|website=News of Gambling|accessdate=2020-01-28|language=ru}}</ref>. У рамках холдынгу дзейнасць ажыццяўляецца па міжнароднай ліцэнзіі [[Кюрасаа]], якая з’яўляецца адным з найстарэйшых і найбольш стабільных пастаўшчыкоў паслуг у сферы eGaming<ref>[https://validator.curacao-egaming.com/validate?domain=parimatch.com&seal_id=b1c1be59c55c3af1710c1c520e5bcf494fab047709bae28d1dfec7040fd1d50050647e4cf34e4594b90a48da9d9c7756&stamp=9a3db5765c11099588e4d2da901a0e2c Ліцэнзія БК Пары-Матч выдадзена Кюрасао (Curaçao)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Стаўкі на падзеі == Parimatch прымае ўсе стандартныя стаўкі на спорт, палітыку, шоу-бізнес і на такія падзеі, як [[Еўрабачанне|конкурс песні Еўрабачанне]], уручэнне [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскай прэміі]] або прэміі BBC. Максімальны выйгрыш можа дасягаць 200 тысяч долараў, а максімальны каэфіцыент у экспрэсе да 2000. Букмекерская кантора прапануе роспіс лініі амаль на ўсе віды спорту і чэмпіянаты, а таксама дае магчымасць зрабіць стаўку з форай (гандыкап). Прапануюцца такія віды ставак, як «ордынар», «сістэма», «экспрэс», і адмысловыя лініі з павышанымі каэфіцыентамі «экспрэс +». == Іншыя паслугі == «Пары-Матч» таксама з’яўляецца гульнявой кампаніяй. На сайце даступныя такія прадукты, як Покер, Казіно і Live Казіно. Покер-рум ад Parimatch уваходзіць у адну з найбуйнейшых сусветных сетак Ipoker, што дазваляе гульцам удзельнічаць ва ўсіх буйных турнірах і выйграваць квіткі на значныя афлайн чэмпіянаты. Казіно «Пары-Матч» прапануе мноства гульнявых аўтаматаў, а ў Live Казіно можна зрабіць стаўку на рулетцы або згуляць у блэк-джэк у рэальным часе і з рэальнымі сапернікамі. Па заявах афіцыйных прадстаўнікоў, у кампаніі працуе больш за 200 аналітыкаў і букмекераў, якія аналізуюць сітуацыю ў свеце спорту і даюць унікальныя каціроўкі на розныя падзеі. == Партнёрства == У Беларусі актыўна падтрымлівае спорт і спансіруе шмат федэрацый і чэмпіянатаў: * афіцыйны партнёр [[ФК БАТЭ]]; * афіцыйны партнёр [[БГК імя Мяшкова|БГК ім. Мяшкова]]; * афіцыйны партнёр Федэрацыі хакея Беларусі; * тытульны спонсар Парыматч-Экстралігі; * афіцыйны партнёр федэрацыі кіберспорту Беларусі; * афіцыйны партнёр Pavaga Gaming; * афіцыйны партнёр Чэмпіянату Беларусі па дрыфтынгу; * генеральны партнёр Акадэміі ММА. == Узнагароды == * у 2014 годзе кампанія атрымала «золата» ў конкурсе «Лідар галіны 2014» сярод 34 букмекерскіх кампаній Беларусі<ref name=":3">{{Cite web|title=Официально: Parimatch - лучший букмекер Беларуси|url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/parimatchby/2316341.html|website=BY.Tribuna.com|accessdate=2020-01-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128103318/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/parimatchby/2316341.html|archivedate=28 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=MTC|url=http://blocked.mts.ru/?host=?url=http%3A%2F%2Fbukmeker-info.by%2Fnews%2Fbk-pari-match-udostoena-zvaniya-lider-otrasli&ip=93.125.99.65|website=blocked.mts.ru|accessdate=2020-01-28}}</ref>. * у 2018 і 2019 гадах перамагла ў намінацыі «Букмекерская кампанія» ў прэміі «Выбар года»<ref name=":3" />. * у 2019 годзе кампанія ўвайшла ў шорт-ліст прэміі ў галіне спартыўнага бізнесу і эфектыўнага кіравання спартыўнымі праектамі BISPO Awards 2019 адразу ў дзвюх намінацыях з лакальнымі кейсамі для Беларусі: «Найлепшы букмекерскі праект у спорце» і «Найлепшы спонсарскі праект у спорце»<ref>{{Cite web|title=Parimatch – единственная белорусская компания, попавшая в шорт-лист премии СНГ BISPO|url=https://hockey.by/news/sobytie/news87110.html|website=hockey.by|accessdate=2020-01-28|language=ru|archive-date=28 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128103320/https://hockey.by/news/sobytie/news87110.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Дмитрий Сергев и Parimatch получили премию "Открытие года" на Bispo Awards|url=https://imena.mk.ua/files/sergeev-parimatch-awards-2019.pdf|website=stavka.tv|accessdate=2020-01-28|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200128103323/https://stavka.tv/articles/sergeev-parimatch|archivedate=28 студзеня 2020|url-status=dead}}</ref>. * Букмекерская кампанія Parimatch увайшла ў шорт-ліст у чатырох розных намінацыях прэстыжнай прэміі SBC Awards 2019.<ref>[https://sportklan.ru/blog/bk-parimatch-voshla-v-short-list-v-chetyreh-nominaciyah-sbc-awards-2019/ Parimatch увайшла у шорт-ліст у чатырох намінацыях SBC AWARDS 2019]</ref> * у 2020 годзе на SBC Awards 2020 кампанія атрымала дзве прэстыжныя ўзнагароды «Employer of the Year» і «Leader of the Year».<ref>[https://sbcevents.com/sbc-awards/#winners SBC Awards Winners 2020]</ref> == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.parimatch.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140625051354/http://www.parimatch.by/ |date=25 чэрвеня 2014 }} [[Катэгорыя:Кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Букмекеры]] gxmnvlzvnlte1chanuub2viog72pz2x 0 206192 5164816 5147763 2026-07-12T03:51:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164816 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Плоўдзіў |арыгінальная назва = {{lang-bg|Пловдив}} |краіна = Балгарыя |герб = Plovdiv-coat-of-arms.svg |сцяг = Plovdiv flag.svg{{!}}border |шырыня герба = |шырыня сцяга = 150 |lat_deg = 42|lat_min = 09|lat_sec = 00 |lon_deg = 24|lon_min = 45|lon_sec = 00 |CoordAddon = type:city(378107)_region:BG |CoordScale = |памер карты краіны = 250 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |рэгіён у табліцы = |від раёна = вобласць |раён = Плоўдзіўская вобласць |раён у табліцы = |від абшчыны = абшчыны Балгарыі{{!}}абшчына |абшчына = Абшчына Плоўдзіў |абшчына ў табліцы = абшчына Плоўдзіў{{!}}Плоўдзіў |унутраны падзел = |від главы = |глава = Іван Тоцеў |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Філіпопаль |статус з = |плошча = 110 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 164 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 338 153 |год перапісу = 2011 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +2 |DST = +1 |тэлефонны код = <small>(+359)</small> 32 |паштовы індэкс = |аўтамабільны код = PB |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Plovdiv |сайт = http://www.plovdiv.bg/ |мова сайта = bg }} {{значэнні}} '''Пло́ўдзіў''' ({{lang-bg|Пловдив}}), раней ''Філіпо́паль'' ({{lang-el|Φιλιππούπολη}}) і ''Філібэ́'' ({{lang-tr|Filibe}}) — другі па велічыні [[горад]] [[Балгарыя|Балгарыі]], адміністрацыйны цэнтр [[Плоўдзіўская вобласць|Плоўдзіўскай вобласці]]. Размешчаны ў паўднёвай частцы краіны. Насельніцтва — 367 376 жыхароў (2013). Чыгуначны вузел, вузел шашэйных дарог (аўтабан у [[Сафія|Сафію]]). == Гісторыя == === Антычная эпоха === [[Выява:Odeon in Plovdiv.jpg|thumb|злева|Рымскі адэон]] Паводле меркавання Дэніса Родуэла, Плоўдзіў — адзін з найстарэйшых гарадоў [[Еўропа|Еўропы]]<ref name="Rodwell">{{cite book | last =Rodwell | first =Dennis. | title =Conservation and Sustainability in Historic cities | url =https://archive.org/details/conservationsust0000rodw | publisher =Blackwell Publishing| year =2007 | isbn =1405126566 | page =[https://archive.org/details/conservationsust0000rodw/page/19 19] }}</ref>. Ён старэйшы за [[Рым]], [[Афіны|Афіны]], [[Карфаген]] і [[Канстанцінопаль]]. Першыя паселішчы на яго месцы ўзніклі больш чым 6000 гадоў назад. Паводле рымскага гісторыка [[Аміян Марцэлін|Аміяна Марцэліна]], першая яго назва, дадзеная [[Фракійцы|фракійцамі]] — Эўмалпіяда. [[Выява:Roman Theatre Plovdiv.jpg|thumb|left|220px|Антычны тэатр]] У [[342 да н.э.]] горад быў заваяваны [[Філіп II Македонскі|Філіпам II Македонскім]], бацькам [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]], які назваў яго Філіпопалем у свой гонар ({{lang-gr|Φιλιππόπολις}}), ва фракійскім вымаўленні Пулпудзева<ref name="pld">[http://old.plovdiv.bg/istoriqUS95grad.htm История на Пловдив]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У гэты перыяд горад насіў і яшчэ адно імя — Одрыс. Назву Одрыса можна сустрэць на рарытэтных бронзавых манетах<ref>К.Кисьов-Поселищен живот в Пловдивско и долината на река Стряма през I хил. пр. Хр., Сф, 2004 г.,вестник Марица от 10 август 2006 г., стр.10 — разкопки на Небет тепа в Пловдив, проведени от д-р Иво Топалилов и съобщение за новонамерена монета на град Одрюза/Филипопол</ref>. У [[72 да н.э.]] Плоўдзіў захапілі легіёны рымскага вайскавода Марка Тэрэнцыя Варона Вакула. У далейшым, у [[46 да н.э.]], горад канчаткова патрапіў пад валадарства [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] (дзе стаў цэнтрам правінцыі [[Фракія]]) і атрымаў назву [[Трымонціум|Трымонцій]] («Горад трох узгоркаў»). Тым часам горад, быўшы важным апорным пунктам рымлян, дасягнуў росквіту: пра гэта сведчаць шматлікія руіны рымскіх пабудоў, якія захаваліся да нашых дзён, а менавіта: [[іпадром]], [[тэрмы]] і [[амфітэатр]]. На працягу не аднаго дзясятка гадоў рымляне ўсімі сіламі ўтрымлівалі Плоўдзіў пад сваім кантролем па адной важнай прычыне — праз горад праходзіла важная стратэгічная дарога Via Diagonalis, або [[Via Militaris]], якая злучала Балканы з навакольным светам. === Сярэднявечча === [[Выява:Tower from old town plovdiv.JPG|right|thumb|200px|Гадзіннікавая вежа на Сахат-Тэпэ]] У [[VI]] стагоддзі Плоўдзіў апынуўся пад кантролем [[славяне|славянскіх плямёнаў]] і ў [[815]] годзе быў улучаны ў склад [[Першае Балгарскае царства|Першага Балгарскага царства]]. Тым часам горад атрымаў назву Пылдзін. У наступныя стагоддзі кантроль над горадам неаднаразова пераходзіў ад балгараў да [[Візантыйская імперыя|Візантыі]], пакуль у [[1364]] годзе ён не быў захоплены [[Асманская імперыя|асманамі]]. Вядома, што горад чатыры разы рабавалі арміі [[крыжакі|крыжакоў]]. === Новы час === Пад уладай туркаў, якія далі гораду назву Філібэ, ён перажывае свой росквіт, звязаны з шырокім развіццём гандлю. Першы раз назва Плоўдзіў ужываецца ў [[XV]] стагоддзі (даследчыкі злучаюць гэту назву з антычнай [[фракійская мова|фракійскай]] назвай горада — Пулпудэва). Быўшы пад кантролем [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], Плоўдзіў быў цэнтрам балгарскага нацыянальна-вызваленчага руху. 2-7 студзеня 1878 года каля горада адбылася [[Бітва пры Плоўдзіве|адна з завяршальных бітваў]] [[Руска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны 1877—1878 гадоў]]. Пасля выгнання туркаў (1878) горад стаў сталіцай напаўнезалежнай [[Усходняя Румелія|Усходняй Румеліі]], якая была далучана да Балгарыі ў [[1885]] годзе. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Плоўдзіў быў апорай дэмакратычнага руху ў Балгарыі, які ў выніку прывёў да звяржэння прасавецкага рэжыму ў [[1989]] годзе. == Геаграфія == [[Выява:Panorama Plovdiv2.jpg|thumb|left|220px|Панарама Плоўдзіва]] Плоўдзіў размешчаны ў цэнтральнай часткі ўрадлівай [[Верхнефракійская нізіна|Верхнефракійскай нізіны]] ({{lang-bg|Горнотракийская низина}}), прыкладна ў 150 км на паўднёвы ўсход ад сталіцы Балгарыі [[Сафія|Сафіі]], на рацэ [[Марыца]] (у антычнасці Гебр), якая падзяляла горад на дзве часткі. Паўночная частка вядомая як паўночны горад або Кыршыяка. Старажытнагрэчаскі пісьменнік [[Лукіян]] узносіў прыродную прыгажосць Плоўдзіва, размешчанага на трох узгорках ([[Трымонціум]]) ля падножжа горнага масіва [[Радопы]]. На самой жа справе горад быў размешчаны на сямі ўзгорках, адзін з іх Маркава-Тэпэ (Маркаў узгорак) быў знішчаны сто гадоў назад, калі горад разрастаўся (камень, які здабываўся з гэтага ўзгорка выкарыстоўваўся для гарадскога будаўніцтва). Тры ўзгоркі і сёння добра бачныя: Бунарджык («узгорак з крыніцай», сёння афіцыйна называецца «ўзгорак вызваліцеля», па ўсталяванай на яго вяршыні статуі савецкага салдата, больш вядомай як «[[Помнік Алёша (Плоўдзіў)|Алёша]]»), Джэндэм-Тэпэ (пякельны ўзгорак) і Сахат-Тэпэ. Сахат-Тэпэ атрымаў сваю назву таму, што на ім стаяла гадзіннікавая вежа. Плоўдзіў уключае і іншыя тры ўзгоркі: Джамб-Тэпэ («узгорак канатаходцаў»), Тыксім-Тэпэ (водападзельны ўзгорак) і Небет-Тэпэ («узгорак-вартавы»). === Клімат === {{Клімат горада |Горад_род=Плоўдзіва|Крыніца=[http://weather.msn.com/local.aspx?wealocations=wc:BUXX0004 MSN Weather] | Сту_сяр= | Сту_сяр_апад=30.2 | Лют_сяр= | Лют_сяр_апад=39.1 | Сак_сяр= | Сак_сяр_апад=58.4 | Кра_сяр= | Кра_сяр_апад=52.1 | Май_сяр= | Май_сяр_апад=71.1 | Чэр_сяр= | Чэр_сяр_апад=47.2 | Ліп_сяр= | Ліп_сяр_апад=37.3 | Жні_сяр= | Жні_сяр_апад=34.8 | Вер_сяр= | Вер_сяр_апад=17.8 | Кас_сяр= | Кас_сяр_апад=32.3 | Ліс_сяр= | Ліс_сяр_апад=52.1 | Сне_сяр= | Сне_сяр_апад=51.8 | Год_сяр= | Год_сяр_апад=524.2 | Сту_сяр_мін=-3 | Сту_сяр_макс=6 | Лют_сяр_мін=-2 | Лют_сяр_макс=8 | Сак_сяр_мін=2 | Сак_сяр_макс=14 | Кра_сяр_мін=6 | Кра_сяр_макс=19 | Май_сяр_мін=12 | Май_сяр_макс=25 | Чэр_сяр_мін=15 | Чэр_сяр_макс=29 | Ліп_сяр_мін=18 | Ліп_сяр_макс=32 | Жні_сяр_мін=17 | Жні_сяр_макс=32 | Вер_сяр_мін=13 | Вер_сяр_макс=26 | Кас_сяр_мін=8 | Кас_сяр_макс=20 | Ліс_сяр_мін=3 | Ліс_сяр_макс=14 | Сне_сяр_мін=-2 | Сне_сяр_макс=6 | Год_сяр_мін=7.2 | Год_сяр_макс=19.3 |}} == Насельніцтва == {| | valign="top" | {| class="prettytable" |-class="" !Год !Насельніцтва |- |1985 | align="right" |342 050 |- |1992 | align="right" |341 058 |- |2000 | align="right" |344 976 |- |2005 | align="right" |341 464 |- |2010 | align="right" |348 465 |- |} |} == Эканоміка == Плоўдзіў — другі пасля [[Сафія|Сафіі]] прамысловы і важны культурны цэнтр краіны. Важны цэнтр сельскагаспадарчага раёна Верхнефракійскай нізіны. Харчовая, лёгкая прамысловасць, машынабудаванне, хімічная прамысловасць, каляровая металургія. Штогод праводзяцца міжнародныя кірмашы (з [[1933]] года). У [[1981]], [[1985]] і [[1991]] годзе ў Плоўдзіве праводзіліся спецыялізаваныя экспазіцыі [[Сусветная выстаўка|Сусветнай выстаўкі]]. == Транспарт == За 12 км на паўднёвы ўсход ад горада размешчаны [[аэрапорт Плоўдзіў]]. == Славутасці == Больш 200 будынкаў абвешчаны помнікамі гісторыі і ўзяты пад ахову. [[File:Antique-theater-plovdiv.jpg|thumb|left|[[Плоўдзіўскі антычны тэатр]], 2007 год]] З антычных часоў у Плоўдзіве захаваліся рэшткі гарадскога форума, стадыёна, тэатра, базілікі, тэрм, грамадскіх і жылых будынкаў. Цяпер [[Плоўдзіўскі антычны тэатр]] на 3000 месцаў адрэстаўраваны, і ў ім ізноў арганізуюцца розныя паказы і фестывалі. [[Файл:Straat in Oud Plovdiv 1.jpeg|thumb|165px|Старадаўняя вулачка ў цэнтры Плоўдзіва]] Старажытны цэнтр горада апяразваюць рэшткі каменнай фракійскай крэпасці. У межах крапасных сцен — вузкія сярэднявечныя вулачкі і забудова XV—XIX стагоддзяў, якая прываблівае ўвагу разьбой па дрэве і дэкаратыўнымі роспісамі. Галоўная пешаходная вуліца (князя Аляксандра I) забудавана будынкамі XIX стагоддзя. З часоў турэцкага валадарства захаваліся мячэці Імарэт і Джумая ([[1444]]—[[1445]]), а таксама адна з найстарэйшых у Еўропе гадзіннікавая вежа. Да эпохі балгарскага Адраджэння адносяцца цэрквы Святога Тыдня, Святога Дзімітра (абедзве [[1831]]) і Святой Марыны ([[1853]]—[[1854]]). Сярод больш сучасных збудаванняў горада варта вылучыць ансамбль Міжнароднага кірмаша ([[1948]]—[[1949]]). Шырока вядомы помнік савецкаму салдату, вядомы як «[[Помнік Алёша (Плоўдзіў)|Алёша]]» (усталяваны ў [[1954]] годзе), які ўзвышаецца над адным з узгоркаў Плоўдзіва Бунарджыкам. == Культура == У горадзе працуе вялікая колькасць мастацкіх галерэй, археалагічны, прыродазнаўчы і этнаграфічны музеі. Маецца шэраг тэатраў. === Адукацыя === Сярод навучальных устаноў Плоўдзіва — [[Плоўдзіўскі ўніверсітэт імя Паісія Хілендарскага]], [[Плоўдзіўскі аграрны ўніверсітэт]], [[Плоўдзіўскі медыцынскі ўніверсітэт]], Акадэмія музыкі, танца і вытанчаных мастацтваў і інш. Нацыянальная бібліятэка імя [[Іван Мінчаў Вазаў|Івана Вазава]]. === Спорт === У горадзе маюцца багатыя [[футбол]]ьныя традыцыі; абодва найбуйнейшыя гарадскія клубы — Боцеў Плоўдзіў і Лакаматыў Плоўдзіў — неаднаразова выступалі ў еўрапейскіх футбольных турнірах. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Стэфка Кастадзінава]], балгарская лёгкаатлетка == Гарады-пабрацімы == Плоўдзіў мае [[Пародненыя гарады|пабрацімскія]] адносіны з 21 горадам<ref>{{Cite web |url=http://www.namrb.org/filesystem.php?id=12 |title=Архіўная копія |access-date=24 жніўня 2014 |archive-date=14 лістапада 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114141130/http://www.namrb.org/filesystem.php?id=12 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.plovdivguide.com/newsfiles/news.php?id=1164&lang_id=2 Plovdiv, tourism, property, real estates, Bulgaria, travel agency, hotels, Pictures, maps, tour, restaurant, vacation, holiday, visit, wine, roses, architecture, sea, relaxing, …<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070926221523/http://www.plovdivguide.com/newsfiles/news.php?id=1164&lang_id=2 |date=26 верасня 2007 }}</ref><ref>http://e-samarkand.narod.ru/News.files/061008.htm{{Недаступная спасылка}}</ref>: {{кал|2}} * {{Сцяг Чэхіі}} [[Брно]] ({{lang-cs|Brno}}), [[Чэхія]] (з 1989 г.) * {{Сцяг|Турцыя}} [[Бурса (горад)|Бурса]], [[Турцыя]] (з 1998 г.) * {{Сцяг Венесуэлы}} [[Валенсія (Венесуэла)|Валенсія]], [[Венесуэла]] (з 1993 г.) * {{Сцяг|Арменія}} [[Гюмры]], [[Арменія]] (з 2004 г.) * {{Сцяг|Расія}} [[Екацярынбург]], [[Расія]] (з 2009 г.) * {{Сцяг|Грэцыя}} [[Касторыя]], [[Грэцыя]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Калумбія (Паўднёвая Караліна)|Калумбія]], [[ЗША]] (з 1993 г.) * {{Сцяг Славакіі}} [[Кошыцы]], [[Славакія]] (з 2000 г.) * {{Сцяг Македоніі}} [[Куманава]], [[Паўночная Македонія]] (з 2003 г.) * {{Сцяг|Грузія}} [[Кутаісі]], [[Грузія]] (з 1995 г.) * {{Сцяг|Германія}} [[Лейпцыг]], [[Германія]] (з 1975 г.) * {{Сцяг Кітая}} [[Лаян]], [[Кітай]] (з 1994 г.) * {{Сцяг|Японія}} [[Акаяма (горад)|Акаяма]], [[Японія]] (з 1973 г.) * {{Сцяг Македоніі}} [[Охрыд]], [[Паўночная Македонія]] (з 1999 г.) * {{Сцяг Іарданіі}} [[Петра]], [[Іарданія]] * {{Сцяг|Польшча}} [[Познань]], [[Польшча]] * {{Сцяг|Італія}} [[Рым]], [[Італія]]; (горад-партнёр) * {{Сцяг|Грэцыя}} [[Салонікі]], [[Грэцыя]] (з 1983 г.) * {{Сцяг|Расія}} [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]] (з 1980 г.) * {{Сцяг|Турцыя}} [[Стамбул]], [[Турцыя]] (з 2001 г.) * {{Сцяг Узбекістана}} [[Самарканд]], [[Узбекістан]] (з 2008 г.) * {{Сцяг Рэспублікі Карэя}} [[Тэгу]] [[Рэспубліка Карэя|Паўднёвая Карэя]] (з 2002 г.) {{канец кал}} {{зноскі}} == Літаратура == * ''Цапенко М.'' [[Сафія|София]]. [[Вяліка-Тырнава|Тырново]]. Пловдив. — М., Искусство, 1972. (Серия «Города и музеи мира»). == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://grao.bg/tna/tab02.txt Статыстыка насельніцтва] {{Гарады Балгарыі}} [[Катэгорыя:Плоўдзіў| ]] [[Катэгорыя:Фракійскія гарады]] [[Катэгорыя:Гарады Плоўдзіўскай вобласці]] m0c93kivvo5q4xor9c4piyxb83r97yp 0 206244 5164744 4762343 2026-07-11T20:18:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164744 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gerb bolg Imperatora.jpg|thumb|170px|Герб Канстанціна II Асеня, зборнік Грюнеберга, 1483]] '''Паўстанне Канстанціна і Фружына''' — першае балгарскае паўстанне супраць асманскага валадарства, якое ўспыхнула ў [[1408]] годзе. Пачалося ў паўночна-заходняй [[Балгарыя|Балгарыі]]. Нагодай для паўстання паслужыла неспакойнае становішча ў [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] пасля паражэння султана [[Баязід I|Баязіда I]] у [[Бітва пры Анкары|бітве пры Анкары]] ад войска манголаў пад кіраўніцтвам [[Тамерлан|Цімура Кульгавага]]. Узначалена паўстанне царом [[Відзінскае царства|Відзінскага царства]] [[Канстанцін II Асень|Канстанцінам]] — сынам цара [[Іван Срацімір|Івана Сраціміра]], і яго стрыечным братам царэвічам Фружынам — сынам цара [[Іван Шышман|Івана Шышмана]]. Мэтай паўстання з'яўлялася вызваленне [[хрысціянства|хрысціян]] ад прыгнёту з боку туркаў-[[іслам|мусульман]]. Паўстанне было падушана ў [[1413]] годзе. Дакладных звестак пра асноўныя этапы гэтага паўстання ўсё яшчэ вельмі мала і яны дагэтуль застаюцца прадметам спрэчак сярод гісторыкаў. Амаль нічога не вядома пра ход дзеянняў. == Палітычная сітуацыя == [[Выява:Prince fruzhin of bulgaria.jpg|left|thumb|220px|Князь Фружын Шышманавіч]] Напачатку 15 стагоддзя пераможныя войны і шматлікія заваяванні Асманскай імперыі былі часова прыпынены. 20 ліпеня [[1402]] года султан Баязід I пацярпеў паражэнне ад войскаў сярэднеазіяцкага эміра [[Тамерлан|Цімура Храмога]], быў узяты ў палон разам са сваім гарэмам, і пасля некалькіх месяцаў зневажэнняў памёр ад сардэчнага прыступу ў сакавіку 1403 г.. Адбываюцца шматлікія міжусобныя супрацьстаянні паміж яго сынамі ў барацьбе за спадчыну, якія працягнуліся ўсё наступнае дзесяцігоддзе і яшчэ больш саслабіла Асманскую імперыю па прычыне праблем з кіраваннем велізарнай тэрыторыяй. Кіраўнікі [[Сербія|Сербіі]], [[Валахія|Валахіі]] і [[Венгрыя|Венгрыі]], якія знаходзіліся пад пагрозай знікнення, не прамінулі скарыстацца перавагай у гэтай сітуацыі і заключыць ваенны саюз. Пазней да гэтага саюза далучыўся царэвіч [[Канстанцін II Асень]], сын цара Івана Сраціміра і кіраўнік вельмі саслабленага [[Відзінскае царства|Відзінскага царства]], тэрыторыя якога значна скарацілася. Таксама да саюза далучыўся яго стрыечны брат царэвіч Фружын Асень, сын цара Івана Шышмана. Скарыстаўшыся сітуацыяй унутранага крызісу ў Асманскай імперыі ў 1404 годзе, яны вярнуліся ў [[Відзін]] і ўзначалілі першае балгарскае паўстанне супраць асманскага валадарства. Паводле некаторых паведамленняў Канстанцін Асень II кіраваў сваім царствам аж да сваёй смерці ў 1422 годзе, і, верагодна, уваходзіў у створаную каралём [[Жыгімонт Люксембургскі|Жыгімонтам Люксембургскім]] хрысціянскую антытурэцкую кааліцыю<ref>Engel P. [http://books.google.ru/books?id=vEJNBqanT_8C&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA210#v=onepage&q&f=false The Realm of St. Stephen: A History of Medieval Hungary, 895—1526]. I. B. Tauris, 2005. P. 210.</ref><ref>Rezachevici C. [http://barcelona.esoterismo.tripod.com/id17.html From the Order of the Dragon to Dracula] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110717102647/http://barcelona.esoterismo.tripod.com/id17.html |date=17 ліпеня 2011 }} // Journal of Dracula Studies. 1 (1999).</ref>. Канстанцін дапамагаў свайму стрыечнаму брату Фружыну ў спробах вярнуць царскія тэрытарыяльныя ўладанні свайго бацькі. == Развіццё падзей == Паўстанне хутка распаўсюдзілася ахапіўшы ўсю паўночна-заходнюю Балгарыю, у тым ліку Тэмску — тэрыторыю, якой да 1396 года валодаў цар Іван Срацімір. Канстанцін і Фружын атрымалі падтрымку сербскага князя [[Стэфан Лазаравіч|Стэфана Лазаравіча]] і валашскага ваяводы Мірчы Старога. Пасля цяжкіх баёў паўстанне было падушана шматлікімі турэцкімі войскамі пад камандаваннем другога сына султана Баязіда I — [[Сулейман Чэлебі|Сулеймана Чэлебі]]. Канстанцін і Фружын паспяваюць бегчы: Канстанцін знаходзіць прытулак у Сербіі, а Фружын у Венгрыі. Фружын Асень пакінуў Балгарыю назаўжды, але знаходзячыся ў выгнанні заставаўся да канца свайго жыцця непрымірымым праціўнікам Асманскай імперыі. Яго імя ўплецена практычна ва ўсе кірункі антытурэцкай дзейнасці ў першай палове XV стагоддзя. Фружын памёр у знакамітай [[Бітва пры Варне|бітве пры Варне]] паміж аб'яднанай арміяй [[крыжакі|крыжакоў]] і Асманскай імперыяй у [[1444]] годзе. == Гістарычнае значэнне == Паўстанне было першым актам масавага супраціўлення балгарскіх хрысціян з Паўночна-Заходняй Балгарыі і Тэмскі супраць асманскага валадарства. У тым жа годзе, адлюстраваннем гэтага паўстання сталі шматлікія беспарадкі і паўстанні, якія ўспыхнулі ў іншых частках Балгарыі — у [[Правадзія|Правадзіі]], [[Айтас]]е і іншых. == Гл. таксама == * [[Першае Тырнаўскае паўстанне]] * [[Другое Тырнаўскае паўстанне]] == Літаратура == * Г. Г. Литаврин. Краткая история Болгарии. М. Наука. 1987 год * Пейчев, А. и др., «1300 години на стража», София, 1984, Военно издателство, с. 98 * {{cite web|url=http://znam.bg/com/action/showArticle/short?encID=2&article=2477022840&ctx=search11187&sectionID=1#selectedarticle|title=History of Bulgaria|date=29 November 2003|work=Uprising of Konstantin and Fruzhin|publisher=Trud|language=Bulgarian|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GGYf9NyU?url=http://znam.bg/com/action/showArticle/short?encID=2#selectedarticle|archivedate=30 красавіка 2013|accessdate=24 жніўня 2014|url-status=live}} [[Катэгорыя:Паўстанні ў Балгарыі]] [[Катэгорыя:Відзінскае царства]] [[Катэгорыя:Войны Асманскай імперыі]] [[Катэгорыя:1408]] hoa5vb18r7lkvnhz6d15wd8ovnofb1r 0 210121 5164784 4087323 2026-07-11T23:47:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164784 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Пе́дру''' або '''Пе́ру да Кавілья́н''' ({{lang-pt|Pêro da Covilhã}}, каля 1450—1530, [[Эфіопія]]) — [[Партугалія|партугальскі]] падарожнік і [[мараплавец]] [[XV]] стагоддзя, які пражыў трыццаць гадоў пры двары эфіопскіх імператараў. Яго заслугі: указанне на магчымасць абмінуць [[Афрыка|Афрыку]] морам, апісанне індыйскіх гаваняў і залатых рудняў у [[Сафала|Сафале]], першае дакладнае азнаямленне еўрапейцаў з Эфіопіяй. == Біяграфія == Вызначыўся ў кастыльскай вайне пры [[Афонсу V]], затым служыў у Берберыі, а пасля — у гвардыі караля [[Іаан II Дасканалы|Жуана II]]. Цудоўна валодаў арабскай мовай. У [[1487]] годзе разам з [[Афонсу дэ Паіва]]м быў адпраўлены каралём Жуанам II на пошукі [[прэсвітар Іаан|прэсвітара Іаана]] і зямлі, з якой у Еўропу прывозяць [[карыца|карыцу]] і іншыя [[спецыі]]. 7 мая 1487 года партугальцы, забяспечаныя неабходнай інфармацыяй і грашыма, адправіліся ў дарогу і пад відам гандляроў прыбылі ў [[Каір]], адкуль Кавільян у суправаджэнні некалькіх [[маўр]]аў адплыў у бок [[Індыя|Індыі]], наведаўшы [[Суэц]] (Тора), [[Адэн]], [[Армуз]], [[Гоа]], [[Калікут]] і [[Сафальскі бераг]] у [[Мазамбік]]у, у той час як яго таварыш Паіва адправіўся ў Абісінію ([[Эфіопія|Эфіопію]]). Яны дамовіліся сустрэцца ў Каіры. [[Выява:Caminho maritimo para a India.png|thumb|320px|right|Шлях гандляроў спецыямі (зялёная лінія) і маршруты [[Васка да Гама|Васка да Гамы]] (чорная), [[Пера да Кавільян]]а (аранжавая) і [[Афонсу дэ Паіва|Афонсу дэ Паівы]] (сіняя)]] Пасля вяртання ў Каір у 1490 годзе Кавільян даведаўся пра смерць Паівы ў Эфіопіі. Падчас знаходжання ў [[Егіпет|Егіпце]] ён напісаў для караля справаздачу пра сваё падарожжа, у якім даў яму савет шукаць шлях у Індыю не па сушы, а па моры, плывучы на поўдзень ад [[Гвінея|Гвінеі]] ў бок Вострава Месяца ([[Мадагаскар]]а). Пасланне Кавільяна, дастаўленае ў Партугалію яўрэямі-гандлярамі, праславіла яго імя, праз і некалькі гадоў задума марскога падарожжа ў Індыю была ажыццёўлена [[Васка да Гама]]м. Тым часам сам Кавільян у 1493 годзе паехаў па следзе Паівы ў Эфіопію, дзе імператар Аляксандр прыняў яго вельмі ласкава, даў землі і добрае месца пры двары, аднак вярнуцца на радзіму не дазваляў да самай смерці. У 1507 годзе да яго далучыўся нейкі падрэ з экспедыцыі [[Трыстан да Кунья|Трыстана да Кунья]]. У [[1520]] годзе ў Эфіопію прыбыло партугальскае пасольства, для якога Кавільян дамогся ад імператара розных палёгак, але так і не атрымаў дазволу вярнуцца. Увогуле, Кавільян правёў у Эфіопіі больш за тры дзясяцігоддзі жыцця. Запісы Кавільяна пасля яго смерці былі страчаны. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.vidaslusofonas.pt/pero_da_covilha.htm Біяграфія Кавільяна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140813174041/http://www.vidaslusofonas.pt/pero_da_covilha.htm |date=13 жніўня 2014 }} {{Ref-pt}} {{ЭСБЕ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падарожнікі Партугаліі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Эфіопіі]] 09hewc3j6q7c9o17g4b587xjfud84vv 0 214035 5164757 5137707 2026-07-11T21:31:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164757 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Пелішчанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Камянецкі раён]] |Уключае = 12 населеных пунктаў |Сталіца = [[Пелішча]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава = Уладзімір Канстанцінавіч Толах<ref>{{Cite web |url=http://kamenec.brest-region.by/index.php?option=com_content&view=article&id=8283%3A2005-01-29-211704&catid=143%3Aadministration&Itemid=492&lang=ru |title=Сельвыканкамы Камянецкага раёна |access-date=15 лістапада 2014 |archive-date=8 студзеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108011600/http://kamenec.brest-region.by/index.php?option=com_content&view=article&id=8283:2005-01-29-211704&catid=143:administration&Itemid=492&lang=ru |url-status=dead }}</ref> |Назва главы = Старшыня сельвыканкама |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1543 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |паштовы індэкс = |Тэлефонны код = +375 1631 |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Пе́лішчанскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Пелішча]]. == Гісторыя == Сельсавет быў утвораны 12 кастрычніка 1940 года неўзабаве пасля ўваходу тэрыторыі [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў склад [[БССР]] і ўтварэння [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. На момант утварэння ў склад сельсавета ўваходзіла 16 паселішчаў, працавалі калгас, маслазавод, 7-гадовая школа, 3 пачатковыя школы, 3 ветраныя [[млын]]ы. 30 ліпеня 1966 года ў склад адноўленага [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскага раёна]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Багдзюкі (Жабінкаўскі раён)|Багдзюкі]], [[Дзяменічы]], [[Лясоты]] і [[Падлессе (Жабінкаўскі раён)|Падлессе]])<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб утварэнні новых раёнаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 23 (1143).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 12 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|24}}</ref>. == Склад == [[Выява:Location Pelishche selsovet Kamenets raion.svg|thumb||350px|{{легенда |#ff8080| — Населеныя пункты Пелішчанскага сельсавета}}]] Пелішчанскі сельсавет уключае 12 населеных пунктаў: * [[Беразнякі (Камянецкі раён)|Беразнякі]] — вёска. * [[Індычы]] — вёска. * '''[[Пелішча]]''' — аграгарадок. * [[Падбрадзяны 1]] — вёска. * [[Падбрадзяны 2]] — вёска. * [[Пруска Велівейская]] — вёска. * [[Рані]] — вёска. * [[Седруж]] — вёска. * [[Сосны (Камянецкі раён)|Сосны]] — вёска. * [[Стралі]] — вёска. * [[Шчэрбава (Камянецкі раён)|Шчэрбава]] — вёска. * [[Якубовічы (Камянецкі раён)|Якубовічы]] — вёска. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1867 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 68,9 % — [[беларусы]], 11,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 10,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 7,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1543 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} — С. 7, 75. * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://kamenec.brest-region.by/ Камянецкі райвыканкам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130725060014/http://kamenec.brest-region.by/|date=25 ліпеня 2013}} * [http://nalog.by/program/ssoato.html Населеныя пункты Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120317203111/http://nalog.by/program/ssoato.html|date=17 сакавіка 2012}} {{Пелішчанскі сельсавет}} {{Камянецкі раён}} [[Катэгорыя:Пелішчанскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 3bfjvaotnb08kgrkf7caiw6df8816n9 0 214392 5164752 4842124 2026-07-11T21:11:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164752 wikitext text/x-wiki [[Выява:Griepenkerl- Theft of Fire.jpg|300px|thumb|[[Ганімед]], які спіць у абдымках [[Зеўс]]а, карціна П.-П. Рубенса «Выкраданне агню Праметэем»]] [[Выява:Apollo, Hyacinthus and Cyparis singing and playing by Alexander Ivanov.jpg|thumb|300px|«[[Апалон]], [[Гіяцынт (міфалогія)|Гіяцынт]] і [[Кіпарыс (міфалогія)|Кіпарыс]], якія займаюцца музыкай і спевамі», карціна [[Аляксандр Андрэевіч Іваноў|А. Іванова]], 1834]] {{Міжасобасныя адносіны}} '''Педэрастыя''' (ад {{lang-grc|παις}} — «дзіцё», «хлопчык», і {{lang-grc2|ἐραστής}} — «кахаючы», гэта значыць «каханне да хлопчыкаў») — любоўныя ці сексуальныя адносіны паміж мужчынам і хлопчыкам<ref>[http://slovari-online.ru/word/сексологический-словарь/педерастия.htm Педерастия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141128163634/http://slovari-online.ru/word/%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%8F.htm |date=28 лістапада 2014 }} // Сексологический словарь // Slovari-Online.ru {{v|26|01|2013}}</ref>, у сучаснай гутарковай і, раней, літаратурнай мове гэтым тэрмінам часта пазначаецца мужчынская [[гомасексуальнасць]] наогул<ref>[http://www.skarnik.by/tsbm/58281 Педэрастыя] // Тлумачальны слоўнік беларускай мовы</ref>. == Этымалогія і гісторыя словаўжывання == Слова «педэрастыя» адбываецца ад каранёў {{lang-grc2|παις}} (па-грэчаску «хлопчык» і наогул «дзіця», што па сэнсу прыкладна адпавядае сучаснаму паняццю «непаўналетні» — паўналецце ў Эладзе наставала з 18 гадоў) і {{lang-grc2|ἐραστής}} (палюбоўнік). У новаеўрапейскі ўжытак слова {{lang-la2|paederastia}} (з грэчаскага {{lang-grc2|παιδεραστεια}}) увайшло ў XVI стагоддзі, быўшы запазычана з дыялогу [[Платон]]а «Баль» для абазначэння сексуальнай сувязі паміж сталым мужчынам з аднаго боку і падлеткам ці юнаком з іншага. Але паколькі педэрастыя, ці «грэчаскае каханне», была найбольш распаўсюджанай і адзінай, што знайшла адлюстраванне ў культуры, формай мужчынскіх гомасексуальных адносін, да XIX стагоддзя часткова ў Еўропе, а асабліва ў Расіі тэрмін набыў значэнне мужчынскай гомасексуальнасці наогул<ref>Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: «Педерастия, см. мужеложество». Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: «Педерастия, мужеложство, весьма распространённое с древних времён извращённое удовлетворение полового чувства… Разнообразные утонченные формы П. известны под более широкими названиями гомосексуализма и уранизма». Словарь Ушакова: «Педерастия — извращенные половые отношения мужчины с мужчиной; мужеложество». Словарь Ожегова: «половое извращение: мужской гомосексуализм»</ref>. У наш час у якасці сексалагічнага тэрміна слова вярнула сабе першапачатковае лексічнае значэнне і сэнс і пераважна разумеецца ў сэнсе анальнага каітуса паміж сталым мужчынам і хлопчыкам. Аднак у масавым словаўжыванні яно выкарыстоўваецца як зневажальнае абазначэнне мужчынскай гомасексуальнасці наогул. Слова «педэраст» і асабліва яго скажоныя формы выкарыстоўваюцца як лаянкавыя і лічацца ў вялікай ступені абразлівымі{{sfn|''Клейн Л. С.''|2000|loc=[http://1001.vdv.ru/books/I+I/kleyn/36.html Гл. I, § 8.]}}. == Старажытная Грэцыя == === Педэрастыя ў міфалогіі === <!--[[Выява:Laius and Chrysippus and Pelops.jpg|thumb|Лай выкрадае Хрысіпа]]--> Міфы прыпісвалі педэрастычныя адносіны багам: [[Зеўс]] выкраў [[Ганімед]]а, [[Апалон]] кахаў цэлы шэраг цудоўных юнакоў. Педэрастыя прыпісвалася і героям: палюбоўнікамі [[Геракл]]а называлі возніка, пляменніка героя [[Іалай|Іалая]], а таксама [[Гіл, міфалогія|Гіла]], [[Паліфем (лапіф)|арганаўта Паліфема]] і [[Састрат]]а; [[Ахіл]] і [[Патрокл]] у класічную эпоху адназначна ўспрымаліся і апісваліся як любоўная пара (хоць у [[Гамер]]а прамых указанняў на гэта няма)<ref name="Кон">''Кон И. С.'' [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/Psihol/Kon/04.php Любовь небесного цвета]</ref>. Звычайна лічылася, што звычай кахаць хлопчыкаў увёў [[Фівы (Грэцыя)|фіванскі]] цар [[Лай]], бацька [[Эдып]]а, які закахаўся ў цудоўнага хлопчыка [[Хрысіп, сын Пелопа|Хрысіпа]] і выкраў яго; зрэшты, [[Тымей з Таўраменіі|Тымей]] прыпісвае ўвядзенне гэтага звычаю крыцянам{{sfn|''Лихт Г.''|1995|name="Лихт"|loc= [http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/liht/12.php Мужской гомосексуализм.]}}. Нарэшце, у Паўночнай Грэцыі вынаходнікам педэрастыі лічыўся спявак [[Арфей]], які адмовіўся ад жанчын пасля страты каханай [[Эўрыдзіка|Эўрыдзікі]]<ref name="Кон" />. === Выхаваўчы характар грэчаскай педэрастыі === [[Выява:Heracles, Iolaus and Eros - Cista Ficoroni foot.jpg|thumb|злева|''«Геракл, Іалай і Эрас»,'' рэльеф на т.зв. Cista Ficoroni, IV ст. да н.э.]] Педэрастычныя ўзаемаадносіны ў Грэцыі насілі выхаваўчы характар і часцяком былі санкцыянаваны дзяржавай<ref>''Дерягин Г. Б.'' [https://web.archive.org/web/20130621022458/http://www.sudmed-nsmu.narod.ru/articles/pedophilia.html Педофилия]</ref>. Таксама неабходна было, каб гэтыя адносіны ўхваляў бацька хлопчыка. Хлопчык уступаў у такія ўзаемаадносіны ў падлеткавым узросце, прыкладна ў тым жа ўзросце, у якім дзяўчынак выдавалі замуж (каля 12 гадоў, менавіта гэты ўзрост называецца Плутархам у біяграфіі Лікурга, а таксама ў шэрагу эпіграм Палацінскай анталогіі). Настаўнік павінен быў навучаць юнака або сачыць за яго навучаннем і, паводле традыцыі, дарыць яму пэўныя падарункі. Настаўнік мог быць пакараны за правіны выхаванца. Часта такія ўзаемаадносіны мелі месца пры навучанні ваеннай справе. Асабліва важную і істытуцыянальную педагагічную ролю педэрастыя адыгрывала, з аднаго боку, у вайсковых супольнасцях тыпу крыцкай і спартанскай, а з іншага — у арыстакратычных «таварыствах» ([[гетэрыя]]х), дзе сувязь паміж старэйшым і малодшым арыстакратам з'яўлялася, асабліва ў [[архаічная эпоха|архаічную эпоху]], адным з галоўных сродкаў «высакароднага выхавання» і перадачы арыстакратычных каштоўнасцей. Узорам кодэкса арыстакратычнай этыкі, які даваў старэйшы палюбоўнік малодшаму, з'яўляюцца павучальныя элегіі [[Феагнід|Феагніда з Мегары]], адрасаваныя юнаку Кірну<ref name="Марру">''Марру А-И.'' История воспитания в античности. — [http://www.sno.pro1.ru/lib/marru/5.htm Гл. 3. Педерастия как образование]</ref>. Педэрастыя была ідэалізаванай формай гомаэратызму, структураванага па ўзросце, у якога, як ва ўсіх сацыяльных з'яў былі і іншыя, меней ідылічныя праявы, такія як прастытуцыя ці выкарыстанне хлопчыкаў-рабоў у якасці наложнікаў. === Уяўленні пра грамадскую карысць педэрастыі === [[Выява:Harmodius and Aristogeiton.jpg|thumb|''Гармодый і Арыстагітон''. Рымская копія бронзавай групы працы [[Крытый, скульптар|Крытыя]] і [[Несіёт]]а, пастаўленай на афінскім Акропалі ў 476 годзе да н.э. пасля выкрадання першых статуй персамі]] Лічылася, што дзяржаве выгодны той факт, што сяброўства выконвала функцыю стрымлівання юнака. У Спарце, напрыклад, калі ён здзяйсняў злачынства, пакаранне нёс не ён, а яго палюбоўнік. Такія ўзаемаадносіны ўмацоўвалі армію, бо палюбоўнікі ваявалі плячом да пляча, спаборнічаючы і імкнучыся бліснуць адзін перад адным. Грамадская карысць педэрастыі аргументавалася ў прыватнасці тым, што мужчынскае каханне (у адрозненне ад кахання да жанчын, якое расслабляе і распешчвае{{efn|Пар. ролю мужчынскага і жаночага кахання ў міфах пра [[Геракл]]а: [[Іалай]] і [[Гіл]] служылі Гераклу наперснікамі ў подзвігах, тады як [[Амфала]] апранула героя ў жаночыя адзенні і прымусіла прасці, а [[Дэяніра]] давяла да гібелі. Сюжэт «Геракл у Амфалы» стаў класічнай алегорыяй расслабляльнага дзеяння кахання да жанчыны}}) усяляе мужнасць і высокія намеры; у якасці прыкладу прыводзілася забойства афінскага тырана [[Гіпарх, тыран|Гіпарха]] палюбоўнікамі [[Гармодый і Арыстагітон|Гармодыем і Арыстагітонам]]. У гэтым сэнсе разважае Федр у платонаўскім «Балі»<ref name="Пир">''Платон.'' Пир. — [https://web.archive.org/web/20011129094157/http://autoeros.tripod.com/platon/pir2.html речь Федра.]</ref>, а Арыстоцель у «Рыторыцы» прыводзіць такую развагу як агульны прыклад<ref>[http://www.kappp.com.ua/biblioteka/bibliotekaknig/aristotel/arist_2/arist_2.html ''Аристотель.'' Риторика.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130509223354/http://www.kappp.com.ua/biblioteka/bibliotekaknig/aristotel/arist_2/arist_2.html |date=9 мая 2013 }}</ref>. У сувязы з гэтым Платон мяркуе, што персы лічылі патрэбным забараніць педэрастыю сярод насельніцтва падуладных краін, бо: «тамтэйшым кіраўнікам, я лічу, проста невыгодна, каб у іх падданых нараджаліся высокія намеры і ўмацоўваліся садружнасці і саюзы, чаму нароўні з усімі іншымі ўмовамі вельмі спрыяе тое каханне, пра якое ідзе гаворка»<ref name="Пир"/>. У гэтай сувязі ў [[Халкіда|Халкідзе]] было папулярнае наступнае апавяданне. Калі халкідзяне ваявалі з [[горад Эрытрэя|эрытрэйцамі]] (700 да н.э.), да іх на дапамогу на чале коннага атрада прыйшоў фесаліец Клеамах. Яму трэба было на чале сваёй конніцы першаму ўварвацца ў рады праціўніка. Перад бітвай Клеамах спытаў у свайго юнага каханага, ці не жадае той паглядзець на бітву разам з ім. Юнак адказваў згодай, сам надзеў шлем на галаву Клеамаха і пацалаваў яго. Гэта настолькі натхніла Клеамаха, што ён адважна ўварваўся ў рады ворагаў і прымусіў уцякаць спачатку конніцу эрытрэйцаў, а затым і іх пяхоту, але коштам сваёй гібелі. Халкідзяне ў знак асаблівага ўшанавання пахавалі яго на галоўнай плошчы свайго горада, узвёўшы над магілай калону<ref name="Лихт" /> [[Выява:Lion of Chaeronea 1914.JPG|thumb|злева|[[Херанейскі леў]] — помнік на месцы гібелі Свяшчэннага атрада]] Таксама шырока вядома было жартоўнае выказванне фіванскага палкаводца [[Памен]]а, які, каментуючы верш «Іліяды», гаварыў, што ахейцам трэба было строіцца не па плямёнах і каленах, але каханаму побач з кахаючым: «бо сваякі і аднапляменнікі мала трывожацца адзін пра аднаго ў бядзе, тады як строй, згуртаваны ўзаемным каханнем, непарушны і нязломны, паколькі кахаючыя, сарамацячыся праявіць сваю баязлівасць, у выпадку небяспекі нязменна застаюцца адзін поплеч аднаго» — тлумачыць Плутарх<ref name="Эсткетика">[http://www.aesthetics-greece.narod.ru/estetica.htm Эстетика однополой любви в древней Греции в её социально-историческом развитии / Составление и примечания Антона Сватковского]</ref>. [[Гаргід]] ажыццявіў гэту ідэю, стварыўшы напачатку IV ст. да н.э. у Фівах элітны [[Свяшчэнны атрад з Фіваў|Свяшчэнны атрад]] з 300 чалавек, у які ўступалі любоўнымі парамі; гэты атрад найлепшым чынам праявіў сябе на палях бітваў і цалкам палёг у [[Бітва пры Херанеі|бітве пры Херанеі]]. === Уяўленне пра педэрастыю як пра вышэйшую форму кахання === [[Выява:Hyakinthos.jpg|thumb|Зефір і Гіяцынт. Атычная ваза, знойдзеная ў [[Тарквініі|Тарквініях]] (Італія), 480-я — 470-я гады да н.э.]] Педэрастычныя адносіны ўспрымаліся грэкамі як вышэйшыя, у параўнанні з адносінамі паміж мужчынам і жанчынай, бо толькі ў іх бачылі інтэлектуальны і духоўны пачатак, тады ж як адносіны з жанчынай успрымаліся як адносіны чыста цялесныя. Найбольш яскрава гэта ідэя прадстаўлена ў Платона:<ref name=ReferenceA>[http://lib.ru/POEEAST/PLATO/pir.txt ''Платон.'' Пир]</ref> {| |{{пачатак цытаты}} Паўсаній: «…Эрот жа Афрадыты нябеснай узыходзіць да багіні, якая, па-першае, датычная толькі да мужчынскага пачатку, але ніяк не да жаночага, — нездарма гэта каханне да юнакоў, — а па-другое, старэйшая і чужая злачыннай дзёрзкасці. Таму апантаныя такім каханнем звяртаюцца да мужчынскага пола, аддаючы перавага таму, што мацней ад прыроды і надзелена вялікім розумам.» {{канец цытаты|крыніца=''Платон.'' Баль}} |} Гісторыкі аднагалосна тлумачаць такі падыход чыста мужчынскім характарам грэчаскага грамадства. Ва ўмовах прыніжанага становішча жанчыны, яна не магла задаволіць інтэлектуальныя і духоўныя запыты мужчыны; у ёй бачылі істоту ніжэйшую, прыдатную толькі для дзіцянараджэння і цялесных уцех, у адрозненне ад юнака, якому адкрыты высокія намеры<ref name="Кон" /><ref name="Марру" />. === Агульныя адзнакі грэчаскай педэрастыі === Паводле ацэнкі Ганса Ліхта, «грэчаскае каханне да хлопчыкаў з'яўляецца ўласцівасцю характару, які абапіраецца на эстэтычныя і рэлігійныя асновы. Яе мэтай, у ажыццяўленні якой ёй дапамагае дзяржава, з'яўляецца захаванне апошняй і ўмацаванне асноў грамадзянскіх і асабістых дабрадзейнасцей. Яна не варожая шлюбу, але дапаўняе яго як важны выхаваўчы фактар»{{sfn|''Лихт Г.''|1995|loc=[http://vkarp.com/2010/12/26/г-лихт-сексуальная-жизнь-в-древней-гре-6/ С. 298.]}}. Паводле [[Ігар Кон|Ігара Кона]], «гомаэратычнае сяброўства-каханне паміж мужчынам і хлопчыкам (юнакоў) становіцца ўнікальным і незаменным інстытутам сацыялізацыі. Дапаўняючы тое, чаго не маглі забяспечыць іншыя сацыяльныя інстытуты, яна факусавала ў сабе ўвесь эмацыйны свет асобы і была выключна значная для абодвух бакоў»<ref name="Кон" />. == Старажытны Рым == {{пачатак раздзелу}} == Іншыя народы старажытнасці == Педэрастыя ў старажытныя часы не была выключна прэрагатывай грэкаў і рымлян. [[Афіней]] у сваёй кнізе «Баль мудрацоў» (XIII 603a) сцвярджае, што [[кельты]] таксама гэтым займаліся і, нягледзячы на прыгажосць іх жанчын, аддавалі перавагу каханню хлопчыкаў. Некаторыя рэгулярна ўкладваліся на шкуры жывёл, маючы па палюбоўніку з кожнага боку. Іншыя антычныя пісьменнікі таксама сведчаць пра тое, што існавала кельцкая педэрастыя ([[Арыстоцель]]<ref>''[[Арыстоцель]]''. Палітыка, II 6.6</ref> і [[Дыядор Сіцылійскі]]). Некаторыя сучаснікі інтэрпрэтуюць словы Афінея так, што ў кельтаў было па хлопчыку з кожнага боку, але гэта інтэрпрэтацыя ставіцца пад сумнеў Хабардам, які лічыць, што мелася на ўвазе, што з аднаго боку быў хлопчык, а з іншай — жанчына. Персідская педэрастыя і яе вытокі падвяргаліся абмеркаванню нават у старажытнасці. [[Герадот]] (Гісторыя, I.135) сцвярджаў, што персы перанялі яе ад грэкаў: «Персы аддаюцца разнастайным асалодам і уцехам па меры знаёмства з імі. Так, яны запазычалі ад элінаў любоўныя адносіны з хлопчыкамі». Аднак [[Плутарх]] сцвярджае, што персы выкарыстоўвалі хлопчыкаў-еўнухаў «па-грэчаску» задаўга да якіх-небудзь кантактаў паміж іх культурамі. == Антычная педэрастыя ў сучаснай культуры == === Кінематограф === * «[[Сатырыкон Феліні|Сатырыкон]]», рэж. [[Федэрыка Феліні]] ([[1969 год у кіно|1969]]) == Гл. таксама == * [[Кагэма]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Плутарх.|загаловак=Сравнительные жизнеописания − в 2-х тт. / 2-е изд., исправл. и дополн. Отв. ред. С. С. Аверинцев|месца=М.|выдавецтва=«Наука», 1994|ref=''Плутарх''}} * {{кніга|аўтар=Клейн Л. С.|загаловак=Другая любовь|месца=СПб.|выдавецтва=Фолио-пресс|год=2000|isbn=5-7627-0146-8|ref=''Клейн Л. С.''}} * {{кніга|аўтар=Лихт Ганс.|загаловак=Сексуальная жизнь в Древней Греции|месца=М.|выдавецтва=Крон-Пресс|год=1995|isbn=5-232-00146-9|ref=''Лихт Г.''}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * ''Кон И. С.'' [http://www.neuronet.ru/sexology/chapt1105.html Античная педерастия] * [http://phallologia.narod.ru/ch/enc/sx15015.html Сексалагічная энцыклапедыя — Педэрастыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090317203158/http://phallologia.narod.ru/ch/enc/sx15015.html |date=17 сакавіка 2009 }} {{Гомасексуальнасць у гісторыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Педэрастыя| ]] bf0rtw3jorgusmu5o80s4pxisr1gkca 0 215226 5164922 4580591 2026-07-12T09:22:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164922 wikitext text/x-wiki {{Картка сайта |назва = Православие.Ru |лагатып = |URL = [http://www.pravoslavie.ru www.pravoslavie.ru] |скрыншот = |подпіс = |камерцыйны = не |тып = [[Інтэрнэт-партал]] |рэгістрацыя = няма |наведвальнасць = 1.3 млн наведвальнікаў/месяц ([https://stat.top100.rambler.ru/projects/558177/report/rating/ статыстыка Rambler])<br/>569.9 тыс. наведвальнікаў/месяц ([http://top.mail.ru/rating?id=41259 статыстыка Mail.ru]) |мовы = [[руская мова|руская]], [[англійская мова|англійская]], [[сербская мова|сербская]] |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Расія}}, [[Масква]] |уладальнік = [[Срэценскі манастыр, Масква|Срэценскі манастыр]] |аўтар = [[архімандрыт]] [[Ціхан (Шаўкуноў)]] |адкрыты = 29 снежня 1999<ref>http://website.informer.com/pravoslavie.ru</ref> |зачынены = |бягучы статус = Працуе і развіваецца |абарот = |чысты прыбытак = }} '''Праваслаўе.Ru''' ({{lang-ru|Православие.Ru}}, першапачаткова «'''Православие 2000'''»<ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/index01.htm Першы выпуск навін партала «Православие 2000»], 31 снежня 1999 года</ref>) — праваслаўны інфармацыйны [[інтэрнэт-партал]]. Створаны і падтрымліваецца з [[1 студзеня]] [[2000]] года рэдакцыяй інтэрнэт-праектаў маскоўскага [[Срэценскі манастыр, Масква|Срэценскага манастыра]]<ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/7504.htm Чуткі пра зачыненне «Православия. Ru» перабольшаны]</ref> па [[Блаславенне|блаславенні]] [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Найсвяцейшага патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі Алексія II]]. Галоўны рэдактар сайта — намеснік манастыра архімандрыт [[Ціхан (Шаўкуноў)]]. Асноўныя раздзелы партала: навіны пра Праваслаўе з усяго свету, аналітычны агляд, інтэрнэт-часопіс, госць сайта. Сайт мае рускую, англійскую і сербскую версіі. Праекты-спадарожнікі: [http://days.pravoslavie.ru «Праваслаўны каляндар»], [http://www.pravoslavie.ru/orthodoxchurches/ «Маёнткавыя Праваслаўныя Цэрквы»] і [http://www.pravoslavie.ru/answers/ «Пытанні святару»], [http://choir.pravoslavie.ru Хор маскоўскага Срэценскага манастыра], [http://vizantia.info «Візантыйскі ўрок»], [http://pravos.org «Да единомыслием исповемы»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150323090855/http://www.pravos.org/ |date=23 сакавіка 2015 }}. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.pravoslavie.ru/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 1999 годзе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя сайты]] [[Катэгорыя:Праваслаўе ў Расіі]] glj3g6i0bofycbzei7p6oqnvuipmjdj 0 222606 5164592 4443783 2026-07-11T13:48:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164592 wikitext text/x-wiki {{coord|22|54|19.40|S|43|10|56.00|W|region:BR_type:landmark|display=title}} {{Бібліятэка | назва бібліятэкі = Партугальская каралеўская бібліятэка | арыгінальная назва = {{lang-pt|Real Gabinete Português de Leitura}} | Выява = Real Gabinete Português de Leitura - Rio de Janeiro, Brasil.jpg | Шырыня выявы = 250px | Подпіс выявы = Будынак бібліятэкі | месцазнаходжанне = {{сцягафікацыя|Бразілія}}, [[Рыа-дэ-Жанэйра]], rua Luís de Camões 30 | заснавана = [[14 мая]] [[1837]] года | прадметы збору = | памер збору = 350 тысяч адзінак захоўвання | умовы запісу = | штогадовая выдача = | абслугоўванне = | колькасць чытачоў = | наведванні сайта бібліятэкі ў 2013 годзе = | бюджэт = | дырэктар = Antonio Gomes da Costa | колькасць супрацоўнікаў = | вэб-сайт = http://www.realgabinete.com.br | філіял = }} {{Не блытаць|Нацыянальная бібліятэка Партугаліі|Нацыянальнай бібліятэкай Партугаліі}} '''Партугальская каралеўская бібліятэка''' ({{lang-pt|Real Gabinete Português de Leitura}}) — [[бібліятэка]], размешчаная ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]], [[Бразілія]]. За свае заслугі бібліятэка неаднаразова ўзнагароджвалася ордэнамі. Яе будынак з-за свайго знешняга і ўнутранага ўбрання з'яўляецца адной з гарадскіх славутасцей і неаднаразова з'яўляўся ў розных фільмах. Часопісам [[Time]] у [[2014]] годзе яна была названа чацвёртай па прыгажосці сярод бібліятэк свету<ref>{{Cite web |url=http://time.com/3047538/most-beautiful-libraries/ |title=The 20 Most Beautiful Libraries in the World |access-date=13 лютага 2015 |archive-date=5 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205042130/http://time.com/3047538/most-beautiful-libraries/ |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == Бібліятэка была заснавана ў [[1837]] годзе групай з 43 палітычных эмігрантаў з [[Каралеўства Партугалія|Партугаліі]] для папулярызацыі [[Партугальская літаратура|партугальскай культуры]] ў сталіцы [[Бразільская імперыя|Бразільскай імперыі]]. З [[1900]] года стала публічнай. Будынак бібліятэкі быў спраектавана ў стылі [[мануэліна|новага мануэліна]] партугальскім архітэктарам Рафаэлем да Сільва-і-Каштру і будавалася з [[1880]] па [[1887]] год<ref>[http://www.scielo.br/pdf/ci/v37n2/a02v37n2.pdf Contributo para traçar o perfil do público leitor do Real Gabinete Português de Leitura: 1837-1847]</ref>. Бразільскі імператар [[Педру II (імператар Бразіліі)|Педру II]] заклаў першы камень у падмурак будынка [[10 чэрвеня]] [[1880]] года, а яго дачка, прынцэса [[Ізабела Бразільская]] разам са [[Гастон Арлеанскі, 1842—1922|сваім мужам]] урачыста адкрыла бібліятэку [[10 верасня]] [[1887]] года. Фасад будынка быў створаны па вобразу [[Жэронімуш|кляштара еранімітаў]] у [[Лісабон]]е і дастаўлены ў Рыа-дэ-Жанэйра караблём. Статуі паказваюць [[Педру Алварыш Кабрал|Педру Кабрала]], [[Луіс дэ Камоэнс|Луіса дэ Камоэнса]], [[Генрых Мараплавец|Генрыха Мараплаўца]] і [[Васка да Гама|Васка да Гаму]]. Барэльефы паказваюць [[Фернан Лопіш|Фернана Лопіша]], [[Жыл Вісентэ|Жыля Вісентэ]], [[Аляксандра Геркулана]] і [[Жуан Батыста дэ Алмейда Гарэт|Жуана дэ Алмейда]]. Інтэр'ер чытальнай залы таксама выкананы ў неамануэлісцкім стылі, уключаючы кніжныя паліцы, [[кандэлябр]] і [[вітраж]]ную столю. Гісторыя [[Бразільская акадэмія літаратуры|Бразільскай акадэміі літаратуры]] таксама звязана з бібліятэкай, бо тут праводзіліся яе першыя пасяджэнні пад старшынствам [[Жаакім Марыя Машаду дэ Асіс|Машаду дэ Асіса]]. == Фонды == Бібліятэка валодае самым вялікім зборам твораў на [[партугальская мова|партугальскай мове]] па-за межамі Партугаліі. Фонды, якія налічваюць каля 350 тысяч адзінак захоўвання, уключаючы першае выданне «[[Лузіяды|Лузіядаў]]» Камоэнса, рукапіс адной з камедый Машаду дэ Асіса і г.д. Штогод у бібліятэку паступае каля шасці тысяч тамоў з Партугаліі. Таксама тут можна знайсці калекцыю твораў [[Жазэ Мальёа]] і іншых мастакоў. Бібліятэка выпускае часопіс ''«Convergência Lusíada»'' і праводзіць для студэнтаў універсітэтаў курсы партугальскай мовы, літаратуры, гісторыі, антрапалогіі і мастацтва. == Галерэя == <gallery> Выява:RealGabinetePortuguesLeitura1.jpg|Інтэр'ер чытальнай залы Выява:RealGabinetePortuguesLeitura2.jpg|Кандэлябр Выява:Real Gabinete Português de Leitura319.JPG|Вітражная столь Выява:Real Gabinete Português de Leitura314.JPG|Мазаічная падлога </gallery> == Гл. таксама == * [[Партугальскі літаратурны ліцэй]] {{зноскі}} == Спасылкі == [http://www.realgabinete.com.br Афіцыйны сайт бібліятэкі] {{ref-pt}} {{навігацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Бразіліі]] [[Катэгорыя:Славутасці Бразіліі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Рыа-дэ-Жанэйра]] se1b303v27dchbhc0lftxze0zqv1eri 0 226069 5164721 4811239 2026-07-11T18:47:50Z Bk1949 50943 /* Літаратура */ 5164721 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Воранаў}} {{Пісьменнік}} '''Мікола (Мікалай Гаўрылавіч) Воранаў''' (нар. {{ДН|13|12|1936}}, вёска [[Віры (Гарадоцкі раён)|Віры]], [[Гарадоцкі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|23|1|2005}}, [[Шаркаўшчына]], [[Віцебская вобласць]]) — беларускі [[пісьменнік]]. == Біяграфія == Па заканчэнні [[Азёркі (Мяжанскі сельсавет)|Азяркоўскай]] сямігодкі, з 1952 г. працаваў камбайнерам у Задзвінскай МТС [[Суражскі раён|Суражскага раёна]]. У 1955—1959 гг. служыў на [[Балтыйскі флот ВМФ СССР|Балтыйскім флоце]]. З 1959 г. на журналісцкай рабоце — літсупрацоўнік суражскай раённай газеты «[[Кліч Ільіча]]», аршанскай газеты «[[Ленінскі прызыў]]», загадчык сельскагаспадарчага аддзела сенненскай раённай газеты «[[Ленінская іскра]]»<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/v/voranau-mikola.html|title=Воранаў Мікола – Белліт|date=2023-08-04|access-date=2024-07-28}}</ref>. Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] і [[Саюза пісьменнікаў Беларусі (недзяржаўны)|Беларусі]] з 1978 г<ref name=":0" />. Жыў у гарадскім пасёлку [[Шаркаўшчына]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref name=":0" />. Памёр {{ДС|23|1|2005}} года ў [[Шаркаўшчына|Шаркаўшчыне]]. Пахаваны, верагодна, там жа<ref name=":0" />. == Творчасць == Літаратурнай працай пачаў займацца ў 1952 годзе. Яго вершы і замалёўкі друкаваліся ў часопісе «Советский моряк», газетах «Страж Балтыкі», «Советский флот». Першае апавяданне «Асінавае шула» апублікавана ў 1963 годзе ў газеце «[[Віцебскі рабочы]]». Выйшлі зборнікі апавяданняў і аповесцей «Ветраны дзень» (1976), «Перад адлігай» (1984) і раман «Маланка паліць жыта» (1990). У часопісе «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]» надрукаваны аповесці «Завея» (1979), «Вадалазы» (1981), у тыднёвіку «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]» — апавяданні «Чалавек з дарогі», «Цёплая восень», «Раннія замаразкі», «Суседзі» і іншыя. Апавяданні Міколы Воранава перакладаліся на [[балгарская мова|балгарскую]], [[руская мова|рускую]], [[украінская мова|украінскую]], [[чувашская мова|чувашскую мовы]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} * Воранаў Мікола // Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / пад рэд. А. В. Мальдзіса. — Мн., 1993. — Т. 2. — С. 50-52 {{ВС}} . {{DEFAULTSORT:Воранаў Мікалай Гаўрылавіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] rlukg3o0crw6cmxkbiit6butvy49io2 0 232053 5164849 3759214 2026-07-12T07:02:14Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Штомесячныя выданні]]; дададзена [[Катэгорыя:Штомесячныя часопісы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5164849 wikitext text/x-wiki {{Часопіс}} '''Vogue''' — штомесячны жаночы часопіс пра моду, заснаваны ў 1892 годзе. З’яўляецца ўплывовым модным выданнем у свеце, так званай, «бібліяй моды». Версіі часопіса выпускаюцца ў 19-ці краінах свету. Vogue стаў першым часопісам ў гісторыі модных выданняў, дзе на вокладцы была апублікаваная каляровая фатаграфія і выкарыстаныя пастановачныя здымкі. Vogue выпускаецца выдавецкім домам [[Condé Nast International]]. Транснацыянальная карпарацыя выдае 130 часопісаў, у ліку якіх [[Vanity Fair]], [[Condé Nast Traveler]], [[The New Yorker]], [[Glamour]], [[GQ]], [[Bon Appetit]] і інш. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэса ў ЗША}} [[Катэгорыя:Часопісы пра моду]] [[Катэгорыя:Жаночыя часопісы]] [[Катэгорыя:Жаночыя часопісы пра моду]] [[Катэгорыя:Часопісы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы ЗША]] [[Катэгорыя:Штомесячныя часопісы]] kul51k41edbyy2u6fn7th5o2fiqxxsb 0 241927 5164930 4903602 2026-07-12T09:33:52Z Siliyiw 169172 5164930 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вішня, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вішня |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 25|lat_sec = 07 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 56|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет = Рэкцянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = '''П’янкава''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046311 }} '''Ві́шня'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''П'я́нькава, н.'''</ref> ({{lang-be-trans|Višnia}}, {{lang-ru|Вишня}}) — [[вёска]] ў [[Горацкі раён|Горацкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рэкцянскі сельсавет|Рэкцянскага сельсавета]]. Да 29 снежня 1959 года вёска мела назву '''П’янкава'''<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 29 снежня 1959 г. Аб перайменаванні вёскі П’янкава Макараўскага сельскага Савета Горацкага раёна Магілёўскай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 18.</ref>. Да 26 верасня 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Макараўскі сельсавет|Макараўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>, да 20 лістапада 2013 года — у склад [[Саўскі сельсавет|Саўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного Совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]. ''Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь''.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рэкцянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рэкцянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Горацкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] mnaqoas4eayb8eki52rp5sgqap2opb2 0 241937 5164950 4903611 2026-07-12T10:00:48Z Siliyiw 169172 5164950 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Паташы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 25|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 55|lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет = Рэкцянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243046304 }} '''Пата́шы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Patašy}}, {{lang-ru|Поташи}}) — [[вёска]] ў [[Горацкі раён|Горацкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рэкцянскі сельсавет|Рэкцянскага сельсавета]]. Да 26 верасня 1987 года вёска ўваходзіла ў склад [[Макараўскі сельсавет|Макараўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>, да 20 лістапада 2013 года — у склад [[Саўскі сельсавет|Саўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного Совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рэкцянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Рэкцянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Горацкага раёна]] k13fktqt6hhyvwbfmfqvg1rv9lcub10 0 252121 5164782 4910814 2026-07-11T23:37:20Z Siliyiw 169172 5164782 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Труднава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 25|lat_sec = 39 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 01|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Карэліцкі |сельсавет = Райцаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242992787 }} '''Тру́днава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Trudnava}}, {{lang-ru|Трудново}}) — [[вёска]] ў [[Карэліцкі раён|Карэліцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Райцаўскі сельсавет|Райцаўскага сельсавета]]. Да 21 жніўня 1989 года вёска ўваходзіла ў склад [[Варанчанскі сельсавет|Варанчэўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 жніўня 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1989, № 35 (1985).</ref>, да 28 верасня 1995 года — у склад [[Цырынскі сельсавет|Цырынскага сельсавета]], да 4 красавіка 2017 года — у склад [[Варанчанскі сельсавет|Варанчанскага сельсавета]]<ref>{{cite web|url=http://www.pravo.by/document/?guid=3961&p0=D917r0082826|title=Решение Гродненского областного Совета депутатов от 4 апреля 2017 г. № 235 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Кореличского района Гродненской области|lang=|accessdate=|archiveurl=|archivedate=|url-status=}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Райцаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Райцаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Карэліцкага раёна]] a3crq89z9ms7n6cpn56yhucz8g7elbp 0 252193 5164773 5138023 2026-07-11T23:03:01Z Siliyiw 169172 5164773 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Плужыны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 26|lat_sec = 12 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 59|lon_sec = 23 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Карэліцкі |сельсавет = Райцаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 67 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1596 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242992781 }} '''Плу́жыны''', сустракаецца '''Плужы́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Plužyny}}, {{lang-ru|Плужины}}) — [[вёска]] ў [[Карэліцкі раён|Карэліцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Райцаўскі сельсавет|Райцаўскага сельсавета]]. == Назва == З-пад Горадні ([[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры]]) фіксавалася прозвішча Плужынскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-VXK5?i=998&cat=1046887</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца на [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскім узвышшы]], прыкладна за 4 км на ўсход ад возера [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]], на поўдзень ад [[Русацін]]а і [[Лагаватка|Лагаваткі]], паміж [[Мірацічы|Мірацічамі]] і [[Ятвезь (Карэліцкі раён)|Ятвеззю]] на захадзе і [[Дуброва (Карэліцкі раён)|Дубровай]] і [[Рамейкі (Карэліцкі раён)|Рамейкамі]] на ўсходзе. На поўдзень ад Плужын знаходзяцца [[Саленікі (Карэліцкі раён)|Саленікі]] і [[Белыя Лугі]]. == Гісторыя == Вядомы прынамсі з 1685 года як асобны маёнтак, разам з суседнім маёнткам [[Валеўка]], належаў ваяводу берасцейскаму [[Стэфан Курч|Стэфану Казіміру Курчу]]. У XIX стагоддзі вёска і фальварак Плужыны ў маёнтку [[Райца]] [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1797—1898 гадах маёнткам Райца валодалі Верашчакі<ref name="werashchki">{{cite web|title=Род Верашчакаў|url=https://www.sites.google.com/site/slahtavkl/Altavet/v/veresaki|access-date=21 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921094348/https://sites.google.com/site/slahtavkl/Altavet/v/veresaki|archive-date=21 верасня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Усадьба в деревне Райца: история и современность|publication=Замкі, палацы і сядзібы ў кантэксце еўрапейскай культуры: Зборнік навуковых артыкулаў. Мінск, 2013.|author=Н. А. Ковалевич|url=https://studfile.net/preview/5623790/page:5/}}</ref>. Ускосна згаданы ў баладзе [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «Свіцязь»<ref>[https://voprosy.by/adam-mitskevich-svitsyaz Свіцязь / Аўт.- Адам Міцкевіч /]{{Недаступная спасылка}}</ref> <poem> ''Хто ў Навагрудскім вандруючы краі,'' ''Прагне на ўсе падзівіцца,'' ''Хай у Плужынскі бор завітае,'' ''Гляне на возера Свіцязь…'' </poem> У час напісання балады ўладальнікам быў [[Міхал Верашчака]], сябар Міцкевіча і брат яго каханай Марылі. З 1859 года фальварак належаў Садоўскім<ref>{{SgKP|VIII|330|Płużyny}}</ref>, у 1898 годзе фальварак і вёску разам набыў [[Ваўжынец Путкамер (1859—1923)|Ваўжынец Путкамер]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] — вёска, фальварак і леснічоўка Плужыны ў гміне [[Цырын]] [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. З 1939 года з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў складзе [[БССР|Беларускай ССР]], з 1991 года — [[Беларусь|Беларусі]]. == Насельніцтва == * 1999 год — 108 чалавек * 2009 год — 67 чалавек * 2019 год — 42 чалавек == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Райцаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Райцаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Карэліцкага раёна]] o1n1xqswwvvhb9zng6d5frmmbxad3wv 5164911 5164773 2026-07-12T08:57:09Z M.L.Bot 261 /* Назва */ 5164911 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Плужыны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 26|lat_sec = 12 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 59|lon_sec = 23 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Карэліцкі |сельсавет = Райцаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 67 |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1596 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242992781 }} '''Плу́жыны''', сустракаецца '''Плужы́ны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Plužyny}}, {{lang-ru|Плужины}}) — [[вёска]] ў [[Карэліцкі раён|Карэліцкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Райцаўскі сельсавет|Райцаўскага сельсавета]]. == Назва == Пад Горадняй ([[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры]]) фіксавалася прозвішча Плужынскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-VXK5?i=998&cat=1046887</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца на [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскім узвышшы]], прыкладна за 4 км на ўсход ад возера [[Свіцязь (возера, Навагрудскі раён)|Свіцязь]], на поўдзень ад [[Русацін]]а і [[Лагаватка|Лагаваткі]], паміж [[Мірацічы|Мірацічамі]] і [[Ятвезь (Карэліцкі раён)|Ятвеззю]] на захадзе і [[Дуброва (Карэліцкі раён)|Дубровай]] і [[Рамейкі (Карэліцкі раён)|Рамейкамі]] на ўсходзе. На поўдзень ад Плужын знаходзяцца [[Саленікі (Карэліцкі раён)|Саленікі]] і [[Белыя Лугі]]. == Гісторыя == Вядомы прынамсі з 1685 года як асобны маёнтак, разам з суседнім маёнткам [[Валеўка]], належаў ваяводу берасцейскаму [[Стэфан Курч|Стэфану Казіміру Курчу]]. У XIX стагоддзі вёска і фальварак Плужыны ў маёнтку [[Райца]] [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1797—1898 гадах маёнткам Райца валодалі Верашчакі<ref name="werashchki">{{cite web|title=Род Верашчакаў|url=https://www.sites.google.com/site/slahtavkl/Altavet/v/veresaki|access-date=21 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921094348/https://sites.google.com/site/slahtavkl/Altavet/v/veresaki|archive-date=21 верасня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Усадьба в деревне Райца: история и современность|publication=Замкі, палацы і сядзібы ў кантэксце еўрапейскай культуры: Зборнік навуковых артыкулаў. Мінск, 2013.|author=Н. А. Ковалевич|url=https://studfile.net/preview/5623790/page:5/}}</ref>. Ускосна згаданы ў баладзе [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «Свіцязь»<ref>[https://voprosy.by/adam-mitskevich-svitsyaz Свіцязь / Аўт.- Адам Міцкевіч /]{{Недаступная спасылка}}</ref> <poem> ''Хто ў Навагрудскім вандруючы краі,'' ''Прагне на ўсе падзівіцца,'' ''Хай у Плужынскі бор завітае,'' ''Гляне на возера Свіцязь…'' </poem> У час напісання балады ўладальнікам быў [[Міхал Верашчака]], сябар Міцкевіча і брат яго каханай Марылі. З 1859 года фальварак належаў Садоўскім<ref>{{SgKP|VIII|330|Płużyny}}</ref>, у 1898 годзе фальварак і вёску разам набыў [[Ваўжынец Путкамер (1859—1923)|Ваўжынец Путкамер]]. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] — вёска, фальварак і леснічоўка Плужыны ў [[Цырын|Цырынскай гміне]] [[Навагрудскі павет (1921—1940)|Навагрудскага павета]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. З 1939 года з пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў складзе [[БССР|Беларускай ССР]], з 1991 года — [[Беларусь|Беларусі]]. == Насельніцтва == * 1999 год — 108 чалавек * 2009 год — 67 чалавек * 2019 год — 42 чалавек == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Райцаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Райцаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Карэліцкага раёна]] hnjow95g4xy55qtgew35tn3lq6f530v 0 277505 5164668 5128350 2026-07-11T16:42:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5164668 wikitext text/x-wiki '''Аўкштайты''', '''аўкштойты'''{{крыніца?}} (літ. ''aukštaičiai'') — група [[балцкія плямёны|балцкіх плямёнаў]], якая вылучылася ў 1-м тыс. н.э. на тэрыторыі Літвы. Упершыню згадваюцца ў [[хроніка Дузбурга|хроніцы Пятра Дусбурга]] ў сувязі з падзеямі 1294—1300 гадоў{{крыніца?}}. У Сярэднявеччы аўкштойтамі называлі паўднёва-ўсходнія плямёны [[літоўцы|літоўцаў]] у адрозненне ад заходніх — [[жэмайты|жамойтаў]]{{крыніца?}}. Цяпер аўкштойты — этнаграфічная група літоўцаў, якія жывуць пераважна ў паўднёва-ўсходняй частцы [[Літоўская Рэспубліка|Літоўскай Рэспублікі]], гавораць на аўкштойцкім дыялекце [[літоўская мова|літоўскай мовы]]. == Назва == Традыцыйна мяркуецца, што назвы дзвюх групаў літоўскага народа «[[жамойты]]» і «аўкштойты» (ад якіх назвы рэгіёнаў «[[Жамойць]]» і «[[Аўкштайція|Аўкштойць]]») звязаныя з літоўскім ''žemas'' «нізкі» і ''aukštas'' «высокі». Найбольш прынята меркаваць, што звязана гэта з нізінамі і вышнявінамі цячэння [[Нёман]]а і яго найбуйнейшага прытоку [[Вілія|Віліі]] (літ. ''Nemunas'' «Нямунас», ''Neris'' «Нярыс»). Разуменне раннелітоўскай прасторы як утворанай з Аўкштойці і Жамойці было ўласціва ўжо князю [[Вітаўт]]у. У лісце да імператара [[Сігізмунд I Люксембургскі|Сігізмунда Люксембургскага]] ад 11 сакавіка 1420 г. Вітаўт пісаў:<blockquote>«…жамойцкая зямля (''terra Samaytarum'') — нашае ўспадкаванне і нашая вотчына з законнага спадкаемства прадзядоў і дзядоў. Яе і цяпер маем ва ўласнасці, яна цяпер ёсць і заўсёды была тая самая літоўская зямля (''terra Lythwanie''), бо ёсць адна гаворка і тыя ж жыхары (''unum ydeoma et uni homines''). Але дзеля таго што жамойцкая зямля знаходзіцца ніжэй (''inferior'') за літоўскую зямлю, таму і называецца Жамойць (''Szomoyth''), бо так па-літоўску называецца ніжэйшая зямля. А жамойты Літву называюць Аўкштойцю (''Auxstote''), інакш кажучы, калі глядзець ад жамойтаў, вышэйшай (''superior'') зямлёй».<ref>Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai. T. 1. Vilnius, 1996. С. 528—529.</ref></blockquote> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} [[Катэгорыя:Усходнія балты]] [[Катэгорыя:Народы Літвы]] [[Катэгорыя:Аўкштайція]] 6xsfgccavlckmubdnhn63heh70pxmuk 0 277510 5164779 5128352 2026-07-11T23:25:57Z ~2026-39214-06 171029 5164779 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hitchhiking worldwide 2024.png|міні|Час чакання аўтаспыну ва ўсім свеце з хібнасцю ацэнкі (2024) — на аснове даных з [https://maps.hitchwiki.org/ Hitchwiki Maps]]] [[Файл:Hitchhiker-Luxemburg-1977.jpg|thumb|200px|Аўтастоп]] [[Файл:Autostop invalid attempt.jpg|thumb|200px|Аўтастоп]] '''Аўтастоп''' (ад аўта… + {{lang-en|stop}} — спыненне) — у самадзейным [[турызм]]е — метад падарожжа па краіне з дапамогай безаплатнага спадарожнага аўтатранспарту. == Аўтастоп у літаратуры == Пісьменнік [[Джэк Керуак]] прынёс аўтастопа няўмірушчасць сваёй кнігай «На дарозе» («On The Road»). Кніга [[Джон Стэйнбек|Джона Стэйнбека]] «Гронкі гневу» («The Grapes of Wrath») распачынаецца з апісання паездкі аўтастопам. [[Раальд Даль]] напісаў апавяданне за назвай «Аўтастопшчык» («The Hitchhiker»). Міжзорны аўтастоп (пятага роду) сюжэтастваральны ў фантастычным рамане [[Дуглас Адамс|Дугласа Адамса]] «Даведнік аўтастопшчыка па Галактыцы» («The Hitchhiker's Guide to the Galaxy»), па якім зняты аднайменны фільм. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Hitchhiking}} [[Катэгорыя:Тыпы турызму]] inr1tjxy25i3t9y1sfq63tuk9hr97zv 5164927 5164779 2026-07-12T09:33:16Z M.L.Bot 261 вычытка, стыль 5164927 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hitchhiking worldwide 2024.png|міні|Час чакання аўтаспыну ў свеце з хібнасцю ацэнкі (2024) — на аснове даных з [https://maps.hitchwiki.org/ Hitchwiki Maps]]] [[Файл:Hitchhiker-Luxemburg-1977.jpg|thumb|Аўтастоп]] [[Файл:Autostop invalid attempt.jpg|thumb|Аўтастоп]] '''Аўтастоп''', часта '''аўтаспын''' (ад аўта… + {{lang-en|stop}} — спыненне) — у самадзейным [[турызм]]е — вандроўка на спадарожным аўтатранспарту без аплаты. == У літаратуры == Аўтастоп увекавечаны пісьменнікам [[Джэк Керуак|Джэкам Керуакам]] у кнізе «На дарозе» («On The Road»). Кніга [[Джон Стэйнбек|Джона Стэйнбека]] «Гронкі гневу» («The Grapes of Wrath») пачынаецца з апісання паездкі аўтастопам. [[Раальд Даль]] напісаў апавяданне «Аўтастопшчык» («The Hitchhiker»). Міжзорны аўтастоп (пятага роду) сюжэтаўтваральны ў фантастычным рамане [[Дуглас Адамс|Дугласа Адамса]] «Даведнік аўтастопшчыка па Галактыцы» («The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy»), па ім зняты аднайменны фільм. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Hitchhiking}} [[Катэгорыя:Тыпы турызму]] 8emuj5kayea4tqipcra0tppx0gkwrpc 5164931 5164927 2026-07-12T09:34:47Z M.L.Bot 261 5164931 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hitchhiking worldwide 2024.png|міні|Час чакання аўтаспыну ў свеце з хібнасцю ацэнкі (2024) — на аснове даных з [https://maps.hitchwiki.org/ Hitchwiki Maps]]] [[Файл:Hitchhiker-Luxemburg-1977.jpg|thumb|Аўтастоп]] [[Файл:Autostop invalid attempt.jpg|thumb|Аўтастоп]] '''Аўтастоп''', часта '''аўтаспын''' (ад аўта… + {{lang-en|stop}} — спыненне) — у самадзейным [[турызм]]е — вандроўка на спадарожным аўтатранспарту без аплаты. == У літаратуры == Аўтастоп увекавечаны пісьменнікам [[Джэк Керуак|Джэкам Керуакам]] у кнізе «На дарозе» («On The Road»). Кніга [[Джон Стэйнбек|Джона Стэйнбека]] «Гронкі гневу» («The Grapes of Wrath») пачынаецца з апісання паездкі аўтастопам. [[Раальд Даль]] напісаў апавяданне «Аўтастопшчык» («The Hitchhiker»). Міжзорны аўтастоп (пятага роду) сюжэтаўтваральны ў фантастычным рамане [[Дуглас Адамс|Дугласа Адамса]] «Даведнік аўтастопшчыка па Галактыцы» («The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy»), па ім зняты аднайменны фільм. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Hitchhiking}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тыпы турызму]] evriqywqa1cy59jkbfbe7qei9emuh8f 5164938 5164931 2026-07-12T09:44:08Z A09 107481 --spam 5164938 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hitchhiking worldwide 2024.png|міні|Час чакання аўтаспыну ў свеце з хібнасцю ацэнкі (2024) — на аснове даных з Hitchwiki Maps]] [[Файл:Hitchhiker-Luxemburg-1977.jpg|thumb|Аўтастоп]] [[Файл:Autostop invalid attempt.jpg|thumb|Аўтастоп]] '''Аўтастоп''', часта '''аўтаспын''' (ад аўта… + {{lang-en|stop}} — спыненне) — у самадзейным [[турызм]]е — вандроўка на спадарожным аўтатранспарту без аплаты. == У літаратуры == Аўтастоп увекавечаны пісьменнікам [[Джэк Керуак|Джэкам Керуакам]] у кнізе «На дарозе» («On The Road»). Кніга [[Джон Стэйнбек|Джона Стэйнбека]] «Гронкі гневу» («The Grapes of Wrath») пачынаецца з апісання паездкі аўтастопам. [[Раальд Даль]] напісаў апавяданне «Аўтастопшчык» («The Hitchhiker»). Міжзорны аўтастоп (пятага роду) сюжэтаўтваральны ў фантастычным рамане [[Дуглас Адамс|Дугласа Адамса]] «Даведнік аўтастопшчыка па Галактыцы» («The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy»), па ім зняты аднайменны фільм. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Hitchhiking}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тыпы турызму]] nybfz6afm8e88u1q3xqxt7ecqytxwoo 5164944 5164938 2026-07-12T09:51:54Z M.L.Bot 261 5164944 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hitchhiking worldwide 2024.png|міні|Час чакання аўтаспыну ў свеце з хібнасцю ацэнкі (2024) — на аснове даных з Hitchwiki Maps.]] [[Файл:Hitchhiker-Luxemburg-1977.jpg|thumb|Аўтастоп.]] [[Файл:Autostop invalid attempt.jpg|thumb|Аўтастоп.]] '''Аўтастоп''', часта '''аўтаспын''' (ад аўта… + {{lang-en|stop}} — спыненне) — у самадзейным [[турызм]]е — вандроўка на спадарожным аўтатранспарту без аплаты. == У літаратуры == Аўтастоп увекавечаны пісьменнікам [[Джэк Керуак|Джэкам Керуакам]] у кнізе «На дарозе» («On The Road»). Кніга [[Джон Стэйнбек|Джона Стэйнбека]] «Гронкі гневу» («The Grapes of Wrath») пачынаецца з апісання паездкі аўтастопам. [[Раальд Даль]] напісаў апавяданне «Аўтастопшчык» («The Hitchhiker»). Міжзорны аўтастоп (пятага роду) сюжэтаўтваральны ў фантастычным рамане [[Дуглас Адамс|Дугласа Адамса]] «Даведнік аўтастопшчыка па Галактыцы» («The Hitchhiker’s Guide to the Galaxy»), па ім зняты аднайменны фільм. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Hitchhiking}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тыпы турызму]] 9uaz3iw40nxptthqlb8n9jo1fhycv5m 0 281375 5164946 4537818 2026-07-12T09:52:37Z ~2026-39522-38 171040 Афармленне 5164946 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Зацань |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Zacań2018.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 57|lat_sec = 44 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 30|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Папярнянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015506 }} '''За́цань'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Заца́нь, Заценне. н.'''</ref> ({{lang-be-trans|Zacań}}, {{lang-ru|Зацень}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Цна (прыток Свіслачы)|Цна]]. Уваходзіць у склад [[Папярнянскі сельсавет|Папярнянскага сельсавета]], часткова ў межах горада [[Мінск]]а. == Назва == Зацень (Зацань) — назва-арыенцір, значыць паселішча за ракой Цна. Сустракаліся варыянты назвы Зацен, Зацынь, Зацене{{Sfn|Памяць|1998|с=587}}. == Гісторыя == У 1557 годзе згадваецца як [[сяло]], уладанне князёў [[Крашынскія|Крашынскіх]] у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1567 годзе згадваецца ў попісе войска Літоўскага як [[маёнтак]], шляхецкая ўласнасць, з маёнтка выстаўлялася ў войска 4 кані{{Sfn|Памяць|1998|с=587}}. У 1620 годзе ўладанне [[Валадковічы|Валадковічаў]], якім маёнтак перадаў князь Галоўчынскі. У 1731 годзе вёска, 7 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], цэнтр воласці. У гэты час вёска займала тэрыторыю абапал дарогі, якую перасякалі рака [[Цна (прыток Свіслачы)|Цнянка]], на поўдні на рацэ была [[сажалка]]. У цэнтры на ўсходнім баку дарогі месціліся будынкі [[Фальварак|фальварка]], якія ўтваралі невялікі пляц. Сялянскія двары далучаліся да пляцу з поўдня, усходу і захаду. На захадзе месціліся могілкі з капліцай. У 1757 годзе [[Адам Хмара]] купіў у [[Міхал Антоні Сапега|Міхаіла]] і [[Аляксандр Сапега|Аляксандра Сапегаў]] маёнтак Зацень з 10 400 валокамі зямлі. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай 1793 года]] ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1800 годзе вёска, 9 двароў, 57 жыхароў, [[карчма]] і фальварак, панскі дом, капліца, вадзяны млын, уласнасць Адама Хмары, у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1858 годзе ўласнасць [[Г. Хмара|Г. Хмары]]. У 1897 годзе вёска і маёнтак, 2 вадзяныя млыны, карчма, фальварак, хутар, у Сёмкава-Гарадоцкай воласці Мінскага павета. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў лютым — снежні 1918 года была пад акупацыяй войскаў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] ўвайшла ў склад [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У ліпені 1919 — ліпені 1920 года вёска была пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 20 жніўня 1924 года ў Бароўскім сельсавеце [[Заслаўскі раён|Заслаўскага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 26 траўня 1935 года ў [[Мінскі раён|Менскім раёне]], з 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з пачатку з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года акупаваная войскамі нацысцкай [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 16 ліпеня 1954 года ў [[Ждановіцкі сельсавет|Ждановіцкім сельсавеце]], з 20 студзеня 1960 года ў [[Папярнянскі сельсавет|Папярнянскім сельсавеце]]. У 2004 годзе частка вёскі ў межах [[Магістраль М9|МКАД]] уключаная ў склад горада [[Мінск]]а. Галоўнай вуліцы вёскі ў частцы горада Мінска была нададзеная назва [[Вуліца Зацань|Зацань]]. == Насельніцтва == * 1800 — 9 двароў, 57 жыхароў * 1897 — вёска, 7 двароў, 47 жыхароў; маёнтак, 10 двароў, 51 жыхар; фальварак, 3 двары, 26 жыхароў; хутар, 3 двары, 12 жыхароў * 1917 — вёска, 9 двароў, 45 жыхароў; маёнтак, 30 жыхароў; хутар, 4 двары, 28 жыхароў * 1926 — 20 двароў, 83 жыхары * 1997 — 109 гаспадарак, 286 жыхароў * 1999 — 280 жыхароў * 2010 — 131 жыхар == Літаратура == * Зацень // {{Крыніцы/ГВБ|8-3}} С. 398 * {{кніга|аўтар = |частка = Зацень|загаловак = Памяць: Гіст-дакум. хроніка Мінскага р-на|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гал. рэд. Беларус. Энцыкл.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1998|том = |старонкі = 587|старонак = 640|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Памяць}} * {{артыкул|аўтар= [[Іван Іванавіч Сацукевіч|Сацукевіч І. І.]]|загаловак= Вёскі, што ўвайшлі ў склад Мінска|арыгінал= |спасылка= http://s3s.so/qi17|аўтар выдання= |выданне= |тып= |месца= |выдавецтва= nashapamiac.org|год= |выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Сацукевіч І. І.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20181009013232/http://s3s.so/qi17|archivedate= 9 кастрычніка 2018}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Папярнянскі сельсавет}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска}} [[Катэгорыя:Папярнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] 9onp8vtm4g78j5d0kdm728ozkm83xo5 0 281510 5164720 4794641 2026-07-11T18:46:48Z Skatsubo 169741 Link burial place of графіня Юзэфа to BillionGraves 5164720 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Воўкавічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Воўкавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Шчомысліцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = }} '''Во́ўкавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Voŭkavičy}}, {{lang-ru|Волковичи}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Шчомысліцкі сельсавет|Шчомысліцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца каля аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|1}} і [[Воўкавіцкае|Воўкавіцкага вадасховішча]] на рацэ [[Пціч (рака)|Пціч]]. == Гісторыя == У 1709 годзе згадваецца як вёска ў складзе фальварка [[Гарадзішча (Шчомысліцкі сельсавет)|Гарадзішча]] ў [[Менскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1727, воп. 1, спр. 8, с. 1247</ref>. == Славутасці == [[Файл:Church in Wołczkiewicze.jpg|міні|злева|Касцёл Сэрца Ісуса і Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] [[Файл:Voŭkavičy, Čapskaja. Воўкавічы. Чапская (1904).jpg|thumb|Надмагілле графіні Юзэфы Леапальдзіны Чапскай]] * Надмагілле графіні Юзэфы Леапальдзіны Чапскай (1904, архітэктар [[Генрых Гай]]). Архітэктар Генрых Гай стварыў для іх магілы накід велічнага помніка з чорнага шведскага [[граніт]]у. Помнік уключаў у сябе скульптуру, а на самім надмагіллі меліся бронзавае распяцце і каваны вянок. Скульптура і бронзавыя ўпрыгожванні не захаваліся. На чорным граніце засталася толькі гравіроўка «RequemaeternamdonaeisDomine» («Вечны адпачынак дай нам, Пане»), імя майстра Прушынскага з [[Варшава|Варшавы]]<ref name="kimpress">{{Cite web |url=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17575 |title=Некропаль па-над Пціччу № 44 (1483) 31.10.2020 — 06.11.2020 г |access-date=7 сакавіка 2021 |archive-date=28 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128133125/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17575 |url-status=dead }}</ref>. === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Сэрца Ісуса і Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Воўкавічы)|Касцёл Сэрца Ісуса і Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1904, архітэктар [[Генрых Гай]]). 1950-я гг. руіны святыні ўзарвалі. == Вядомыя асобы == На мясцовых могілках пахаваная графіня {{нп5|Юзэфа Леапальдзіна фон Тун-Гогенштайн|Юзэфа Леапальдзіна Чапская|d|Q102394708}}<ref>{{cite web|title=Hr. Józefina Hutten-Czapska (Tun) - пахаванне|url=https://billiongraves.com/grave/wd/85879047|website=billiongraves.com|access-date=2026-07-11|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260711173247/https://billiongraves.com/grave/Hr-J%25C3%25B3zefina-Hutten-Czapska-Tun/85879047|archive-date=2026-07-11}}</ref>, жонка [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскага]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=14|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20000|мова=ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шчомысліцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шчомысліцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Воўкавічы (Мінскі раён)| ]] 1h2qe3modovi7achuucqlssf19zxpyu 5164901 5164720 2026-07-12T08:32:39Z M.L.Bot 261 афармленне 5164901 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Воўкавічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Воўкавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Шчомысліцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = }} '''Во́ўкавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Voŭkavičy}}, {{lang-ru|Волковичи}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Шчомысліцкі сельсавет|Шчомысліцкага сельсавета]]. == Геаграфія == На аўтамабільнай дарогзе {{Таблічка-by|Р|1}}, каля [[Воўкавіцкае|Воўкавіцкага вадасховішча]] на рацэ [[Пціч (рака)|Пцічы]]. == Гісторыя == У 1709 годзе згадана як вёска ў фальварку [[Гарадзішча (Шчомысліцкі сельсавет)|Гарадзішча]] ў [[Менскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1727, воп. 1, спр. 8, с. 1247</ref>. == Славутасці == [[Файл:Church in Wołczkiewicze.jpg|міні|злева|Касцёл Сэрца Ісуса і Найсвяцейшай Дзевы Марыі.]] [[Файл:Voŭkavičy, Čapskaja. Воўкавічы. Чапская (1904).jpg|thumb|злева|Надмагілле графіні Юзэфы Леапальдзіны Чапскай.]] * Надмагілле графіні Юзэфы Леапальдзіны Чапскай (1904, архітэктар [[Генрых Гай]]) з чорнага шведскага [[граніт]]у. Помнік уключаў скульптуру, на самім надмагіллі было бронзавае распяцце і каваны вянок. Скульптура і бронзавыя ўпрыгожванні не захаваліся. На чорным граніце засталася толькі гравіроўка «Requiem aeternam dona eis, Domine» («Вечны спачынак дай ім, Пане») і імя майстра Прушынскага з [[Варшава|Варшавы]]<ref name="kimpress">{{Cite web |url=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17575 |title=Некропаль па-над Пціччу № 44 (1483) 31.10.2020 — 06.11.2020 г |access-date=7 сакавіка 2021 |archive-date=28 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128133125/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17575 |url-status=dead }}</ref>. === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Сэрца Ісуса і Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Воўкавічы)|Касцёл Сэрца Ісуса і Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1904, архітэктар [[Генрых Гай]]), у 1950-я гады руіны святыні ўзарвалі. == Вядомыя асобы == На мясцовых могілках пахавана графіня {{нп5|Юзэфа Леапальдзіна фон Тун-Гогенштайн|Юзэфа Леапальдзіна Чапская|d|Q102394708}}<ref>{{cite web|title=Hr. Józefina Hutten-Czapska (Tun) - пахаванне|url=https://billiongraves.com/grave/wd/85879047|website=billiongraves.com|access-date=2026-07-11|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260711173247/https://billiongraves.com/grave/Hr-J%25C3%25B3zefina-Hutten-Czapska-Tun/85879047|archive-date=2026-07-11}}</ref>, жонка [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскага]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=14|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20000|мова=ru}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Шчомысліцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шчомысліцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Воўкавічы (Мінскі раён)| ]] mwo5cvrrr87ynbkhcq0cnwq1193gauh 5164904 5164901 2026-07-12T08:34:23Z M.L.Bot 261 /* Вядомыя асобы */ 5164904 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Воўкавічы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Воўкавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Шчомысліцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = }} '''Во́ўкавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Voŭkavičy}}, {{lang-ru|Волковичи}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Шчомысліцкі сельсавет|Шчомысліцкага сельсавета]]. == Геаграфія == На аўтамабільнай дарогзе {{Таблічка-by|Р|1}}, каля [[Воўкавіцкае|Воўкавіцкага вадасховішча]] на рацэ [[Пціч (рака)|Пцічы]]. == Гісторыя == У 1709 годзе згадана як вёска ў фальварку [[Гарадзішча (Шчомысліцкі сельсавет)|Гарадзішча]] ў [[Менскае ваяводства|Мінскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1727, воп. 1, спр. 8, с. 1247</ref>. == Славутасці == [[Файл:Church in Wołczkiewicze.jpg|міні|злева|Касцёл Сэрца Ісуса і Найсвяцейшай Дзевы Марыі.]] [[Файл:Voŭkavičy, Čapskaja. Воўкавічы. Чапская (1904).jpg|thumb|злева|Надмагілле графіні Юзэфы Леапальдзіны Чапскай.]] * Надмагілле графіні {{нп5|Юзэфа Леапальдзіна фон Тун-Гогенштайн|Юзэфа Леапальдзіна Чапская|d|Q102394708}} (1904, архітэктар [[Генрых Гай]]) з чорнага шведскага [[граніт]]у. Помнік уключаў скульптуру, на самім надмагіллі было бронзавае распяцце і каваны вянок. Скульптура і бронзавыя ўпрыгожванні не захаваліся. Захавалася толькі гравіроўка на граніце «Requiem aeternam dona eis, Domine» («Вечны спачынак дай ім, Пане») і імя майстра Прушынскага з [[Варшава|Варшавы]]<ref name="kimpress">{{Cite web |url=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17575 |title=Некропаль па-над Пціччу № 44 (1483) 31.10.2020 — 06.11.2020 г |access-date=7 сакавіка 2021 |archive-date=28 студзеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128133125/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=17575 |url-status=dead }}</ref>. === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Сэрца Ісуса і Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Воўкавічы)|Касцёл Сэрца Ісуса і Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1904, архітэктар [[Генрых Гай]]), у 1950-я гады руіны святыні ўзарвалі. == Вядомыя асобы == На мясцовых могілках пахавана графіня {{нп5|Юзэфа Леапальдзіна фон Тун-Гогенштайн|Юзэфа Леапальдзіна Чапская|d|Q102394708}}<ref>{{cite web|title=Hr. Józefina Hutten-Czapska (Tun) - пахаванне|url=https://billiongraves.com/grave/wd/85879047|website=billiongraves.com|access-date=2026-07-11|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20260711173247/https://billiongraves.com/grave/Hr-J%25C3%25B3zefina-Hutten-Czapska-Tun/85879047|archive-date=2026-07-11}}</ref>, жонка [[Ежы Эмерыкавіч Чапскі|Ежы Чапскага]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=14|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20000|мова=ru}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Шчомысліцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Шчомысліцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Воўкавічы (Мінскі раён)| ]] dpulits608o8e00tohd8a09u52wm5m9 0 283116 5164818 5138049 2026-07-12T04:28:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164818 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Плітніца}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Плітніца |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 25|lat_sec = 27 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 14|lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блужскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243020203 }} '''Плі́тніца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Plitnica}}, {{lang-ru|Плитница}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]]. Месціцца за 9,5 км на паўднёвы ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 64,5 км ад [[Мінск]]а, 8 км ад чыгуначнай станцыі [[Талька (станцыя)|Талька]]. == Гісторыя == У канцы XIX стагоддзя [[Урочышча|ўрочышча]] ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ліпені 1944 года ўся вёска (33 дамы) была спалена, забіты 2 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/3577|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-04-26|archive-date=26 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240426220735/http://db.narb.by/search/3577|url-status=dead}}</ref>. Пасля вайны адноўлена. У 1980 годзе ў калгасе «1 Мая». == Насельніцтва == * 1897 год — 4 двары, 33 жыхары * 1917 год — 2 двары, 12 жыхароў * 1960 год — 120 жыхароў * 2002 год — 20 двароў, 32 жыхары * 2010 год — 15 гаспадарак, 21 жыхар * 2012 год — 12 гаспадарак, 13 жыхароў * 2019 год — 13 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Плітніца|169}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Блужскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блужскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 7its85cxobklf2ysqvm01dlpkdrlfsy 0 283259 5164796 5137937 2026-07-12T01:39:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164796 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Пестун |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пухавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Пястун<br/>Пястуны |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243020622 }} '''Пе́стун'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пе́стунь, м. (за Пе́стунем)'''</ref> ({{lang-be-trans|Piestun}}, {{lang-ru|Пестун}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пухавіцкі сельсавет|Пухавіцкага сельсавета]]. Месціцца за 12 км на паўночны ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 60 км ад [[Мінск|Мінска]], на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. == Гісторыя == У другой палове XIX стагоддзя [[засценак]] '''Пястун''', або '''Пястуны'''{{Sfn|SgKP|1887|с=60}} ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Паводле перапісу 1917 года [[маёнтак]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Уласнасць маёнтка была [[Нацыяналізацыя|нацыяналізавана]], створаны [[Пасёлак|пасёлкі]] Чырвоны і Чырвоная Звязда. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ваколіцах дзейнічалі савецкія партызанскія брыгады «[[Партызанская брыгада «Полымя»|Полымя]]» і [[1-я Мінская партызанская брыгада|1-я Мінская]]. У час акупацыі частка дамоў была спалена, забіта 5 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8818|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-08-23|archive-date=23 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240823001025/http://db.narb.by/search/8818|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 3 двары, 29 жыхароў * 1917 год — 1 двор, 56 жыхароў, з іх 23 беларусы і 33 палякі{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=112}} * 1960 год — 74 жыхары * 2002 год — 8 двароў, 12 жыхароў * 2009 год — 6 жыхароў * 2019 год — 1 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-08-23|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Пестун|169}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|8|60|Piastuny|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пухавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] qser9mcv0yrikxpvs0bxwfoxminqq86 0 294700 5164664 5044264 2026-07-11T16:37:47Z Siliyiw 169172 5164664 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гулічы (значэнні)}}{{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гулічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 03|lat_sec = 40 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 29|lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ляхавіцкі |сельсавет = Жарабковіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242999115 }} '''Гу́лічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Huličy}}, {{lang-ru|Гуличи}}) — [[вёска]] ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Жарабковіцкі сельсавет|Жарабковіцкага сельсавета]]. == Вядомыя асобы == * [[Міхаіл Гаўрылавіч Мінкевіч]] (1919—1987) — [[Міністэрства народнай адукацыі БССР|міністр асветы]] БССР у 1968—1985 гадах. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Жарабковіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Жарабковіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ляхавіцкага раёна]] 82yd35gwaufz5nuwdj8bwsrvyw4pkhe 0 294741 5164718 4242418 2026-07-11T18:41:50Z Siliyiw 169172 5164718 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Савейкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Савейкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Совейки1.jpg |подпіс = Парк «''Савейкі''». |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 55|lat_sec = 09 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 24|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ляхавіцкі |сельсавет = Ганчароўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Saviejki, Brest Region |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242998986 }} '''Саве́йкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Saviejki}}, {{lang-ru|Совейки}}) — [[вёска]] ў [[Беларусь|Беларусі]], у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ганчароўскі сельсавет|Ганчароўскага сельсавета]]. Да 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Куршынавіцкі сельсавет|Куршынавіцкага сельсавета]]<ref>[http://kodeksy-by.com/norm_akt/source-Брестский%20облсовет/type-Решение/330-20.12.2013.htm РЕШЕНИЕ БРЕСТСКОГО ОБЛАСТНОГО СОВЕТА ДЕПУТАТОВ 20 декабря 2013 г. № 330 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ляховичского района Брестской области]</ref><ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914b0062313|title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 20 декабря 2013 года № 330 «Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ляховичского района Брестской области»|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref>. == Гісторыя == Парк «Савейкі» ([[Савейкаўскі парк]]) — помнік [[Садова-паркавае мастацтва|садова-паркавага мастацтва]], закладзены ў [[1850]] годзе<ref name="БЭ14">{{Крыніцы/БелЭн|14|Савекаўскі парк|[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]]|51}}</ref>. — {{ГККРБ 4|112Г000482}} == Вядомыя асобы == * [[Руслан Іванавіч Шэйка]] (нар. 1973) — беларускі вучоны ў галіне жывёлагадоўлі {{зноскі}} == Літаратура == * [[Раман Афтаназы|''Aftanazy, R.'']] Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej : w 11 t. / R. Aftanazy. — Wrocław — Warszawa — Kraków : Zaklad im Ossolinskich, 1991. — Cz. 1. Wielkie księstwo Litewskie. Inflanty. Kurlandia. — T. 2. Województwa brzesko-litewskie, nowogródzkie. — 474 s. == Спасылкі == {{Commons|Category:Saviejki, Brest Region}} {{Ганчароўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ганчароўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Чапскія]] [[Катэгорыя:Незабытоўскія]] [[Катэгорыя:Рдултоўскія]] kewpfp3reemqf82v0k68u4egp4lmam6 0 294760 5164675 4607725 2026-07-11T16:51:13Z Siliyiw 169172 5164675 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ураджайная}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Ураджайная |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 05|lat_sec = 40 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 13|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ляхавіцкі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = '''Вошкаўцы''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242996090 }} [[Файл:Voškaŭcy, Bochvic. Вошкаўцы, Бохвіц (1919-39).jpg|міні|Былая сядзіба Бохвіцаў.]] '''Ураджа́йная'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Во́шкаўцы, мн.'''</ref> ({{lang-be-trans|Uradžajnaja}}, {{lang-ru|Урожайная}}; да 1971 г. — '''Во́шкаўцы'''<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 14 красавіка 1971 г. Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Брэсцкай вобласці // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 12 (1314).</ref>) — [[вёска]] ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Ляхавіцкі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навасёлкаўскі сельсавет (Ляхавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Ляхавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] csp2j1r8xdz9dzvf7tigo4lnqaqv8r0 0 294767 5164732 5145320 2026-07-11T19:39:04Z Siliyiw 169172 5164732 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Нача}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Нача |выява = |подпіс = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ляхавіцкі |сельсавет = Начаўскі }} '''На́ча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nača}}; {{Lang-ru|Нача}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0035542&q_id=10705270|title=Решение Ляховичского районного Совета депутатов от 29 сентября 2010 года № 30 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Ляховичского района в агрогородки"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref> у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр [[Начаўскі сельсавет|Начаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 12 км на ўсход ад [[Ляхавічы|Ляхавічаў]], за 232 км ад [[Брэст]]а, на рацэ [[Нача (прыток Лані)|Начы]]{{sfn|БелЭн|2000}}. Назва звязана з ракой [[Нача (прыток Лані)|Нача]], на якой паселішча ўзнікла. Даследчыкі мяркуюць аб яе балцкім або славянскім паходжанні. == Гісторыя == Маёнтак вядомы з XV стагоддзя як прыватнае ўладанне роду Неміровічаў. Праз шлюб Ганны Неміровіч з Барташам Табаровічам Нача на нейкі час перайшла да Табаровічаў, а пасля стала каралеўскай маёмасцю. Вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1566-67 гады перадаў Начу ва ўласнасць навагрудскаму войскаму [[Аляксандр Брындза-Нацкі|Аляксандру Брындзу]]. З таго часу за маёнткам трывала замацавалася двайная назва Нача Брындзоўская, каб адрозніваць яго ад іншых суседніх паселішчаў з назвай Нача (напрыклад, [[Нача Свянціцкая]]). У канцы XVI стагоддзя маёнткам валодалі Подараўскія, а пазней ён перайшоў ва ўласнасць каталіцкага [[ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Езуіты ператварылі Начу ў буйны гаспадарчы цэнтр. Пасля скасавання ордэна езуітаў і падзелаў Рэчы Паспалітай маёмасць была канфіскавана расійскімі ўладамі і перададзена князям Масальскім. У 1798 годзе маёнтак у Ануфрыя Масальскага выкупіў [[Францішак Ксаверый Чарноцкі]]. Ён перадаў Начу свайму старэйшаму сыну Міхалу. Пад кіраўніцтвам Міхала Чарноцкага тут распачалося маштабнае будаўніцтва. Быў узведзены мураваны палац у стылі класіцызму, каля палаца разбілі пейзажны парк з сістэмай сажалак. Наступныя пакаленні ([[Казімір Міхайлавіч Чарноцкі|Казімір]], а пасля Юзаф і Аліна Чарноцкія) ператварылі Начу ў высокадаходнае прадпрыемства. У маёнтку працавалі сучасная канюшня і жывёлагадоўчы комплекс. Крухмальны завод пабудаваны ў 1905 годзе, у 1913 годзе яго пераабсталявалі пад вінакурню (бровар). Сядзіба славілася сваёй бібліятэкай, багатымі інтэр'ерамі з галандскай кафляй і распіснымі столямі. Тут часта ладзіліся шляхецкія сустрэчы і літаратурныя вечары. У часы Першай сусветнай вайны Аліна Чарноцкая арганізавала ў маёнтку прытулак для дзяцей-сірот. У 1918 годзе падчас бальшавіцкага пагрому ўладальнік маёнтка Нача [[Міхал Казіміравіч Чарноцкі|Міхал Чарноцкі]] (сын Казіміра) быў забіты мясцовымі бунтаўшчыкамі. Яго сын Стэфан узяў на сябе місію аднаўлення родавага гнязда, але быў вымушаны пакінуць сядзібу ў 1939 годзе. З прыходам савецкай улады ў Заходнюю Беларусь маёмасць была нацыяналізавана. У савецкі перыяд палац і гаспадарчыя пабудовы выкарыстоўваліся пад вытворчыя патрэбы, тут доўгі час дзейнічаў завод па вытворчасці [[воцат]]у. З 1991 года ў незалежнай Беларусі, у 2000 годзе 280 двароў{{sfn|БелЭн|2000}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Помнікі гісторыі і культуры == * Помнік архітэктуры — [[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзіба Чарноцкіх «Нача Брындзоўская»]] 1810—1815 гг. {{ГККРБ 4|112Г000480}} * Помнік землякам, загінулым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. === Страчаная спадчына === * Сядзіба Свянціцкіх — на хутары Свянціцкія засталіся фрагменты пладовага саду, рэшткі гаспадарчых тэрыторый і векавыя дрэвы, якія акрэсліваюць межы былой шляхецкай сядзібы. == Вядомыя асобы == * [[Напалеон Казіміравіч Чарноцкі]] (1866—1937) — беларускі публіцыст, перакладчык. * [[Мар’ян Фальскі]] (1881—1974) — беларускі і польскі грамадскі дзеяч, навуковец, арганізатар асветы. * [[Аляксандр Уладзіміравіч Свірыд]] (нар. 1946) — беларускі палітык. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нача||245}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Nača (Liachavičy District)}} {{Начаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Начаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Нача (Ляхавіцкі раён)| ]] byi9kfsuepjpya453zm2hxgn49dyx7o 5164735 5164732 2026-07-11T19:48:42Z Siliyiw 169172 5164735 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Нача}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Нача |выява = |подпіс = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ляхавіцкі |сельсавет = Начаўскі }} '''На́ча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nača}}; {{Lang-ru|Нача}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0035542&q_id=10705270|title=Решение Ляховичского районного Совета депутатов от 29 сентября 2010 года № 30 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Ляховичского района в агрогородки"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref> у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр [[Начаўскі сельсавет|Начаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 12 км на ўсход ад [[Ляхавічы|Ляхавічаў]], за 232 км ад [[Брэст]]а, на рацэ [[Нача (прыток Лані)|Начы]]{{sfn|БелЭн|2000}}. Назва звязана з ракой [[Нача (прыток Лані)|Нача]], на якой паселішча ўзнікла. Даследчыкі мяркуюць аб яе балцкім або славянскім паходжанні. == Гісторыя == Маёнтак вядомы з XV стагоддзя як прыватнае ўладанне роду Неміровічаў. Праз шлюб Ганны Неміровіч з Барташам Табаровічам Нача на нейкі час перайшла да Табаровічаў, а пасля стала каралеўскай маёмасцю. Вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1566-67 гады перадаў Начу ва ўласнасць навагрудскаму войскаму [[Аляксандр Брындза-Нацкі|Аляксандру Брындзу]]. З таго часу за маёнткам трывала замацавалася двайная назва Нача Брындзоўская, каб адрозніваць яго ад іншых суседніх паселішчаў з назвай Нача (напрыклад, [[Нача Свянціцкая]]). У канцы XVI стагоддзя маёнткам валодалі Подараўскія, а пазней ён перайшоў ва ўласнасць каталіцкага [[ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Езуіты ператварылі Начу ў буйны гаспадарчы цэнтр. Пасля скасавання ордэна езуітаў і падзелаў Рэчы Паспалітай маёмасць была канфіскавана расійскімі ўладамі і перададзена князям Масальскім. У 1798 годзе маёнтак у Ануфрыя Масальскага выкупіў [[Францішак Ксаверый Чарноцкі]]. Ён перадаў Начу свайму старэйшаму сыну Міхалу. Пад кіраўніцтвам Міхала Чарноцкага тут распачалося маштабнае будаўніцтва. Быў узведзены мураваны палац у стылі класіцызму, каля палаца разбілі пейзажны парк з сістэмай сажалак. Наступныя пакаленні ([[Казімір Міхайлавіч Чарноцкі|Казімір]], а пасля Юзаф і Аліна Чарноцкія) ператварылі Начу ў высокадаходнае прадпрыемства. У маёнтку працавалі сучасная канюшня і жывёлагадоўчы комплекс. Крухмальны завод пабудаваны ў 1905 годзе, у 1913 годзе яго пераабсталявалі пад вінакурню (бровар). Сядзіба славілася сваёй бібліятэкай, багатымі інтэр'ерамі з галандскай кафляй і распіснымі столямі. Тут часта ладзіліся шляхецкія сустрэчы і літаратурныя вечары. У часы Першай сусветнай вайны Аліна Чарноцкая арганізавала ў маёнтку прытулак для дзяцей-сірот. У 1918 годзе падчас бальшавіцкага пагрому ўладальнік маёнтка Нача [[Міхал Казіміравіч Чарноцкі|Міхал Чарноцкі]] (сын Казіміра) быў забіты мясцовымі бунтаўшчыкамі. Яго сын Стэфан узяў на сябе місію аднаўлення родавага гнязда, але быў вымушаны пакінуць сядзібу ў 1939 годзе. З прыходам савецкай улады ў Заходнюю Беларусь маёмасць была нацыяналізавана. У савецкі перыяд палац і гаспадарчыя пабудовы выкарыстоўваліся пад вытворчыя патрэбы, тут доўгі час дзейнічаў завод па вытворчасці [[воцат]]у. З 1991 года ў незалежнай Беларусі, у 2000 годзе 280 двароў{{sfn|БелЭн|2000}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Помнікі гісторыі і культуры == * Помнік архітэктуры — [[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзіба Чарноцкіх «Нача Брындзоўская»]] 1810—1815 гг. — {{ГККРБ 4|112Г000480}} * Помнік землякам, загінулым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. === Страчаная спадчына === * Сядзіба Свянціцкіх — на хутары Свянціцкія засталіся фрагменты пладовага саду, рэшткі гаспадарчых тэрыторый і векавыя дрэвы, якія акрэсліваюць межы былой шляхецкай сядзібы. == Вядомыя асобы == * [[Напалеон Казіміравіч Чарноцкі]] (1866—1937) — беларускі публіцыст, перакладчык. * [[Мар’ян Фальскі]] (1881—1974) — беларускі і польскі грамадскі дзеяч, навуковец, арганізатар асветы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нача||245}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Nača (Liachavičy District)}} {{Начаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Начаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Нача (Ляхавіцкі раён)| ]] iz1off7weoaeykm6dggofea2poez8hz 5164897 5164735 2026-07-12T08:26:31Z M.L.Bot 261 абсалютна не ясны прыярытэт помнікаў перад людзьмі, вярнуў людзей вышэй, пад раздзел "Насельніцтва" 5164897 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Нача}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Нача |выява = |подпіс = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ляхавіцкі |сельсавет = Начаўскі }} '''На́ча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nača}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0035542&q_id=10705270|title=Решение Ляховичского районного Совета депутатов от 29 сентября 2010 года № 30 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Ляховичского района в агрогородки"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref> у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр [[Начаўскі сельсавет|Начаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 12 км на ўсход ад [[Ляхавічы|Ляхавічаў]], за 232 км ад [[Брэст]]а, на рацэ [[Нача (прыток Лані)|Начы]]{{sfn|БелЭн|2000}}. Назва звязана з ракой [[Нача (прыток Лані)|Нача]], на якой паселішча ўзнікла. Даследчыкі мяркуюць аб яе балцкім або славянскім паходжанні. == Гісторыя == Маёнтак вядомы з XV стагоддзя як прыватнае ўладанне роду Неміровічаў. Праз шлюб Ганны Неміровіч з Барташам Табаровічам Нача на нейкі час перайшла да Табаровічаў, а пасля стала каралеўскай маёмасцю. Вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1566-67 гады перадаў Начу ва ўласнасць навагрудскаму войскаму [[Аляксандр Брындза-Нацкі|Аляксандру Брындзу]]. З таго часу за маёнткам трывала замацавалася двайная назва Нача Брындзоўская, каб адрозніваць яго ад іншых суседніх паселішчаў з назвай Нача (напрыклад, [[Нача Свянціцкая]]). У канцы XVI стагоддзя маёнткам валодалі Подараўскія, а пазней ён перайшоў ва ўласнасць каталіцкага [[ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Езуіты ператварылі Начу ў буйны гаспадарчы цэнтр. Пасля скасавання ордэна езуітаў і падзелаў Рэчы Паспалітай маёмасць была канфіскавана расійскімі ўладамі і перададзена князям Масальскім. У 1798 годзе маёнтак у Ануфрыя Масальскага выкупіў [[Францішак Ксаверый Чарноцкі]]. Ён перадаў Начу свайму старэйшаму сыну Міхалу. Пад кіраўніцтвам Міхала Чарноцкага тут распачалося маштабнае будаўніцтва. Быў узведзены мураваны палац у стылі класіцызму, каля палаца разбілі пейзажны парк з сістэмай сажалак. Наступныя пакаленні ([[Казімір Міхайлавіч Чарноцкі|Казімір]], а пасля Юзаф і Аліна Чарноцкія) ператварылі Начу ў высокадаходнае прадпрыемства. У маёнтку працавалі сучасная канюшня і жывёлагадоўчы комплекс. Крухмальны завод пабудаваны ў 1905 годзе, у 1913 годзе яго пераабсталявалі пад вінакурню (бровар). Сядзіба славілася сваёй бібліятэкай, багатымі інтэр’ерамі з галандскай кафляй і распіснымі столямі. Тут часта ладзіліся шляхецкія сустрэчы і літаратурныя вечары. У часы Першай сусветнай вайны Аліна Чарноцкая арганізавала ў маёнтку прытулак для дзяцей-сірот. У 1918 годзе падчас бальшавіцкага пагрому ўладальнік маёнтка Нача [[Міхал Казіміравіч Чарноцкі|Міхал Чарноцкі]] (сын Казіміра) быў забіты мясцовымі бунтаўшчыкамі. Яго сын Стэфан узяў на сябе місію аднаўлення родавага гнязда, але быў вымушаны пакінуць сядзібу ў 1939 годзе. З прыходам савецкай улады ў Заходнюю Беларусь маёмасць нацыяналізавана. У савецкі перыяд палац і гаспадарчыя пабудовы выкарыстоўваліся пад вытворчыя патрэбы, працяглы час дзейнічаў завод вытворчасці [[воцат]]у. З 1991 года ў незалежнай Беларусі, у 2000 годзе — 280 двароў{{sfn|БелЭн|2000}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Напалеон Казіміравіч Чарноцкі]] (1866—1937) — беларускі публіцыст, перакладчык. * [[Мар’ян Фальскі]] (1881—1974) — беларускі і польскі грамадскі дзеяч, навуковец, арганізатар асветы. == Помнікі гісторыі і культуры == * Помнік архітэктуры — [[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзіба Чарноцкіх «Нача Брындзоўская»]] 1810—1815 гг. — {{ГККРБ 4|112Г000480}} * Помнік землякам, загінулым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. === Страчаная спадчына === * Сядзіба Свянціцкіх — на хутары Свянціцкія засталіся фрагменты пладовага саду, рэшткі гаспадарчых тэрыторый і векавыя дрэвы, якія акрэсліваюць межы былой шляхецкай сядзібы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нача||245}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Nača (Liachavičy District)}} {{Начаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Начаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Нача (Ляхавіцкі раён)| ]] 7p0ce0juam5gpx9mv4r37cp8h43kti5 5164899 5164897 2026-07-12T08:28:50Z M.L.Bot 261 5164899 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Нача}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Нача |выява = |подпіс = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ляхавіцкі |сельсавет = Начаўскі }} '''На́ча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nača}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0035542&q_id=10705270|title=Решение Ляховичского районного Совета депутатов от 29 сентября 2010 года № 30 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Ляховичского района в агрогородки"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref> у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр [[Начаўскі сельсавет|Начаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 12 км на ўсход ад [[Ляхавічы|Ляхавічаў]], за 232 км ад [[Брэст]]а, на рацэ [[Нача (прыток Лані)|Начы]]{{sfn|БелЭн|2000}}. Назва звязана з ракой Начай, даследчыкі не ўпэўнены ў яе балцкім або славянскім паходжанні. == Гісторыя == Маёнтак вядомы з XV стагоддзя як ўладанне роду [[Неміровічы|Неміровічаў]]. Праз шлюб Ганны Неміровіч з Барташам Табаровічам Нача на нейкі час перайшла да Табаровічаў, а пасля стала каралеўскай маёмасцю. Вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1566-1567 гадах перадаў Начу наваградскаму войскаму [[Аляксандр Брындза-Нацкі|Аляксандру Брындзу]]. З таго часу за маёнткам трывала замацавалася двайная назва Нача Брындзоўская, каб адрозніваць яго ад іншых суседніх паселішчаў з назвай Нача (напрыклад, [[Нача Свянціцкая]]). У канцы XVI стагоддзя маёнткам валодалі Подараўскія, а пазней ён перайшоў ва ўласнасць каталіцкага [[ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Езуіты ператварылі Начу ў буйны гаспадарчы цэнтр. Пасля скасавання ордэна езуітаў і падзелаў Рэчы Паспалітай маёмасць была канфіскавана расійскімі ўладамі і перададзена князям Масальскім. У 1798 годзе маёнтак у Ануфрыя Масальскага выкупіў [[Францішак Ксаверый Чарноцкі]]. Ён перадаў Начу свайму старэйшаму сыну Міхалу. Пад кіраўніцтвам Міхала Чарноцкага тут распачалося маштабнае будаўніцтва. Быў узведзены мураваны палац у стылі класіцызму, каля палаца разбілі пейзажны парк з сістэмай сажалак. Наступныя пакаленні ([[Казімір Міхайлавіч Чарноцкі|Казімір]], а пасля Юзаф і Аліна Чарноцкія) ператварылі Начу ў высокадаходнае прадпрыемства. У маёнтку працавалі сучасная канюшня і жывёлагадоўчы комплекс. Крухмальны завод пабудаваны ў 1905 годзе, у 1913 годзе яго пераабсталявалі пад вінакурню (бровар). Сядзіба славілася сваёй бібліятэкай, багатымі інтэр’ерамі з галандскай кафляй і распіснымі столямі. Тут часта ладзіліся шляхецкія сустрэчы і літаратурныя вечары. У часы Першай сусветнай вайны Аліна Чарноцкая арганізавала ў маёнтку прытулак для дзяцей-сірот. У 1918 годзе падчас бальшавіцкага пагрому ўладальнік маёнтка Нача [[Міхал Казіміравіч Чарноцкі|Міхал Чарноцкі]] (сын Казіміра) быў забіты мясцовымі бунтаўшчыкамі. Яго сын Стэфан узяў на сябе місію аднаўлення родавага гнязда, але быў вымушаны пакінуць сядзібу ў 1939 годзе. З прыходам савецкай улады ў Заходнюю Беларусь маёмасць нацыяналізавана. У савецкі перыяд палац і гаспадарчыя пабудовы выкарыстоўваліся пад вытворчыя патрэбы, працяглы час дзейнічаў завод вытворчасці [[воцат]]у. З 1991 года ў незалежнай Беларусі, у 2000 годзе — 280 двароў{{sfn|БелЭн|2000}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Напалеон Казіміравіч Чарноцкі]] (1866—1937) — беларускі публіцыст, перакладчык. * [[Мар’ян Фальскі]] (1881—1974) — беларускі і польскі грамадскі дзеяч, навуковец, арганізатар асветы. == Помнікі гісторыі і культуры == * Помнік архітэктуры — [[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзіба Чарноцкіх «Нача Брындзоўская»]] 1810—1815 гг. — {{ГККРБ 4|112Г000480}} * Помнік землякам, загінулым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. === Страчаная спадчына === * Сядзіба Свянціцкіх — на хутары Свянціцкія засталіся фрагменты пладовага саду, рэшткі гаспадарчых тэрыторый і векавыя дрэвы, якія акрэсліваюць межы былой шляхецкай сядзібы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нача||245}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Nača (Liachavičy District)}} {{Начаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Начаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Нача (Ляхавіцкі раён)| ]] 3rr8bxull5a87z07nxgl9w55tulj3hi 5164957 5164899 2026-07-12T10:19:01Z JerzyKundrat 174 /* Геаграфія */ даследчыкі ўпэўнены 5164957 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Нача}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Нача |выява = |подпіс = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ляхавіцкі |сельсавет = Начаўскі }} '''На́ча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Nača}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0035542&q_id=10705270|title=Решение Ляховичского районного Совета депутатов от 29 сентября 2010 года № 30 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Ляховичского района в агрогородки"|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref> у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр [[Начаўскі сельсавет|Начаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == За 12 км на ўсход ад [[Ляхавічы|Ляхавічаў]], за 232 км ад [[Брэст]]а, на рацэ [[Нача (прыток Лані)|Начы]]{{sfn|БелЭн|2000}}. Назва звязана з ракой Начай, даследчыкі мяркуюць аб яе балцкім або славянскім паходжанні. == Гісторыя == Маёнтак вядомы з XV стагоддзя як ўладанне роду [[Неміровічы|Неміровічаў]]. Праз шлюб Ганны Неміровіч з Барташам Табаровічам Нача на нейкі час перайшла да Табаровічаў, а пасля стала каралеўскай маёмасцю. Вялікі князь літоўскі [[Жыгімонт Аўгуст]] у 1566-1567 гадах перадаў Начу наваградскаму войскаму [[Аляксандр Брындза-Нацкі|Аляксандру Брындзу]]. З таго часу за маёнткам трывала замацавалася двайная назва Нача Брындзоўская, каб адрозніваць яго ад іншых суседніх паселішчаў з назвай Нача (напрыклад, [[Нача Свянціцкая]]). У канцы XVI стагоддзя маёнткам валодалі Подараўскія, а пазней ён перайшоў ва ўласнасць каталіцкага [[ордэн езуітаў|ордэна езуітаў]]. Езуіты ператварылі Начу ў буйны гаспадарчы цэнтр. Пасля скасавання ордэна езуітаў і падзелаў Рэчы Паспалітай маёмасць была канфіскавана расійскімі ўладамі і перададзена князям Масальскім. У 1798 годзе маёнтак у Ануфрыя Масальскага выкупіў [[Францішак Ксаверый Чарноцкі]]. Ён перадаў Начу свайму старэйшаму сыну Міхалу. Пад кіраўніцтвам Міхала Чарноцкага тут распачалося маштабнае будаўніцтва. Быў узведзены мураваны палац у стылі класіцызму, каля палаца разбілі пейзажны парк з сістэмай сажалак. Наступныя пакаленні ([[Казімір Міхайлавіч Чарноцкі|Казімір]], а пасля Юзаф і Аліна Чарноцкія) ператварылі Начу ў высокадаходнае прадпрыемства. У маёнтку працавалі сучасная канюшня і жывёлагадоўчы комплекс. Крухмальны завод пабудаваны ў 1905 годзе, у 1913 годзе яго пераабсталявалі пад вінакурню (бровар). Сядзіба славілася сваёй бібліятэкай, багатымі інтэр’ерамі з галандскай кафляй і распіснымі столямі. Тут часта ладзіліся шляхецкія сустрэчы і літаратурныя вечары. У часы Першай сусветнай вайны Аліна Чарноцкая арганізавала ў маёнтку прытулак для дзяцей-сірот. У 1918 годзе падчас бальшавіцкага пагрому ўладальнік маёнтка Нача [[Міхал Казіміравіч Чарноцкі|Міхал Чарноцкі]] (сын Казіміра) быў забіты мясцовымі бунтаўшчыкамі. Яго сын Стэфан узяў на сябе місію аднаўлення родавага гнязда, але быў вымушаны пакінуць сядзібу ў 1939 годзе. З прыходам савецкай улады ў Заходнюю Беларусь маёмасць нацыяналізавана. У савецкі перыяд палац і гаспадарчыя пабудовы выкарыстоўваліся пад вытворчыя патрэбы, працяглы час дзейнічаў завод вытворчасці [[воцат]]у. З 1991 года ў незалежнай Беларусі, у 2000 годзе — 280 двароў{{sfn|БелЭн|2000}}. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Напалеон Казіміравіч Чарноцкі]] (1866—1937) — беларускі публіцыст, перакладчык. * [[Мар’ян Фальскі]] (1881—1974) — беларускі і польскі грамадскі дзеяч, навуковец, арганізатар асветы. == Помнікі гісторыі і культуры == * Помнік архітэктуры — [[Палаца-паркавы ансамбль (Нача)|сядзіба Чарноцкіх «Нача Брындзоўская»]] 1810—1815 гг. — {{ГККРБ 4|112Г000480}} * Помнік землякам, загінулым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. === Страчаная спадчына === * Сядзіба Свянціцкіх — на хутары Свянціцкія засталіся фрагменты пладовага саду, рэшткі гаспадарчых тэрыторый і векавыя дрэвы, якія акрэсліваюць межы былой шляхецкай сядзібы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Нача||245}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Nača (Liachavičy District)}} {{Начаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Начаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Нача (Ляхавіцкі раён)| ]] 218e7zsvqj0nzzgxxfl5c1e1fi0glag 0 303310 5164643 4443956 2026-07-11T15:51:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164643 wikitext text/x-wiki {{coord|55.144743|N|26.867261|E|display=title}} '''Пастаўская Дача''' — [[лес|лясны масіў]] у [[Беларусь|Беларусі]], размешчаны на поўнач ад г. [[Паставы]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Займае плошчу 1,2 тыс. га. Пераважаюць [[імхі|мохавыя]], [[чарніцы|чарнічныя]], радзей [[верас]]ковыя і [[Брусніцы|бруснічныя]] бары і верхавыя [[Сфагнум|сфагнавыя]] [[сасняк]]і. Невялікія паніжэнні заняты [[Бярозавыя лясы|бярозавымі]], асаковымі і [[чорнаальховыя лясы|чорнаальховымі лясамі]]. Сярод ляснога масіву размешчаны невялікія азёры [[Дубок (возера, Пастаўскі раён)|Дубок]], [[Сляпіца]], [[Азёркі (возера)|Азёркі]], [[Белае (возера, басейн Лучайкі)|Белае]], [[Зосіна (возера)|Зосіна]]. == Спасылкі == * [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=18461-1.pdf Ігар Пракаповіч. Фізічная геаграфія Пастаўскага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022623/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=18461-1.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Лясныя масівы Беларусі]] [[Катэгорыя:Геаграфія Пастаўскага раёна]] l2kl1khbsb78udpz0kfseygxxpsk22j 0 303886 5164655 4716299 2026-07-11T16:10:01Z M.L.Bot 261 /* Прозвішча */ 5164655 wikitext text/x-wiki '''Кісялёва''' — прозвішча, тапонім. == Вядомыя асобы == * [[Лія Генадзеўна Кісялёва]] (нар. 1972) — беларуская гісторык літаратуры. * [[Марыя Аляксандраўна Кісялёва]] — расійская сінхраністка. * [[Наталля Іванаўна Кісялёва]] (нар. 1963) — беларуская ўрач-акушэр-гінеколаг. == Тапонім == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Кісялёва (Віцебскі раён)|Кісялёва]] — вёска ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]]. ** [[Кісялёва (Глыбоцкі раён)|Кісялёва]] — вёска ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]]. ** [[Кісялёва (Ушацкі раён)|Кісялёва]] — вёска ў [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]]. * [[Гродзенская вобласць]]: ** [[Кісялёва (Ашмянскі раён)|Кісялёва]] — вёска ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]]. === [[Расія]] === * [[Кісялёва (Холм-Жыркоўскі раён)]] {{Неадназначнасць|нпы|прозвішчы}} 3ist5epysb3ptfr2i6zl3136tk99qft 5164657 5164655 2026-07-11T16:12:25Z M.L.Bot 261 афармленне 5164657 wikitext text/x-wiki '''Кісялёва''' — прозвішча і тапонім. == Вядомыя асобы == * [[Лія Генадзеўна Кісялёва]] (нар. 1972) — беларуская гісторык літаратуры. * [[Марыя Аляксандраўна Кісялёва]] — расійская сінхраністка. * [[Наталля Іванаўна Кісялёва]] (нар. 1963) — беларуская ўрач-акушэр-гінеколаг. == Тапонімы == === Беларусь === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Кісялёва (Віцебскі раён)|Кісялёва]] — вёска ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]]. ** [[Кісялёва (Глыбоцкі раён)|Кісялёва]] — вёска ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]]. ** [[Кісялёва (Ушацкі раён)|Кісялёва]] — вёска ў [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]]. * [[Гродзенская вобласць]]: ** [[Кісялёва (Ашмянскі раён)|Кісялёва]] — вёска ў [[Ашмянскі раён|Ашмянскім раёне]]. === Расія === * [[Кісялёва (Холм-Жыркоўскі раён)]] {{Неадназначнасць|нпы|прозвішчы}} 0shpibprsg9ycfbe9cb7tgq0u9fiqw8 0 304350 5164680 5149687 2026-07-11T16:59:02Z M.L.Bot 261 /* Іншае */ 5164680 wikitext text/x-wiki Назву '''Сакуны''' маюць: * [[Сакуны (этнаграфічная група)|Сакуны]] — этнаграфічная група беларусаў == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Брэсцкая вобласць]]: ** [[Сакуны (Ляхавіцкі раён)|Сакуны́]] — вёска ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Сакуны (Пастаўскі раён)|Саку́ны]] — вёска ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] {{Неадназначнасць}} sd4tqbt7w3v3pcqpmzfhahphk24fu2k 0 309689 5164571 5164499 2026-07-11T13:17:53Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5164571 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Паўлюкевіч}} {{Асоба}} '''Арсе́нь Васі́левіч Паўлюке́віч''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, лекар. Удзельнік [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 студзеня 1891 года ў [[Райца|Райцы]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ofiary.auschwitz.org/victims/175003|title=Pawlukiewicz Arseniusz|website=Miejsce pamięci i muzeum Auschwitz-Birkenau|access-date=2026-07-11}}</ref> ў сям’я настаяцеля [[Спаса–Праабражэнская царква (Райца)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] Васіля Паўлюкевіча. У студэнцкія гады, паводле звестак польскай [[Дэфензіва|дэфензівы]], уваходзіў у манархічную арганізацыю «[[Саюз Міхаіла Архангела]]». Працаваў лекарам у [[Слуцк]]у. У 1917 годзе востра выказваўся супраць палякаў. У 1918 годзе ўваходзіў у Слуцкі правінцыйны камітэт партыі беларускіх эсэраў. У лістападзе 1920 года ўзначаліў адноўлены [[Слуцкі беларускі нацыянальны камітэт]], кіраўнік яго медычна-санітарнага аддзела. На з’ездзе Случчыны быў апанентам [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|Уладзіміра Пракулевіча]] ў барацьбе за пасаду старшыні [[Беларуская рада Случчыны|Беларускай рады Случчыны]]. У часе [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]] загадваў шпіталем паўстанцаў. Пасля паразы паўстання не жадаючы здаваць зброю палякам разам з капітанам [[Цімафей Хведашчэня|Хведашчэням]] і паручнікам [[Ян Мацэлі|Мацэлям]] ды групай моладзі, адступіў з [[Морач (Клецкі раён)|Морача]], апошняга апорнага пункта случчакоў, у [[Давыд-Гарадок]]. Там іх усё ж абяззброілі палякі. Тады Паўлюкевіч выступіў з прамовай, у якой гаварыў, што беларускія жаўнеры вызваляць Беларусь ад палякаў і бальшавікоў<ref>[http://aljans.org/?p=722 Цімафей Хведашчэня. Атаман і настаўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090414191356/http://aljans.org/?p=722 |date=14 красавіка 2009 }} [[Алег Латышонак]]</ref>. [[Файл:Маланка 1926 № 13 (Тоже бѣлорусс. Паўлюкевіч).jpg|міні|злева|«[[Тожабеларусы|Тоже бѣлорусс]]». Карыкатура на Паўлюкевіча ў часопісе «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]» № 13, 1926 ]] Жыў у [[Нясвіж]]ы, [[Сіняўка|Сіняўцы]], [[Вільнюс|Вільні]]. Удзельнічаў у Пражскай канферэнцыі ў верасні 1921 года. У 1922 годзе, паводле звестак польскай дэфензівы, заснаваў у Наваградскім ваяводстве нелегальны Народны Хаўрус «За Бацькаўшчыну» і ствараў «тэрарыстычныя пяцёркі», скіраваныя супраць ворагаў Беларусі, у першую чаргу супраць Польшчы. Арыштаваны польскімі ўладамі ў красавіку 1922 года ў Нясвіжы. Часова адышоў ад палітыкі і займаўся лекарскай практыкай. У 1920-я гады жыў у Вільні. Працаваў лекарам у адной з польскіх вайсковых частак. У 1924 годзе — адзін са стваральнікаў [[Часовая беларуская Рада|Часовай беларускай рады]], якая стала палітычным апанентам левых беларускіх партый ([[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]]). Абраны яе старшынёй. Таксама заснаваў і ўзначаліў шэраг іншых беларускіх паланафільскіх арганізацый «Прасвета», «Беларуская хатка», Беларускі камітэт да справаў самакіравання, Беларуская нацыянальная Рада, Беларуская нацыянальная партыя. Выдавец «Грамадскага голаса», у 1926 годзе пераназванага ў «[[Беларускае слова (1926)|Беларускае слова]]»<ref>[http://arche.bymedia.net/2006-11/hryckievic611.htm Справа аб замаху Барыса Каверды на Пятра Войкава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810191532/http://arche.bymedia.net/2006-11/hryckievic611.htm |date=10 жніўня 2010 }} [[Валянцін Грыцкевіч]], . Архэ № 11 (51) — 2006</ref>. Распачаў у прэсе кампанію з мэтай дыскрэдытацыі [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] і выяўлення яго сувязяў з бальшавікамі. Пасля перавароту ў Варшаве 15 траўня 1926 года, Часовая беларуская Рада на надзвычайным пасяджэнні пастанавіла выслаць віншавальную тэлеграму на імя [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Хутка пасля тэлеграмы Паўлюкевіч асабіста выехаў у Варшаву з мэтай атрымання падтрымкі і фінансавай дапамогі з боку новага ўрада. Прэм’ер Бартэль, з якім размаўляў Паўлюкевіч, падтрымку і дапамогу абяцаў, аднак запатрабаваў большай актыўнасці і павелічэння сваіх уплываў у беларускім грамадстве. Пасля чаго Паўлюкевіч у канцы траўня правёў агітацыйныя мітынгі ў [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Баранавічы|Баранавічах]] і Нясвіжы, а прадстаўнікі Рады з мэтай вядзення агітацыі выехалі ў [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (1920—1940)|Віленскі]] і [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскі]] паветы. 16 чэрвеня 1926 года Рада выступіла з «Мемарыялам Часовай Беларускай Рады да пана прэм’ера Рады міністраў»<ref>[http://uctopuk.info/politika/3chern.htm Беларуская Часовая Рада і яе месца і роля ў беларускім нацыянальным руху ў Польшчы сярэдзіны 1920-х гадоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180316015814/http://uctopuk.info/politika/3chern.htm |date=16 сакавіка 2018 }} [[А. М. Чарнякевіч]], Рэспубліканская навуковая канферэнцыя (Гродна, 23-24 кастрычніка 2008 г.)</ref>. Лічыцца, што быў падвойным агентам — польскай дэфензівы і савецкага [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]]. Дапамагаў [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барысу Каверду]] ў падрыхтоўцы замаху на савецкага пасла [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Пятра Войкава]]. У канцы 1926 года праз нястачу фінансавання Рада Паўлюкевіча развалілася, а некаторыя яго былыя паплечнікі пачалі ганіць старшыню. Друкарні таксама адмаўляліся друкаваць газеты праз запазычанасць. У 1928 годзе, як савецкі шпіён асуджаны польскім судом на 12 гадоў катаргі<ref>[[Францішак Аляхновіч]] «У кіпцюрох ГПУ»</ref>. У верасні 1939 года — вязень [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|Бяроза-Картузскага канцлагера]]. Прызначаны адным з лекараў у лагеры<ref>[http://berezakartuska.livejournal.com/11450.html#cutid1 2-я частка] [[Уладзіслаў Паўлюкоўскі]], успаміны. [[1940]]</ref>. Паводле згадак Барыса Каверды, у часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Арсен Паўлюкевіч удзельнічаў у руху антыгітлераўскага супраціву ў [[Варшава|Варшаве]], схоплены і расстраляны немцамі<ref name="збройны1">{{Кніга|аўтар = [[Уладзімір Ляхоўскі|Ул. Ляхоўскі]], [[Уладзімір Міхнюк|Ул. Міхнюк]], [[Аляксандра Гесь|А. Гесь]]|частка = |загаловак = Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|арыгінал = |спасылка = http://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf|адказны = |выданне = 2-ое выд. дапрац.|месца = Менск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2006|том = |старонкі = 316—317|старонак = 400|серыя = |isbn = 985–6599–25–3|тыраж = }}</ref>. Загінуў 20 кастрычніка 1941 года ў лагеры [[Аўшвіц-Біркенаў]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = [[Уладзімір Ляхоўскі|Ул. Ляхоўскі]], [[Уладзімір Міхнюк|Ул. Міхнюк]], [[Аляксандра Гесь|А. Гесь]]|частка = |загаловак = Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|арыгінал = |спасылка = http://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf|адказны = |выданне = 2-ое выд. дапрац.|месца = Менск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2006|том = |старонкі = 316—317|старонак = 400|серыя = |isbn = 985–6599–25–3}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўлюкевіч Арсен Васілевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай рады Случчыны]] [[Катэгорыя:Вязні Бяроза-Картузскага канцлагера]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Асвенцім]] 2pukl40oh35sx1ku1j4rhb0qe1mnol0 5164574 5164571 2026-07-11T13:19:27Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5164574 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Паўлюкевіч}} {{Асоба}} '''Арсе́нь Васі́левіч Паўлюке́віч''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, лекар. Удзельнік [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 студзеня 1891 года ў [[Райца|Райцы]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ofiary.auschwitz.org/victims/175003|title=Pawlukiewicz Arseniusz|website=Miejsce pamięci i muzeum Auschwitz-Birkenau|access-date=2026-07-11}}</ref> ў сям’я настаяцеля [[Спаса–Праабражэнская царква (Райца)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] Васіля Паўлюкевіча. У студэнцкія гады, паводле звестак польскай [[Дэфензіва|дэфензівы]], уваходзіў у манархічную арганізацыю «[[Саюз Міхаіла Архангела]]». Працаваў лекарам у [[Слуцк]]у. У 1917 годзе востра выказваўся супраць палякаў. У 1918 годзе ўваходзіў у Слуцкі правінцыйны камітэт партыі беларускіх эсэраў. У лістападзе 1920 года ўзначаліў адноўлены [[Слуцкі беларускі нацыянальны камітэт]], кіраўнік яго медычна-санітарнага аддзела. На з’ездзе Случчыны быў апанентам [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|Уладзіміра Пракулевіча]] ў барацьбе за пасаду старшыні [[Беларуская рада Случчыны|Беларускай рады Случчыны]]. У часе [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага збройнага чыну]] загадваў шпіталем паўстанцаў. Пасля паразы паўстання не жадаючы здаваць зброю палякам разам з капітанам [[Цімафей Хведашчэня|Хведашчэням]] і паручнікам [[Ян Мацэлі|Мацэлям]] ды групай моладзі, адступіў з [[Морач (Клецкі раён)|Морача]], апошняга апорнага пункта случчакоў, у [[Давыд-Гарадок]]. Там іх усё ж абяззброілі палякі. Тады Паўлюкевіч выступіў з прамовай, у якой гаварыў, што беларускія жаўнеры вызваляць Беларусь ад палякаў і бальшавікоў<ref>[http://aljans.org/?p=722 Цімафей Хведашчэня. Атаман і настаўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090414191356/http://aljans.org/?p=722 |date=14 красавіка 2009 }} [[Алег Латышонак]]</ref>. [[Файл:Маланка 1926 № 13 (Тоже бѣлорусс. Паўлюкевіч).jpg|міні|злева|«[[Тожабеларусы|Тоже бѣлорусс]]». Карыкатура на Паўлюкевіча ў часопісе «[[Маланка (часопіс)|Маланка]]» № 13, 1926 ]] Жыў у [[Нясвіж]]ы, [[Сіняўка|Сіняўцы]], [[Вільнюс|Вільні]]. Удзельнічаў у Пражскай канферэнцыі ў верасні 1921 года. У 1922 годзе, паводле звестак польскай дэфензівы, заснаваў у Наваградскім ваяводстве нелегальны Народны Хаўрус «За Бацькаўшчыну» і ствараў «тэрарыстычныя пяцёркі», скіраваныя супраць ворагаў Беларусі, у першую чаргу супраць Польшчы. Арыштаваны польскімі ўладамі ў красавіку 1922 года ў Нясвіжы. Часова адышоў ад палітыкі і займаўся лекарскай практыкай. У 1920-я гады жыў у Вільні. Працаваў лекарам у адной з польскіх вайсковых частак. У 1924 годзе — адзін са стваральнікаў [[Часовая беларуская Рада|Часовай беларускай рады]], якая стала палітычным апанентам левых беларускіх партый ([[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]]). Абраны яе старшынёй. Таксама заснаваў і ўзначаліў шэраг іншых беларускіх паланафільскіх арганізацый «Прасвета», «Беларуская хатка», Беларускі камітэт да справаў самакіравання, Беларуская нацыянальная Рада, Беларуская нацыянальная партыя. Выдавец «Грамадскага голаса», у 1926 годзе пераназванага ў «[[Беларускае слова (1926)|Беларускае слова]]»<ref>[http://arche.bymedia.net/2006-11/hryckievic611.htm Справа аб замаху Барыса Каверды на Пятра Войкава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810191532/http://arche.bymedia.net/2006-11/hryckievic611.htm |date=10 жніўня 2010 }} [[Валянцін Грыцкевіч]], . Архэ № 11 (51) — 2006</ref>. Распачаў у прэсе кампанію з мэтай дыскрэдытацыі [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] і выяўлення яго сувязяў з бальшавікамі. Пасля перавароту ў Варшаве 15 траўня 1926 года, Часовая беларуская Рада на надзвычайным пасяджэнні пастанавіла выслаць віншавальную тэлеграму на імя [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Хутка пасля тэлеграмы Паўлюкевіч асабіста выехаў у Варшаву з мэтай атрымання падтрымкі і фінансавай дапамогі з боку новага ўрада. Прэм’ер Бартэль, з якім размаўляў Паўлюкевіч, падтрымку і дапамогу абяцаў, аднак запатрабаваў большай актыўнасці і павелічэння сваіх уплываў у беларускім грамадстве. Пасля чаго Паўлюкевіч у канцы траўня правёў агітацыйныя мітынгі ў [[Навагрудак|Навагрудку]], [[Баранавічы|Баранавічах]] і Нясвіжы, а прадстаўнікі Рады з мэтай вядзення агітацыі выехалі ў [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскі]], [[Вілейскі павет (1920—1940)|Віленскі]] і [[Лідскі павет (1921—1940)|Лідскі]] паветы. 16 чэрвеня 1926 года Рада выступіла з «Мемарыялам Часовай Беларускай Рады да пана прэм’ера Рады міністраў»<ref>[http://uctopuk.info/politika/3chern.htm Беларуская Часовая Рада і яе месца і роля ў беларускім нацыянальным руху ў Польшчы сярэдзіны 1920-х гадоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180316015814/http://uctopuk.info/politika/3chern.htm |date=16 сакавіка 2018 }} [[А. М. Чарнякевіч]], Рэспубліканская навуковая канферэнцыя (Гродна, 23-24 кастрычніка 2008 г.)</ref>. Лічыцца, што быў падвойным агентам — польскай дэфензівы і савецкага [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]]. Дапамагаў [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барысу Каверду]] ў падрыхтоўцы замаху на савецкага пасла [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Пятра Войкава]]. У канцы 1926 года праз нястачу фінансавання Рада Паўлюкевіча развалілася, а некаторыя яго былыя паплечнікі пачалі ганіць старшыню. Друкарні таксама адмаўляліся друкаваць газеты праз запазычанасць. У 1928 годзе, як савецкі шпіён асуджаны польскім судом на 12 гадоў катаргі<ref>[[Францішак Аляхновіч]] «У кіпцюрох ГПУ»</ref>. У верасні 1939 года — вязень [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|Бяроза-Картузскага канцлагера]]. Прызначаны адным з лекараў у лагеры<ref>[http://berezakartuska.livejournal.com/11450.html#cutid1 2-я частка] [[Уладзіслаў Паўлюкоўскі]], успаміны. [[1940]]</ref>. Паводле згадак Барыса Каверды, у часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Арсень Паўлюкевіч удзельнічаў у руху антыгітлераўскага супраціву ў [[Варшава|Варшаве]], схоплены і расстраляны немцамі<ref name="збройны1">{{Кніга|аўтар = [[Уладзімір Ляхоўскі|Ул. Ляхоўскі]], [[Уладзімір Міхнюк|Ул. Міхнюк]], [[Аляксандра Гесь|А. Гесь]]|частка = |загаловак = Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|арыгінал = |спасылка = http://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf|адказны = |выданне = 2-ое выд. дапрац.|месца = Менск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2006|том = |старонкі = 316—317|старонак = 400|серыя = |isbn = 985–6599–25–3|тыраж = }}</ref>. Загінуў 20 кастрычніка 1941 года ў лагеры [[Аўшвіц-Біркенаў]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар = [[Уладзімір Ляхоўскі|Ул. Ляхоўскі]], [[Уладзімір Міхнюк|Ул. Міхнюк]], [[Аляксандра Гесь|А. Гесь]]|частка = |загаловак = Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах|арыгінал = |спасылка = http://www.belhistory.eu/wp-content/themes/ah/library/slucky_zbrojny_chyn.pdf|адказны = |выданне = 2-ое выд. дапрац.|месца = Менск|выдавецтва = Энцыклапедыкс|год = 2006|том = |старонкі = 316—317|старонак = 400|серыя = |isbn = 985–6599–25–3}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўлюкевіч Арсен Васілевіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Слуцкага паўстання]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай рады Случчыны]] [[Катэгорыя:Вязні Бяроза-Картузскага канцлагера]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Асвенцім]] r1jiwzh5w2mxacwj8locrhg66sou71b 0 324180 5164919 5133641 2026-07-12T09:12:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164919 wikitext text/x-wiki {{Праваслаўная Царква | Царква = Праваслаўная царква Малдовы | Царква2 = Biserica Ortodoxă din Moldova | Выява галоўнага храма = [[Файл:An_orthodox_church_in_Chişinău.JPG|280px]] | Подпіс = [[Сабор Раства Хрыстова, Кішынёў|Сабор Раства Хрыстова]] у Кішынёве | Царква-маці = [[Руская праваслаўная царква]] | Аўтаномія = [[2 кастрычніка]] [[1992]] | Прадстаяцель у наш час = мітрапаліт [[Уладзімір (Кантаран)]] | Цэнтр = [[Кішынёў]], [[Малдова]] | Рэзідэнцыя Прадстаяцеля = [[Кішынёў]] | Юрысдыкцыя (тэрыторыя) = {{Малдавія}} [[Малдова]] | Набажэнская мова = [[малдаўская мова|малдаўскі]] [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскі]], | Каляндар = [[юліянскі каляндар|юліянскі]] | Біскупаў = 8 | Епархій = 6 | Навучальных устаноў = 3 |Сайт=https://mitropolia.md/}} '''Праваслаўная царква Малдовы''' ({{lang-mo|Biserica Ortodoxă din Moldova}} ці '''Малдаўска-Кішынёўская мітраполія''') — [[Самакіраваная царква|самакіраваная частка]] [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]]. Ахоплівае тэрыторыю [[Малдова|Малдовы]] і [[Прыднястроўская Малдаўская Рэспубліка|Прыднястроўя]]. У 1813 годзе на тэрыторыі [[Бесарабія|Бесарабіі]], што адышла да Расійскай імперыі, была заснавана Кішынёўская епархія ў складзе Рускай Царквы. У 1918 годзе пасля [[Бесарабія ў складзе Румыніі|акупацыі Бесарабіі]] Кішынёўская епархія Румынскімі ўладамі была ўключана ў склад [[Бесарабская мітраполія|Бесарабскай мітраполіі]] [[Румынская праваслаўная царква|Румынскай Царквы]]. З 1944 года епархія зноў у складзе Рускай Праваслаўнай Царквы<ref name=autogenerated1>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1622597.html Православная Церковь Молдовы]</ref>. Статус самакіраванай быў пададзены [[2 кастрычніка]] [[1992]] года рашэннем [[Свяшчэнны Сінод|Свяшчэннага Сінода]] РПЦ. Томас патрыярха Маскоўскага і ўсёй Русі Аляксія II з дарам аўтаноміі быў дадзены 2 снежня 1994 года. Прадстаяцель (з часу ўстанаўлення самакіраванага статусу) — [[Уладзімір (Кантаран)]], мітрапаліт Кішынёўскі і ўсяе Малдовы. У наш час асноўнай богаслужэбнай мовай з'яўляецца малдаўская; выкарыстоўваюцца таксама царкоўна-славянская і гагаузская мовы<ref name=autogenerated1 />. == Адносіны з Румынскай царквой == Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], у сувязі з аднаўленнем [[Бесарабская мітраполія|Бесарабскай мітраполіі]] рашэннем Свяшчэннага Сінода Румынскай Царквы ад 14 верасня 1992 года, узніклі спрэчкі ў сувязі з узаемнымі юрысдыкцыйнымі прэтэнзіямі на тэрыторыю Малдовы. Пад канец кастрычніка 2007 года канфлікт ізноў абвастрыўся пасля прыняцця 24 кастрычніка Свяшчэнным сінодам Румынскай Царквы рашэння аб стварэнні ў складзе Румынскага патрыярхата сямі новых [[епіскапат]]аў: у прыватнасці, у Бесарабскай мітраполіі вырашана адрадзіць [[Бельцкі епіскапат]] (былы Хоцінскі), епіскапат Паўднёвай Бесарабіі з цэнтрам у [[Горад Кантамір|Кантаміру]] і праваслаўны епіскапат Дубасараў і ўсяго Прыднястроўя з цэнтрам у [[Дубасары|Дубасарах]]. Як заявілі ў Румынскім Патрыярхаце, азначаныя епархіі існавалі ў Бесарабскай мітраполіі да 1944 года, і цяпер было прынята рашэнне аб іх аднаўленні па патрабаванні румынскіх праваслаўных вернікаў<ref>[http://www.regnum.ru/news/fd-abroad/ukraina/cultura/909373.html Петр Пэдурару: Румынская патриархия намерена распространить своё влияние на Украину] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090919082358/http://www.regnum.ru/news/fd-abroad/ukraina/cultura/909373.html |date=19 верасня 2009 }} regnum.ru 02.11.2007</ref><ref>[http://www.rambler.ru/news/world/religions/11488600.html Духовенство РПЦ назвало незаконным решение румынских коллег создать собственные епархии в Молдавии и Приднестровье]{{Недаступная спасылка}} rambler.ru 29.10.2007</ref>. Ціраспальская і Дубасарская епархія Праваслаўнай Царквы Малдовы (РПЦ) назвала рашэнне Сінода Румынскай Праваслаўнай Царквы заснаваць на тэрыторыі Малдовы і Прыднястроўя тры ўласныя епархіі, цэнтрам адной з якіх стане горад Дубасары (Прыднястроўе), незаконным<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/314716.html В Тираспольской и Дубоссарской епархии обеспокоены намерением Румынской Церкви учредить новые епархии на территории Молдавии и Приднестровья] Официальный сайт МП 30 октября 2007 г.</ref>. Мітрапаліт [[Кірыл (Гундзяеў)]] расцаніў рашэнне Румынскага Сінода як «крок, які разбурае праваслаўнае адзінства і не застанецца без наступстваў»<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/315967.html Решение об открытии в Молдавии епархий Румынского Патриархата является нарушением канонического порядка, заявляет митрополит Кирилл.] Официальный сайт МП 1 ноября 2007 г.</ref>. 6 лістапада 2007 года СМІ пашырылі заяву мітрапаліта Пятра (Пэдурару), кіраўніка Бесарабскай мітраполіі, пра тое, што «Румынскі патрыярхат мае намер пашыраць свой уплыў у Малдове і на Украіне, у прыватнасці, павялічваючы тут колькасць прыходаў і епархій»<ref>[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&div=21221 Румынская церковь заявляет о намерении усилить своё влияние в Молдавии и на Украине] Интерфакс.ru 06 ноября 2007 года</ref>. 7 лістапада 2007 года Заява Свяшчэннага Сінода РПЦ «у сувязі з рашэннем Румынскай Праваслаўнай Царквы аб заснаванні яе епархій на тэрыторыі Малдовы і Украіны» выказала «глыбокую заклапочанасць і смутак» у сувязі з такім рашэннем РумПЦ, расцаніўшы такі крок як «зневажанне саміх асноў царкоўнага ладу»; Заява выказала «пратэст супраць новага ўварвання ў свае кананічныя межы»<ref>[http://patriarchia.ru/db/text/318310.html Заявление Священного Синода Русской Православной Церкви в связи с решением Румынской Православной Церкви об учреждении её епархий на территории Молдавии и Украины] Официальный сайт МП 7 ноября 2007 г.</ref>. 14 лістапада 2007 года Свяшчэнны Сінод [[Украінская праваслаўная царква Маскоўскага патрыярхата|Украінскай Праваслаўнай Царквы (Маскоўскага патрыярхата)]] прызнаў неправамернымі дзеянні РумПЦ па стварэнні сваіх епархій на тэрыторыі Украіны і выступіў з заявай<ref>[http://orthodox.org.ua/uk/svyashhenniy_sinod/2007/11/14/2150.html Заява Священного Синоду Української Православної Церкви з приводу дій Священного Синоду Румунської Православної Церкви] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111016054351/http://orthodox.org.ua/uk/svyashhenniy_sinod/2007/11/14/2150.html |date=16 кастрычніка 2011 }} Оригинал текста Заявления на официальном сайте УПЦ</ref><ref>[http://www.pravoslavie.ru/news/071117113432 Священный Синод УПЦ выступил с заявлением по поводу действий Румынского Патриархата] pravoslavie.ru 17 ноября 2007 г.</ref>. 22 лістапада 2007 года ў Траянскім манастыры ([[Балгарыя]]) адбылася сустрэча прадстаўнікоў РумПЦ з прадстаўнікамі РПЦ, на якой апошнія запатрабавалі скасаваць тры румынскія епархіі ў складзе «Бесарабскай мітраполіі»<ref>[http://patriarchia.ru/db/text/328621.html Состоялись переговоры представителей Московского и Румынского Патриархатов о положении в Молдавии] официальный сайт МП 23 ноября 2007 г.</ref><ref>[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&div=21589 Румынская церковь пообещала рассмотреть требование Московского патриархата упразднить три епархии в Молдавии на следующем Синоде] Интерфакс.ru 23 ноября 2007 года</ref>. Па паведамленнях румынскага друку, РумПЦ выказалася за стварэнне ў Малдове аўтакефальнай Царквы як спосабу рашэння «праблемы Бесарабскай мітраполіі»<ref>[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&div=21648 Румынский патриархат предлагает объединить «Бессарабскую» и Молдавскую митрополии в независимую Церковь] Интерфакс.ru 27 ноября 2007 года</ref>. У студзені 2008 года ў канфлікт умяшаліся ўлады Малдовы, запатрабаваўшы ад чатырох святароў і манашкі Бесарабскай мітраполіі пакінуць тэрыторыю краіны; Румынскі патрыярхат угледзеў у гэтым спробу запалохвання клірыкаў мітраполіі<ref>[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&div=22265 Власти Молдавии требуют депортации в Румынию четырех священников и монахини «Бессарабской митрополии».] Интерфакс.ru 9 января 2008 года</ref> і звярнуўся ў [[Савет Еўропы]] са скаргай на прэзідэнта Малдовы Уладзіміра Вароніна<ref>[http://kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=842403&print=true Павел Коробов; Владимир Попов. ''Владимира Воронина обвинили в служении РПЦ.''] [[Коммерсантъ]] № 3 [3820] от 16.01.2008 г.</ref>. 21 студзеня 2008 года Уладзімір Варонін і Аляксій II супольна асудзілі палітыку Румынскага Патрыярхата на тэрыторыі Малдовы; у прыватнасці Варонін заявіў, што «стварэнне так званай „Бесарабскай мітраполіі“ і яе структур — гэта частка агрэсіўнай палітыкі Румыніі супраць суверэннай малдоўскай дзяржавы»<ref>[http://www.interfax-religion.ru/?act=news&div=22446 Алексий II и Владимир Воронин не согласны с поведением Румынии и Румынской церкви в отношении Молдавии.] Интерфакс.ru 21 января 2008 г.</ref>. У той жа дзень Варонін атрымаў ад Патрыярха Аляксія II прэмію Міжнароднага грамадскага фонду адзінства праваслаўных народаў «За выдатную дзейнасць па ўмацаванні адзінства праваслаўных народаў»<ref>[http://portal-credo.ru/site/?act=news&id=59907&cf= «Великолепное пополнение в славных рядах». Когорта награждённых премией Международного фонда единства православных народов пополнилась пятью новыми лауреатами.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090423010821/http://www.portal-credo.ru/site/?act=news&id=59907&cf= |date=23 красавіка 2009 }} portal-credo.ru 23 января 2008 г.</ref>. == Епархіі == * [[Ціраспальская і Дубасарская епархія]] * [[Кішынёўская епархія]] * [[Бэлцкая і Фэлешцкая епархія]] * [[Едзінецкая і Брычанская епархія]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://ru.mitropolia.md/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150512172750/http://ru.mitropolia.md/ |date=12 мая 2015 }} * [http://www.hristianstvo.ru/orthorus/selfgovern/moldova/moldtemples/ Храмы Молдавской митрополии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412151024/http://www.hristianstvo.ru/orthorus/selfgovern/moldova/moldtemples/ |date=12 красавіка 2016 }} * [http://www.hristianstvo.ru/orthorus/selfgovern/moldova/moldmonasteries/ Монастыри Молдавской митрополии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160412150735/http://www.hristianstvo.ru/orthorus/selfgovern/moldova/moldmonasteries/ |date=12 красавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Праваслаўе}} [[Катэгорыя:Праваслаўная царква Малдовы| ]] 4ef9bn33xrz77lxgvy615wjjbalp5i7 0 325288 5164806 4581474 2026-07-12T02:50:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164806 wikitext text/x-wiki [[Файл:Plaošnik 01.jpg|thumb|right|200px|Плаошнік]] [[Файл:Sv. Kliment i Pantelejmon Plaošnik 015.JPG|thumb|Царква Святога Панцеляймона]] [[Файл:Plaošnik 06.jpg|thumb|200px|Хрысціянская базіліка]] [[Файл:Plaošnik 10.jpg|thumb|right|200px|Рэшткі купелі]] '''Плаошнік''' ці скарочана '''Плаош''' ({{lang-mk|Плаошник, Плаош}}) — гістарычны цэнтр старажытнага горада [[Охрыд]], цяпер месца археалагічных раскопак, буйны духоўны, культурны і турыстычны цэнтр. Знаходзіцца на ўсходнім узбярэжжы [[Охрыдскае возера|Охрыдскага возера]] на адлегласці 250 метраў ад Самуілавай твердзіны. == Гісторыя == яшчэ ў 893 годзе на гэтым месцы быў пабудаваны храм святога [[Клімент Охрыдскі|Клімента Охрыдскага]], і гэты будынакбыў з самых старажытных на тэрыторыі горада. Храм стаў буйнейшым культурным і адукацыйным цэнтрам рэгіёна, паколькі, пры ім працавала знакамітая [[охрыдская кніжная школа]], дзе для выкладання выкарыстоўваўся новаствораны славянскі алфавіт — [[кірыліца]]. школа значна паўплывала на фарміраванне славянскага пісьменства і літаратуры, праз яе прайшлі некалькі тысяч вучняў. Святы Клімент быў пахаваны паблізу ад храма ў пабудаванай ўластнымі рукамі грабніцы. Тым не менш, падчас праўлення [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] будынкі шмат разоў рабавалісь і разбуралісь, шмат якія з рэліквіяў і культурных каштоўнасцз былі страчаны, храм Клімент Охрыдскага быў поўнасцю знішчаны, а н аго падмурку з'явілася мячэць. == Рэстаўрацыя == Адраджэнне храмавага комплекса пачалось толькі ў снежні 2000 года — для гэтых мэт быў распрацаваны масштабны праект, рэалізацыяй якога займалісь некалькі сотняў кваліфікаваных спецыялістаў з усёй краіны. На падставе наяўных старажытных чарцяжоз да жніўня 2002 года яны здолелі аднавіць царкву ў сваім першапачатковым выглядзе, аж да інтэр'ераў. Новы храм назвалі ў гонар [[Велікамучанік Панцеляймон|Святога Панцеляймона]], у далейшым сюды вярнулі асобныя найбольш каштоўныя рэліквіі, у прыватнасці тут захоўваецца мармуровы саркафаг з мошчамі святога Клімента, жывапіс XI-XII і XIII-XIV стагоддзяў, фрагменты падлогі таго перыяда. Трэба адзначыць, што архітэктарамі ў царкве зроблена шкляная падлога, праз якую наведвальнікі могуць назіраць руіны размешчанага ніжэй больш старажытнага храма. З цягам часу была адноўлена і Охрыдская школа, новы будынак атрымаў назву Славянскага ўніверсытэта. Універсітэт уключае вялікую бібліятэку, прызначаную для захавання старажытных рукапісаў і кніг, а таксама галерэю з больш чым 800 ікон. У ходзе археалагічных раскопак былі выяўлены фундаменты базілікі, купелі, мазаічныя падлогі V-Viстагоддзяў з узорамі, арнаментамі, выявамі людзей і жывёл. У будучым кіраўніцтва плануе працягваць рэстаўрацыю Плаошніка і па магчымасці давесці ўсе яго аб'екты да стана поўнага аднаўлення<ref>[http://tonkosti.ru/%D0%9F&D0%BB%D0%B0%D0%BE%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA Плаошнік]{{Недаступная спасылка}}, апісанне, гісторыя, фота, дакладны адрас</ref><ref>[http://www.culture.in.mk/story.asp?id=2305&rub=43 ''Ohrid - «Plaoshnik» will look the same as in the time of St. Kliment'']</ref><ref>[http://www.stmichaels-audley.org.uk/dc6.htm jorney to Macedonia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110724162807/http://www.stmichaels-audley.org.uk/dc6.htm |date=24 ліпеня 2011 }} Part II: St.Clement of Ohrid, ''Fr Samuel'', December, 2006</ref><ref>''Institute of consrvation and Museum - Ohrid; Plaoshnik, Then and now'' - Brochure No. 6</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons category|Plaošnik}} * [http://culture.in.mk/story.asp?id=21569&rub=43 Culture - Republic of Macedonia]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716134617/http://culture.in.mk/story.asp?id=21569&rub=43 |date=16 ліпеня 2011 }} Archaelogy - Depot with Venetian Silver Coins Excavated, ''Večer'', 10 october 2007 {{coord|41|06|45.85|N|20|47|28.48|E|source:mkwiki_region:Mk_type:landmark|display=title}} [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Паўночнай Македоніі]] [[Катэгорыя:Охрыд]] oeiuvfzioq2ws2fftvp41hli0ue0kx1 0 326085 5164791 5137879 2026-07-12T00:25:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164791 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |час = [[16 красавіка]] — [[5 лістапада]] |назва1 = |назва = 26-ы чэмпіянат Беларусі па футболе ў першай лізе |лагатып = |памер = |подпіс = |удзельнікаў = 14 |гарады = 11 |стадыёны = 14 |чэмпіён = [[ФК Гомель|Гомель]] |разоў = 3 |2 месца = [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]] |3 месца = [[ФК Гомельчыгунтранс|Гомельчыгунтранс]] |дублёры = |гульняў = 182 |галоў = 513 |імя забітых галоў = |гледачоў = 91000 |бамбардзір = {{Сцяг Расіі}} [[Мурат Хотаў]] (Дняпро) |бгалоў = 19 |імя гола = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|2015]] |наступны сезон = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] }} '''Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016''' (26-ы чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па футболе ў Першай лізе) — другі па рангу дывізіён (пасля [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшай лігі]]) па футболе сярод беларускіх каманд 2016-га года. Лідарства ў чэмпіянаце амаль адразу захапілі [[ФК Гомель|«Гомель»]] і магілёўскі [[ФК Дняпро Магілёў|«Дняпро»]], якія за некалькі тураў да фінішу забяспечылі сабе пуцёўкі ў Вышэйшую лігу. Барацьба ж за першае месца ішла да апошняга тура, у выніку пры роўнай колькасці ачкоў пераможцам турніру стаў [[ФК Гомель|«Гомель»]]. == Склад удзельнікаў == Першапачаткова планаваўся ўдзел у турніры 16 каманд, як і ў 2015 годзе. Лепшыя каманды Першай лігі 2015 ([[ФК Іслач|«Іслач»]], [[ФК Гарадзея|«Гарадзея»]] і [[ФК Крумкачы Мінск|«Крумкачы»]]) перайшлі ў Вышэйшую лігу, з Вышэйшай лігі ў Першую выбыў [[ФК Гомель|«Гомель»]]. Апошні клуб Першай лігі 2015 [[ФК Рэчыца-2014|«Рэчыца-2014»]] выбыў з лігі, з Другой лігі права выступаць у Першай лізе 2016 атрымалі [[ФК Прамень Мінск|«Прамень»]], [[ФК Узда|«Узда»]] і [[ФК Тарпеда Мінск|«Тарпеда»]]. У студзені 2016 года стала вядома аб спыненні існавання клуба [[ФК Бяроза-2010|«Бяроза-2010»]]<ref>[http://www.football.by/news/81410.html Футбольный клуб "Береза-2010" ликвидируется]</ref>. Яго месца, пасля адмовы [[ФК Маладзечна-ДЮСШ-4|«Маладзечна-ДЮСШ-4»]]<ref>[http://by.tribuna.com/football/1036815310.html «Молодечно ДЮСШ-4» откажется от места в первом дивизионе, если такое предложение поступит от АБФФ]</ref>, было прапанавана [[ФК Ашмяны|«Ашмянам»]]<ref>[http://www.football.by/news/81770.html Василий Смирных: «Ошмяны» не собирались в первую лигу, но раз уж появилась такая возможность...»]</ref>. У лютым 2016 года стала вядома, што ў Першай лізе 2016 можа не выступіць [[ФК Кобрын|«Кобрын»]]<ref>[http://by.tribuna.com/football/1037323605.html «Кобрин» может не выступить в первой лиге]</ref>. Доўгі час пад пытаннем быў выступ [[ФК Узда|«Узды»]]. [[5 красавіка]] 2016 года быў зацверджаны склад і каляндар лігі з 14 каманд («Кобрын» і «Узда» не прайшлі ліцэнзаванне)<ref>[http://by.tribuna.com/football/1038815778.html В первой лиге сыграют 14 команд]</ref>. Тады ж была зацверджана схема ратацыі: у Вышэйшую лігу лігу наўпрост выходзяць дзве першыя каманды, а дзве апошнія каманды [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшай лігі 2016]] пераходзяць у Першую лігу; апошняя каманда Першай лігі 2016 пераходзіць у Другую лігу, а з Другой лігі 2016 у Першую пераходзіць тры каманды<ref>{{Cite web |url=http://by.tribuna.com/football/1038876696.html |title=По итогам сезона первую лигу чемпионата Беларуси покинет одна команда, пополнят — три |access-date=1 мая 2016 |archive-date=25 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925143021/https://by.tribuna.com/football/1038876696.html |url-status=dead }}</ref>. === Змены ў параўнанні з папярэднім сезонам === ==== Клубы, якія папоўнілі Першую лігу ==== * {{Падзенне}} [[ФК Гомель|«Гомель»]] (14-е месца ў Вышэйшай лізе 2015) * {{Рост}} [[ФК Прамень Мінск|«Прамень»]] (1-е месца ў Другой лізе 2015) * {{Рост}} [[ФК Тарпеда Мінск|«Тарпеда»]] (3-е месца ў Другой лізе 2015) * {{Рост}} [[ФК Ашмяны|«Ашмяны»]] (5-е месца ў Другой лізе 2015) ==== Клубы, якія пакінулі Першую лігу ==== * {{Рост}} [[ФК Іслач|«Іслач»]] (1-е месца ў Першай лізе 2015, выхад у Вышэйшую лігу) * {{Рост}} [[ФК Гарадзея|«Гарадзея»]] (2-е месца ў Першай лізе 2015, выхад у Вышэйшую лігу) * {{Рост}} [[ФК Крумкачы Мінск|«Крумкачы»]] (3-е месца ў Першай лізе 2015, выхад у Вышэйшую лігу) * {{Падзенне}} [[ФК Рэчыца-2014|«Рэчыца-2014»]] (16-е месца ў Першай лізе 2015, вылет у Другую лігу і расфарміраванне) * {{Падзенне}} [[ФК Бяроза-2010|«Бяроза-2010»]] (11-е месца ў Першай лізе 2015, расфарміраванне) * {{Падзенне}} [[ФК Кобрын|«Кобрын»]] (15-е месца ў Першай лізе 2015, не прайшоў ліцэнзаванне) == Клубы-ўдзельнікі == {{На карце+|Беларусь|width = 400|float = right|caption = Геаграфія ўдзельнікаў сезону 2016|places = {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=25|lon_deg=25|lon_min=56|position=left|label=[[ФК Ашмяны|Ашмяны]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=55|lon_deg=30|lon_min=21|label=[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat=54.466667|long=30.316667|position=left|label=[[ФК Орша|Орша]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=54|lon_deg=27|lon_min=38|position=left|label=[[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ]], [[ФК Прамень Мінск|Прамень]], [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=54|lat_min=29|lon_deg=26|lon_min=24|label=[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat=52.6333|long=29.7333|position=left|label=[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=52|lat_min=30|lon_deg=31|lon_min=10|position=bottom|label=[[ФК Гомель|Гомель]], [[ФК Гомельчыгунтранс|Гомельчыгунтранс]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat_deg=53|lat_min=53|lon_deg=25|lon_min=18|position=left|label=[[ФК Ліда|Ліда]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat=53.0834|long=25.3167|position=left|label=[[ФК Слонім|Слонім]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat=54.033333|long=28.084167|position=right|label=[[ФК Смалявічы|Смалявічы-СТІ]]}} {{На карце~|Беларусь|marksize=7|lat=53.1166667|long=25.983334|position=right|label=[[ФК Баранавічы|Баранавічы]]}}}} {| class="wikitable sortable" ! width="120" |Клуб ! width="120" |Горад ! width=120 |Месца ў сезоне 2015 ! width="120" |Стадыён !Умяшчальнасць |- | [[ФК Ашмяны|Ашмяны]] | [[Ашмяны]] |align="center" | {{~|2}}5 у Другой лізе | {{~|«}}[[Стадыён ФАК (Ашмяны)|ФАК]] |525 |- | [[ФК Баранавічы|Баранавічы]] | [[Баранавічы]] |align="center" | 13 | [[Стадыён «Лакаматыў» (Баранавічы)|«Лакаматыў»]] |3749 |- | [[ФК Гомель|Гомель]] | [[Гомель]] |align="center" | {{~|-}}14 у Вышэйшай лізе | [[Стадыён «Цэнтральны» (Гомель)|«Цэнтральны»]] |14307 |- | [[ФК Гомельчыгунтранс|Гомельчыгунтранс]] | [[Гомель]] |align="center" | {{~|0}}8 | {{~|«}}[[Стадыён СДЮШАР-8 (Гомель)|СДЮШАР-8]]<br/>[[Стадыён «Лакаматыў» (Гомель)|«Лакаматыў»]] |1500<br/>— |- | [[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]] | [[Магілёў]] |align="center" | {{~|0}}4 | [[Стадыён «Спартак» (Магілёў)|«Спартак»]] |7350 |- | [[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ]] | [[Мінск]] |align="center" | 10 | {{~|«}}[[Стадыён РЦАП-БДУ (Мінск)|РЦАП-БДУ]] |1600 |- | [[ФК Ліда|Ліда]] | [[Ліда]] |align="center" | {{~|0}}6 | [[Стадыён «Старт» (Ліда)|«Старт»]] |3000 |- | [[ФК Орша|Орша]] | [[Орша]] |align="center" | 14 | {{~|«}}[[ЦСК (Орша)|ЦСК]] |2582 |- | [[ФК Прамень Мінск|Прамень]] | [[Мінск]] |align="center" | {{~|2}}1 у Другой лізе | [[САК «Алімпійскі» (Мінск)|«Алімпійскі»]] |1500 |- | [[ФК Слонім|Слонім]] | [[Слонім]] |align="center" | {{~|0}}9 | [[Стадыён «Юнацтва» (Слонім)|«Юнацтва»]] |2220 |- | [[ФК Смалявічы|Смалявічы-СТІ]] | [[Смалявічы]] |align="center" | {{~|0}}7 | [[Стадыён «Азёрны» (Смалявічы)|«Азёрны»]]<br/>[[ФАК «Акцябрскі» (Акцябрскі)|«Акцябрскі»]] |1600<br/>400 |- | [[ФК Смаргонь|Смаргонь]] | [[Смаргонь]] |align="center" | {{~|0}}5 | [[Стадыён «Юнацтва» (Смаргонь)|«Юнацтва»]] |3500 |- | [[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]] | [[Мінск]] |align="center" | {{~|2}}3 у Другой лізе | [[Стадыён «Тарпеда» (Мінск)|«Тарпеда»]] |5200 |- | [[ФК Хімік Светлагорск|Хімік]] | [[Светлагорск]] |align="center" | 12 | [[Стадыён «Папернік» (Светлагорск)|«Папернік»]]<br/>[[Стадыён «Хімік» (Светлагорск)|«Хімік»]] |2500<br/>1500 |} == Турнірная табліца == {{ФутболТабліца|заўвагі=1}} {{ФТкаманда|1|[[ФК Гомель|Гомель]]|19|6|1|48|11|[[Выява:Flecha verde.png|20px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]|заўРадок=2|колер=#D0F0C0}} {{ФТкаманда|2|[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро (Магілёў)]]|20|4|2|61|19|ачкі=63¹|колер=#D0F0C0}} {{ФТкаманда|3|[[ФК Гомельчыгунтранс|Гомельчыгунтранс (Гомель)]]|12|8|6|33|24}} {{ФТкаманда|4|[[ФК Прамень Мінск|Прамень (Мінск)]]|12|6|8|38|28|ачкі=41²}} {{ФТкаманда|5|[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]|10|8|8|40|39}} {{ФТкаманда|6|[[ФК Ліда|Ліда]]|11|5|10|26|33}} {{ФТкаманда|7|[[ФК Орша|Орша]]|9|10|7|43|34}} {{ФТкаманда|8|[[ФК Смалявічы-СТІ|Смалявічы-СТІ]]|9|7|10|38|29}} {{ФТкаманда|9|[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда (Мінск)]]|9|6|11|35|36}} {{ФТкаманда|10|[[ФК Зорка-БДУ|Зорка-БДУ (Мінск)]]|9|6|11|33|41}} {{ФТкаманда|11|[[ФК Слонім|Слонім]]|6|6|14|36|49}} {{ФТкаманда|12|[[ФК Хімік Светлагорск|Хімік (Светлагорск)]]|6|5|15|26|49}} {{ФТкаманда|13|[[ФК Баранавічы|Баранавічы]]|5|7|14|35|51}} {{ФТкаманда|14|[[ФК Ашмяны|Ашмяны]]|2|2|22|15|64|[[Выява:Descento.svg|20px]] Вылет у [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]]|заўРадок=1|колер=#f4d4d4|ачкі=7²}} {{ФТканец}} *¹ З «Дняпра» знята 1 ачко за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ. *² Вынік матчу 11-га тура «Ашмяны»—«Прамень» (3:3) ануляваны, прысуджаны лік 0:0 без дадання ачкоў абодвум камандам. * Пры роўнай колькасці ачкоў «Гомель» змешчана ў турнірнай табліцы вышэй за «Дняпро», «Смаргонь» вышэй за «Ліду» і «Тарпеда» вышэй за «Зорка-БДУ» дзякуючы перавазе ў асабістых сустрэчах. </small> === Вынікі матчаў === {{fb r header |nt=14 |Ашмяны |Баранавічы |Гомель |Гомельчыгунтранс |Дняпро Магілёў |Зорка-БДУ |Ліда |Орша |Прамень Мінск |Слонім |Смалявічы-СТІ |Смаргонь |Тарпеда Мінск |Хімік Светлагорск }} {{fb r team |t=Ашмяны}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |r=null }} <!-- Баранавічы --> {{fb r |gf=0|ga=3|nt=3}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=0|ga=5}} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=0|ga=3}} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |gf=1|ga=3}} <!-- Ліда --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Орша --> {{fb r |gf=1|ga=4}} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=0|nt=2}} <!-- Слонім --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Смаргонь --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |gf=2|ga=1}} {{fb r team |t=Баранавічы}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Баранавічы --> {{fb r |r=null }} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=0|ga=6}} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Ліда --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Орша --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Слонім --> {{fb r |gf=7|ga=2}} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Смаргонь --> {{fb r |gf=3|ga=3}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |gf=5|ga=0}} {{fb r team |t=Гомель}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Баранавічы --> {{fb r |gf=4|ga=1}} <!-- Гомель --> {{fb r |r=null }} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=3|ga=2}} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Ліда --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Орша --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Слонім --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Смаргонь --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |gf=2|ga=1}} {{fb r team |t=Гомельчыгунтранс}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Баранавічы --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |r=null }} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=1|ga=4}} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Ліда --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Орша --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Слонім --> {{fb r |gf=3|ga=1}} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Смаргонь --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |gf=4|ga=0}} {{fb r team |t=Дняпро Магілёў}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |gf=5|ga=4}} <!-- Баранавічы --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |gf=4|ga=0}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |r=null }} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |gf=4|ga=0}} <!-- Ліда --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Орша --> {{fb r |gf=4|ga=0}} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Слонім --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |gf=4|ga=2}} <!-- Смаргонь --> {{fb r |gf=4|ga=0}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |gf=1|ga=1}} {{fb r team |t=Зорка-БДУ}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |gf=3|ga=1}} <!-- Баранавічы --> {{fb r |gf=4|ga=0}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |r=null }} <!-- Ліда --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Орша --> {{fb r |gf=0|ga=3}} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=2}} <!-- Слонім --> {{fb r |gf=0|ga=3}} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Смаргонь --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |gf=2|ga=3}} {{fb r team |t=Ліда}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Баранавічы --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Ліда --> {{fb r |r=null }} <!-- Орша --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Слонім --> {{fb r |gf=2|ga=4}} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |gf=1|ga=5}} <!-- Смаргонь --> {{fb r |gf=0|ga=3}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |gf=2|ga=1}} {{fb r team |t=Орша}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |gf=7|ga=0}} <!-- Баранавічы --> {{fb r |gf=3|ga=1}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=2|ga=3}} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Ліда --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Орша --> {{fb r |r=null }} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Слонім --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Смаргонь --> {{fb r |gf=5|ga=1}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |gf=1|ga=1}} {{fb r team |t=Прамень Мінск}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |gf=5|ga=2}} <!-- Баранавічы --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |gf=0|ga=3|nt=1}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Ліда --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Орша --> {{fb r |gf=5|ga=1}} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |r=null }} <!-- Слонім --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Смаргонь --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=1}} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |gf=2|ga=0}} {{fb r team |t=Слонім}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |gf=4|ga=0}} <!-- Баранавічы --> {{fb r |gf=4|ga=1}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Ліда --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Орша --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Слонім --> {{fb r |r=null }} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |gf=1|ga=6}} <!-- Смаргонь --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |gf=1|ga=1}} {{fb r team |t=Смалявічы-СТІ}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |gf=4|ga=0}} <!-- Баранавічы --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=0|ga=4}} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Ліда --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Орша --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Слонім --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |r=null }} <!-- Смаргонь --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |gf=3|ga=0}} {{fb r team |t=Смаргонь}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |gf=0|ga=0}} <!-- Баранавічы --> {{fb r |gf=4|ga=2}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=2|ga=3}} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |gf=4|ga=4}} <!-- Ліда --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Орша --> {{fb r |gf=3|ga=0}} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Слонім --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |gf=1|ga=0}} <!-- Смаргонь --> {{fb r |r=null }} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |gf=3|ga=1}} {{fb r team |t=Тарпеда Мінск}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |gf=3|ga=2}} <!-- Баранавічы --> {{fb r |gf=3|ga=2}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |gf=4|ga=1}} <!-- Ліда --> {{fb r |gf=1|ga=2}} <!-- Орша --> {{fb r |gf=1|ga=1}} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |gf=4|ga=2}} <!-- Слонім --> {{fb r |gf=4|ga=1}} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Смаргонь --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |r=null }} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |gf=1|ga=1}} {{fb r team |t=Хімік Светлагорск}} <!-- Ашмяны --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Баранавічы --> {{fb r |gf=2|ga=2}} <!-- Гомель --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Гомельчыгунтранс --> {{fb r |gf=3|ga=1}} <!-- Дняпро Магілёў --> {{fb r |gf=0|ga=3}} <!-- Зорка-БДУ --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Ліда --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Орша --> {{fb r |gf=0|ga=2}} <!-- Прамень Мінск --> {{fb r |gf=2|ga=3}} <!-- Слонім --> {{fb r |gf=2|ga=1}} <!-- Смалявічы-СТІ --> {{fb r |gf=0|ga=3}} <!-- Смаргонь --> {{fb r |gf=2|ga=0}} <!-- Тарпеда Мінск --> {{fb r |gf=0|ga=1}} <!-- Хімік Светлагорск --> {{fb r |r=null }} {{fb r footer |u=15 снежня 2016 |s=[http://stat.football.by/stat/belarus/2016_1/allresults.html football.by] }} Заўвагі: * 1. Вынік матчу 10-га тура «Прамень»—«Гомельчыгунтранс» (3:1) ануляваны, «Промню» прысуджана тэхнічнае паражэнне з лікам 0:3. * 2. Вынік матчу 11-га тура «Ашмяны»—«Прамень» (3:3) ануляваны, прысуджаны лік 0:0 без дадання ачкоў абодвум камандам. * 3. Вынік матчу 21-га тура «Ашмяны»—«Баранавічы» (1:1) ануляваны, «Ашмянам» прысуджана тэхнічнае паражэнне з лікам 0:3. == Статыстыка гульцоў == === Бамбардзіры === {| class="wikitable" |- !bgcolor=silver|№ !width=180|Гулец !width=150|Клуб !bgcolor=silver|Галы |- |style="text-align:center;"|'''1'''||{{Сцяг Расіі|20px}} '''[[Мурат Хотаў]]'''||'''Дняпро'''||'''19''' |- |style="text-align:center;"|2||{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксей Хадневіч]]||Орша||16 |- |style="text-align:center;"|3||{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Яўген Барсукоў]]||Гомель||10 |- |style="text-align:center;"|4||{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Фёдар Сапон]]||Тарпеда||9 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Дзмітрый Гомза]]||Гомель||9 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Аляксандр Ануфрыеў]]||Смалявічы-СТІ||9 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Сяргей Крот]]||Смаргонь||9 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Павел Расолька]]||Прамень||9 |- |style="text-align:center;"|9||{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Валерый Гарбачык]]||Смалявічы-СТІ||8 |- |style="text-align:center;"|-||{{Сцяг Беларусі|20px}} [[Дзмітрый Федарцоў]]||Баранавічы||8 |} <small>Крыніца: [http://www.stat.football.by/stat/belarus/2016_1/scorers.html Football.By]</small> {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{kick-off.by|2016d2|ліга}} * {{football.by|2016_1}} {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|2016]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2016 годзе]] [[Катэгорыя:2016 год у футболе]] 0xh38mhg424vojfks5r9649ohnu1jah 0 349343 5164711 4889555 2026-07-11T18:23:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164711 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне}} '''Паўднёвая група войскаў''' (ПГВ) — аператыўна-стратэгічнае з'яднанне [[Узброеныя сілы СССР|Узброеных Сіл СССР]], часова раскватараванае на тэрыторыі [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Румынія|Румыніі]] ([[1945]]—[[1947]]) і [[Венгрыя|Венгрыі]] ([[1956]]—[[1991]]). == ПГВ (1-е фармаванне) == Утворана ў адпаведнасці з Дырэктывай СВГК № 11098 ад 29 мая 1945 года, [[15 чэрвеня]] [[1945]] года са злучэнняў і частак Савецкай Арміі, што знаходзіліся да гэтага моманту на тэрыторыі Балгарыі і Румыніі, пасля заканчэння [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Кіраванне Паўднёвай групы войскаў сфармавана на базе кіравання [[3-і Украінскі фронт|3-га Украінскага фронту]]. Асноўным заданнем групы войскаў быў кантроль за выкананнем Балгарыяй і Румыніяй умоў перамір’я, заключанага гэтымі краінамі з [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнымі дзяржавамі]]. Расфармавана пасля падпісання [[10 лютага]] [[1947]] года ў Парыжы мірных дагавораў з Балгарыяй і Румыніяй, а яе функцыі перайшлі да зноў створанай [[Асобная механізаваная армія|Асобнай механізаванай арміі]]. == ПГВ (2-е фармаванне) == 10 чэрвеня 1945 года была сфармавана Цэнтральная група войскаў. У склад групы ўваходзілі савецкія войскі, якія дыслакаваліся ў Аўстрыі і Венгрыі. У 1955 годзе ЦГВ была расфармавана, злучэнні і часткі былі выведзены з Аўстрыі на тэрыторыю СССР, а з астатніх на тэрыторыі Венгрыі войскаў быў у верасні 1955 года сфармаваны [[Асобы корпус]]. Кіраванне корпуса знаходзілася ў горадзе [[Секешфехервар]]ы. Пасля [[Венгерскае паўстанне (1956)|Венгерскага паўстання]] ў кастрычніку-лістападзе 1956 года ў кіраўніцтва СССР паўстала патрэба стварэння новай ваеннай групоўкі на тэрыторыі Венгрыі. Так, 24 лістапада 1956 года на нарадзе ваенных камендантаў у Будапешце маршал І.С. Конеў абвясціў рашэнне савецкага ўрада пра стварэнне ў Венгрыі Паўднёвай групы войскаў. Надалей свой праўны статус ПГВ атрымала ў выніку пагадненні, заключанага паміж [[СССР]] і [[Венгрыя]]й [[28 мая]] [[1957]] года. Дадзенае пагадненне афіцыйна вызначыла праўны статус савецкіх войскаў, змешчаных у Венгрыі. У пачатковым перыядзе фармавання ў складзе і нумарацыі злучэнняў і частак ПГВ адбываліся змены, але, пачынаючы з 1965 года, у складзе ПГВ на сталым грунце разам з злучэннямі і часткамі групавога падначалення знаходзіліся 13 гвардзейская танкавая дывізія, 19 гвардзейская танкавая дывізія, 93 гвардзейская мотастралковая дывізія і 254 мотастралковая дывізія. Паўднёвая група войскаў (кіраванне і штаб групы войскаў - [[Будапешт]]) падначальвалася Галоўнакамандуючаму войскамі Паўднёва-заходняга кірунку. Авіяцыйную падтрымку ажыццяўлялі [[ВПС Паўднёвай групы войскаў|ВПС ПГВ]], з 1967 года — [[36-я паветраная армія, СССР|36-я паветраная армія]]. Аб’яднанне скончыла сваё існаванне 16.06.1991 г., хоць вывад войск пачаўся яшчэ ў маі 1989 г., калі група мела прыкладна 70 тыс. ваеннаслужачых, 950 танкаў, 600 БМП і БТР, 650 гармат, мінамётаў і РСЗА, 120 самалётаў і 123 верталётаў. == Літаратура == * Феськов В. И., Голиков В. И., Калашников К. А., Слугин С. А. Вооружённые Силы СССР после Второй мировой войны: от Красной Армии к Советской (часть 1: Сухопутные войска) / под науч. ред. В. И. Голикова. — Томск: Изд-во НТЛ, 2013. — 640 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-89503-530-6. == Спасылкі == * [http://www.tankfront.ru/ussr/tp/tp039.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160329210921/http://tankfront.ru/ussr/tp/tp039.html |date=29 сакавіка 2016 }} * [http://www.soviet-airforce.com/ru/ Сайт Музея ВВС ЮГВ] * [http://www.ugv.su Сайт ЮГВ.su] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091015043451/http://ugv.su/ |date=15 кастрычніка 2009 }} * [http://vnr-su-army.narod.ru Сайт ЮГВ] [[Катэгорыя:Гісторыя Балгарыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Венгрыі]] [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] jzff2ofq8cveak1os7wbit1j6tm3o5i 0 439113 5164864 4762298 2026-07-12T07:36:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164864 wikitext text/x-wiki {{Помнік |Беларуская назва = Помнік героям Першай сусветнай вайны |Арыгінальная назва = {{lang-ru|Памятник героям Первой мировой войны}} |Краіна = Расія |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Растоў-на-Доне]] |lat_dir = N |lat_deg = 47 |lat_min = 13 |lat_sec = 32 |lon_dir = E |lon_deg = 39 |lon_min = 42 |lon_sec = 0 |region = |CoordScale = |Скульптар = [[Сяргей Міхайлавіч Ісакаў|С. М. Ісакаў]] |Пачатак будаўніцтва = 2014 |Заканчэнне будаўніцтва = 2014 }} '''Помнік героям Першай сусветнай вайны''' — адзін з манументаў у горадзе [[Растоў-на-Доне]], прысвечаны салдатам і афіцэрам [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], якія ўзялі ўдзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. Усталяваны ў 2014 годзе. Знаходзіцца ў скверы на скрыжаванні вул. Чырвонаармейскай і прав. Халтурынскага. == Адкрыццё помніка == 2014 год стаў годам стагоддзя з моманту пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], актыўны ўдзел у якой прыняла і [[Расія]], армія якой вяла баявыя дзеянні на [[Усходні фронт Першай сусветнай вайны|Усходнім фронце]]. У 1917 годзе, перадусім з-за [[рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|ўнутраных узрушэнняў]], становішча на фронце [[Загад № 1|стала для Расіі крытычным]], і ў сакавіку 1918 года [[бальшавікі]], якія прыйшлі да ўлады, склалі вельмі цяжкі па сваіх умовах для Расіі [[Брэсцкі мір|мірны дагавор]]. Саму вайну ў СССР звалі «імперыялістычнай» і несправядлівай<ref>{{Cite web|url=http://istmat.info/node/30303|title=Глава двенадцатая. Марксизм-ленинизм о войне {{!}} Проект «Исторические Материалы»|publisher=istmat.info|accessdate=2017-01-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161214182320/http://istmat.info/node/30303|archivedate=14 снежня 2016|url-status=dead}}</ref>, таму яе падзеям надавалася вельмі мала ўвагі з боку ўлад. Стагоддзе гэтай паказальнай падзеі шмат у чым абудзіла грамадскую цікавасць у Расіі да ўшанавання памяці пра вайну. У 2014 годзе па ўсёй краіне прайшоў шэраг культурных і навуковых імпрэз, прысвечаных гэтай тэматыцы<ref>{{Cite news|title=МОЁ СЕДОВО - АЗОВСКОЕ МОРЕ - В Ростове открыт памятник героям Первой мировой войны|first=В.|last=Прокопенко|url=http://sedovo.org/novosti/item/808-v-rostove-otkryt-pamyatnik-geroyam-pervoj-mirovoj-vojny.html|accessdate=2017-01-25|language=ru-ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170227143652/http://sedovo.org/novosti/item/808-v-rostove-otkryt-pamyatnik-geroyam-pervoj-mirovoj-vojny.html|archivedate=27 лютага 2017|url-status=dead}}</ref>. Адмысловай камісіяй па ўсталёўцы помнікаў у Растове-на-Доне былі разгледжаны тры варыянты эскіза помніка<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.rostov.aif.ru/culture/events/1205533|title=В Ростове установят памятник героям Первой мировой войны|publisher=www.rostov.aif.ru|accessdate=2017-01-25}}</ref>. У выніку была абрана праца [[Заслужаны мастак Расійскай Федэрацыі|заслужанага мастака Расіі]] [[Сяргей Міхайлавіч Ісакаў|Сяргея Міхайлавіча Ісакава]]<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.ippo.ru/science/article/k-100-letiyu-pervoy-mirovoy-voyny-v-rostove-na-don-100682|title=К 100-летию Первой мировой войны в Ростове-на-Дону открыли памятник героям работы члена ИППО Сергея Исакова {{!}} www.ippo.ru|publisher=www.ippo.ru|accessdate=2017-01-25}}</ref>. Выдаткі на выраб і ўсталёўку ўзяла на сябе Гандлёва-прамысловая палата Растоўскай вобласці<ref name=":0" />. Помнік героям Першай сусветнай вайны ў Растове-на-Доне быў адкрыты 1 жніўня 2014 года, у дзень уступу Расіі ў вайну. Урачыстае адкрыццё адбылося пры ўдзеле [[мэр]]а горада, прадстаўнікоў гарадской адміністрацыі, мясцовага [[Казакі|казацтва]]<ref name=":1" />. Манумент уяўляе сабою 3,5-мятровую бронзавую выяву салдата ў ваеннай форме і з вінтоўкай на плячы<ref name=":1" />. Таксама ў [[Растоўская вобласць|Растоўскай вобласці]] былі ўсталяваны яшчэ некалькі помнікаў, прысвечаных героям Першай сусветнай вайны: у [[Шахты|Шахтах]], [[Новачаркаск]]у, [[Батайск]]у і яшчэ некалькіх населеных пунктах<ref>{{Cite news|title=На Дону открыли третий памятник героям Первой мировой войны - ИА REGNUM|url=https://regnum.ru/news/cultura/1842691.html|work=ИА REGNUM|accessdate=2017-01-25|language=ru-RU|archive-date=26 чэрвеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626030226/https://regnum.ru/news/cultura/1842691.html|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Растоў-на-Доне]] 1r6hnq9h3xca83kju28ihdstr5ae9do 3 452959 5164781 4191716 2026-07-11T23:34:02Z Etažy 61699 /* Запрашэнне на Вікі-Летнік */ 5164781 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 21:13, 20 сакавіка 2017 (+03) == Запрашэнне на Вікі-Летнік == Вітаю, [[User:Etažy|Etažy]]. Запрашаю вас на [https://falanster.by/be/wiki-letnik2017 Вікі-Летнік]! Гэтая падзея можа стаць значнай для беларускай вікі-супольнасці. Навічкі і бывалыя рэдактары збяруцца разам, каб папрацаваць і правесці час нефармальна. Таксама можна далучыцца да каманды арганізатараў-валанцёраў Летніку і дапамагаць у падрыхтоўцы і правядзенні.--[[Удзельнік:Svetit|Svetit]] ([[Размовы з удзельнікам:Svetit|размовы]]) 14:45, 30 мая 2017 (+03) ==Вікі любіць Зямлю-2020== {| width="800" align="center" style="text-align:center; border:3px solid Yellow;-moz-border-radius:7px;-webkit-border-radius:5px; background:{{Градыент|top|#ffea78, YellowGreen, #ffea78}}; color:DarkBlue;" |- |[[Файл:WLE Austria Logo (no text).svg|140пкс|link=Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю]] | <div style="font-size:16pt; text-align: center;"><big style="color: DarkBlue;">'''Запрашэньне да ўдзелу ў «[[:commons:Commons:Wiki Loves Earth 2020 in Belarus|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</big> <div style="font-size:13pt;"> {{gender:{{BASEPAGENAME}}|Паважаны вікіпэдыст!|Паважаная вікіпэдыстка!}} Ад імя ўдзельніцаў і ўдзельнікаў '''міжнароднага фотаспаборніцтва</br>«[[:commons:Commons:Wiki Loves Earth 2020 in Belarus|Вікі любіць Зямлю-2020]]»'''</br>маем гонар запрасіць Вас да супрацы.</br>Калі маеце жаданьне, запішыцеся, калі ласка, у [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Праект:Вікі любіць Зямлю/Удзельнікі|сьпіс удзельніцаў і ўдзельнікаў]]. |} --[[Удзельнік:W]] 13:57, 30 траўня 2020 (UTC+3) 6v1pc0q4i5pj4yr41x7schk24h5rmwn 0 453129 5164845 4708427 2026-07-12T06:41:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164845 wikitext text/x-wiki {{Помнік |Беларуская назва = Помнік А. П. Чэхаву |Арыгінальная назва = {{lang-ru|Памятник А. П. Чехову}} |Выява = Chekhov-Statue-Taganrog.jpg |Подпіс выявы = Помнік А. П. Чэхаву, 2006 г. |Шырыня выявы = 300px |Краіна = Расія |Архітэктурны стыль = |Назва месцазнаходжання = [[Горад]] |Месцазнаходжанне = Таганрог, [[Чырвоная плошча (Таганрог)|Чырвоная плошча]] |lat_dir =N |lat_deg =47.2106 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg =38.9222 |lon_min = |lon_sec = |region = RU |CoordScale =2000 |Скульптар = [[Іўліян Мітрафанавіч Рукавішнікаў|І. М. Рукавішнікаў]] |Пачатак будаўніцтва = 1960 |Заканчэнне будаўніцтва = 1960 }} '''Помнік А. П. Чэхаву''' — помнік [[Расія|расійскаму]] пісьменніку [[Антон Паўлавіч Чэхаў|А. П. Чэхаву]] працы скульптара [[Іўліян Мітрафанавіч Рукавішнікаў|І. М. Рукавішнікава]], усталяваны ў [[Таганрог]]у, у Скверы імя Чэхава на тэрыторыі Чырвонай (былой Аляксандраўскай) плошчы, у [[1960]] годзе<ref name="Энциклопедия Таганрога — 2008. Чехову памятник">''Киричек М. С.'' Чехову памятник (Красная площадь) // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 795. — ISBN 978-5-88040-064-5.</ref>. == Помнік == Аўтар скульптуры — [[Іўліян Мітрафанавіч Рукавішнікаў|І. М. Рукавішнікаў]], член-карэспандэнт Акадэміі мастацтваў СССР, народны мастак РСФСР, лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола; [[пастамент]] працы архітэктара [[Рыгор Аляксеевіч Захараў|Р. А. Захарава]]<ref name="Энциклопедия Таганрога — 2008. Чехову памятник" />. Вышыня скульптурнай часткі — 3 м, вышыня пастамента — 3 м 15 см. Фігура адліта на ленінградскім заводзе «[[Манументскульптура]]»<ref name="Энциклопедия Таганрога — 2008. Чехову памятник" />. Гранітныя пліты для пастамента былі дасланы Мыцішчанскім заводам<ref name="Энциклопедия Таганрога — 2008. Чехову памятник" />. Мастацкае рашэнне для свайго часу адрозніваецца пэўнай адвагай у адлюстраванні аблічча пісьменніка: Антон Чэхаў намаляваны маладым чалавекам, які сядзіць на камені з кнігай, павярнуўшыся тварам да вуліцы, на якой нарадзіўся. Помніку А. П. Чэхаву пастановай Савета Міністраў РСФСР № 624 ад 04.12.1974 прысвоены статус [[Аб'ект культурнай спадчыны Расіі|аб’екта культурнай спадчыны федэральнага значэння]]. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння помніка А. П. Чэхаву паўстала яшчэ ў царскай Расіі, калі ў ліпені 1904 года група жыхароў Таганрога звярнулася ў гарадскую думу з прашэннем адкрыць падпіску на помнік свайму выбітнаму земляку, тады ж пачаўся збор першых ахвяраванняў. Рашэнне пра збудаванне помніка А. П. Чэхаву ў Таганрогу было прынята 18 чэрвеня 1910 года. У гэтым жа годзе быў атрыманы Найвышэйшы дазвол на ўсерасійскую падпіску на збор сродкаў для стварэння помніка, утвораны камітэт па зборы ахвяраванняў і праектаванні помніка. У склад камітэта ўваходзілі М. М. Андрэеў-Туркін, І. Я. Шамовіч, А. Б. Тарахоўскі, В. М. Чэхаў і іншыя<ref name=":0">{{Cite web|url=http://tgliamz.ru/chehovsplases/|title=ЧЕХОВСКИЕ МЕСТА В ТАГАНРОГЕ|publisher=tgliamz.ru|accessdate=2017-02-07|archive-date=8 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208033249/http://tgliamz.ru/chehovsplases/|url-status=dead}}</ref>. Архітэктар [[Фёдар Восіпавіч Шэхтэль|Ф. В. Шэхтэль]] быў абраны ганаровым чальцом камітэта. Члены камітэта звярнуліся да рускага грамадства «з заклікам спачувальна адгукнуцца на распачатую справу. Камітэт просіць усіх, хто любіць родную літаратуру, прыйсці яму на дапамогу <…> стварэнне помніка Чэхаву адкажа жаданню ўсёй Расіі». Падпісныя лісты былі надрукаваны ў таганрогскай друкарні А. Б. Тарахоўскага, у іх былі паказаны прозвішчы ахвяравальнікаў і сума сродкаў, занесеная кожным з іх. Імёны фундатараў планавалася публікаваць у мясцовых газетах. На просьбу таганрогцаў адгукнуліся ў многіх гарадах Расіі. Так, прыкладам, на стварэнне помніка быў пералічаны ўвесь збор з лекцыі «Паэзія як чараўніцтва», якую прачытаў у зале Грамадскага сходу Таганрога паэт К. Бальмонт. Да 1 студзеня 1920 года для гэтай мэты было сабрана 8822 руб. 60 коп. Аднак да сярэдзіны 1930-х гадоў пра помнік не ўспаміналі. І толькі ў ліпені 1934 на гарадскім літаратурным вечары, прысвечаным 30-годдзю з дня смерці Чэхава, ізноў абвясцілі пра збудаванне ў Таганрогу помніка А. П. Чэхаву да яго 75-гадовага юбілею<ref name=":0" />. У студзені 1935 года «рашэннем цэнтральных арганізацый адзначэнне чэхаўскіх угодкаў грамадска-культурнымі мерапрыемствамі» было перанесена на май і «засяроджана ў Таганрогу». Падчас святочных мерапрыемстваў планавалася ажыццявіць закладку помніка Чэхаву. Праект помніка працы рускага савецкага скульптара Н. А. Андрэева быў выстаўлены ў краязнаўчым музеі горада. 31 мая 1935 года ў скверы імя Чэхава адбылася ўрачыстая закладка помніка. Першую цагліну ў яго падставу паклала сястра пісьменніка — М. П. Чэхава. Аднак у 1930-я гады помнік так і не быў усталяваны. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў сувязі з 40-годдзем з дня смерці Чэхава Савет народных камісараў СССР прыняў новую пастанову пра збудаванне помнікаў Чэхаву ў Маскве і Таганрогу. 15 ліпеня 1944 года ў Чэхаўскім скверы вызваленага Таганрога ўсталявалі бронзавы бюст пісьменніка, які быў адліты на заводзе «Чырвоны кацельшчык»<ref name="Энциклопедия Таганрога — 2008. Чехову памятник" />. Гэты бюст з’яўляўся копіяй гіпсавага бюста працы скульптара [[Вера Георгіеўна Марозава|В. Г. Марозавай]], усталяванага ў 1935 годзе ў двары [[Дамок Чэхава|музея «Дамок Чэхава»]]<ref name="Музей под открытым небом">''Киричек М. С.'' Музей под открытым небом. — Таганрог: ИП Стадников, 2010. — С. 47. — ISBN 978-5-9901455-3-5.</ref>. Бронзавы бюст прастаяў на Чырвонай плошчы да [[1960]] года, калі замест яго на гэтым месцы і быў усталяваны бронзавы помнік працы [[Іўліян Мітрафанавіч Рукавішнікаў|І. М. Рукавішнікава]]<ref name="Энциклопедия Таганрога — 2008. Чехову памятник" />. Ізноў быў абвешчаны конкурс на стварэнне праекта помніка Чэхаву. Вынікі гэтага конкурсу не былі абнародаваны. Наступны конкурс Міністэрства культуры СССР правяло ў 1955—1956 гадах. Аднак і гэты конкурс прайшоў безвынікова. Праз тры гады ў Маскве быў абвешчаны новы конкурс. На суд журы былі пададзены больш за 30 прац. Мастацкая рада па манументальнай скульптуры, вывучыўшы ўсе пададзеныя працы, вылучыла чатыры лепшыя, а таксама рэкамендавала Таганрогу два праекты, выкананыя маладым таленавітым скульптарам І. М. Рукавішнікавым і Ф. Д. Фівейскім. З 20 па 30 сакавіка ў Таганрогскім краязнаўчым музеі былі выстаўлены чатыры лепшыя праекты для ўсеагульнага абмеркавання. Свае заўвагі і пажаданні наведнікі выставы пакідалі ў кнізе водгукаў. Большасць жыхароў Таганрога выказаліся за праект скульптара І. М. Рукавішнікава і архітэктара Р. А. Захарава. Помнік вырашылі ўсталяваць у дні святкавання 100-годдзя з дня нараджэння Чэхава ў скверы яго імя. Урачыстае адкрыццё помніка адбылося [[29 студзеня]] [[1960]] года<ref>''Фоминых Н.'' К вопросу о памятнике Чехову // Вехи Таганрога. — 2004. — № 20.</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://bit.tsure.ru/chechov/rus/museum/tour/chekhov_monum.html Памятник А. П. Чехову на сайте «Экскурсия по чеховским местам Таганрога»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080509005726/http://bit.tsure.ru/chechov/rus/museum/tour/chekhov_monum.html |date=9 мая 2008 }} {{Культурная спадчына РФ|6110065000}} [[Катэгорыя:Помнікі Таганрога]] gj07k06adcniby3lus8hcl3lqz1svhd 0 463650 5164948 4581024 2026-07-12T09:53:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164948 wikitext text/x-wiki '''Прагрэсіўная ліберальная партыя''' ({{Lang-bg|Прогресивнолиберална партия}}, скарочана - '''ПЛП''') - колішняя палітычная партыя ў [[Балгарыя|Балгарыі]]. == Гісторыя == Аснову будучай Прагрэсіўна-ліберальнай партыі склала ўмеранае крылом [[Ліберальная партыя, Балгарыя|Ліберальнай партыі]] на чале з [[Драган Цанкаў|Драганам Цанка]]вым, які ў [[1883]] годзе сфармаваў кааліцыйны ўрад з прадстаўнікамі [[Кансерватыўная партыя, Балгарыя|Кансерватыўнай парты]]і і пагадзілася змяніць [[Тырнаўская канстытуцыя|Тырнаўскую канстытуцыю]]. Напружанасць у адносінах паміж двума фракцыямі ў партыі расла і ўрэшце ў [[1884]] годзе цанкавісты канчаткова аддзяліліся ад Ліберальнай партыі. (пазней ад яе адшчапілася таксама Народная ліберальная партыя і Партыя радаславістаў). Цанкавісцкая партыя была пра-[[Расійская імперыя|расійскай]] ў сваёй арыентацыі<ref name="LT">Leon Trotsky (1980) ''The Balkan wars: 1912-13 : the war correspondence of Leon Trotsky'', Resistance Books, p484</ref>. На выбарах [[1894]] года членам партыі ўдалося атрымаць восем са 167 месцаў, і гэту ж самую колькасць яна захавала на выбарах 1899 годзе. У [[1899]] годзе да Цанкавісцкай партыі далучылася група на чале з [[Канстанцін Велічкаў|Канстанцінам Велічка]]вым, якая пакінула [[Народная партыя, Балгарыя|Народную парт]]ыю. У канцы таго ж года прыняў назву ''Прагрэсіўна-ліберальная партыя''. У [[1901]] годзе ПЛП стала найбуйнейшай партыяй, атрымаўшы 40 са 164 месцаў<ref name="NS">[//en.wikipedia.org/wiki/Dieter_Nohlen Nohlen, D] & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', p384 [//en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9783832956097 ISBN 978-3-8329-5609-7]</ref>. Яна заставалася самай уплывовай партыяй і пасля выбараў 1902 годзе, пакінуўшы за сабой 89 месцаў, але затым пацярпела разгромнае паражэнне ўжо ў наступным годзе і яе дэпутаты засталіся з шасцю крэсламі. На выбарах 1908 года партыі ўдалося выйграць толькі тры месцы. На выбарах 1911 года ў Канстытуцыйны сход Балгарыі ПЛП перамагла ў саюзе з Народнай партыяй і прайшла з ёй адзіным выбарчым спісам, атрымаўшы 342 з 410 месцаў<ref>Nohlen & Stöver, p376</ref>. Палітычны альянс працягнуў сваё дзеянне на парламенцкіх выбарах пазней у тым жа годзе і атрымаў 190 з 213 месцаў, з якіх ПЛП дасталася 91<ref name="N1">Nohlen & Stöver, p385</ref>. У 1911 годзе памёр Драган Цанкоў, лідарам партыі стаў [[Стаян Данеў]], які займаў пасаду прэм'ер-міністра Балгарыі трохі больш за месяц летам 1913 года. На лістападаўскіх выбарах 1913 года партыя атрымала толькі адно месца, хоць у наступным годзе атрымала яшчэ адно. У 1919 годзе ПЛП атрымала восем месцаў, якія і захавала да наступнага года. Пазней у [[1920]] годзе партыя аб'ядналася з Народнай партыяй і сфарміравала [[Аб'яднаная народна-прагрэсіўная партыя|Аб'яднаную народна-прагрэсіўную парты]]ю<ref>[http://www.burov.org/en/about-atanas-burov About Atanas Burov] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230822014419/http://www.burov.org/en/about-atanas-burov |date=22 жніўня 2023 }} Atanas Burov</ref>. У [[1923]] годзе яна ўвайшла ў [[Дэмакратычны саюз, Балгарыя|Дэмакратычны саюз]]. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Балгарыі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1920 годзе]] fb0offbfy7blvf5x6pdarrrhl3ohfpo 0 465358 5164815 4445026 2026-07-12T03:43:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164815 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Брэста |назва = плошча Свабоды |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = 52.09102|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 23.69160|lon_min = |lon_sec = |фота = Восень на пл. Свабоды - panoramio.jpg |памер фота = |подпіс = |раён = [[Ленінскі раён (Брэст)|Ленінскі раён]] |гістарычны раён = |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |nocat = |sort = Свабоды }} {{іншыя значэнні|Плошча Свабоды}} '''Плошча Свабоды''' ({{lang-ru|площадь Свободы}}) — [[плошча]] ў [[Ленінскі раён (Брэст)|Ленінскім раёне]] [[Брэст]]а, у [[Гістарычны цэнтр Брэста|гістарычным цэнтры горада]]. Мае форму трохвугольніка, абмежавана вуліцамі [[Вуліца Гогаля (Брэст)|Гогаля]] і [[Вуліца Будзённага (Брэст)|Будзённага]]. == Гісторыя == Пачала фарміравацца ў першай палове [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]]. Забудавана пераважна двухпавярховымі дамамі. У часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] плошча з’яўлялася адміністрацыйным цэнтрам горада. Першапачаткова называлася '''Думскай плошчай''', пазней '''Ратушнай плошчай'''<ref name="brest">{{Cite web |url=http://www.brest-sv.com/brest_histor/ylici/pl_svobodi.htm |title=История Площади свободы. Брест. |access-date=23 красавіка 2017 |archive-date=13 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230213130645/https://www.brest-sv.com/brest_histor/ylici/pl_svobodi.htm |url-status=dead }}</ref>. У [[1913]] г. тут размяшчаліся гарадскія дума і ўправа, ратуша, публічная бібліятэка-чытальня імя М. Гогаля, булачныя, таварыства абароны жывёлы, працавалі суддзя і агент страхавога таварыства<ref name="brest"/>. У часы [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] — '''плошча Пілсудскага''', названая так у гонар польскага дзяржаўнага дзеяча [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Цяперашнюю назву плошча атрымала ў [[1939]] годзе. У часы [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] насіла назу '''Маршалплац''' ({{lang-de|Marschalplatz}})<ref name="brest"/>. На плошчы ў [[1965]] г. устаноўлены [[Помнік Вызвалення (Брэст)|помнік у гонар войскаў 1-га Беларускага фронту]], якія вызвалілі горад ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў<ref name="brest"/>. == Забудова == * № 1 (''[[Вуліца Гогаля (Брэст)|вул. Гогаля]], 41'') — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 3 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 4 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 6 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 7 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 8 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 9 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 11 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} — {{нп3|Брэсцкі занальны цэнтр гігіены і эпідэміялогіі||d|Q115735105}} * № 12 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 13 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 14 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 16 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} * № 18 — {{ГККРБ 4|112Е000002}} == Сквер == [[Файл:Восень... - panoramio.jpg|thumb|Сквер на плошчы]] Азеляненне плошчы Свабоды ўключае пасадкі [[каштан]]аў, [[таполя]]ў, [[клён]]аў, [[ліпа|ліп]], [[дуб]]оў<ref name="БрэстЭД">{{крыніцы/ЭДГБ|Брэст|Свободы площадь}}</ref>. == Славутасці == * [[Помнік Вызвалення (Брэст)|Помнік Вызвалення]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭДГБ|Брэст|Свободы площадь}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Плошчы Брэста}} [[Катэгорыя:Плошчы Брэста]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Брэст)]] [[Катэгорыя:Гістарычны цэнтр Брэста]] [[Катэгорыя:Плошча Свабоды (Брэст)| ]] 6skyhzg3pdnigmv3n4es27zpl5s84dq 0 465771 5164746 5073282 2026-07-11T20:38:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164746 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Паўстанне ў Лодзі |частка = [[Рэвалюцыя 1905 г. у Царстве Польскім]] |выява = |загаловак = |дата = [[21 чэрвеня|21]]—[[25 чэрвеня]] [[1905]] |месца = [[Лодзь]] |прычына = {{нп3|Русіфікацыя Польшчы|Палітыка русіфікацы|ru|Русификация Польши}}, адсутнасць грамадзянскіх свабод, залежнасць ад Расійскай імперыі |вынік = Паражэнне паўстання |змены = |праціўнік1 = Польская рабочая міліцыя |праціўнік2 = {{Расія}} [[Расійская імперыя]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = невядома |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = каля 3000 |сілы2 = невядома |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''<small>Згодна з афіцыйнымі дадзенымі</small>''' <br/>151 забіта <br/>150 паранена <br/>'''<small>Згодна з неафіцыйнымі дадзенымі</small>''' <br/>звыш за 200 забіта <br/> 2000 паранена |страты2 = невядома |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = }} [[Файл:Pomnik_1905.jpg|міні|243x243пкс|Помнік у [[Горад Лодзь|Лодзі]] ў гонар Рэвалюцыі 1905 года.]] '''Лодзінскае паўстанне''',  таксама названае «чэрвеньскім» — першае ў [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] [[паўстанне]] ўзброеных рабочых ([[22 чэрвеня|22]]-[[24 чэрвеня]]) у ходзе [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]. Разам з сацыяльным характарам было той жа час вызваленчым. == Перадумовы == * 22 студзеня 1905 года адбылося [[Крывавая нядзеля|масавае забойства рабочых]] у Санкт-Пецярбургу; * 26 студзеня 1905 года. — пачалася забастоўка на заводах Штэйнерта, Геера, Зільберштэйна. Працу вырашылі пакінуць 10 тысяч. рабочых; * 27 студзеня 1905 года. — аб’ява ўсеагульнай забастоўкі. Патрабаванні: ** 8-гадзінны працоўны дзень; ** устанаўленне мінімальнай заработнай платы; ** прызначэнне бальнічных кас; * 28 студзеня: ** [[Польская сацыялістычная партыя|PPS]] і [[Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы|SDKPiL]] заклікалі насельніцтва Царства Польскага да ўсеагульнай забастоўкі; ** пачалася ўсеагульная школьная забастоўка супраць палітыкі русіфікацыі; * у студзені ў Лодзі, загінулі 11 мітынгоўшчыкаў, а 108 былі сур’ёзна паранены; * у лютым фабрыканты скарацілі рабочы час да 10 гадзін і паднялі заробак; * люты — да забастовак прыступілі вучні з патрабаваннем спыніць [[Русіфікацыя|русіфікацыю]]; * на мяжы мая і чэрвеня ў Лодзі баставала каля 32 тыс. працоўных. Фабрыканты Кунтзэр, Хайнзэль і Шэйблер абвясцілі лакаўт; * 1 мая пачалася забастоўка арганізаваная PPS; * 18 чэрвеня казакі напалі на некалькі тысяч рабочых, якія вярталіся з дэманстрацыі ў лагаўніцкім лесе; * 20 і 21 чэрвеня прайшло пахаванне загінуўшых 18 чэрвеня, якое перарасло ў маніфестацыю разгромленую ўладамі. 21 мітынгоўшчык загінуў. == Чэрвеньскія баі == * 22 чэрвеня ўвечары ўспыхнула ўзброенае паўстанне. На вул Усходняй паўстанцы напалі на [[Рота|роту пяхоты]] і паўсотню казакоў; * У ноч з 22 на 23 чэрвеня на вуліцах Лодзі было пабудавана больш за 100 барыкад. На падаўленне паўстання накіравалі шэсць [[Полк|палкоў]] пяхоты, два палкі кавалерыі і полк казакоў<ref>E Kozłowski. M. Wrzisek, dzieje Oręża Polskiego 1794—1938, Warszawa 1973, s 306 i n.</ref>. Самыя крывавыя баі мелі месца на барыкадах, пабудаваных на рагу вуліц Усходняй і Паўднёвай, вул Паўночнай, у раёне Ракіціньскай шашы і ў парку Жрадліскім. Крыніцы паведамляюць, што ў гэты дзень, верагодна, загінулі 160 чалавек<ref>J. Łojek, Kalendarz historychny. Polemichna historia Polski, Warszawa 1994. 386.</ref><ref>W. Pobóg-Malinowski, Najnowsha historia polityczna Polski. Okres 1864—1914, N. 2, Gdańsk 1991, d.512</ref>; * 24 чэрвеня палі апошнія барыкады (на вул. Усходняй і ў парку на Жрадлісках). == Эпілог == * 25 чэрвеня ў Лодзі і лодзінскай акрузе ўлады абвясцілі ваеннае становішча. Забастоўкі праходзілі да 1907 года; * 1 снежня 1905 г. Папа [[Пій X]] лісце да польскіх епіскапаў асудзіў выступленні рабочых супраць цара<ref>Sławomir Sierakowski, [http://www.krytykapolityczna.pl/Teksty-poza-KP/Tekst-roczniowy/meny-id-129.html Krytyka Polityczna — Tekst rocznicowy], 24.06.2005</ref>; * 10 кастрычніка 1906 года згодна з прыгаворам палявога суда ў Лодзі пакаралі смерцю 5 рабочых. У знак пратэсту  пачалася забастоўка ўсіх заводаў Лодзі, у якой удзельнічалі 67 тысяч. рабочых; * 29 снежня 1906 пачалі зачыняць заводы ваяводства, а рабочых звальняць; * адным са станоўчых эфектаў лодзінкага паўстання быў дазвол стварэння першай прыватнай польскай мужчынскай сярэдняй школы — цяперашняга II Агульнакласічнага ліцэя ім. Габрыэля Нарутовіча ў Лодзі, адкрытага 17 кастрычніка 1906 г. пад назвай Прыватная Мужчынская Прагімназія Ё. Радваньскага. Школа была першай адукацыйнай установай ў Лодзі, атрымаўшай  дазвол на ўвядзенне польскай мовы у выкладанні, і таму была шырока вядомая як Польская Прагімназія Радваньскага. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.gazetawyborcza.pl/1,75478,3058864.html Rok 1905: Przebudzeni bombą]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080503094025/http://www.gazetawyborcza.pl/1,75478,3058864.html |date=3 мая 2008 }} Gazeta Wyborcha, 2005-12-09 * [http://lodz.wyborcza.pl/lodz/1,37846,4526453.html Barykade, które dały przykład] {{Архівавана|url=https://archive.today/20160212032016/http://lodz.wyborcza.pl/lodz/1,37846,4526453.html?disableRedirects=true |date=12 лютага 2016 }} Gazeta Wyborcza, 2007-09-27 * [http://rewolucja1905.pl/powstanie-lodzkie-na-mapie-miasta/ Powstanie Łódzskie na mapie miasta], Rewolucja1905.pl, 2014-02-17 {{Рэвалюцыя 1905 года}} [[Катэгорыя:Паўстанні ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі]] [[Катэгорыя:Рабочы рух]] [[Катэгорыя:Забастоўкі ў Польшчы]] kzee726rlyxdhtlfv5isqenrshvl76b 0 466031 5164556 4881677 2026-07-11T12:54:34Z Emilia Noah 155537 /* Фільмы */ 5164556 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі кіно|1972}} '''[[1972]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Кінематограф|кінематаграфічных]] падзей. == Лідары праката == == Падзеі == == Фільмы == {{Асноўная катэгорыя|Фільмы 1972 года}} * «[[Доктар Паполь]]» — [[Les Films de la Boétie]], [[Cerito Films]], [[Rizzoli Film]]; рэж. [[Клод Шаброль]] (у ролях: [[Жан-Поль Бельмандо|Ж.-П. Бельмандо]], [[Міа Фэраў]]). * «''[[Жыццё і смерць двараніна Чартапханава]]''» — [[Беларусьфільм]], рэж. [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктар Тураў]] (у ролях: [[Бронюс Адам Бабкаўскас|Бронюс Бабкаўскас]], [[Вольга Георгіеўна Лысенка|Вольга Лысенка]]). * «[[Палескія калядкі]]» — дакументальны, {{Сцяг БССР}} «[[Беларусьфільм]]», {{comment|рэж.|рэжысёр}} Ніна Сава (у ролях: жыхары [[Палессе|палескіх]] вёсак: [[Клятная]], [[Тонеж]], [[Моталь]], [[Тышкавічы]], [[Глушкавічы]]) ===Мультфільмы=== *«[[Няўдачнік]]» — кароткаметражны, {{Сцяг БССР}} «[[Беларусьфільм]]», {{comment|рэж.|рэжысёр}} Уладзімір Голікаў. == Узнагароды == {{Асноўная катэгорыя|Кінапрэміі 1972 года}} == Нарадзіліся == * [[31 сакавіка]] — [[Алехандра Аменабар]], іспанскі кінарэжысёр, сцэнарыст, акцёр і кампазітар. * [[19 чэрвеня]] — [[Жан Дзюжардэн]], французскі комік і акцёр. * [[22 снежня]] — [[Ванэса Парадзі]], французская спявачка, актрыса і фотамадэль. * [[29 снежня]] — [[Джуд Лоу]], брытанскі акцёр тэатра і кіно. == Памерлі == * [[23 верасня]] — [[Іосіф Майсеевіч Раеўскі|Іосіф Раеўскі]], савецкі акцёр, тэатральны рэжысёр, педагог. Народны артыст СССР ({{comment|нар.|нарадзіўся}} [[1901]]). {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1972 год у культуры і мастацтве|Кіно]] [[Катэгорыя:Гады ў кінематографе]] lpfje68otqlmbv7titgz6cgzhzs7pdc 0 469900 5164829 5138093 2026-07-12T05:55:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164829 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Поль-Жорж Нтэп |поўнае імя = Поль-Жорж Нтэп дэ Мадзіба |выява = |апісанне выявы = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Камерун}}<br>{{Сцягафікацыя|Францыя}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[Нападнік (футбол)|вінгер]] |цяперашні клуб = {{Сцяг|В’етнам}} [[ФК Хашымін|Хашымін]] |нумар = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |2001—2003|{{Сцяг|Францыя||20px}} Рыс-Аранжыс| |2003—2005|{{Сцяг|Францыя||20px}} Дравей| |2005—2007|{{Сцяг|Францыя||20px}} Віры-Шаціён| |2007—2008|{{Сцяг|Францыя||20px}} Лінас Мантлеры| |2008—2009|{{Сцяг|Францыя||20px}} Брэціньі| |2009—2010|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Асер|Асер]]}} |клубы = {{футбольная кар’ера |2010—2014|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Асер|Асер]]|51 (15) |2010—2013|{{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Асер B|Асер B]]|37 (7) |2014—2017|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Рэн|Рэн]]|74 (18) |2017—2020|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Вольфсбург|Вольфсбург]]|15 (0) |2018|{{Арэнда}} {{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Сент-Эцьен|Сент-Эцьен]]|13 (1) |2019|{{Фарм-клуб}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Вольфсбург II|Вольфсбург II]]|3 (0) |2019—2020|{{Арэнда}} {{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ФК Кайсерыспор|Кайсерыспор]]|5 (0) |2020—2021|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Генгам|Генгам]]|14 (0) |2021—2022|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Баавішта|Баавішта]]|16 (1) |2023—|{{Сцяг|В’етнам||20px}} [[ФК Хашымін|Хашымін]]| }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2010|{{Сцяг|Францыя||20px}} Францыя (да 18)|1 (0) |2011|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Зборная Францыі па футболе U-19|Францыя (да 19)]]|2 (0) |2013|{{Сцяг|Францыя||20px}} Францыя (да 20)|5 (2) |2013—2014|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Зборная Францыі па футболе U-21|Францыя (да 21)]]|15 (9) |2015|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]|2 (0) |2018—2019|{{Сцяг|Камерун||20px}} [[Зборная Камеруна па футболе|Камерун]]|4 (1) }} |абнаўленне даных пра клуб = 27 верасня 2023 |абнаўленне даных пра зборную = 27 верасня 2023 }} '''Поль-Жорж Нтэп дэ Мадзіба́''' ({{lang-fr|Paul-Georges Ntep}}; нар. {{ДН|29|7|1992}}, {{МН|Дуала}}, [[Камерун]]) — [[камерун]]скі і [[Францыя|французскі]] [[футбол|футбаліст]], [[нападнік (футбол)|вінгер]] в’етнамскага клуба «[[ФК Хашымін|Хашымін]]». == Клубная кар’ера == === «Рыс-Аранжыс» === Нтэп нарадзіўся ў [[Дуала|Дуале]], самым вялікім горадзе [[Камерун]]а. Ён пераехаў у [[Францыя|Францыю]] ва ўзросце васьмі гадоў, каб жыць са сваёй цёткай, якая пражывала ў камуне Грыні, на поўдні Парыжа. Ён пачаў сваю кар’еру ў клубе «Рыс Аранжыс» і правёў там два гады. У часы яго кар’еры ў «Рыс-Аранжыс» ён быў некалькі разоў на праглядах у розных клубах, сярод якіх быў і «[[ФК Асер|Асер]]», аднак, з ім не заключылі кантракт. === «Віры-Шаціён» === У 2005 годзе Нтэп далучыўся да каманды «Віры-Шаціён» і, пасля года гульні з іншым аматарскім клубам «Лінас Мантлеры», падпісаў кантракт з французскім клубам «Брэціньі» — клубам, у якім пачыналі сваю прафесійную кар’еру [[Патрыс Эўра]] і [[Джымі Брыян]]. === «Асер» === Гульнёй у клубе «Брэціньі» Нтэп уразіў трэнераў клуба і чыноўнікаў, і ў 2009 годзе яму прапанавалі падпісаць кантракт з клубам «[[ФК Асер|Асер]]», з якім «Брэціньі» супрацоўнічаў. Пасля паспяховага прагляду, кантракт быў заключаны. Нтэп пачаў сезон 2009/10 у «[[ФК Асер|Асеры]]». У сярэдзіне сезона ён далучыўся да другой каманды клуба ў аматарскім чэмпіянаце. Нтэп з’явіўся ў 14 матчах каманды і забіў два галы. У сезоне 2010/11 ён пачаў трэніроўкі з асноўнай камандай. Нтэп таксама быў заяўлены за «[[ФК Асер|Асер]]» у Лізе чэмпіёнаў УЕФА. 16 кастрычніка 2010 года ён з’явіўся на лаўцы запасных у чэмпіянаце Францыі, але так і не з’явіўся на полі, той матч «Асер» прайграў 1:0 камандзе «[[ФК Бардо|Бардо]]». Праз тыдзень Нтэп дэбютаваў у матчы Кубка лігі супраць «[[ФК Бастыя|Бастыі]]» — з’явіўся на поле на 31-й хвіліне, замяніўшы [[Дэніс Альеч|Дэніса Альеча]]. «Асер» выйграў матч з лікам 4:0. 21-гадовы Нтэп выклікаў цікавасць галоўных каманд у Еўропе, у тым ліку «[[ФК Арсенал Лондан|Арсенала]]», «[[ФК Рома|Ромы]]», «[[ФК Тотэнхэм Хотспур|Тотэнхэма]]», «[[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]», «[[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]» і «[[ФК Андэрлехт|Андэрлехта]]». === «Рэн» === 30 студзеня 2014 года перайшоў у «[[ФК Рэн|Рэн]]» за 5 мільёнаў еўра. Першы гол за «Рэн» забіў 23 лютага 2014 года ў матчы супраць «[[ФК Нант|Нанта]]». У сезоне [[Ліга 1 у сезоне 2014/2015|2014/15]] стаў найлепшым бамбардзірам клуба, забіў за 35 матчаў 9 галоў. === «Вольфсбург» === 9 студзеня 2017 года было абвешчана аб пераходзе Нтэпа ў нямецкі «[[ФК Вольфсбург|Вольфсбург]]», з якім вінгер падпісаў кантракт да лета 2021 года<ref>[https://by.tribuna.com/football/1047276665.html «Вольфсбург» приобрел 24-летнего хавбека «Ренна» Нтепа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190308134908/https://by.tribuna.com/football/1047276665.html |date=8 сакавіка 2019 }}. by.tribuna.com.</ref>. У студзені 2018 года на правах арэнды далучыўся да «[[ФК Сент-Эцьен|Сент-Эцьена]]». Па заканчэнні сезона 2017/18 вярнуўся ў «Вольфсбург». У жніўні 2019 года на правах арэнды далычыўся да «[[ФК Кайсерыспор|Кайсерыспора]]». У лютым 2020 года пакінуў «Вольфсбург». === Апошнія гады === У маі 2020 года ў якасці свабоднага агента падпісаў кантракт з «[[ФК Генгам|Генгамам]]», гуляў там да канца сезона 2020/21. У верасні 2021 года папоўніў склад партугальскай «[[ФК Баавішта|Баавішты]]», дзе адгуляў сезон 2021/22, пасля год заставаўся без клуба. У верасні 2023 года стаў іграком в’етнамскага «[[ФК Хашымін|Хашыміна]]». == Міжнародная кар’ера == Хоць Нтэп нарадзіўся ў [[Камерун]]е, ён мае грамадзянства [[Францыя|Францыі]], што дазволіла гуляць за [[Юнацкая зборная Францыі па футболе, да 18 гадоў|юнацкую зборную Францыі]]. Праз тры гады ён увайшоў у склад зборнай [[Маладзёжная зборная Францыі па футболе|моладзевай зборнай Францыі]], каб прыняць удзел у [[Турнір у Тулоне|турніры ў Тулоне]]. 24 мая 2015 года галоўны трэнер [[Зборная Францыі па футболе|нацыянальнай зборнай Францыі]] [[Дзідзье Дэшам]] выклікаў Нтэпа на таварыскія гульні супраць зборных [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгіі]] і [[Зборная Албаніі па футболе|Албаніі]]. 7 чэрвеня 2015 года выйшаў на поле на 80-й хвіліне, замяніўшы [[Аліўе Жыру]]. Роўна праз 9 хвілін прысутнасці на поле, аддаў галявы пас на [[Набіль Фекір|Набіля Фекіра]], але гэта не дазволіла перамагчы [[Зборная Бельгіі па футболе|зборную Бельгіі]], матч завяршыўся з лікам 3:4. У жніўні 2018 года Нтэп пагадзіўся выступаць за [[Зборная Камеруна па футболе|нацыянальную зборную Камеруна]]. == Статыстыка == === Клубная статыстыка === ''Станам на 25 студзеня 2018 года.'' {{Клубная статыстыка|Ліга|Кубкі{{заўвага|У графу «Кубкі» ўваходзяць гульні і галы ў нацыянальных кубках, кубках лігі і суперкубках.}}|Еўракубкі|Астатнія{{заўвага|Астатнія афіцыйныя матчы}}}} {{Клубная статыстыка/Клуб|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Асер|Асер]]|сезоны=4}} {{Клубная статыстыка/Ліга|[[Ліга 1]]|сезоны=2}} {{Клубная статыстыка/Сезон|[[Ліга 1 у сезоне 2010/2011|2010/11]]|0|0|1|0|0|0|0|0}} {{Клубная статыстыка/Сезон|[[Ліга 1 у сезоне 2011/2012|2011/12]]|0|0|0|0|-|-|0|0}} {{Клубная статыстыка/Ліга|[[Ліга 2]]|сезоны=2}} {{Клубная статыстыка/Сезон|[[Ліга 2 у сезоне 2012/2013|2012/13]]|34|8|5|1|-|-|0|0}} {{Клубная статыстыка/Сезон|[[Ліга 2 у сезоне 2013/2014|2013/14]]|17|7|6|5|-|-|0|0}} {{Клубная статыстыка/Разам за клуб|Усяго|51|15|12|6|0|0|0|0}} {{Клубная статыстыка/Клуб|{{Сцяг|Францыя||20px}} [[ФК Рэн|Рэн]]|[[Ліга 1]]|сезоны=4}} {{Клубная статыстыка/Сезон|[[Ліга 1 у сезоне 2013/2014|2013/14]]|10|5|3|0|-|-|0|0}} {{Клубная статыстыка/Сезон|[[Ліга 1 у сезоне 2014/2015|2014/15]]|35|9|3|0|-|-|0|0}} {{Клубная статыстыка/Сезон|[[Ліга 1 у сезоне 2015/2016|2015/16]]|14|2|1|0|-|-|0|0}} {{Клубная статыстыка/Сезон|[[Ліга 1 у сезоне 2016/2017|2016/17]]|15|2|0|0|-|-|0|0}} {{Клубная статыстыка/Разам за клуб|Усяго|74|18|7|0|0|0|0|0}} {{Клубная статыстыка/Клуб|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Вольфсбург|Вольфсбург]]|[[Бундэсліга]]|сезоны=2}} {{Клубная статыстыка/Сезон|[[Футбольная Бундэсліга Германіі 2016/2017|2016/17]]|10|0|2|0|-|-|1|0}} {{Клубная статыстыка/Сезон|[[Футбольная Бундэсліга Германіі 2017/2018|2017/18]]|5|0|2|0|-|-|-|-}} {{Клубная статыстыка/Разам за клуб|Усяго|15|0|4|0|0|0|1|0}} {{Клубная статыстыка/Разам|140|33|24|6|0|0|1|0}} === Міжнародная статыстыка === ''Станам на 14 чэрвеня 2015 года.'' {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- style="background:beige" !rowspan="2"|Зборная !rowspan="2"|Сезон !colspan="3"|Таварыскія !colspan="3"|Турніры !colspan="3"|Усяго |- style="background:beige" !Гульні !Галы !Пасы !Гульні !Галы !Пасы !Гульні !Галы !Пасы |- |rowspan="1"|{{Сцяг|Францыя||20px}} '''[[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]''' |2015 |2||0||1||0||0||0||2||0||1 |- style="background:beige" !colspan="2"|Усяго за кар’еру |2||0||1||0||0||0||2||0||1 |- |} === Матчы і галы за зборную === ''Станам на 14 чэрвеня 2015 года.'' {{Утойванне |title = Матчы і галы Нтэпа за зборную Францыі |hidden = 1 |content = {{{!}} class="wikitable" style="font-size: 95%" {{!}}- {{!}} align=center width=50{{!}}'''№''' {{!}} align=center width=125{{!}}'''Дата''' {{!}} align=center width=165{{!}}'''Апанент''' {{!}} align=center width=80{{!}}'''Лік''' {{!}} align=center width=80{{!}}'''Галы Нтэпа''' {{!}} align=center width=190{{!}}'''Спаборніцтва''' {{!}}- {{!}}align=center{{!}}1 {{!}}{{date|7|6|2015|3}} {{!}}{{Сцяг Бельгіі|20px}} [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгія]] {{!}}align=center{{!}}3:4 {{!}}align=center{{!}}— {{!}}[[Таварыскі матч]] {{!}}- {{!}}align=center{{!}}2 {{!}}{{date|13|6|2015|3}} {{!}}{{Сцяг Албаніі|20px}} [[Зборная Албаніі па футболе|Албанія]] {{!}}align=center{{!}}0:1 {{!}}align=center{{!}}— {{!}}[[Таварыскі матч]] {{!}}} |title-style = color: #fbea0e; background-color: #db000d; border: 1px #aaaaaa solid |content-style = text-align: left }} '''Разам: 2 матчы / 0 галоў; 0 перамог, 0 нічыіх, 2 паражэнні'''. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нтэп Поль-Жорж}} [[Катэгорыя:Футбалісты Францыі]] [[Катэгорыя:Футбалісты Камеруна]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Францыі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Камеруна па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Асер]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэн]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вольфсбург]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Сент-Эцьен]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вольфсбург II]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Кайсерыспор]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Генгам]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Баавішта]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Хашымін]] li46r64cprqcacya27wp45gg7nuxgrt 0 472633 5164798 4584698 2026-07-12T01:53:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164798 wikitext text/x-wiki {{храм}} '''Петрапаўлаўскі сабор у Казані''' — [[праваслаўе|праваслаўны]] храм, пабудаваны ў стылі {{нп5|рускае барока|рускага барока|ru|Русское барокко}} па загаду [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]] ў [[1726]] годзе. У гэтым храме былі ўсе [[Раманавы|рускія імператары]], пачынаючы ад [[Кацярына II|Кацярыны II]], акрамя [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]]. Таксама яго наведалі знакамітыя людзі: [[Аляксандр Гумбальт]], [[Аляксандр Дзюма (бацька)|Аляксандр Дзюма]]. У хоры сабора спяваў [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Фёдар Шаляпін]]. == Іканастас == [[Выява:Алтарь Петропавловского собора.jpg|thumb|злева|Іканастас Петрапаўлаўскага сабора]] Галоўнае ўпрыгажэнне сабора — 7-ярусны [[іканастас]] вышынёй 25 [[метр]]аў. == Пасля 1917 года == У канцы 1930 гадоў настаяцель прыхода [[Андрэй Багалюбаў]] быў арыштаваны за «антысавецкую дзейнасць». З 1931 года пачалася кампанія па закрыцці храма. У [[1931]] годзе на сходзе груп палітасветы выступала таварыш Шысранава, якая, з прычыны вострай патрэбы ў жылплошчы ўвогуле і пад культурныя ўстановы ў прыватнасці, запатрабавала перадаць сабор «пад клуб, чытальню ці бібліятэку», для чаго была накіравана рэзалюцыя ў аблсавет СВБ. Ужо на наступны дзень [[Саюз ваяўнічых бязбожнікаў|СВБ]] скіраваў тав. Карнілава з антырэлігійнай лекцыяй на тэму «Пра рэлігію і культурную рэвалюцыю» на макаронную фабрыку, «ТатБудаб'яднанне» і кандытарскую фабрыку, а ў наступныя дні яшчэ шэраг арганізацый, агітуючы за «вызваленне ад папоўскіх пут той масы насельніцтва, якая яшчэ не ўсвядоміла шкоды і хлусні [[Рэлігія|рэлігіі]]». Усе справаздачы з падобных мерапрыемстваў збіраліся з мэтай, каб мець поўны пакет дакументаў для закрыцця храма. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20121202035556/http://kazan.eparhia.ru/temples/kazan/peyropavlovskisobor/ Петрапаўлаўскі сабор на сайце Казанскай епархіі] {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Аб’екты культурнай спадчыны Расіі]] [[Катэгорыя:Храмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1726 годзе]] [[Катэгорыя:Саборы Расіі]] [[Катэгорыя:Храмы Святых Пятра і Паўла]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Казані]] [[Катэгорыя:1726 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Казані]] 6j34u63k2t624gt4i6ufxh5ungzi9v7 0 534610 5164804 4925504 2026-07-12T02:29:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164804 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Басейн}}[[Файл:Fm_stirling_pool.jpg|справа|міні|Плавальны басейн у універсітэце Стэрлінга]] '''Плавальны басейн''' — гідратэхнічнае збудаванне, прызначанае для заняткаў [[Водныя віды спорту|воднымі відамі спорту]], такімі як [[плаванне]], [[скачкі ў ваду]], падводны спорт, [[воднае пола]], падводнае рэгбі, [[сінхроннае плаванне]] і інш == Агульнае апісанне == [[Файл:Бассейн_гостиницы.JPG|справа|міні|Адкрыты басейн атэля ў Турцыі]] * Адкрытыя — у якіх адна ці некалькі ваннаў знаходзяцца пад адкрытым небам * Закрытыя — у якіх ванны знаходзяцца ў памяшканні. а таксама: * Летнія * Круглагадовыя Звычайны памер ваннаў ў плавальным басейне — 25 або 50 метраў. Колькасць дарожак звычайна бывае ад 5 да 10. Па цэнтру кожнай дарожкі на дне, а таксама на тарцах ванны робіцца разметка для таго, каб плыўцам лягчэй было плыць без адхіленняў ад прамалінейнага курсу. Папярок ванны на адлегласці 5 м ад пачатку і канца падвешваюцца два шнура з сцяжкамі, яны патрэбныя [[Плаванне на спіне|плыўцам на спіне]] — каб бачыць блізкасць сценкі і падрыхтавацца да павароту. На адлегласці 15 м ад старту папярок басейна падвешваецца шнур, які падае на ваду пры фальстарце і спыняе удзельнікаў. Перад кожнай дарожкай у пачатку і канцы басейна размешчаны стартавыя тумбачкі, з іх скачуць у ваду пры старце плыўцы [[Кроль (плаванне)|кролем]], [[Брас|брасам]] і [[Батэрфляй (плаванне)|батэрфляем]]. На тумбачках маюцца дзяржальні, за якія трымаюцца плыўцы на спіне перад стартам. Дзіцячыя басейны могуць быць любой формы і, як правіла, неглыбокія. == Характарыстыка і класіфікацыя басейнаў == Басейны класіфікуюцца паводле наступных прыкмет: * паводле прызначэння; * паводле памераў; * паводле абсталявання; * паводле характара эксплуатацыі; * паводле матэрыялах вырабу; * паводле спосаба забора і падачы вады. === Класіфікацыя паводле прызначэння === * ''[[Спорт|Спартыўныя]] басейны'' , прызначаныя для вучэбна-трэніровачнай працы, правядзення спаборніцтваў, навучання дзяцей плаванні і арганізаванага аздараўленчага плавання. * ''[[Купанне|Купальныя]] басейны'' пераследуюць галоўным чынам аздараўленчыя мэты, звязаныя з абслугоўваннем неарганізаваных разавых наведвальнікаў. * ''Навучальныя басейны'' дзіцячых дашкольных устаноў выкарыстоўваюцца для далучэння да вады, навучання плаванні, масавага купання, а таксама для заняткі спартыўных секцый і правядзення спаборніцтваў мясцовага ўзроўню. * ''Змешаныя (камбінаваныя) басейны'' ўяўляюць сабой альбо аб'яднанне ў адным комплексе купальні і ваннаў для спартыўнага або навучальнага плавання, альбо ўключэнне ў акваторыю купальнага басейна участкаў для вучэбна-трэніровачнай працы і навучання. Удзельная вага спартыўнай работы ў такіх басейнах нязначны, галоўная мэта ў іх — масавае аздараўленчае купанне і адпачынак людзей. === Класіфікацыя паводле характара эксплуатацыі === Басейны ладзяцца на натуральных вадаёмах і штучныя (наліўныя). Басейны на натуральных вадаёмах ўяўляюць сабой, як правіла, простыя збудаванні, дзе на палях або пантонах выкладзеныя хадавыя масткі, выгароджваць частка акваторыі. Такі тып басейна з'яўляецца збудаванне сезоннага карыстання з-за сцісласці летняга сезону, няўстойлівасці метэаралагічных умоў, перашкод пры правядзенні спаборніцтваў, што вельмі абмяжоўвае магчымасці іх эксплуатацыі. Таму яны выкарыстоўваюцца галоўным чынам для масавага купання, здачы фізкультурна-спартыўных нарматываў, навучання плаванні. Штучныя (наліўныя) басейны валодаюць мноствамі перавагамі па параўнанні з басейнамі на натуральных вадаёмах. Перш за ўсё яны маюць больш высокую санітарна-гігіенічную культуру і стабільнасць эксплуатацыі, рэгламентуючы якасць і тэмпературу вады. Акрамя таго, незалежнасць ад надвор'я забяспечвае іх круглагадовую эксплуатацыю, што асабліва важна ў сувязі з ростам інтэнсіфікацыі спартыўных нагрузак і шматгадзіннымі паўсядзённымі трэніроўкамі на працягу ўсяго года. === Класіфікацыя паводле абсталявання === [[Файл:Stamps_of_Uzbekistan,_2006-106.jpg|міні|250x250пкс|Крыты басейн на паштовай марцы Узбекістана]] * ''Адкрыты басейн'' — збудаванне, дзе асноўная [[ванна]] размешчана на адкрытым паветры. Па характары эксплуатацыі адкрытыя падзяляюцца на сезонныя і круглагадовае. * ''Крыты басейн'' — будынак, у якім ванна або некалькі ваннаў размешчаны ў спецыяльных залах. Гэты тып басейна значна даўгавечней басейнаў на натуральных вадаёмах, а падтрыманне нармальнага іх тэхнічнага стану абыходзіцца танней. Акрамя таго, яны больш бяспечныя для плаваюць. * ''Комплексны басейн'' — уключае стацыянарныя адкрытыя і крытыя ванны, прычым адкрытая ванна можа спалучаць спартыўныя і купальныя функцыі. Гэты тып басейна адрозніваецца багаццем функцыянальных магчымасцяў, гнуткасцю эксплуатацыі ў розны час года. * ''Трансфармуемы басейн'' — збудаванне, у якім у залежнасці ад часу года шляхам трансфармацыі якія агароджваюць канструкцый ванна можа быць напераменку адкрытай і закрытай. * ''Мабільны басейн'' — уяўляе сабой збудаванне, якое можна перамяшчаць з адной тэрыторыі на іншую: зборна-разборныя комплексы, зборна-разборныя і перавазныя ванны. Басейны могуць быць як ''широкапрофільныя'', так і ''спецыялізаваныя'', якія маюць вузкае, мэтанакіраванае прызначэнне: дзіцячыя, скачковыя, купальныя. === Класіфікацыя паводле памераў === Даўжыня басейнаў складае ад 25 м да 50 м, шырыня ад 11, 4 м да 25 у залежнасці ад колькасці дарожак, глыбіня ад 1,2 м да 6 м у залежнасці ад прызначэння басейна, шырыня дарожкі ад 2,25 м да 2,5 м. === Класіфікацыя па матэрыялах ванны === * Шкловалаконныя або кампазітныя * Бетонныя * Поліпрапіленавыя * Сталёвыя (каркасныя) === Класіфікацыя паводле спосаба забора і падачы вады === * ''Пераліўны'' басейн характарызуецца тым, што вада знаходзіцца на адным узроўні з бортам, а забор вады з басейна ажыццяўляецца праз пераліўную рашотку па перыметры басейна, далей вада праз выпускі самацёкам трапляе ў назапашвальную ёмістасць, што прадугледжвае наяўнасць дадатковай пераліўнай ёмістасці ў склепе або тэхнічным памяшканні басейна. Большасць плавальных басейнаў грамадскага прызначэння выкананы па такой схеме. * ''Скімерны'' адрозніваецца ад пераліўнага тым, што ўзровень вады знаходзіцца ніжэй за ўзровень борта і спецыяльны помпа забірае ваду з басейна праз спецыяльныя вокны ў сценках басейна, званых скімерамі, затым вада паступае ў сістэму: помпа — сістэма фільтрацыі — воданагравальнік — станцыя хімічнай апрацоўкі вады, далей праз сопла вяртаецца ў басейн. На практыцы стварэнне такога басейна патрабуе менш выдаткаў на будаўніцтва чары і абсталявання. Таксама адметнай асаблівасцю яго стварэння з'яўляецца унікальная для кожнага басейна схема падвода і забора вады<ref>[http://atrium-aqua.ru/pools/princ_shema/ Принципиальные схемы забора и подачи воды в бассейнах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120715030320/http://atrium-aqua.ru/pools/princ_shema/ |date=15 ліпеня 2012 }}</ref>. == Падрыхтоўка вады == Да фізічным метадам падрыхтоўкі [[Вада|вады]] ў басейнах можна аднесці падагрэў, рэцыркуляцыю, фільтраванне, а таксама абеззаражанне. Калі падагрэў ў першую чаргу забяспечвае камфортную тэмпературу асяроддзя басейна, рэцыркуляцыя спрыяе раўнамернаму перамешанню вады, то ў працэсе фільтрацыі адбываецца непасрэдная ачыстка вады. Для ачысткі вады ў басейне выкарыстоўваюцца два асноўных прынцыпу: механічная ачыстка і хімічнае або біялагічнае абеззаражанне<ref name="ochistka">[http://www.altair-aqua.ru/inf_o/ochistka/ Подготовка воды в бассейнах] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140627212110/http://www.altair-aqua.ru/inf_o/ochistka/ |date=27 чэрвеня 2014 }}</ref>. Механічная ачыстка — гэта ачыстка вады ад неарганічных забруджвальнікаў (пыл, смецце, адмерлыя мікраарганізмы) з дапамогай мембраннага, пясочнага або іншага фільтруючага элемента. Каб павысіць эфектыўнасць працы фільтраў, забруджвання ўзбуйняць, дадаючы ў ваду спецыяльныя хімічныя рэагенты — каагулянт, флакулянтаў або з дапамогай флокуліруючай прылады. Абеззаражанне вады — гэта знішчэнне біялагічна актыўных забруджвальнікаў і прадуктаў жыццядзейнасці (бактэрыі, водарасці, потатлушчавыя выдзяленні). Для абеззаражання вады прымяняюцца розныя тэхналогіі: хлараванне, азанаванне, ультрафіялетавае апрамяненне, электроліз і іншыя менш распаўсюджаныя метады. [[Хлор|Хлараванне]] вады — найбольш распаўсюджаны і надзейны спосаб абеззаражання, у адрозненне ад іншых метадаў, апрацоўвае не толькі ваду, але і паверхні самага басейна. [[Азон|Азанаванне]], электроліз і ўльтрафіялет здольныя апрацоўваць ваду, якая праходзіць непасрэдна праз прыбор абеззаражання, і ў гэтым выпадку паверхні басейна застаюцца фактарам рызыкі. У Расеі хоць у якой-то ступені хларыруетцца вада ў любым басейне, паколькі гэтага патрабуюць прынятыя санітарныя нормы. Нават у басейны з так званай марской вадой дадаецца хлор, хай і ў вельмі невялікіх колькасцях. Раней [[Хлор|хлараванне]] вады ажыццяўлялася шляхам непасрэднага дадання газападобнага хлору ў ваду. Так як хлор з'яўляецца вельмі таксічным рэчывам, зараз выкарыстоўваецца больш бяспечны метад. Цяпер хлор дадаецца ў ваду ў хімічна звязаным выглядзе, часцей за ўсё выкарыстоўваецца [[гіпахларыт натрыю]] ў вадкім выглядзе або хімпрэпаратамі на аснове хлор-ізацыануратаў у цвёрдым выглядзе. У вадзе адбываецца паступовае разбурэнне гіпахларыта з вызваленнем вольнага хлору, які і аказвае бактэрыцыднае дзеянне. Існуе метад па зніжэнні расходу гіпахларыта натрыю з дапамогай флакуліруючай прылады, якое выклікае больш актыўнае вызваленне вольнага хлору — для дасягнення зададзенага значэння ўтрымання вольнага хлору ў вадзе расходуецца менш рэагентаў, адпаведна зніжаецца ўзровень [[Хлараформ|хлараформу]] і трыгаламетанаў<ref>[http://www.h-flow.ru/ddd8d2aedfbd8c5de8d465189797eed6.html Снижение уровня трихалометанов в бассейне]</ref> (злучэнняў хлору, якія, па апошніх даследаванняў, здольныя выклікаць цяжкія захворванні, у тым ліку і рак). == Найпростыя збудаванні для плавання == Для малодшых [[Школа|школьнікаў]] і для тых, хто не ўмее плаваць ўсталёўваюцца невялікія агароджы ўздоўж зоны плавання: уздоўж берага — 12-20 м, ад берага — 6-8 м (так званыя "лягушатники"). Спецыяльныя памяшканні для захоўвання адзення тут не абавязковыя: хлопцы могуць пераапрануцца загадзя ў асноўных памяшканнях. Буямі служаць футбольныя камеры, размешчаныя на адлегласці 150-180 см адзін ад аднаго. Камеры злучаныя шнуром або вяроўкай, на якую нанізаны драўляныя цыліндры, афарбаваныя ў яркі колер. Для таго каб прылада не было знесеныя цячэннем ракі або самімі дзецьмі падчас купання, да вухлавых мацаванняў прымацаваны груз (камень, кавалак металу). Ля берага канструкцыя замацаваная каламі або шастамі. Наплаўная агароджа лёгка здымаецца і хутка дэманціруецца, што вельмі зручна. Глыбіня зоны плавання не павінна перавышаць 0,7 м. Там, дзе глыбіня больш, буі выкарыстоўваюцца не толькі як загараджальная лінія, але і як выратавальны сродак. Яны зробленыя з аўтамабільных камер і драўляных брускоў невялікага перасеку, валодаюць добрай плывучасцю. Да буям мацуецца вяроўка агароджы. Афарбоўка павінна быць яркай — напрыклад чырвона-белай. Малы басейн спрошчанай канструкцыі з чатырма дарожкамі для заплыву з даўжынёй дарожкі — 25 м і шырынёй — 2,25 м. Яго можна размясціць недалёка ад берага, на глыбіні не менш за 1, 5 м. Агароджа дарожак робяць з драўляных жэрдак таўшчынёй 8 см, злучаных вяроўкай або мяккай дротам. Шырыня стартавага мастка — 3 м, даўжыня залежыць ад колькасці стартавых тумбачак, якое павінна адпавядаць колькасці дарожак, якія размяшчаюцца па плыні ракі. Памер тумбачкі — 50 на 50 см. Вышыня яе пярэдняга краю (над узроўнем вады) — 75 см, ўхіл у бок вады — 150 гл. Стартавы масток злучаны з берагам дашчаным трапам і ўяўляе сабой драўляны насціл, які абапіраецца на палі убітыя ў [[грунт]]. Памост з асабовага боку абабіты дошкамі (дошкамі). На вертыкальных шчытах ашалёўкі выпілаваны прарэзы для захопу рукамі, калі плыўцы стартуюць на спіне (іх памеры: даўжыня — 50 см, вышыня — 12-15 см). Для выхаду з вады і ўздыму на масток выкарыстоўваюць лесвіцу. Матэрыялы для яе вырабу: дошкі, рэйкі, дрот і клямары, з дапамогай якіх дзве вертыкальныя апорныя дошкі мацуюцца да пратокі памоста. З процілеглага боку басейн замыкае паваротны шчыт. Ён выступае над паверхняй вады на 20 см, заглыбленне пад вадой — не менш 100 гл. Стойкі апорнай канструкцыі замацаваны ў дне. Для скачкоў у ваду няцяжка збудаваць трамплін (памост) або вышку. У залежнасці ад узросту і падрыхтаванасці дзяцей вышыня трампліна і глыбіня ракі ў месцы скачкоў могуць мяняцца. Каб павысіць надзейнасць і ўстойлівасць канструкцыі, яе можна прымацаваць дротам да ствала дрэва. Для гульняў і забаў на вадзе можна вырабіць цікавыя канструкцыі і прыстасаванні. Для таго, каб зрабіць катамаран, трэба злучыць два бярвёны даўжынёй 150-180 см трыма папярочнымі бярвеннямі, выдаўбіўшы на адным з іх-месца для сядзення. Вёслы выстругваюць з тоўстых дошак. Іншы тып вясла — плаваючы. Стрыжань яго мае даўжыню 1,5 — 2 м, лапаткі зробленыя з тонкай дошкі або фанеры, прасякнутай воданепранікальным саставам, школьнік нырае ў ваду і, узяўшыся за вясло справа, пачынае веславаць. == Басейны для Алімпійскіх гульняў і чэмпіянатаў свету == [[Файл:Swimming_pool_50m_2008.svg|міні|230x230пкс|Памеры ванны басейна для АГ і ЧС]] Згодна з правіламі ФІНА, ванны такіх басейнаў павінны быць 50 метраў (25 метраў для спаборніцтваў «на кароткай вадзе») у даўжыню і 25 метраў у шырыню, глыбіня — не менш двух метраў. Па шырыні ванна разбіта на восем дарожак па 2,5 метра, а перад першай і пасля восьмы дарожкі — яшчэ па адной 2,5-метровай паласе. Усе гэтыя 10 палос адлучаюцца сябар ад сябра дзевяццю даданымі дапаўняльнымі гірляндамі з паплаўкоў дыяметрам 5-15 см. Першыя і апошнія 5 метраў кожнай з іх складаюцца з паплаўкоў чырвонага колеру. Астатняя прастора запоўнена паплаўкамі зялёнага колеру для 1 і 8 дарожак, сіняга колеру для 2, 3, 6 і 7 дарожак і жоўтага колеру для 4 і 5 дарожак. Тэмпература вады павінна быць 25-29 [[Градус Цэльсія|°C]], а асветленасць на ўсім працягу ванны — не менш за 1500 [[люкс]]<ref>[http://www.fina.org/rules/english/facilities.php FINA Facilities Rules]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Незвычайныя басейны == * Басейн-[[Бесканечнасць|інфініці]] — басейн, край якога сыходзіць прама ў акіян або зліваецца з гарызонтам, ствараючы ілюзію бясконцасці; іх межы па-майстэрску ўпісваюцца ў навакольнае асяроддзе і прыродны ландшафт. Ідэя такіх басейнаў зарадзілася ў Францыі — яны выкарыстоўваліся пры ўзвядзенні знакамітых версальскіх фантанаў. Такія басейны могуць дазволіць сабе толькі самыя дарагія [[Курорт|курорты]] і [[Гасцініца|гатэлі]] свету, так як іх будаўніцтва — даволі дарагое задавальненне<ref>[http://www.adme.ru/illustration-and-photography/bassejn-v-beskonechnost-686605/ Бассейн в бесконечность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140704103920/http://www.adme.ru/illustration-and-photography/bassejn-v-beskonechnost-686605/ |date=4 ліпеня 2014 }} // AdMe.ru</ref>. * [http://www.sanalfonsodelmar.cl/ Alfonso del Mar] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070331041216/http://www.sanalfonsodelmar.cl/ |date=31 сакавіка 2007 }} — курорт у [[Чылі]]. Адметны тым, што там знаходзіцца самы вялікі басейн у свеце. Плошча басейна 8 га. Даўжыня 1 кіламетр. Месціць у сябе 250 тысяч кубаметраў вады, што складае 6 тысяч стандартных басейнаў. * Y-40 Deep joy — самы глыбокі ў свеце крыты плавальны басейн ([[Італія]]), для шматмэтавага навучання падводнаму плаванню. Яго глыбіня дасягае 42,15. м. * Адзін з самых вядомых басейнаў мінулага — Басейн «Масква» {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://instrukciy.ru/text/dop2/page26.html Службовая інструкцыя інструктара па плаванні] [[Катэгорыя:Спартыўныя збудаванні]] {{Бібліяінфармацыя}} al6xgu966rdo5ocvf3c4xdzf95ujudo 0 534874 5164820 5023723 2026-07-12T04:49:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164820 wikitext text/x-wiki [[Файл:Holdem.jpg|міні|Гульня ў Texas hold’em, самы папулярны від покера.]] '''Покер''' ({{Lang-en|poker}}) — [[картачная гульня]], мэта якой — выйграць стаўкі, сабраўшы найлепшую покерную камбінацыю або вымусіўшы ўсіх супернікаў спыніць удзельнічаць у гульні. Гульня ідзе з цалкам або часткова закрытымі картамі. Канкрэтныя правілы могуць вар’іравацца ў залежнасці ад разнавіднасці покера. Агульнымі элементамі ўсіх разнавіднасцей покера з’яўляюцца камбінацыі і наяўнасць торгу ў працэсе гульні. З прычыны таго, што гулец не ведае карт сваіх праціўнікаў, покер з’яўляецца гульнёй з няпоўнай інфармацыяй, як і многія іншыя картачныя гульні, у адрозненне ад, напрыклад, шахмат, у якіх абодва гульцы бачаць становішча ўсіх фігур на дошцы. == Правілы гульні == У покер гуляюць рознымі калодамі — па 32, 36 або 54 карты, але часцей за ўсё выкарыстоўваецца стандартная калода з 52 карт з раўназначнымі масцямі. Гуляе некалькі удзельнікаў (два і больш, звычайна да дзесяці за адным сталом). Значэнні карт ляжаць у сыходным парадку ад туза і далей ([[Кароль (карта)|кароль]], [[Дама (карта)|дама]], [[валет]], 10) да двойкі. Туз можа разглядацца і як малодшая карта для утварэння паслядоўнасці (стрэйт) да 5 уключна, і як старэйшая (у камбінацыі туз — кароль — дама — валет — 10). Гульня складаецца з некалькіх фаз (у залежнасці ад разнавіднасці покера), а іменна раўндаў торгу (вуліц). Кожная з іх пачынаецца з абавязковых ставак (блайнды, антэ) і раздачы новых карт. Пасля раздачы кожны гулец мае магчымасць зрабіць стаўку або выйсці з гульні. Пераможцам лічыцца той, чыя камбінацыя з пяці карт апынецца найлепшай, або той, хто зможа выцесніць з гульні іншых гульцоў з дапамогай ставак або блеф-ставак і застанецца адзін да адкрыцця карт. Таксама існуе версія гэтай гульні для гульнявых аўтаматаў — відэапокер, хоць праз адсутнасць торгу эксперты звычайна не лічаць відэапокер разнавіднасцю покера. == Камбінацыі ў покеры == [[Файл:Poker-hands_RU.png|міні|430x430пкс|Камбінацыі па змяншэнні сілы.]] Варта адзначыць, што часам некаторыя тэрміны ўжываюць у традыцыйных недакладных транскрыпцыях: замест стр'''эй'''та — стр'''ы'''т, замест фл'''а'''ша — фл'''э'''ш. Магчымыя камбінацыі карт у парадку змяншэння вартасці: * '''Роял-флаш''' або флэш-раяль ({{Lang-en|royal flush}} — «каралеўская масць»): не з’яўляецца асобнай камбінацыяй, а з’яўляецца прыватным выпадкам стрэйт-флаша, старэйшым з усіх магчымых, і складаецца з пяці старэйшых (туз, кароль, дама, валет, дзесяць — г. зв. «брадвей») карт адной масці, напрыклад: '''Т♥ К♥ Д♥ В♥ 10♥'''. * '''Стрэйт-флаш''' ({{Lang-en|straight flush}} — «масць па парадку»): любыя пяць карт адной масці па парадку, напрыклад: '''9♠ 8♠ 7♠ 6♠ 5♠'''. Туз можа як пачынаць парадак, так і заканчваць яго. Самы малодшы стрэйт-флаш (ад пяцёркі да туза) часам называюць «сталёвае кола» (англ. ''steel wheel''). * '''Карэ'''/'''Чацвёрка'''/'''Покер''' ({{Lang-en|four of a kind, quads}} — «чатыры аднолькавыя»): чатыры карты аднаго годнасці, напрыклад: '''3♥ 3♦ 3♣ 3♠'''. * '''Фул-хаўс'''/'''Поўны дом'''/'''Тры плюс два''' ({{Lang-en|full house, full boat}} — «поўны дом», «поўная лодка»): адна тройка і адна пара, напрыклад: '''10♥ 10♦ 10♠ 8♣ 8♥'''. * '''Флаш''' ({{Lang-en|flush}} — «масць»): пяць карт адной масці, напрыклад: '''К♠ В♠ 8♠ 4♠ 3♠'''. * '''Стрэйт''' ({{Lang-en|straight}} — «парадак»): пяць карт па парадку любых масцей, напрыклад: '''5♦ 4♥ 3♠ 2♦ Т♦'''. Туз можа як пачынаць парадак, так і заканчваць яго. У даным прыкладзе '''Т♦''' пачынае камбінацыю і яго вартасць ацэньваецца ў адзінку, а '''5♦''' лічыцца старэйшай картай. Самы малодшы стрэйт (ад пяцёркі да туза) часам называюць «кола» ({{Lang-en|wheel}}). * '''Сэт/Трыплет/Трыпс/Тройка''' ({{Lang-en|three of a kind, set}} — «тры аднолькавых», «набор»): тры карты адной годнасці, напрыклад: '''7♣ 7♥ 7♠ '''. Сэтам называюць такую тройку, калі на руках у гульца пара, а трэцяя карта на стале, а трыпсам — усе другія варыянты. * '''Дзве пары''' ({{Lang-en|two pairs}}): дзве пары карт, напрыклад: '''8♣ 8♠ 4♥ 4♣'''. * '''Адна пара''' ({{Lang-en|one pair}}): дзве карты адной вартасці, напрыклад: '''9♥ 9♠'''. * '''Старэйшая карта''' ({{Lang-en|high card}}): ні адна з вышэйпералічаных камбінацый, напрыклад (камбінацыя называецца «старэйшы туз»): '''Т♦ 10♦ 9♠ 5♣ 4♣'''. У некаторых варыянтах гульні таксама выкарыстоўваецца камбінацыя '''фор флаш''' — чатыры карты адной масці і адна карта іншай (пры ўмове, што не створана ніякая іншая камбінацыя), якая па свайму становішчу знаходзіцца паміж адной парай і дзвюма парамі. [[Файл:Full_houses_in_poker.JPG|міні|275x275пкс|Прыклад двух фул-хаўз. Выйграе камбінацыя справа, так як глядзяць спачатку старэйшы сэт (кароль старэй дамы).]] Пры супадзенні мацнейшай з’яўляецца камбінацыя са старэйшымі картамі, напрыклад '''8♣ 8♠ 4♥ 4♣ 2♠''' мацнейшая за '''7♣ 7♠ 5♥ 5♣ K♠''', а камбінацыя '''6♠ 5♦ 4♥ 3♠ 2♦ ''' мацнейшая за '''5♦ 4♥ 3♠ 2♦ Т♦'''. Пры супадзенні камбінацый і старэйшай карты — ''кікера'' — (калі ён знаходзіцца сярод пяці адкрытых карт) выйгрыш дзеліцца пароўну паміж гульцамі з аднолькавай камбінацыяй. У выпадку супадзення першай старэйшай карты параўноўваюцца другія, а ў выпадку пары і трэція старэйшыя карты<ref>{{Кніга|год=2007|isbn=978-1411699458|аўтар=M. Farha|загаловак=Poker Training: From Boot Camp to Elite Forces|арыгінал=Poker Training: From Boot Camp to Elite Forces|спасылка=https://books.google.de/books?id=L6m3UMI-XDEC&pg=PA13&dq=poker+kicker&hl=de&ei=DvKhTKPwEcGLswaE_umKBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=11&ved=0CGQQ6AEwCg#v=onepage&q=poker%20kicker&f=false|выдавецтва=Lulu.com|старонкі=13|старонак=96}}</ref>. У некаторых разнавіднасцях покера, якія называюцца Хай-Лоў ({{Lang-en|Hi-Lo}} ад ''High-Low'') выйгрыш можа дзяліцца пароўну паміж гульцамі, якія маюць на руках самую моцную камбінацыю з карт любога вартасці (разгледжаны вышэй) і самую слабую камбінацыю з няпарных карт вартасцю не больш за 8, напрыклад: '''Т♣ 7♥ 2♠ 4♦ 8♠''' (у слабых камбінацыях туз лічыцца картай ніжэйшай вартасці). Пры гэтым адзін і той жа гулец можа адначасова мець на руках самую моцную і самую слабую камбінацыю карт. У гульнях з [[Джокер|джокерам]] камбінацыя '''покер'''/'''пяцёрка''' ({{Lang-en|five of a kind}} — «пяць аднолькавых») — карэ і джокер, напрыклад: '''T♥ Т♦ T♣ T♠ Дж''', лічыцца найвышэйшай камбінацыяй і цэніцца нават вышэй, чым «Royal Flush». == Торг == У большасці варыянтаў покера кожная раздача мае некалькі колаў торгу. * У некаторых варыянтах покера перад здачай усе гульцы ўносяць аднолькавую пачатковую стаўку — антэ ({{Lang-la|ante}}) * У некаторых варыянтах покера некаторыя гульцы ўносяць першую стаўку ўсляпую — блайнды ({{Lang-en|blinds}}). * У працэсе торгу гулец можа рабіць наступныя дзеянні: ** Паставіць, «бэт» ({{Lang-en|bet}}) — зрабіць стаўку; ** Паставіць усе грошы, «ва-банк», «ол-ін» ([[Англійская мова|англ.]] ''all-in'') — зрабіць стаўку на ўсе грошы; ** Адказаць, «кол» ({{Lang-en|call}}) — паставіць столькі ж, колькі паставіў супернік — зраўнаць; ** Падняць, атакаваць, задушыць, «рэйз» ({{Lang-en|raise}}) — павялічыць стаўку — паставіць больш, чым супернікі; ** Спасаваць, скінуць карты, «фолд» ({{Lang-en|fold}}) — адмовіцца ад далейшага ўдзелу і скінуць карты; ** Адзначыцца, «чэк» ({{Lang-en|check}}) — у сітуацыях, калі стаўкі не былі зробленыя супернікамі або стаўка ўжо была зробленая ўсляпую — не падымаць стаўкі, пакінуць «як ёсць». * Кола торгу сканчаецца, калі ўсе сапернікі зрабілі роўныя стаўкі або скінулі карты. * Зробленыя стаўкі складаюцца ў банк ({{Lang-en|pot}}). * Калі ў працэсе апошняга кола торгу засталося больш за аднаго гульца, то карты адкрываюцца і камбінацыі параўноўваюцца паміж сабой. Калі ў гульні застаецца толькі адзін гулец, то ён забірае банк. ** Пры гульні ў казіно частку банка казіно забірае сабе ў якасці платы за гульню ({{Lang-en|rake}}). * Калі больш за аднаго гульца перамаглі ў гульні, банк дзеліцца пароўну паміж усімі, хто выйграў ({{Lang-en|split pot}}). Пры гэтым трэба сказаць, што не заўсёды пры гульні ў покер выйграе найлепшая рука, бо з добра прадуманай стратэгіяй гульні і з блефам можна выйграваць і з горшымі за саперніка картамі. У покеры існуе правіла, па якім гулец удзельнічае ў гульні толькі тымі грашыма, якія ён паклаў на стол — стэк ({{Lang-en|stack}}). Папаўняць стэк можна толькі паміж гульнямі. Забіраць са стэка нельга без сыходу з-за стала. У выпадку, калі ў гульца скончыліся грошы ў працэсе торгу, ён працягвае ўдзельнічаць у гульні, але не ўдзельнічае ў далейшым торгу і на стале ўтворыцца дадатковы або пабочны банк (ці банкі) ({{Lang-en|side pots}}), якія могуць выйграць толькі тыя сапернікі, што засталіся. Часта існуе некалькі разнавіднасцей адной і той жа гульні, адрозненне паміж якімі заключаецца ў памерах стаўкі, якія могуць рабіць гульцы: * Ліміт ({{Lang-en|limit}}) — гульцы могуць рабіць толькі фіксаваныя стаўкі або падымаць толькі на суму фіксаванай стаўкі. * Пот-ліміт ({{Lang-en|pot limit}}) — гульцы могуць рабіць стаўкі ад мінімальнай да бягучага памеру банка. * Без ліміту, ноў-ліміт ({{Lang-en|no limit}}) — гульцы могуць рабіць стаўкі ад мінімальнай да памераў свайго стэка. == Стратэгія гульні == У клубным покеры, як і ў любой іншай гульні, якая не мае канчатковай колькасці станаў, не існуе чыстай аптымальнай стратэгіі гульні. Гэта тлумачыцца вялікай ступенню нявызначанасці — гульцы не ведаюць карт адзін аднаго. Ім даступная толькі абмежаваная інфармацыя — уласныя карты, агульныя карты, а таксама ход торгу. Каб заблытаць апанентаў і атрымаць перавагу, гульцы выкарыстоўваюць цэлы шэраг стратэгічных прыёмаў, такіх як блеф (або паўблеф, сутнасць якіх заключаецца ў тым, каб адвесці ўвагу гульца ад рэальнага становішча спраў у раскладзе гульні), атрыманьне бясплатнай карты, чэк-рэйз, стыл (крадзеж блайндаў). Ва ўмовах нявызначанасці для прыняцця аптымальнага рашэння ў покеры шырока выкарыстоўваецца імавернасны падыход з вызначэннем [[Матэматычнае чаканне|матэматычнага чакання]] магчымых дзеянняў. Падчас гульні звычайна выкарыстоўваецца падлік шанцаў банка і параўнанне іх з шанцамі на паляпшэнне для прыняцця рашэння аб працягу гульні. Існуе так званая «фундаментальная тэарэма покера», аўтарамі якой з’яўляюцца Дэвід Скланскі (David Sklansky) і Мэйсан Малмут (Mason Malmuth): «Кожны раз, калі вы разыгрывае камбінацыю не так, як бы вы гулялі, калі б бачылі карты ўсіх вашых праціўнікаў, яны выйграюць; і кожны раз, калі вы разыгрываеце камбінацыю так, як паступілі б, бачачы ўсе іх карты, яны прайграюць. І наадварот: кожны раз, калі апаненты разыгрываюць свае камбінацыі не так, як яны б гэта зрабілі, бачачы ўсе вашы карты, вы выйграеце; і кожны раз, калі яны разыгрываюць рукі такім жа чынам, як калі б бачылі ўсе вашы карты, вы прайграваеце». Гэтая тэарэма наўрад ці ўжываецца падчас гульні наўпрост, аднак яна падкрэслівае важнасць дзвюх рэчаў: якаснай ацэнкі карт суперніка і аптымальнага прыняцця рашэнняў з улікам гэтай ацэнкі. Але самы вялікі ўклад у навучанне покерным стратэгіям унеслі Дэн Харынгтан, які таксама вядомы ў прафесійных покерных колах як «Завадны Дэн», і Дойл Брансан. Дэн Харынгтан у адрозненне ад іншых настаўнікаў покера разглядаў не толькі тэорыю, а і мноства жывых прыкладаў, узятых з асабістага вопыту, а знакамітай працай Дойла Брансона з’яўляецца кніга «Суперсістэма: курс па моцнай гульні ў покер». === Банкрол === '''Банкрол''' ({{Lang-en|Bankroll}}) — гэта сума грошай на рахунку гульца, якую ён выкарыстоўвае для гульні ў покер на грошы. Банкрол прынята вымяраць ў бай-інах — узносах за ўдзел у гульні, турніры. Кіраванне банкролам — важная частка гульні ў покер на грошы. Асноўнае правіла кіравання банкролам — наяўнасць на рахунку гульца сумы, якая дазваляе бяспечна гуляць на выбраных лімітах. Вылучаюць кансерватыўны метад кіравання банкролам — яго велічыня складае 5000 — 6000 вялікіх блайндаў ці 50 — 60 бай-інаў для рынгавых гульняў па стратэгіі вялікіх стэкаў і 200 бай-інаў для турніраў, класічны — 3000 — 4000 вялікіх блайндов для рынгавых гульняў і 100 —150 бай-інаў для турніраў, агрэсіўны — 2000 вялікіх блайндаў ці 20 бай-інаў для рынгавых гульняў і 50 бай-інаў для турніраў. Спосаб кіравання банкролам падбіраецца ў залежнасці ад стылю гульні і псіхалагічных асаблівасцей гульца, а таксама мэты гульні (для гульні на пастаяннай аснове прафесіяналу патрабуецца больш кансерватыўны метад банкрол-менеджменту). Пры зніжэнні сумы грошай на рахунку гульца трэба знізіць ліміты, на якіх вядзецца гульня ў покер. == Гісторыя == Аб паходжанні самой гульні і нават яе назвы да гэтага часу ідуць спрэчкі. Па адной з версій, назва паходзіць ад нямецкага слова pochen (стукаць). Покер як картачная гульня існуе больш за 450 гадоў. Зарадзіўся ён у [[Еўропа|Еўропе]], правілы былі тадыі іншымі і з цягам часу мяняліся. Першыя ўспаміны аб гульні, падобнай на покер, адносяцца да 1526 года: у [[Італія|Італіі]] і [[Іспанія|Іспаніі]] любілі гуляць у «primero», у Францыі гэтую ж гульню называлі «la prime». У ХІХ ст. французскія каланісты з [[Луізіяна|Луізіяны]] распаўсюдзілі покер у Амерыцы, дзе гульня стала надзычай папулярна і набыла сучасныя рысы. Першыя пісьмовыя згадкі аб сучасным варыянце покера з’яўляюцца ў 1829 годзе ў мемуарах артыста Джо Каўэла. У 1834 годзе ў покер сталі гуляць калодай з 52 карт. Аднак, як бы ні мяняліся правілы, пераможца вызначаўся па наяўнасці ў яго '''покерных камбінацый'''. Вяртанне покера ў Еўропу адбылося ў 1870 годзе, калі пасол [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] палкоўнік Джэйкаб Шэнк рэпрэзентаваў гульню пры двары [[Вікторыя (каралева брытанская)|каралевы Вікторыі]]. Покер з’яўляецца самай распаўсюджанай картачнай гульнёй у ЗША. Штогод праводзіцца мноства міжнародных турніраў, самым знакамітым з якіх лічыцца Сусветная серыя покера (World Series of Poker або скарочана WSOP). Таксама значнай лічыцца Еўрапейская серыя (ECP — European Poker Tour). == Разнавіднасці == Існуе мноства разнавіднасцей покера. У некаторыя гуляюць на афіцыйным узроўні, некаторыя папулярныя толькі ў дамашніх колах. Ніжэй прыводзіцца некалькі самых папулярных разнавіднасцей: === Дро-покер (Draw poker) === Адна з самых простых разнавіднасцяў покера. Больш за ўсё распаўсюджаны ў дамашніх гульнях, на сяброўскіх сустрэчах. * Гульцы ўносяць пачатковую стаўку, атрымліваюць пяць карт. * Далей ідзе кола торгу. * Гульцы аб’яўляюць, колькі карт яны хочуць памяняць. Дылер забірае іх карты і здае ім столькі ж новых. * Ідзе апошняе кола торгу. === Дабл Дыскардынг Дро-покер (Double Discarding Draw-poker) === Разнавіднасць дро-покера, у якім гульцы робяць дзве замены карт за кон. * Гульцы ўносяць пачатковую стаўку і атрымліваюць пяць карт закрытымі. * Далей ідзе кола торгу. * Гульцы аб’яўляюць, што яны змяняюць некалькі карт. Дылер забірае іх карты і здае ім столькі ж новых. * Далей ідзе кола торгу. * Гульцы другі раз аб’яўляюць, што яны змяняюць некалькі карт. Дылер забірае іх карты і здае ім столькі ж новых. * Ідзе апошняе кола торгу. У дабл-дро-покер можа гуляць да сямі гульцоў адначасова. Абменяныя гульцамі карты вяртаюцца ў калоду і там ператасоўваюцца. === Стад (Stud) === Існуе некалькі разнавіднасцяў стада, напрыклад чатырох-, пяці- або сямікартачны стад, сямікартачны стад хай-лоў. Далей ідзе апісанне сямікартачнага стада. * Гульцы ўносяць пачатковую стаўку * Часам некаторыя гульцы таксама робяць стаўкі ўсляпую * Кожнаму здаецца адна карта ў адкрытую і дзве ў закрытую * Ідзе кола торгу * Здаецца адна карта ў адкрытую (усяго стала 4) * Ідзе кола торгу * Здаецца адна карта ў адкрытую (усяго стала 5) * Ідзе кола торгу * Здаецца адна карта ў адкрытую (усяго стала 6) * Ідзе кола торгу * Здаецца адна карта ў закрытую (усяго стала 7) * Ідзе апошняе кола торгу Гулец выбірае камбінацыю з пяці карт у сябе ў руцэ. Разнавіднасцю стада з’яўляецца '''хай-лоў''', калі выйграюць самая старэйшая і самая малодшая камбінацыя. Яшчэ адна разнавіднасць — '''раз''', калі выйграе толькі малодшая камбінацыя. Пяцікартачны стад — папулярная дамашняя гульня; сямікартачны стад доўгі час быў найпапулярнейшай разнавіднасцю покера да таго часу, пакуль не стаў выцясняцца [[Тэхаскі холдэм|тэхаскім холдэмам]]. === Тэхаскі холдэм (Texas hold’em) === [[Тэхаскі холдэм]] (часам званы проста холдэм) — самая папулярная разнавіднасць покера. Папулярнасць холдэма звязаная з яго правіламі, якія даюць аптымальнае суадносіны агульнай і схаванай інфармацыі. Напрыклад, у пяцікартачным дро-покеры агульнай інфармацыі практычна няма (толькі колькасць карт, якія змяніў праціўнік), а ў сямікартачным стадзе наадварот, агульнай інфармацыі занадта шмат. Збалансаваныя суадносіны даюць больш магчымасцей для манеўраў, у выніку ў гульні больш дзеянняў. Амаха даволі блізкая да холдэма, але ён папулярнейшы праз прасцейшыя правілы. Гульня праходзіць наступным чынам: * У некаторых гульнях усе гульцы ўносяць невялікі пачатковы ўзнос (антэ, англ. ''ante''), гэта павялічвае памер банка (агульных грошай на стале) і актыўнасць гульцоў. * Два гульцы, якія сядзяць за тым, хто здае (пазіцыю якога называюць «батан» або «дылер», англ. ''button'', ''dealer''), уносяць стаўкі ўсляпую (блайнды). Звычайна першы ўносіць палову мінімальнай стаўкі (малы блайнд, англ. ''small blind''), а другі — цэлую стаўку (вялікі блайнд, англ. ''big blind''). * Кожны гулец атрымлівае па дзве карты ў закрытую (прэфлоп, англ. ''preflop''), ідзе кола торгу. * На стол перад усімі гульцамі кладуцца тры карты ў адкрытую (флоп, англ. ''flop''), ідзе кола торгу. * На стол кладзецца чацвёртая карта ў адкрытую (тэрн, англ. ''turn''), ідзе кола торгу. Пры гульні ў лімітаваны холдэм фіксаваная стаўка ў гэты момант падвойваецца. * На стол кладзецца пятая карта ў адкрытую (рывер, англ. ''river''). Такім чынам, на стале ляжаць пяць карт, ідзе апошняе кола торгу. * Гульцы могуць выкарыстоўваць свае (кішэнныя) і агульныя карты са стала для складання пяцікартачных камбінацый. === Амаха (Omaha) === Амаха (часам называецца амаха-холдэм) па правілах гульні падобная на тэхаскі холдэм. Гульня праходзіць наступным чынам: * Часам усе гульцы ўносяць невялікую пачатковую стаўку (антэ). * Два гульцы (часам адзін), якія сядзяць за дылерам, уносяць стаўкі ўсляпую. Звычайна першы ўносіць палову мінімальнай стаўкі, а другі — цэлую стаўку. * Кожны гулец атрымлівае чатыры карты ў закрытную. * Ідзе кола торгу * На стол перад усімі гульцамі кладуцца тры карты ў адкрытую. * Ідзе кола торгу * На стол кладзецца яшчэ адна карта ў адкрытую. * Ідзе кола торгу. Пры гульні ў ліміт фіксаваная стаўка ў гэты момант падвойваецца. * На стол кладзецца яшчэ адна карта ў адкрытую. Такім чынам на стале ляжаць пяць карт. * Ідзе апошнае кола торгу * Гульцы павінны выкарыстаць любыя дзве з сваіх карт і тры з адкрытых для складаньня пяцікартачных камбінацый. Існуе разнавіднасць гульні амаха-хай-лоў ці амаха-8. Розыгрыш раздачы адбываецца як і ў класічнай амасе, але банк дзеліцца паміж самай моцнай і самай слабой камбінацыяй — адсюль і адбылося назва «амаха-хай-лоў». Амаха-хай-лоў гуляецца з умовай «8 ці лепш», гэта значыць, каб гулец мог прэтэндаваць на выйгрыш лоў часткі банка, у яго павінна быць камбінацыя з карт не старэйшых за васьмёркі. Амаха і амаха-хай-лоў таксама бываюць ліміт, пот-ліміт і ноў-ліміт, але варыяцыя пот-ліміт найбольш папулярная ў абедзвюх гульнях. Калі ў супернікаў аднолькавыя карты, г. зн. дзве пары, то ўлічваецца старэйшая карта з наяўных у іх. Калі ў супернікаў аднолькавая пара, то кікерам (картай, па якой вызначаецца пераможца) з’яўляецца другая карта суперніка. === Лоўбол ад двойкі да сямёркі (2-7 Lowball) === Супрацьлегласць дро-покеру, выйграе найгоршая камбінацыя. Мэта гульні — сабраць камбінацыю з пяці карт як мага меншага наміналу, якая не з’яўляецца стрэйтам, або флашам. Найлепшай камбінацыяй у гэтай гульні з’яўляецца, напрыклад, камбінацыя 7♥ 5♠ 4♣ 3♦ 2♥, адкуль і пайшла назва разнавіднасці гульні. Розыгрыш рукі аналагічны дро-покеру. Існуе варыянт гульні з патройным абменам карт, пасля кожнага з якіх ідзе кола торгу (2-7 Lowball Triple Draw). === Х. О. Р. С. Е. (H. O. R. S. E.) === У гэтай разнавіднасці покера гульцы гуляюць па чарзе ў холдэм, амаху, раз, стад, і хай-лоў-стад. === Бадугі (Badugi) === Бадугі ([[Карэйская мова|кар]]. вясёлка) — новая разнавіднасць покера, прыдуманая ў [[Карэя|Карэі]]. Сумяшчае ў сабе асаблівасці лоўбола і дро-покера. Найбольш папулярная разнавіднасць з фіксаваным лімітам ставак. Бадугі — гэта камбінацыя з чатурох разнамасных карт рознага наміналу. Мэта гульні — сабраць найніжэйшую бадугі. Найлепшай камбінацыяй з’яўляецца, напрыклад, 4♥ 3♠ 2♣ Т♦. Далей ідзе апісанне працэсу гульні. * Кожнаму гульцу здаецца чатыры карты ў закрытую * Ідзе кола торгу * Гульцы аб’яўляюць, што яны зьмяняюць некалькі карт. Дылер забірае іх карты і здае ім столькі ж новых (1-й абмен) * Ідзе кола торгу * Ідзе кола абмену (2-і абмен) * Ідзе кола торгу * Ідзе кола абмену (3-і абмен) * Ідзе апошняе кола торгу Выйграе гулец, які сабраў найменшую бадугі (ніжэйшую за намінал старэйшай карты камбінацыі). У выпадку, калі ні ў аднаго з гульцоў няма бадугі, разглядаюцца трох-, дзвюх- і аднакартачныя камбінацыі, складзеныя з карт найменшай вартасці кожнай масці. Напрыклад, камбінацыя 7♥ 6♠ 4♠ 3♦ (трохкартачная камбінацыя 7, 4, 3) лепшая за камбінацыю 8♠ 3♦ 2♦ Т♥ (трохкартачная камбінацыя 8, 2, Т). А камбінацыя К♦ — Д♠ 5♠ 2♦ (дзвюхкартачная камбінацыя 5, 2) лепшая за камбінацыю 7♠ 7♦ 7♥ — Т♥ (дзвюхкартачная камбінацыя 7, Т). == Цікавае == Англійскі маніпулятар з картамі па імі [[wikipedia:Derek Dingle|Дэрэк Дынгл]] ({{Lang-en|Derek Dingle}}) умеў адначасова здаць чатыры роял-флашы. Для гэтага ён распрацаваў трук, названы «Перавернутыя тузы» ({{Lang-en|«Rollover Aces»}}). Яго сутнасць у наступным<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_9-jgufuStA ''Дерек Дингл'' Трюк «Переворачивающиеся Тузы» // Сайт Youtube.com]</ref><ref>[http://www.geniimagazine.com/magicpedia/Rollover_Aces Roll-Over Aces // Site Geniimagazine.com]</ref><ref>''Richard Kaufman'' [http://archive.denisbehr.de/show.php?book=70 The Complete Works of Derek Dingle. Published by Kaufman and Greenberg, 1982, Рages 219, р. 148]</ref>: # Бярэцца калода карт, якая добра тасуецца. # З калоды выбіраецца чатыры тузы, якія дэманструюцца і затым вяртаюцца ў розныя часткі калоды. # Калода зноў добра ператасоўваецца і падздымаецца. # Калоду падзяляюць на дзве часткі і зноў складаюць у адну, але так, каб кашулі частак былі накіраваныя ў розныя бакі, пасля чаго зноў дбайна перетасоўваюць. # Калоду выкладваюць на стол і, круцячы, як бы разраўніваючы, з кожным паўабаротам утвараюць чатыры столкі карт, якія ляжаць пад чатырма тузамі, усе асобай уверх. Рэшту калоды складае пяты стос і асобы яго карт таксама арыентаваны ў адзін бок. # Пры адкрыцці першых чатырох столак высвятляецца, што гэта чатыры роял-флашы, раскладзеных не толькі па масці, але і па старшынстве карт. З 16 сакавіка 2007 года па 20 ліпеня 2009 года покер з’яўляўся афіцыйным відам спорту ў РФ<ref>{{Cite web |url=http://www.pokerpress.ru/article/80 |title=Покер как вид спорта |access-date=12 кастрычніка 2017 |archive-date=17 верасня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120917012049/http://www.pokerpress.ru/article/80 |url-status=dead }}</ref>. У 2009 годзе покер пазбаўлены статусу віду спорту загадам міністра спорту і турызму РФ Віталія Мутко<ref>{{Cite web |url=http://sport.minstm.gov.ru/13/463/527.shtml |title=Приказ об отмене и признании утратившими силу некоторых актов Федерального агентства по физической культуре и спорту от 20 июля 2009 г. № 517 |access-date=23 ліпеня 2009 |archive-date=23 ліпеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090723081327/http://sport.minstm.gov.ru/13/463/527.shtml |url-status=dead }}</ref>. == Покерныя праграмы == Ёсць розныя тыпы праграм для покера, адны імітуюць гульню чалавека, другія закліканы дапамагаць чалавеку падчас гульні. Створана даволі многа розных праграм, якія дапамагаюць гульцам пры гульні анлайн. Ёсць як аматарскія праграмы, так і прафесійныя. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.pokerfederation.ru Федэрацыя Спартыўнага Покера Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091102042303/http://www.pokerfederation.ru/ru/sportpoker/content91/pravila-2-4 |date=2 лістапада 2009 }} * [http://www.pokerfederation.ru/ru/sportpoker/content91/pravila-2-4 Правілы гульні з вызначэннем базавых тэрмінаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091102042303/http://www.pokerfederation.ru/ru/sportpoker/content91/pravila-2-4 |date=2 лістапада 2009 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Картачныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні ў казіно]] [[Катэгорыя:Азартныя картачныя гульні]] 7f6glsgz5ln5jwawcpdeqqeiqv6k3ai 0 542806 5164967 4834856 2026-07-12T10:51:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164967 wikitext text/x-wiki {{галоўная|Эканоміка Беларусі}} Асноўныя галіны '''[[Прамысловасць|прамысловасці]] Беларусі''' — [[Машынабудаванне|машынабудаванне,]] [[электраэнергетыка]] і [[Металаапрацоўка|металаапрацоўка]], [[Хімічная прамысловасць|хімічная]] і [[нафтахімічная прамысловасць]], здабыча [[Калійная соль|калійнай солі]], [[Лясная прамысловасць|лясная]] і [[Дрэваапрацоўчая прамысловасць|дрэваапрацоўчая,]] [[Лёгкая прамысловасць|лёгкая]] і [[Харчовая прамысловасць|харчовая]] прамысловасць<ref>{{Cite web |url=http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&id=409 |title=Светлагорскі ЦКК адкрыты для інвестараў |access-date=30 снежня 2017 |archive-date=27 чэрвеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627005226/http://svetlahorsk.belarda.org/index.php?mod=news&id=409 |url-status=dead }}</ref>. == Гісторыя == === === Агульная скіраванасць эканамічнага развіцця беларускіх зямель у складзе [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] другой паловы [[XVIII]] ст. у бок пашырэння таварна-грашовых адносін спрыяла развіццю прамысловасці. На ўсходзе беларускіх зямель былі больш развіты прамысловыя заняткі. Першае месца сярод іх займалі промыслы па перапрацоўцы сельскагаспадарчай сыравіны. Найбольш развітай было вінакурэнне. Інвентары гэтага часу адзначаюць вінакурні (бровары) у клжным фальварку буйнога ўладання. Існавалі гэтыя прадпрыемствы пры корчмах у кожным горадзе і мястэчку. У некаторых маёнтках звыш 60% наяўнага зерня ішло на выраб гарэлкі і піва. Так, на Крычаўскім бровары на працягу сутак выраблялі 110 вёдзер гарэлкі, вінакурня ва Урэччы давала прыкладна 2700 л гарэлкі ў суткі. Натуральна, вінакурэнне з'яўлялася адным з найгалоўнейшых прыбытковых артыкулаў буйных землеўладальнікаў. Толькі арэнда корчмаў складала 37% прыбытку вялікай [[Магілёўская воласць|Магілёўскай эканоміі]], 26% — [[Гомельскае староства|Гомельскага староства]]<ref>Мелешко, В. И. Очерки аграрной истории Восточной Белоруссии (вторая половина XVII-XVIII вв.) / В. И. Мелешко; АН БССР, Институт истории. — Минск: Наука и техника, 1975. — 247 с. — С. 107—115; Козловский, П. Г. Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в.: (центральная и западная зоны) / П. Г. Козловский; АН БССР, Институт истории. — Минск: Наука и техника, 1974. — 182 с. — С. 76.</ref>. Другім відам прадпрыемстваў па перапрацоўцы зерня з'яўляліся млыны. Правы на іх будаўніцтва і прыбытак ад дзейнасці, таксама як ад броавараў і корчмаў, належалі выключна землеўладальнікамі. У [[1777]] годзе, згодна перапісу скарбовай камісіі Вялікага Княства Літоўскага, у [[Берасцейскі павет|Берасцейскім павеце]] налічвалася 178 вадзяных млыноў і 25 ветракоў. У 1750—1760-я гады у [[Магілёўская эканомія|Магілёўскай эканоміі]] дзейнічаў 71 млын, у [[Гомельскае староства|Гомельскім]] і [[Крычаўскае староства|Крычаўскім староствах]] — адпаведна 46, у [[Быхаўскае графства|Быхаўскім графстве]] — 31<ref>Мелешко, В. И. Очерки аграрной истории Восточной Белоруссии (вторая половина XVII-XVIII вв.) / В. И. Мелешко; АН БССР, Институт истории. — Минск: Наука и техника, 1975. — 247 с. — С. 107—115; Козловский, П. Г. Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в.: (центральная и западная зоны) / П. Г. Козловский; АН БССР, Институт истории. — Минск: Наука и техника, 1974. — 182 с. — С. 76.</ref>. Да прамысловых прадпрыемстваў, якія былі дастаткова распаўсюджаны ў феадальных гаспадарках і выкарыстоўвалі сельскагаспадарчую сыравіну, трэба аднесці алейні (маслабойні), фолюшы (сукнавольні). === Прамысловасць беларускіх зямель у складзе Расійскай імперыі === Прамысловасць беларуских зямель канца [[XVIII]]—першай паловы [[XIX]] стст. у асноўным абапіралася на мясцовую сыравінную базу. Галоўнай галіной усё яшчэ было вінакурства. У канцы [[XVIII]]—першай паловы [[XIX]] стст. беларускія губерні, у параўнанні з іншымі рэгіёнамі Расійскай імперыі, мелі больш развітую сістэму шляхоў зносін. Гэта з'явілася вынікам інтэнсіўнага развіцця суднабудаўніцтва, якое было досыць разнастайным: віціны, баркі, паўбаркі, бярлінкі, баты, русія лодкі, галеры, шкуны, габары і г.д. Найбольш буйнымі цэнтрамі суднабудаўніцтва ў першай палове [[XIX]] ст. з'яўляліся мястэчкі [[Лоеў]], Холмеч (у басейне Дняпра); мястэчкі Гарадзец, [[Целяханы]], Пагост, [[Тураў]], [[Петрыкаў]] (на Прыпяці і сістэмах [[Дняпроўска-Бугскі канал|Дняпроўска-Бугскага]] і [[Агінскі канал|Агінскага]] каналаў)<ref>Бураковская, Н. И. Промыслы и ремесла белорусов в период разложения феодализма и утверждения капитализма: (конец XVIII—XIX вв.): дис. ... канд. ист. наук / АН БССР, Институт искусствоведения, этнографии и фольклора. — Минск: [б. и.], 1982. — 210 с. — С. 95; Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба: [т. 1-25]. [Т. 15], ч. 1: Минская губерния / сост. И. Зеленский. — СПб.: Главное управление Генерального штаба, 1864. — [2], V, 672, [10] л. карт., табл.: табл. — С. 215; [Т. 15], ч. 2: Минская губерния / сост. И. Зеленский. — СПб.: Главное управление Генерального штаба, 1864. — [2], VIII, IV, V, 701 с., [16] л. табл.: табл. — С. 124.</ref>. == Агульная характарыстыка == За 2011—2016 гады доля высокатэхналагічных вытворчасцей у структуры аб’ёму прамысловай вытворчасці вырасла з 1,7 % да 2,9 %, нізкатэхналагічных вытворчасцей — з 26,7 % да 35,1 %; доля сярэднетэхналагічных вытворчасцей нізкага і высокага ўзроўню скарацілася — з 35,7 % і 25,9 % да 27,7 % да 20 % адпаведна. У структуры дададзенай вартасці апрацоўчай прамысловасці доля высокатэхналагічных вытворчасцей за гэты перыяд вырасла з 3,5 % да 5,6 %, нізкатэхналагічных — з 29,7 % да 41,9 %; доля сярэднетэхналагічных вытворчасцей нізкага і высокага ўзроўню скарацілася з 25,5 % і 41,3 % да 23 % і 29,5 % адпаведна<ref>Прамысловасць Беларусі. Статыстычны зборнік. — Мн.: Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь, 2017. — С. 28.</ref>. Па [[Спіс краін па эканамічнай складанасці|індэксе эканамічнай складанасці]] Беларусь знаходзіцца на 30-м месцы ў свеце ў рэйтынгу [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|МТІ]]<ref>[https://atlas.media.mit.edu/en/rankings/country/eci/ Economic Complexity Rankings (ECI)]</ref> і на 31-м месцы ў рэйтынгу Цэнтра міжнароднага развіцця [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага універсітэта]]<ref>[http://atlas.cid.harvard.edu/rankings GLOBAL RANKINGS & PROJECTIONS]</ref>, апярэджваючы 3 з 5 краін-суседзяў — [[Латвія|Латвію]], [[Расія|Расію]] і [[Украіна|Украіну]]. Абсалютная большасць прамысловых арганізацый займаюцца рознымі галінамі апрацоўчай прамысловасці (11 623 з 12 035 зарэгістраваных арганізацый прамысловасці). Галіны, у якіх зарэгістравана найбольшая колькасць прадпрыемстваў<ref>Прамысловасць Беларусі. Статыстычны зборнік. — Мн.: Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь, 2017. — С. 29.</ref>: * Вытворчасць вырабаў з дрэва і паперы, паліграфічная прамысловасць — 2156; * Вытворчасць іншых гатовых вырабаў, рамонт, мантаж машын і абсталявання — 2099; * Вытворчасць гумовых і пластмасавых вырабаў, іншых неметалічных мінеральных прадуктаў — 1918; * Вытворчасць тэкстыльных вырабаў, адзення, вырабаў са скуры і футра — 1571; * Металургічнай вытворчасці, вытворчасць гатовых металічных вырабаў, акрамя машын і абсталявання — 1412. Найбольшая колькасць арганізацый прамысловасці зарэгістравана ў Мінску (3175, або 26 %), Мінскай вобласці (2738, або 23 %), менш за ўсё — у Віцебскай і Гродзенскай абласцях (1107 і 1115 адпаведна, або 9 %)<ref>Прамысловасць Беларусі. Статыстычны зборнік. — Мн.: Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь, 2017. — С. 29.</ref>. === Дынаміка вытворчасці важнейшых відаў прамысловай прадукцыі === Вытворчасць важнейшых відаў прамысловай прадукцыі<ref>БССР // Штогоднік БСЭ — 1985. — М., 1985. — С. 104</ref><ref>БССР // Штогоднік БСЭ — 1990. — М., 1990. — С. 110</ref><ref>Статыстычны бюлетэнь. Студзень-верасень 2004. — Мн.: Мінстат РБ, 2004. С.82-88.</ref><ref>{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/industry1.php |title=Гадавыя дадзеныя |access-date=7 ліпеня 2012 |archive-date=3 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120503034533/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/industry1.php |url-status=dead }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110530115020/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/current_prom_2011.php Вытворчасць важнейшых відаў прамысловай прадукцыі ў 2011 годзе] (аператыўныя дадзеныя)</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20131202234227/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/yearbook/2013/about.php Статыстычны штогоднік Рэспублікі Беларусь, 2013]. — С. 291—320.</ref><ref>[http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/promyshlennost/godovye-dannye-1995-2011-gody-_4/proizvodstvo-otdelnyh-vidov-promyshlennoi-produ_2/ Вытворчасць асобных відаў прамысловай прадукцыі ў натуральным выразе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141022161321/http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/promyshlennost/godovye-dannye-1995-2011-gody-_4/proizvodstvo-otdelnyh-vidov-promyshlennoi-produ_2/ |date=22 кастрычніка 2014 }}</ref><ref>Эканоміка // Беларуская энцыклапедыя. Т. 18. С. 317.</ref>. {| class="wikitable" !Параметры, паказчыкі||1984||1988||1989||1995||2000||2005||2006||2007||2008||2009||2010||2011||2012||2013 |- | Электраэнергія, млрд [[кілават-гадзіна|кВт•ч]] || 33,1 || 38,2 || 38,5 || 24,9 || 26,1 || 31,0 || 31,8 || 31,8 || 35,1 || 30,4 || 34,9 || 32,0 || 30,6 || 31,5 |- | Першасная перапрацоўка нафты, тыс. т || 39015<ref>1985 год</ref> || н/д || 39442<ref>1990 год</ref>|| 13118 || 13528 || 19802 || 21253 || 21349 || 21304 || 21634 || 16455 || 20474 || 21667 || н/д |- | Бензін аўтамабільны, тыс. т || colspan="4" | н/д || 1964 || 3330 || 3498 || 3181 || 3330 || 3272 || 3158 || 3135 || 3729 || 3682 |- | {{comment|Дызельнае паліва|уключаючы біядызельнае}}, тыс. т || colspan="4" | н/д || 3847 || 6426 || 6616 || 6693 || 6720 || 7106 || 6137 || 8842 || 11667 || 7793 |- | Гатовы пракат чорных металаў, тыс. т || colspan="3" | н/д || 614 || 1397 || 1839 || 2047 || 2192 || 2385 || 2298 || 2458 || 2457 || 2599 || н/д |- | Шыны аўтамабільныя для {{comment|с/г|сельскагаспадарчых}} машын, тыс. шт. || colspan="2" | н/д || 4575<ref name=autogenerated2>За 1990 год</ref> || 1292 || 2440 || 3052 || 3563 || 4792 || 5068 || 5073 || 4818 || 5164 || 5732 || 5568 |- | {{comment|Мінеральныя ўгнаенні|у пераліку на 100% пажыўных рэчываў}}, тыс. т || 5600 || 6700 || 6300 || 3349 || 4056 || 5669 || 5469 || 5880 || 5870 || 3390 || 6176 || 6288 || 5858 || 5280 |- | colspan="5" | у тым ліку азотныя ўгнаенні, тыс. т || 597 || 684 || 711 || 751 || 728 || 728 || 761 || 798 || 814 || н/д |- | colspan="5" | у тым ліку фосфарныя ўгнаенні, тыс. т || 87 || 141 || 153 || 157 || 175 || 177 || 192 || 185 || 213 || н/д |- | colspan="5" | у тым ліку калійныя ўгнаенні, тыс. т || 3372 || 4844 || 4605 || 4972 || 4967 || 2485 || 5223 || 5306 || 4831 || н/д |- | Металарэжучыя станкі, тыс. шт. || colspan="3" | н/д || 4,7 || 5,4 || 3,7 || 4,7 || 4,6 || 4,6 || 2,5 || 3,7 || 4,3 || 4,2 || н/д<!--гэта не тое ж самае, што станкі для апрацоўкі металаў--> |- | Грузавыя аўтамабілі, тыс. шт. || colspan="2" | н/д || 42,0<ref>1990 год</ref>|| 12,9 || 14,7 || 22,3 || 23,2 || 25,5 || 26,3 || 11,5 || 13,3 || 22,8 || 25,9 || {{comment|19,3|уключаючы кар'ерныя самазвалы}} |- | Кар’ерныя самазвалы, шт. || colspan="4" | н/д || 942 || 1438 || 1630 || 1814 || 1861 || 698 || 978 || 1444 || 1671 || н/д |- | Тралейбусы, шт. || colspan="3" | 0 || 83 || 109 || 147 || 176 || 311 || 446 || 388 || 283 || 207 || 172 || 118 |- | Аўтобусы, шт. || colspan="3" | 0 || 62 || 914 || 1263 || 2104 || 2160 || 2196 || 1520 || 2080 || 2163 || 2124 || 2342 |- | Трактары, тыс. шт. || 94,7 || н/д || 100,7<ref name=autogenerated2 /> || 28,0 || 22,5 || 41,5 || 49,2 || 59,6 || 65,1 || 45,3 || 44,4 || 59,1 || ''71,0''<ref>Лічбы за 2012 годзе ўключаюць міні-трактары і трактары з дыстанцыйным кіраваннем</ref> || 62,6 |- | Пральныя машыны, тыс. шт. || colspan="3" | н/д || 33,1<ref name=autogenerated2 /> || 88,1 || 36,7 || 12,7 || 163,3 || 216,5 || 236,4 || 273,8 || 310,8 || 323,6 || 324 |- | Халадзільнікі і маразільнікі, тыс. шт. || colspan="4" | н/д || 812 || 995 || 1050 || 1072 || 1106 || 1007 || 1106 || 1197 || 1263 || 1201 |- | Лямпы напальвання і дугаразрядныя, млн шт. || colspan="4" | н/д || 75,3 || 168,8 || 146,6 || 147,1 || 158,3 || 138 || 161,1 || 183,7 || 190,8 || н/д |- | Тэлевізары, тыс. шт. || colspan="2" | н/д || 1302 || н/д || 532 || 1308 || 1067 || 702 || 717 || 352 || 446 || 404 || 594 || 245 |- | Піламатэрыялы, тыс. м3 || colspan="3" | н/д || 1702 || 2243 || 2737 || 2507 || 2461 || 2529 || 2379 || 2571 || 908 || н/д |- | Папер, тыс. т || 198 || 203 || 204 || 27 || 44 || 69 || 63 || 57 || 56 || 70 || 103 || 111 || н/д || н/д |- | Цэмент, тыс. т || colspan="2" | н/д || 2258<ref name=autogenerated2 /> || 1235 || 1847 || 3131 || 3495 || 3820 || 4219 || 4350 || 4531 || 4625 || 4906 || 5057<!--зноў розныя метады падліку?--> |- | Мяса і субпрадукты з ялавічыны і цяляціны, тыс. т || colspan="4" | н/д || 152 || 175 || 190 || 195 || 197 || 232 || 233 || 223 || 209 |- | Мяса і субпрадукты са свініны, тыс. т || colspan="4" | н/д || 116 || 166 || 191 || 206 || 217 || 230 || 235 || 250 || 272 |- | Мяса і субпрадукты з птушак, тыс. т || colspan="4" | н/д || 61 || 113 || 144 || 161 || 187 || 216 || 253 || 290 || 344 |- | Вырабы каўбасныя, тыс. т || colspan="4" | н/д || 151 || 257 || 278 || 273 || 307 || 295 || 317 || 290 || 299 || 293 |- | Паўфабрыкаты мясныя, уключаючы з мяса птушкі, тыс. шт. || colspan="4" | н/д || 48 || 85 || 110 || 122 || 140 || 142 || 164 || 168 || 195 |- |Масла сметанковае, тыс. т || colspan="4" | н/д || 65 || 85 || 88 || 82 || 98 || 116 || 99 || 104 || 113 || 99 |- | Натуральнамалочная прадукцыя ў пераліку на малако, тыс. т || colspan="4" | н/д || 954 || 1122 || 1282 || 1326 || 1332 || 1306 || 1495 || 1643 || 1776 || 1859 |- | Сыры, тыс. т || colspan="4" | н/д || 41 || 82 || 101 || 110 || 128 || 134 || 146 || 142 || 147 || 134 |- | Раслінны алей, тыс. т || colspan="4" | н/д || 17 || 42 || 44 || 49 || 82 || 127 || 161 || 182 || 189 || 257 |- | Цукар белы, тыс. т || colspan="4" | н/д || 565 || 864 || 814 || 656 || 708 || 759 || 816 || 986 || 863 || н/д |- | Безалкагольныя напоі, млн дэкалітраў || colspan="4" | н/д || 19 || 29 || 34 || 36 || 35 || 32 || 39 || 46 || 47 || 48 |- | [[Алкагольныя напоі|напоі алкагольныя]] дыстылявананыя, млн дэкалітраў || colspan="4" | н/д || 10,8 || 8,7 || 10,7 || 12,6 || 14,4 || 14,7 || 15,2 || 18,1 || 19,4 || 17 |- | напоі ферментаваныя (Пладовыя віна і інш.), млн дэкалітраў || colspan="4" | н/д || 23,7 || 22,2 || 20,8 || 22 || 20,7 || 19,1 || 20,1 || 18,4 || 14,6 || н/д |- | Віна ігрістые, млн дэкалітраў || colspan="4" | н/д || 0,8 || 1,0 || 1,0 || 1,0 || 1,1 || 1,2 || 1,5 || 1,6 || 1,7 || н/д |- | Піво, млн дэкалітраў || colspan="4" | н/д || 23,7 || 27,1 || 33,2 || 35,6 || 35,4 || 33,7 || 39,9 || 47,2 || 43,2 || 42,5 |- | Тытунёвыя вырабы, млрд шт. || colspan="4" | н/д || 10,4 || 12 || 15,7 || 18,7 || 19,5 || 21,1 || 15,1 || 29,6 || 33,2 || н/д |} [[Файл:Share of output selected industries in total industrial output in 2008.JPG|thumb|350px|Структура прамысловай вытворчасці РБ ў 2008 годзе.]] Выкарыстанне сярэднегадавы магутнасці прадпрыемстваў па выпуску прамысловай прадукцыі<ref>[https://web.archive.org/web/20131202234227/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/yearbook/2013/about.php Статыстычны штогоднік Рэспублікі Беларусь, 2013]. — С. 298.</ref>: {| class="wikitable" |- ! Від тавараў ! 2008 ! 2009 ! 2010 ! 2011 ! 2012 |- | Грузавыя аўтамабілі | 85 % | 37 % | 43 % | 73 % | 83 % |- | Трактары | 97 % | 76 % | 71 % | 92 % | 88 % |- | Падшыпнікі | 27 % | 13 % | 14 % | 18 % | 25 % |- | Пракат гатовы | 100 % | 98 % | 100 % | 99 % | 100 % |- | Мінеральныя ўгнаенні | 99 % | 56 % | 99 % | 98 % | 80 % |- | Цэмент | 96 % | 93 % | 96 % | 96 % | 81 % |- | [[Халадзільнік]]і | 99 % | 99 % | 99 % | 99 % | 99 % |- | [[Тэлевізар]]ы | 51 % | 33 % | 40 % | 32 % | 51 % |- | Пральныя машыны | 87 % | 86 % | 88 % | 90 % | 99 % |- | Трыкатажныя вырабы | 63 % | 65 % | 77 % | 78 % | 80 % |- | Абутак | 62 % | 60 % | 68 % | 71 % | 69 % |- | Натуральнамалочная прадукцыя | 70 % | 69 % | 72 % | 74 % | 77 % |} == Металургія == Металургічная галіна Беларусі ўяўляе сабой холдынг «Беларуская металургічная кампанія», які ўключае ў сябе: ААТ «[[Беларускі металургічны завод]]» (кіруючая кампанія холдынгу), «[[Магілёўскі металургічны завод]]» і інш. прадпрыемствы<ref>[http://armatura-bmz.by/katalog-produkczii/produkcziya-xoldinga-bmk.html Прадукцыя холдынгу «БМК»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171216004518/http://armatura-bmz.by/katalog-produkczii/produkcziya-xoldinga-bmk.html |date=16 снежня 2017 }}</ref>. Праз адсутнасць ў Беларусі радовішчаў жалезнай руды сыравінай для БМЗ служаць металалом і чыгунныя чушкі<ref name=be.315 />. Які ўваходзіць у склад холдынгу [[Рэчыцкі метызны завод]] выпускае, у прыватнасці, цвікі і дрот, [[Маладзечанскі завод лёгкіх металаканструкцый]] — сталёвыя трубы<ref name=be.315 />. Яшчэ адным буйным прадпрыемствам з’яўляецца завод «[[Гомельскі ліцейны завод|Цэнтраліт]]» у Гомелі, які спецыялізуецца на ліццё вырабаў з шэрага і высокатрывалага чыгуну (адліўкі, каналізацыйныя люкі і інш.)<ref name=be.315 />. Акрамя гэтых прадпрыемстваў, у складзе найбуйнейшых заводаў маецца больш за сто ліцейных цэхаў і ўчасткаў. Па выніках 2016 г. вытворчасць гатовага пракату знізілася ў на 14,4 % у параўнанні з 2015 г. да 2,04 млн т. вытворчасць сталі знізілася за 2016 г. на 12,1 % да 2,556 млн т., дроту з нелегіраванай (вугляродзістай) сталі таксама скарацілася — на 8,7 % да 360,8 тыс. т. Выпуск металакорду вырас на 2,6 % і склаў 90,2 тыс. т. Агульны аб’ём металургічнай вытворчасці і вытворчасці гатовых металічных вырабаў на беларускіх прадпрыемствах (6 % ад агульнага аб’ёму прамысловай вытворчасці) знізіўся за 2016 г. на 0,3 % да 4,767 млрд бел. руб. (2,472 млрд дал па курсе Нацыянальнага банка Беларусі)<ref>[https://export.by/news/belarus-ferrous-rolled-stock-output-down-144-in-2016-to-204m-tonnes Вытворчасць пракату ў Беларусі ў 2016 г] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201203013005/https://export.by/news/belarus-ferrous-rolled-stock-output-down-144-in-2016-to-204m-tonnes |date=3 снежня 2020 }}</ref>. {| class="wikitable" |- ! Прадукцыя !! 1990 !! 1995 !! 2000 !! 2005 !! 2010 !! 2015 |- | Сталь, тыс. т. || 1112 || 744 || 1624 || 2075 || 2672 || 2577 |- | Пракат чорных металаў, тыс. т. || 686 || 614 || 1397 || 1839 || 2458 || 2047 |- | Сталёвыя трубы, тыс. т. || 90,0 || 12,3 || 37,9 || 108,3 || 183,7 || 212,2 |- | Чыгуннае ліццё, тыс. т. || 859 || 193 || 213 || н/д || н/д || н/д |} У 2016 г. каля 97 % сталі было выплаўлена ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] (у асноўным на БМЗ), 48,3 тыс. тон у [[Мінск]]у, 12 тыс. тон у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], 6,3 тыс. тон у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], 5,2 тыс. тон у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] і 200 тон у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Большую частку сталёвых труб вырабілі ў Гомельскай (90,9 тыс. тон), Магілёўскай (65,6 тыс. тон) абласцях і Мінску (16,9 тыс. тон). У Гомельскай вобласці вырабляецца 97,5 % холоднотянутой дроту з нелегіраванай сталі (357 з 366 тыс. тон). Вытворчасць будаўнічых зборных металаканструкцый раўнамерна размеркавана па абласцях і сталіцы, але Мінская вобласць і Мінск вырабляюць больш за палову гэтай прадукцыі (57,7 і 32,5 тыс. тон адпаведна з 146,4 тыс. тон). Вытворчасць катлоў цэнтральнага ацяплення значна скарацілася (з 22,4 тысяч у 2011 г. да 10,8 тысяч у 2016 г.) больш за тысячу катлоў вырабляецца ў Брэсцкай, Гомельскай, Гродзенскай і Магілёўскай абласцях<ref>Прамысловасць Беларусі. Статыстычны зборнік. — Мн.: Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь, 2017. — С. 126—128.</ref>. У 2012 г. у Беларусі было выраблена 66,6 тыс. тон цвікоў, кнопак, клямараў і аналагічных вырабаў<ref>Прамысловасць Беларусі. Статыстычны зборнік. — Мн.: Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь, 2013. — С. 162.</ref>. Каляровая металургія развіта недастаткова. У Мінску дзейнічае завод па пераплаўцы каляровых металаў (ААТ «Белколермет», ліцейны цэх размешчаны ў Гатава Мінскага раёна), у Гомелі і Мазыры — невялікія ліцейныя прадпрыемствы<ref name=be.315>Прамысловасць // Беларуская энцыклапедыя. — Т. 18, ч. 2: Беларусь. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2004. — С. 315.</ref>. У 1990-я гады ў Мінску пачала дзейнічаць кампанія Алютэх з уласным ліцейным вытворчасцю (алюміній). Навуковае забеспячэнне і падрыхтоўка кадраў ажыццяўляецца на шасці кафедрах ВНУ, Інстытутам тэхналогіі металаў Нацыянальнай акадэміі навук, «Інстытут БелННІЛіт». З 1972 года дзейнічае Інстытут парашковай металургіі. == Машынабудаванне == У Беларусі вырабляецца шырокі спектр машынабудаўнічай прадукцыі. Гэта грузавыя аўтамабілі ([[МАЗ]], [[БелАЗ]]), аўтобусы (МАЗ, [[Нёман (аўтазавод)|Неман]]), тралейбусы ([[Белкамунмаш]]), трактары ([[Мінскі трактарны завод]], [[Магілёўскі аўтамабільны завод]]), сельскагаспадпадарчая тэхніка ([[Гомсельмаш]]), тэлевізары ([[Гарызонт]], [[Віцязь (прадпрыемства)|Віцязь]]), халадзільнікі ([[АТЛАНТ]]), металарэжучыя станкі і многае іншае. У Беларусі размешчаны [[Беларускі аўтамабільны завод]] (марка БелАЗ) — адзіны ў краінах СНД і адзін з найбуйнейшых у свеце вытворцаў кар’ернай тэхнікі. З [[1997]] па [[2000]] гг. на заводзе «[[Ford Union]]» у вёсцы [[Абчак]] пад [[Мінск]]ам збіраліся камерцыйныя аўтамабілі [[Ford Transit]] і легкавыя [[Ford Escort (1990—2000)|Ford Escort]]. Магутнасці заводу дазвалялі збіраць да 6000 машын штогод. [[12 мая]] [[2000]] г. вытворчасць аўтамабіляў была спыненая ў сувязі з нізкім попытам на прадукцыю. Агулам за амаль тры гады на беларускім заводзе былі сабраныя 3660 машын Ford. Пасля няўдалага досведу супрацоўніцтва з карпарацыяй «Ford» А. Ваганаў ад імя прадпрыемства «[[Юнісон]]» і ў звязцы з прадстаўніцтвам «Iran Khodro Group» пачало выпуск іранскія аўтамабіляў «[[IKCO Samand|Samand]]», якія набывалі міліцыя і іншыя ўрадавыя ўстановы<ref>{{Артыкул|аўтар=Сімон Свістуновіч.|загаловак=Якія дзверы мы адчынім|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=74814|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=23 лютага 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-02-23 35 (26899)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/74837/23lut-6.indd.pdf 6]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery> Файл:Truck MAZ.jpg|Грузавы аўтамабіль [[МАЗ-6422]] Файл:MTZ-952.3 Belarus Tractor at IndAgra Farm Romexpo 2010.JPG|Трактар МТЗ-952.3 Файл:BelAZ-75214 truck in Russia.jpg|Кар'ерны самазвал БелАЗ-75214 Файл:MAZ 107 066 Moscow.JPG|Авўтобус [[МАЗ-107]] Файл:Kaluga 2013 trolleybus 11.jpg|Тралейбус [[АКСМ-321]] Файл:TME1 in Minsk 1.jpg|Манеўровы цеплавоз [[ТМЭ1]] </gallery> == Станкабудаванне == {{галоўная|Станкабудаванне Рэспублікі Беларусь}} {{У планах|дата=30 снежня 2017}} == Хімічная прамысловасць == [[Хімічная прамысловасць]] — адна з найбольш буйных галін беларускага прамысловага комплексу. Вядучыя галіны хімічнай і нафтахімічнай прамысловасці рэспублікі: * Горнахімічнага, якая вырабляе калійныя ўгнаенні; * Асноўная хімія, якая вырабляе хімічныя валокны і ніткі; * Нафтахімічная галіна. Хімічнай прамысловасцю выпускаюцца: * [[Шкловалакно]] і вырабы на яго аснове; * [[Мінеральныя ўгнаенні]] (калійныя, азотныя і фосфарныя); * Звыш 200 тыпаразмераў шын; * [[Поліэфіры]]ныя валокны і ніткі; * [[Поліэтылен]] высокага ціску (як базавых марак, так і кампазіцый на яго аснове, а таксама шырокі спектр поліакрілонітрыльных валокнаў); * [[Поліамід]]ныя валокны і ніткі, кордныя тканіны, а таксама першасны поліамід-6 і кампазіцыйныя матэрыялы на яго аснове. Асноўныя прадпрыемствы гэтых галін, уключаючы па вытворчасці прадукцыі з сінтэтычных смол і пластычных мас, уваходзяць у склад канцэрна «Белнафтахім» і вырабляюць 92,6 % агульнага аб’ёму прадукцыі галіны. Яны з’яўляюцца асноўнымі экспарцёрамі хімічнай прамысловасці ў Беларусі<ref>[http://allby.tv/article/4055/himicheskaya-promyishlennost-v-belarusi Хімічная прамысловасць у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161001202004/http://allby.tv/article/4055/himicheskaya-promyishlennost-v-belarusi |date=1 кастрычніка 2016 }} (на 2013 г.) // «уся Беларусь»</ref>. Найбуйнейшыя нафтахімічныя прадпрыемствы — Наваполацкі нафтаперапрацоўчы завод усталяванай магутнасцю перапрацоўкі нафты 25 мільёнаў тон у год і [[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод]] магутнасцю 16,5 мільёнаў тон у год<ref>Прамысловасць // Беларуская энцыклапедыя. — Т. 18, ч. 2: Беларусь. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя, 2004. — С. 314.</ref>. == Фармацэўтычная прамысловасць == У 2016 годзе аб’ём фармацэўтычнага рынку Беларусі склаў 636,8 млн даляраў, гэта на 4 % менш, чым у 2015 годзе. Доля айчынных лекавых сродкаў на рынку рэспублікі па выніках 2016 года ў вартасным выразе склала 51,9 %. Аб’ём вытворчасці лекавых сродкаў у Беларусі ў 2016 годзе склаў 891,5 млн бел. рублёў, 70 % гэтага аб’ёму забяспечваюць дзяржаўныя фармацэўтычныя прадпрыемствы. Экспарт лекавых сродкаў, вырабленых у Беларусі, у 2016 годзе склаў 115 млн долараў (рост на 12 %), пастаўкі ажыццяўляліся ў 29 краін. Усяго па стане на 1 сакавіка бягучага года ў Беларусі зарэгістравана 4,5 тыс. лекавых сродкаў, у тым ліку 1,6 тыс. Айчыннай вытворчасці. Абсалютная большасць фармацэўтычнай прадукцыі вырабляецца ў Мінску і Мінскай вобласці — у 2016 годзе імі выраблена фармацэўтычных прэпаратаў на суму 374,9 (38 %) і 445,3 млн рублёў (45 %) адпаведна. Пры гэтым прадпрыемствы Віцебскай, Гомельскай і Магілёўскай абласцей спецыялізуюцца на вытворчасці лекавых сродкаў і фармацэўтычных прэпаратаў, якія ўжываюцца ў ветэрынарыі: ў 2016 годзе яны склалі 42,3 з 69,1 млн. Рублёў агульнага выпуску фармацэўтычнай прадукцыі Віцебскай вобласці і 17,6 з 21 млн . рублёў у Магілёўскай вобласці, а ў Гомельскай вобласці ўся фармацэўтычная прадукцыя (8,3 млн рублёў) мела ветэрынарнае прызначэнне. == Лёгкая прамысловасць == У лёгкай прамысловасці Беларусі працуюць 2250 прадпрыемстваў. 86 % прадпрыемстваў пераважна знаходзіцца ў прыватнай уласнасці. Буйныя прадпрыемствы ўваходзяць у канцэрн «[[Беллегпрам]]», які аб’ядноўвае 114 прадпрыемстваў, якія вырабляюць 80 % усёй прадукцыі лёгкай прамысловасці. Адной з галоўных праблем тэкстыльнай і швейнай галіны Беларусі з’яўляецца высокі ўзровень зносу актыўнай часткі асноўных вытворчых фондаў (61,4 % у 2010 годзе). Сярэдняя заработная плата ў тэкстыльнай і швейнай прамысловасці амаль у 1,5 разы ніжэй сярэдняй па краіне (на 2010 год). [[31 студзеня]] [[2020]] года [[Савет Міністраў Беларусі]] прыняў пастанову № 55, якая прадугледжвае пакрыццё з бюджэту працэнтаў па крэдытах некаторых прадпрыемстваў лёгпрама ([[Аршанскі льнокамбінат]], [[Баранавіцкае вытворчае баваўнянае аб’яднанне]] і [[Камволь]])<ref>{{cite web|url = https://www.belta.by/economics/view/protsenty-po-kreditam-nekotoryh-predprijatij-legproma-v-2020-godu-vozmestjat-iz-bjudzheta-378091-2020/|title = Проценты по кредитам некоторых предприятий легпрома в 2020 году возместят из бюджета|author = |date = 2020-02-02|work = [[БелТА]]|language = ru|accessdate = }}</ref>. == Дрэваапрацоўчая прамысловасць == Гістарычна на тэрыторыі Беларусі дзейнічала мноства прадпрыемстваў дрэваапрацоўчай прамысловасці, і гэтая галіна засталася важнай часткай эканомікі на ўсёй тэрыторыі краіны. == Харчовая прамысловасць == === Алкагольная прадукцыя === Рэалізацыя гарэлкі: студзень-сакавік 2011 года — паказчык павялічыўся (у параўнанні з такім жа перыядам 2010) на 1,9 %: прададзена 2 млн 511,4 тыс. Дал гарэлкі, яе доля ў агульным аб’ёме спажывання алкаголю склала 43,5 %. == Будаўнічая прамысловасць == Будаўнічая прамысловасць Беларусі выкарыстоўвае шматлікія радовішчы сыравіны для вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. {{зноскі}} {{Прамысловасць Беларусі}} {{Эканоміка Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эканоміка Беларусі]] [[Катэгорыя:Прамысловасць Беларусі| ]] 490eu6lmn0run3kffmsfnbofjp0l6a2 0 544952 5164716 4580845 2026-07-11T18:34:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164716 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Паўднёвы фронт}} {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Паўднёвы фронт |выява = [[Выява:Red Army Badge.svg|200px]] |подпіс = [[Эмблема]] [[Узброеныя Сілы СССР|УС]] |гады = першае фарміраванне: [[25 чэрвеня]] [[1941]] — [[28 ліпеня]] [[1942]]<br/>другое фарміраванне: [[31 снежня]] [[1942]] — [[20 кастрычніка]] [[1943]] |краіна = {{Сцяг СССР}} [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |падначаленне = [[Камандуючы|камандуючаму]] |у складзе = [[Узброеныя Сілы СССР]] |тып = [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|фронт]] |уключае_у_сябе = упраўленне, [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанні]], [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнні]], [[Воінская часць|воінскія часці]] і ўстановы |роля = абарона |памер = [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]] |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |знакі_адрозненні = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|І. У. Цюленеў]]<br/>[[Дзмітрый Іванавіч Рабышаў|Дз. І. Рабышаў]]<br/>[[Якаў Цімафеевіч Чэрэвічэнка|Я. Ц. Чэрэвічэнка]]<br/>[[Радзівон Якаўлевіч Маліноўскі|Р. Я. Маліноўскі]]<br/>[[Андрэй Іванавіч Яроменка|А. І. Яроменка]]<br/>[[Фёдар Іванавіч Талбухін|Ф. І. Талбухін]] }} '''Паўднё́вы фронт''' — аператыўна-стратэгічнае аб'яднанне [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на [[Усходнееўрапейскі тэатр ваенных дзеянняў Другой сусветнай вайны|Усходнім савецка-германскім фронце]]. == Першае фарміраванне == Рашэнне аб стварэнні Паўднёвага фронту было прынята на пасяджэнні [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро]] [[ЦК УКП(б)]] [[21 чэрвеня]] [[1941]] года<ref>Россия. XX век. Документы. 1941 год в 2 книгах. № 596.</ref>. Камандуючым войскамі фронту прызначаны [[генерал арміі]] [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|Іван Цюленеў]], які [[22 чэрвеня]] выехаў у [[Вінніца|Вінніцу]], дзе размяшчалася Палявое Упраўленне Паўднёвым фронтам, якое было створана на базе Упраўлення [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]]. Афіцыйна '''Паўднёвы фронт''' быў створаны Дырэктывай Стаўкі Галоўнага Камандавання ад '''24 чэрвеня 1941 года''' № 20466. === Аператыўна-стратэгічная мэта === Паўднёваму фронту ставілася [[Аператыўнае мастацтва|аператыўна-]][[Ваенная стратэгія|стратэгічная]] мэта раптоўным прэвентыўным сканцэнтраваным ударам аб’яднаных сіл сухапутных войскаў, авіяцыі і флоту з шырокім прыцягненнем [[Паветрана-дэсантныя войскі|паветрана-дэсантных частак]] і сіл [[Марскі дэсант|марскога дэсанту]] знішчыць прыгранічную супрацьстаячую групоўку праціўніка і ажыццявіць імклівае наступленне на захад — [[Кірункі свету|паўночны захад]] пад прыкрыццём горных хрыбтоў [[Карпаты|Карпат]]. Сілы Паўднёвага фронту ў аператыўным ўзаемадзеянні з караблямі [[Чарнаморскі флот ВМФ СССР|Чарнаморскага флоту]] павінен быў з пачаткам баявых дзеянняў супраць узброеных сіл [[Узброеныя сілы Румыніі|Румыніі]] і Германіі нанесці ўдар супрацьстаячаму праціўніку. Падавіўшы яго абарону ў пагранічнай бітве, меркавалася высадзіць адначасова [[Паветраны дэсант|паветраны]] і [[марскі дэсант]] на тэрыторыю Румыніі і, падтрымаўшы яго імклівым наступленнем з фронту сіламі [[Корпус (ваенная справа)|танкавых карпусоў]] і [[Мотапяхота|мотапяхоты]], ажыццявіць захоп нафтавых палёў у [[Плаешці]], пазбавіўшы асноўнага праціўніка — Германію нафты, неабходнай для авіяцыі, транспарту, танкавых і матарызаваных частак [[вермахт]]а. Далей меркавалася наступаць на поўдзень ад Карпат з адначасовым захопам пануючых вышынь і найважнейшых перавалаў з мэтай выхаду ў [[Паўднёвая Германія|Паўднёвую Германію]]. Дзеянні Паўднёвага фронту павінны былі падтрымаць на рацэ [[Дунай]] з выхадам у яго верхняе цячэнне — [[Дунайская рачная флатылія]], з боку мора — марскі дэсант з караблёў і [[Дэсантны карабель|дэсантных судоў]] Чарнаморскага флоту, якім прадпісвалася захапіць порт [[Канстанца|Канстанцу]]. У якасці сіл марской пяхоты меркавалася выкарыстоўваць узмоцнены 7-ы стралковы корпус, які праводзіў інтэнсіўную падрыхтоўку, уключаючы пасадку-высадку з дэсантных судоў пад прыкрыццём авіяцыі і Аператыўнай групы караблёў падтрымкі Чарнаморскага флоту. Наступленне фронту таксама падтрымлівалася [[Падводная лодка|падводнымі лодкамі]] ЧФ, якія павінны былі весці [[Ваенная разведка|аператыўную разведку]] акваторыі мора і ўзбярэжжа, спрыяць высадцы дыверсійна-разведвальных груп на ўзбярэжжы ў тыле румынскіх войскаў, таемна мініраваць вусце Дуная і выхады з румынскіх партоў, а таксама перашкаджаць дзеянням флатоў праціўніка. Наступленне падтрымлівалася ВПС фронту, першачарговымі мэтамі якіх былі перадавыя прыгранічныя групоўкі сухапутных сіл Румыніі і Германіі, нафтаздабываючыя і нафтаперапрацоўчыя прадпрыемствы Плаешці, порт Канстанца, пункты базавання румынскіх і нямецкіх авіяцыі і флоту. === Склад === На 25.06.1941: * [[9-я армія (СССР)|9-я армія]] * [[18-я армія (СССР)|18-я армія]] * [[7-ы стралковы корпус]] * [[9-ы стралковы корпус|9-ы асобы стралковы корпус]] * астатнія злучэнні і часці, якія знаходзяцца ў паласе фронту. Фронт меў 15 стралковых, 3 кавалерыйскія, 6 танкавых, 3 матарызаваныя дывізіі. Акрамя таго, у Паўднёвы фронт ўваходзілі чатыры [[Умацаваны раён|умацаваных раёна (УР)]] (10, 12, 80 і 82-і). У яго аператыўным падпарадкаванні знаходзіліся [[Дунайская ваенная флатылія]], [[Адэская ваенна-марская база]] і пагранічныя атрады [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС СССР]]<ref>[http://www.rkka.ru/oper/yuzhfr/main.htm Действия войск Южного фронта в начальном периоде Великой Отечественной войны]</ref>. === Дзеянні фронту === У першыя тыдні вайны войскі фронту дзейнічалі супраць румынскіх войскаў у паласе шырынёй 700 км ад г. Ліпканы на румынскай мяжы да [[Адэса|Адэсы]], праводзячы [[Абарончая аперацыя ў Малдове|абарончую аперацыю ў Малдове]] і кантактуючы на поўначы з войскамі [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]]. Пасля паражэння асноўных сіл Паўднёва-Заходняга фронту [[Бітва пад Уманю|пад Уманю]] і затым [[Бітва за Кіеў (1941)|пад Кіевам]] у ліпені-верасні 1941 года, камандаванне Паўднёвага фронту арганізавала абарону ў раёне [[Запарожжа]]. Войскі фронту таксама затрымалі прасоўванне частак вермахта пад камандаваннем [[Эрых фон Манштэйн|Манштэйна]] ў [[Мэлітопаль|Мелітопаль]]. Аднак пры новым наступе праціўніка, у ходзе [[Данбаска-Растоўская стратэгічная абарончая аперацыя|Данбаска-Растоўскай абарончай аперацыі]] абарона войскаў фронту была прарваная, а 5 кастрычніка [[1-я танкавая армія вермахта]] выйшла да [[Азоўскае мора|Азоўскага мора]] ў [[Бэрдзянск|Бердзянска]], ахапіўшы абараняючыяся часці двух армій фронту з поўначы і адрэзаўшы ім адыход на ўсход. У выніку [[18-я армія (СССР)|18-я армія]] і частка сіл [[9-я армія (СССР)|9-й арміі]] Паўднёвага фронту трапіла ў [[акружэнне]] ў раёне пасёлка [[Чэрнігіўка|Чарнігаўка]] і панеслі цяжкія страты. Больш за 100 тысяч салдат і афіцэраў трапілі ў палон. Камандуючы арміяй [[генерал-лейтэнант]] [[Андрэй Кірылавіч Смірноў|А. К. Смірноў]] загінуў. Былі страчаны 212 танкаў і 672 артылерыйскіх гарматы.<ref>(Paul Carell, «Hitler moves East», NY, Bantam Books, 1966., pp. 123—129)</ref> Уцалелыя часці фронту з баямя адступілі на ўсход уздоўж узбярэжжа Азоўскага мора на [[Таганрог]] (паў [[17 кастрычніка]]) і далей к [[Растоў-на-Доне|Растову-на-Доне]] (паў [[20 лістапад]]а). Аднак ужо [[28 лістапада]] 1941 года у выніку паспяховага контрнаступлення войскі фронту ў хаду [[Растоўская наступальная аперацыя (1941)|Растоўскай наступальнай аперацыі]] ізноў вызвалілі Растоў, нанёсшы вермахту першае значнае паражэнне на Усходнім фронце. У ліпені 1942 года, пасля буйнога паражэння савецкіх войскаў [[Харкаўская аперацыя (1942)|пад Харкавам]], Растоў-на-Доне быў здадзены практычна без бою, з прычыны чаго Паўднёвы фронт быў расфарміраваны, а яго часці перададзены ў склад [[Паўночна-Каўказскі фронт|Паўночна-Каўказскага фронту]]. === Камандаванне === '''Камандуючыя войскамі:''' * Камандуючым фронтам спачатку быў прызначаны [[генерал арміі]] [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|І. У. Цюленеў]]. * Генерала арміі [[Іван Уладзіміравіч Цюленеў|І. У. Цюленева]], параненага ў выніку асабістага ўдзелу ў атацы<ref name="ryabyshev">[http://militera.lib.ru/memo/russian/ryabyshev_di/index.html ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА -[ Мемуары &#x5D;- Рябышев Д. И. Первый год войны]</ref>, 20 жніўня 1941 змяніў [[генерал-лейтэнант]] [[Дзмітрый Іванавіч Рабышаў|Дз. І. Рабышаў]]. * з 5 кастрычніка 1941 года фронт узначальваў [[генерал-палкоўнік]] [[Якаў Цімафеевіч Чэрэвічэнка|Я. Ц. Чэрэвічэнка]]. * са снежня 1941 па ліпень 1942 генерал-лейтэнант [[Радзівон Якаўлевіч Маліноўскі|Р. Я. Маліноўскі]]. '''Члены Ваеннага савета:''' * {{нп3|Аляксандр Іванавіч Запарожац|А. І. Запарожац|ru|Запорожец, Александр Иванович (генерал)}}<ref name="ryabyshev" />, [[армейскі камісар 1-га рангу]] * {{нп3|Леанід Рамановіч Карніец|Л. Р. Карніец|ru|Корниец, Леонид Романович}}<ref name="ryabyshev" />, [[брыгадны камісар]] * {{нп3|Сямён Барысавіч Задзіёнчанка|С. Б. Задзіёнчанка|ru|Задионченко, Семён Борисович}}<ref name="ryabyshev" /> * {{нп3|Пётр Рыгоравіч Барадзін|П. Р. Барадзін|ru|Бородин, Пётр Григорьевич}}<ref name="ryabyshev" /> * {{нп3|Іларыён Іванавіч Ларын|І. І. Ларын|ru|Ларин, Илларион Иванович}}, [[дывізіённы камісар]] '''Начальнікі штаба:''' * [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў|А. І. Антонаў]], [[генерал-маёр]] '''Начальнік Разведвальнага аддзела Штаба фронту:''' * {{нп3|А. П. Васільеў|Аляксандр Піліпавіч Васільеў|ru|Васильев, Александр Филиппович}}<ref>''[[Іван Хрыстафоравіч Баграмян|Баграмян И. Х.]]]'' Так начиналась война. (Военные мемуары) — Москва: Военное издательство Министерства обороны СССР, [[1971]]. — 512 с. — 200.000 экз — ISBN отсутствует — с. 412</ref> [[палкоўнік]] == Другое фарміраванне == '''Паўднёвы фронт''' другога фарміравання быў утвораны [[31 снежня]] 1942 года на базе расфармаванага [[Сталінградскі фронт|Сталінградскага фронту]]. Камандуючы фронтам з фарміравання да лютага 1943 года — [[генерал-палкоўнік]] [[Андрэй Іванавіч Яроменка|А. І. Яроменка]], начальнікам штаба фронту з фарміравання да красавіка 1943 г. — генерал-маёр {{нп3|Іван Сямёнавіч Варэннікаў|І. С. Варэннікаў|ru|Варенников, Иван Семенович}}. 1 студзеня 1943 года Сталінградскі Фронт быў перайменаваны ў Паўднёвы фронт. У сакавіку 1943 года фронт ўзначаліў генерал-лейтэнант [[Фёдар Іванавіч Талбухін|Ф. І. Талбухін]]. 20 кастрычніка 1943 года фронт быў перайменаваны ў [[4-ы Украінскі фронт]]. Войскі Паўднёвага фронту (2-га фарміравання) правялі [[Растоўская аперацыя (1943)|Растоўскую аперацыю]], [[Міуская аперацыя|Міускую аперацыю]], [[Данбаская аперацыя (1943)|Данбаскую аперацыю]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{вікікрыніцы|ru:Категория:Документы Южного фронта}} * [http://bse.sci-lib.com/article117707.html Фронт] * [https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ Усе франты Вялікай Айчыннай вайны] * [https://web.archive.org/web/20101214014709/http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2011&Itemid=30 № 596. аб арганізацыі франтоў і прызначэннях каманднага складу 21 чэрвеня 1941 г] {{Чырвоная Армія ў ВАВ}} [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны]] gtpvjrxwbx2q9x3wo5xc1umri0hct1r 0 545164 5164739 4830718 2026-07-11T19:58:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164739 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Паўночны фронт}}{{Ваеннае падраздзяленне |назва = Паўночны фронт |выява = [[Выява:Red Army Badge.svg|200px]] |подпіс = [[Эмблема]] [[Узброеныя Сілы СССР|УС]] |гады = [[24 чэрвеня]]{{efn|name = "Дата"}} [[1941]] — [[23 жніўня]] [[1941]] |краіна = {{Сцяг СССР}} [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |падначаленне = [[Камандуючы|камандуючаму]] |у складзе = [[Узброеныя Сілы СССР]] |тып = [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|фронт]] |уключае_у_сябе = упраўленне, [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанні]], [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнні]], [[Воінская часць|воінскія часці]] і ўстановы |роля = абарона |памер = [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]] |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |знакі_адрозненні = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Маркіян Міхайлавіч Папоў|М. М. Папоў]] }} [[Файл:Боевой приказ №102 штаба Северного фронта от 24 августа 1941 года.jpg|міні|300x300пкс|[[Баявы загад]] [[штаб]]а Паўночнага фронту № 102, ад 24 жніўня 1941 года.]] '''Паўно́чны фронт''' ('''ПФ''') — [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]] [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сіл СССР]] ([[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]]) ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]]. Утвораны ў чэрвені [[1941]] года. == Геаграфія == ''Паўночны фронт'' вёў [[Абарона|абарону]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] на [[Кольскі паўвостраў|Кольскім паўвостраве]] і паўночным узбярэжжы [[Фінскі заліў|Фінскага заліва]]. == Гісторыя == * [[24 чэрвеня]] [[1941]] года ''Фронт'' быў сфарміраваны на базе ўпраўлення, аб'яднанняў, [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнняў]], [[Воінская часць|часцей]] і ўстаноў [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акругі]]{{efn|name = "Дата"|Дата з’яўляецца спрэчнай, паколькі [[wikisource:ru:Директива НКО СССР от 22.06.1941 № 3|Дырэктыва НКА СССР ад 22.06.1941 № 3]] ужо змяшчае загад дадзенаму фронту}}. У перыяд з [[25 чэрвеня]] па [[29 чэрвеня]] 1941 года авіяцыя фронту а таксама авіяцыя [[Паўночны флот ВМФ СССР|Паўночнага]] і [[Балтыйскі флот ВМФ СССР|Чырванасцяжнага Балтыйскага]] флатоў правяла [[Паветраная аперацыя ВПС РСЧА супраць Фінляндыі ў чэрвені 1941 года|паветраную аперацыю супраць Фінляндыі]], у ходзе якой нанесла ўдары па [[аэрадром]]ах авіяцыі праціўніка на тэрыторыі [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Нарвегія|Паўночнай Нарвегіі]]. * [[28 чэрвеня]] [[1941]] года ў аператыўным падначаленні фронту [[Балтыйскі флот ВМФ Расіі|Чырванасцяжны Балтыйскі флот]]. * [[19 жніўня]] 1941 года ў склад ''фронту'' ўвайшлі [[8-я армія (СССР)|8-я]] і [[48-я армія (СССР)|48-я арміі]] [[Паўночна-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночна-Заходняга фронту (ПЗФ)]] . * [[23 жніўня]] [[1941]] года на падставе дырэктывы [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання|Стаўкі ВГК]] ад 23 жніўня 1941 года падзелены на [[Ленінградскі фронт|Ленінградскі]] і [[Карэльскі фронт|Карэльскі франты]]. == Склад == === 24 чэрвеня 1941 года === * [[23-я армія (СССР)|23-я армія]] (23А); * [[7-я армія (СССР)|7-я армія]] (7А); * [[14-я армія (СССР)|14-я армія]] (14А); * авіяцыя акругі; * [[Воінская часць|часці]] і ўстановы падпарадкаваныя штабу фронту (франтавога падпарадкавання); === 1 ліпеня 1941 года === * 7-я армія; * 14-я армія; * 23-я армія; * 16-я стралковая дывізія; * 70-я стралковая дывізія; * 177-я стралковая дывізія; * 191-я стралковая дывізія; * 1-я горнастралковая брыгада; * 8-я стралковая брыгада; * асобная зводная курсанцкая стралковая брыгада; * 21-ы ўмацаваны раён (Кінгісепскі УР); * 22-гі ўмацаваны раён (Карэльскі УР; КаУР); * 29-ы ўмацаваны раён; * 573-ці пушачны артылерыйскі полк; * 519-ы гаўбічны артылерыйскі полк вялікай моцнасці; * 541-ы гаўбічны артылерыйскі полк РГК; * 577-ы гаўбічны артылерыйскі полк РГК; * 20-ы асобны мінамётны батальён; * 47-ы асобны мінамётны батальён; * 2-гі корпус СПА; * Выбаргскі брыгадны раён СПА; * Лужскі брыгадны раён СПА; * Мурманскі брыгадны раён СПА; * Пскоўскі брыгадны раён СПА; * Свірскі брыгадны раён СПА; * 39-я знішчальная авіяцыйная дывізія; * 41-я бамбардзіровачная авіяцыйная дывізія; * 1-я змяшаная авіяцыйная дывізія; * 2-я змяшаная авіяцыйная дывізія; * 4-я змяшаная авіяцыйная дывізія; * 5-я змяшаная авіяцыйная дывізія; * 55-я змяшаная авіяцыйная дывізія; * 3-я знішчальная авіяцыйная дывізія СПА; * 54-я знішчальная авіяцыйная дывізія СПА; * 14-ы бамбардзіровачны авіяцыйны полк; * 6-ы пантонна-маставы полк; * 12-ы інжынерны полк; * 29-ы інжынерны полк. === 10 ліпеня 1941 года === * 7-я армія; * 14-я армія; * 23-я армія; * Лужская аператыўная група; * Ленінградская армія народнага апалчэння; * 8-я стралковая брыгада; * 263-ці асобны кулямётна-артылерыйскі батальён; * 21УР; * 22УР; * 29УР; * 519-ы гаўбічны артылерыйскі полк РГК; * 541-ы гаўбічны артылерыйскі полк РГК; * 577-ы гаўбічны артылерыйскі полк РГК; * артылерыйскі полк супрацьтанкавай абароны ([[маёр]]а Багданава); * 2-гі корпус СПА; * Выбаргскі брыгадны раён СПА; * Мурманскі брыгадны раён СПА; * Пскоўскі брыгадны раён СПА; * Свірскі брыгадны раён СПА; * 7-ы знішчальны корпус СПА; * 39-я знішчальная авіяцыйная дывізія; * 2-я бамбавальная авіяцыйная дывізія; * 41-я бамбавальная авіяцыйная дывізія; * 1-я змешаная авіяцыйная дывізія; * 1-я змешаная авіяцыйная брыгада; * 159-ы знішчальны авіяцыйны полк; * 196-ы знішчальны авіяцыйны полк; * 117-я выведная авіяцыйная эскадрылля; * 136-я выведная авіяцыйная эскадрылля. == Камандуючы войскамі фронту == * [[генерал-лейтэнант]] [[Маркіян Міхайлавіч Папоў]] (на працягу ўсяго перыяду існавання фронту). == Заўвагі == {{notelist}} == Спасылкі == {{вікікрыніцы|:ru:Категория:Документы Северного фронта}} * [http://bse.sci-lib.com/article117707.html Фронт] * [https://archive.today/20121205032514/victory.mil.ru/rkka/ Усе франты Вялікай Айчыннай вайны]* http://www.victory.mil.ru/rkka/units/02/25.html{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ |date=15 снежня 2012 }} * https://web.archive.org/web/20101214014709/http://bdsa.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2011&Itemid=30 {{Чырвоная Армія ў ВАВ}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы СССР]] [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны]] gahe0fpl6a1oeb6er5wb17nh5odd2zd 0 545169 5164727 4581295 2026-07-11T19:16:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164727 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Паўночна-Заходні фронт}} {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Паўночна-Заходні фронт |выява = [[Выява:Red Army Badge.svg|200px]] |подпіс = [[Эмблема]] [[Узброеныя Сілы СССР|УС]] |гады = [[1939]] — лістапад [[1943]] |краіна = {{Сцяг СССР}} [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |падначаленне = [[Камандуючы|камандуючаму]] |у складзе = [[Узброеныя Сілы СССР]] |тып = [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|фронт]] |уключае_у_сябе = упраўленне, [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанні]], [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнні]], [[Воінская часць|воінскія часці]] і ўстановы |роля = абарона |памер = [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]] |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |знакі_адрозненні = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = гл. [[Паўночна-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)#Камандуючыя войскамі|Камандуючыя войскамі]] }} [[Файл:Частный боевой приказ №012 штаба СЗФ от 13.07.41.jpg|міні|427x427пкс|Асобны [[баявы загад]] [[штаб]]а ПЗФ № 012, ад 13 ліпеня 1941 года.]] '''Паўно́чна-Захо́дні фронт''' — фарміраванне (аператыўнае аб'яднанне) [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] (РСЧА), у гады [[Савецка-фінская вайна (1941—1944)|Савецка-фінскай вайны]] і [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] (утвораны [[22 чэрвеня]] [[1941]] года на базе войскаў [[Прыбалтыйская ваенная акруга|Прыбалтыйскай Асобай ваеннай акругі]]); праіснаваў да лістапада [[1943]] года. == 1939—1940 гады == На асаблівы перыяд быў прадугледжаны план дзеянняў РСЧА. {{Пачатак цытаты}} Ва ўмовах вайны СССР толькі супраць [[Фінляндыя|Фінляндыі]] для зручнасці кіравання і матэрыяльнага забеспячэння [[войскі|войскаў]] ствараюцца два фронты: * [[Паўночны фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночны фронт]] — для дзеянняў на ўзбярэжжы [[Баранцава мора|Баранцавага мора]] і на напрамках [[Раваніемі]], [[Кем (горад)|Кемі]] і Улеаборгскам; * ''Паўночна-Заходні фронт'' для дзеяння на напрамках [[Куапіа]], [[Мікяенлі]] і [[Хельсінкі|Гельсінгфорс]]. Камандаванне ''Паўночна-Заходнім фронтам'' ускладаецца на камандаванне і [[штаб]] [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай Ваеннай Акругі]]. Загадваю прыступіць да распрацоўкі плана аператыўнага разгортвання войскаў ''Паўночна-Заходняга фронту'', кіруючыся наступнымі ўказаннямі: * I. Улічваючы склад і дыслакацыю [[фінская армія|фінскай арміі]] ў цяперашні час, а таксама падрыхтоўку Фінляндыяй [[Тэатр вайны|тэатра]] да вайны, план разгортвання нашых войскаў пастроіць, зыходзячы з наступных меркаванняў: ** 1. У выпадку вайны ў бліжэйшыя гады, Фінляндыя зможа выставіць 16—18 пяхотных дывізій з выкарыстаннем усіх іх супраць СССР. ** 2. Гэтыя дывізіі меркавана будуць разгорнутыя: *** У раёне [[Печанга|Петсама]] — да адной пяхотнай дывізіі. *** У раёне [[Кеміярві]], [[Куусама]] для прыкрыцця накірунку на Кемь — да двух пяхотных дывізій. *** На Улеаборгскім напрамку — да двух пяхотных дывізій. *** На кірунках [[Куапіа]], [[Саванліна]], [[Нурмес]] — да пяці пяхотных дывізій. *** У раёне Саванліна, [[Лапеэнранта]], узбярэжжа Фінскага заліва, [[Лахты]] — да шасці пяхотных дывізій. *** У раёне Гельсінгфорс, [[Турку|Або]] — адна — дзве пяхотных дывізій. ** 3. Канчатковае разгортванне ўсіх дывізій мяркуецца на 15—20-ы дзень [[мабілізацыя|мабілізацыі]]. ** 4. Не выключана магчымасць узмацнення ўзброеных сіл Фінляндыі войскамі яе магчымых саюзнікаў ([[Швецыя]], [[Нарвегія]], [[Германія]]). ** 5. Пры агульным верагодным плане [[абарона|абарончых]] дзеянняў фінскай арміі не выключана магчымасць у першыя дні вайны актыўных дзеянняў яе з мэтай стварэння пагрозы [[Ленінград]]у шляхам выхаду да [[Ладажскае возера|Ладажскага возера]] і захопу [[Выбарг]]у. * II. Асноўнымі задачамі ''Паўночна-Заходняга фронту'' стаўлю: Разгром узброеных сілаў Фінляндыі, авалоданне яе тэрыторыяй у межах размежавання і выхад да [[Батнічны заліў|Батнічнага заліва]] на 45-ы дзень аперацыі, для чаго: ** 1. У перыяд канцэнтравання войскаў трывала прыкрываць Выбаргскі і Кексгольмскі напрамкі, пры ўсіх абставінах утрымаць Выбарг за сабой і не дапусціць выхаду праціўніка да [[Ладажскае возера|Ладажскага возера]]. ** 2. Пасля канцэнтравання войскаў быць гатовым на 35-ы дзень мабілізацыі па асабліваму ўказанню перайсці ў агульнае наступленне, нанесці галоўны ўдар у агульным кірунку на [[Лапеэнранта]], [[Хейнала]], [[Хямеенліна]] і дапаможныя ўдары ў напрамках [[Карніселькя]], [[Куапіа]] і [[Саванліна]], [[Мікель]], разбіць асноўныя сілы фінскай арміі ў раёне Мікель, Хейнала, Хаміна, на 25-ы дзень аперацыі авалодаць Гельсінгфорсам і выйсці на фронт Куапіа, Ювяскюля, Хямеенліна, Гельсінгфорс. * III. Справа [[Паўночны фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночны фронт]] ([[штаб]] [[Кандалакша]]) на 40-ы дзень мабілізацыі пераходзіць у наступленне і ў на 30-ы дзень аперацыі авалодвае раёнам Кемі, Улеаборг. Яго левафланговы 20-ы асобны стралковы корпус надыходзіць у напрамку [[Суамусалмі]], Пуаланка і на дзень аперацыі авалодвае раёнам Пуаланкаю Штакар-Ухта. Мяжа з ім: ст. Масельская, Піеліісярві, Інсалмі, Пюхяярві. Усё для ''Паўночна-Заходняга фронту'' выключна. * IV. Для выканання названых задач у склад войскаў ''Паўночна-Заходняга фронту'' ўключыць: ** чатыры ўпраўлення палявых армій; ** дзевяць упраўленняў стралковых карпусоў; ** адно ўпраўленне мех. корпуса; ** дваццаць дзевяць стралковых дывізій; ** дзве танкавыя дывізіі; ** адну мотастралковую дывізію; ** пяць танкавых брыгад; ** чатыры матарызаваныя брыгады; ** дванаццаць артпалкоў РГК; ** шэсць пантонных батальёнаў; ** сем інжынерных батальёнаў; ** пяцьдзесят пяць авіяпалкоў. У рэзерве галоўнага камандавання ў раёне [[Ціхвін]]: Волхаўбуд, Чудаў мець тры стралковыя дывізіі. Названыя войскi ''Паўночна-Заходняга фронту'' разгарнуць. Штаб фронту — [[Ленінград]]. * [[7-я армія (СССР)|7-я армія]] ў складзе: ** два ўпраўлення стралковых карпусоў; ** шэсць стралковых дывізій; ** адна лыжная брыгада; ** два пантонных батальёна; ** адна танкавая брыгада; ** сетка авіяпалкоў; ** два артпалка РГК; ** два інжынерных батальёна. ** Штаб арміі — Суаярві. Наносячы галоўны ўдар сіламі не менш чатырох стралковых дывізій у напрамку Карніселькя, Куапіа, разбіць процілеглыя часці фінскай арміі і авалодаць: на 15-ы дзень аперацыі — раёнам [[Ёэнсу]]; на 30-ы дзень аперацыі — раёнам Куапіа, ахапіўшы з поўначы галоўную групоўку праціўніка. У далейшым мець на ўвазе наступленне на Ювяскюля. Мяжа злева: ст. Куаканцэмі, Саванранта, зых. Віртасалмі, зых. Лейванмякі. * [[22-я армія (СССР)|22-я армія]] (з [[Уральская ваенная акруга|УРВА]]) у складзе: ** адно ўпраўленне стралковага корпуса; ** пяць стралковых дывізій; ** адна танкавая брыгада; ** адна матарызаваная брыгада; ** тры артпалка РГК; ** адзін пантонны батальён; ** два інжынерных батальёна; ** сем авіяпалкоў. ** Штаб арміі — [[Прыазерск|Кексгольм]]. У перыяд прыкрыцця, трывала прыкрываючы дзяржмяжу, не дапусціць выхаду праціўніка да Ладажскага возера. Па канцэнтрацыі, наносячы галоўны ўдар сіламі чатырох стралковых дывізій у напрамку Вірмунціёкі, Юва, акружыць і знішчыць супрацьстаячага праціўніка і на 15-ы дзень аперацыі выйсці на фронт: Саванранта, Юва, Кампіла. У далейшым у залежнасці ад абставін мець на ўвазе дзеянні або сумесна з 23 арміяй на Хейнал, або ва ўзаемадзеянні з 7-й арміяй на Ювяскюля і далей на Талцерэ. На 30-ы дзень аперацыі выйсці на фронт: Кангаміемі, Лейванмякі, воз. Ілома, Калкінен. Мяжа злева: Вуаксела, Антрэа, Іматра, Рысційна, Калкінен. * [[23-я армія (СССР)|23-я армія]] (выдзяляецца з упраўлення [[Ленінградская ваенная акруга|ЛВА]]) у складзе: ** два ўпраўлення стралковых карпусоў; ** шэсць стралковых дывізій; ** дзве танкавыя брыгады; ** адна матарызаваная брыгада; ** шэсць артпалкоў РГК; ** два артдывізіёна РГК; ** два пантонных батальёна; ** тры інжынерных батальёна; ** адзінаццаць авіяпалкоў. ** Штаб арміі — Карысалмі. Наносячы галоўны ўдар не менш чатырма сд у напрамку [[Лапеэнранта]], [[Лахты]], Рыйхімякі, знішчыць супрацьстаячага праціўніка і на 15-ы дзень аперацыі выйсці на фронт Савітайпела, Валкалаімякі, ст. Таавецці. У далейшым, абыходзячы з поўначы найбольш развітыя ўмацаванні ва ўзаемадзеянні з 20-й арміяй, знішчыць праціўніка на Гельсінгскім накірунку і на 30-ы дзень аперацыі выйсці на фронт Калкінен, Кяркеля, Мянтсяля, маючы на ўвазе пасля выхаду на фронт Савітайпела, ст. Таавецці, увесці ў прарыў мехкорпус. Мяжа злева: Перкярві, Талі, Луумякі, Коўвала, Мянтсяля. * [[20-я армія (СССР)|20-я армія]] (з [[Арлоўская ваенная акруга|АрВА]]) ў складзе: ** два ўпраўлення стралковых корпуса; ** шэсць стралковых дывізій; ** дзве танкавыя брыгады; ** адна матарызаваная брыгада; ** пяць артполков РГК; ** два пантонных батальёна; ** два інжынерных батальёна; ** дзевяць авіяпалкоў. ** Штаб арміі — [[Выбарг]]. Задача: Прарваць умацаваны фронт праціўніка, знішчыць яго супрацьстаячыя часці і авалодаць: на 15-ы дзень аперацыі выйсці на фронт ст. Таавецці, Халіена, на 30-ы дзень аперацыі — Мянтсяля, Парвар. У далейшым, ва ўзаемадзеянні з 23-й арміяй і 1 мк на 35-ы дзень аперацыі раёнам [[Хельсінкі|Гельсінгфорс]]. Акрамя названых вышэй сіл, у распараджэнні камандавання ''Паўночна-Заходняга фронту'' мець: ** 1) На паўночным захадзе ўзбярэжжа [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстонскай ССР]] у раёне [[Талін]]а, Порт Балтыйскі адно ўпраўленне ск (65ск), дзве стралковыя дывізіі (11п 126 сд з [[Прыбалтыйская ваенная акруга|ПрыБВА]]), з якіх адну выдзеліць для перавозкі на [[Ханка (паўвостраў)|паўвостраў Ханка]] (Ганге) для дзеяння на Гельсінгфорс і другую — або для перавозкі таксама на паўвостраў Ханка, або для высадкі дэсанту на [[Аландскія астравы]], і адну ас.страл.брыгаду. ** 2) Рэзерв фронту: тры стралковыя дывізіі ў раёне ст. Пеціярві, ст. Хейніёкі, Валк-Ярві; адну стралковую дывізію — у раёне Ленінграда. ** 3) [[механізаваны корпус]] у раёне Выбарга, Хейніёкі, ст. Антрэа. ** 4) другі корпус СПА (Ленінград); ** 5) дваццаць адзін авіяполк; ** 6) адна паветрана-дэсантная брыгада. * V. ВПС арміі і фронту паставіць наступныя задачы: ** 1. Садзейнічаць наземным войскам шляхам дзеянняў супраць наземных войскаў праціўніка па яго баявым парадкам і буйным групоўкам. ** 2. Знішчыць авіяцыю праціўніка. ** 3. Забараніць воінскія перавозкі на сушы і на моры. ** 4. Сумесна з марской авіяцыяй і флотам знішчыць [[Ваенна-марскі флот|марскі флот]] праціўніка. ** 5. Сумесна з флотам перапыніць марскі падвоз у Фінляндыю праз [[Батнічны заліў]] і з боку Балтыйскага мора. ** 6. Прыкрыць перакідку і высадку войскаў на паўвостраў Ханка з прыцягненнем для гэтай мэты і авіяцыі [[Прыбалтыйская ваенная акруга|ПрыБВА]]. * VI. Чырванасцяжнаму Балтыйскаму Флоту, які падпарадкоўваецца ў аператыўных адносінах Ваеннаму Савету ''Паўночна-Заходняга фронта'', паставіць наступныя задачы: ** 1. Сумесна з авіяцыяй знішчыць баявы флот Фінляндыі і Швецыі (у выпадку выступу апошняй). ** 2. Садзейнічаць сухапутным войскам, дзеючым на ўзбярэжжы Фінскага заліва і з [[Ханка (паўвостраў)|паўвострава Ханка]], забяспечваючы іх [[фланг]]і і знішчаючы берагавую абарону фінаў. ** 3. Забяспечыць перакідку двух стралковых дывізій ў першыя ж дні вайны з Паўночнага ўзбярэжжа Эстонскай ССР на паўвостраў Ханка, а таксама перакідку і высадку буйнога [[дэсант]]а на [[Аландскія астравы]]. ** 4. Крэйсерскімі аперацыямі падводных лодак і авіяцыяй спыніць марскія зносіны Фінляндыі і Швецыі (у выпадку яе выступу супраць СССР) у Батнічнам заліве і Балтыйскім моры. * VII. Прыкрыццё мабілізацыі, канцэнтравання і разгортвання распрацаваць на ўсёй мяжы з Фінляндыяй у межах ЛВА, забяспечыўшы выкананне наступных задач: ** 1. Прыкрыць адмабілізаванне, канцэнтраванне і разгортванне нашых войскаў ад наземнага і паветранага праціўніка, не дапусціўшы ўварвання праціўніка на нашу тэрыторыю і пералёту дзяржмяжы яго самалётамі. ** 2. Не дапусціць налёту праціўніка на Ленінград і іншыя прамысловыя цэнтры. ** 3. Не дапусціць прарыву праціўніка да Ладажскага возера і ўтрымаць за сабой Выбарг. ** 4. Не дапусціць парушэнне працы чыгунак на тэрыторыі фронту. ** 5. Паветранай і наземнай разведкай вызначыць канцэнтраванне, разгортванне, сілы і групоўку войскаў праціўніка. Першы пераход і пералёт дзяржмяжы дапускаецца толькі з дазволу галоўнага камандавання. * VIII. Агульныя рэкамендацыі: ** 1. Дадзенаму плану разгортвання прысвоіць умоўную назву «С. 3-20». План уводзіцца ў дзеянне пры атрыманні шыфраванай тэлеграмы за маёй і начальніка Генеральнага штаба К. А. подпісамі наступнага зместу: "Прыступіць да выканання «С. 3-20». ** 2. Ваеннаму Савету і штабу Ленінградскай ваеннай акругі належыць на 15 лютага 1941 года ў Генеральным штабе Чырвонай Арміі распрацаваць: * А) План канцэнтравання і разгортвання войскаў фронту. * Б) План прыкрыцця. * В) План выканання першай аперацыі. * Г) План дзеянняў авіяцыі. * Д) План ладу тылу і матэрыяльнага забеспячэння, санітарнай і ветэрынарнай эвакуацыі на першы месяц вайны. * Е) План аднаўлення і будаўніцтва чыгунак і грунтовых дарог. * Ж) План ладу сувязі на перыяд прыкрыцця, канцэнтравання і разгортвання і на перыяд першай аперацыі. * З) План інжынернага забеспячэння. * І) План СПА. ** 3. Да распрацоўкі плана дапускаюцца: * А) У поўным аб’ёме: камандуючы войскамі, член Ваеннага Савета, начальнік штаба і начальнік аператыўнага аддзела акругі. * Б) У частцы распрацоўкі плана дзеянняў ВПС — камандуючы ВПС ЛВА. * В) У частцы распрацоўкі плана ладу тылу — намеснік начальніка акругі па тыле. * Г) У частцы распрацоўкі плана ваенных паведамленняў - начальнік Ваенных паведамленняў ЛВА. [[Дакумент]]ы плана пішуцца толькі ад рукі або друкуюцца на машынцы асабіста [[камандзір]]амі, дапушчанымі да распрацоўкі плана. Па заканчэнні распрацоўкі ўсе матэрыялы пры вопісе здаюцца начальніку Аператыўнага ўпраўлення Генеральнага штаба К. А. * Дадатак: ** 1. Схема разгортвання войскаў Паўночна-Заходняга фронту на карце 1.000.000 у адным экзэмпляры. ** 2. Графічная выява баявога складу войскаў Паўночна-Заходняга фронту на лістах. \423\ ** 3. Графічны план чыгуначных перавозак на лістах. * Народны камісар абароны СССР [[Маршал Савецкага Саюза]] (С. Цімашэнка) * Начальнік Генеральнага штаба ЧА [[генерал арміі]] (К. Мерацкоў) * Выканаўца: Начальнік Аператыўнага ўпраўлення Генштаба ЧА [[генерал-лейтэнант]] М. Ватуцін {{oq|ru|В условиях войны СССР только против Финляндии для удобства управления и материального обеспечения войск создаются два фронта: * Северный фронт — для действий на побережье Баренцева моря и на направлениях Рованиями, Кеми и Улеаборгском; * ''Северо-Западный фронт'' для действия на направлениях Куопио, Микеенли и Гельсингфорс. Командование ''Северо-Западным фронтом'' возлагается на Командование и штаб Ленинградского Военного Округа. Приказываю приступить к разработке плана оперативного развертывания войск ''Северо-Западного фронта'', руководствуясь следующими указаниями: * I. Учитывая состав и дислокацию финской армии в настоящее время, а также подготовку Финляндией театра к войне, план развертывания наших войск построить, исходя из следующих предположений: ** 1. В случае войны в ближайшие годы, Финляндия сможет выставить 16—18 пехотных дивизий с использованием всех их против СССР. ** 2. Указанные дивизии предположительно будут развернуты: *** В районе Петсамо — до одной пехотной дивизии. *** В районе Кемиярви, Куусамо для прикрытия направления на Кеми — до двух пехотных дивизий. *** На Улеаборгском направлении — до двух пехотных дивизий. *** На направлениях Куопио, Савонминна, Нурмес — до пяти пехотных дивизий. *** В районе Савонминна, Лаппеенранта, побережье Финского залива, Лахти — до шести пехотных дивизий. *** В районе Гельсингфорс,[Або — одна — две пехотных дивизий. ** 3. Окончательное развёртывание всех дивизий предполагается на 15—20-й день мобилизации. ** 4. Не исключена возможность усиления вооружённых сил Финляндии войсками её возможных союзников (Швеция, Норвегия, Германия). ** 5. При общем вероятном плане оборонительных действий финской армии не исключена возможность в первые дни войны активных действий её с целью создания угрозы Ленинграду путём выхода к Ладожскому озеру и захвата Выборга. * II. Основными задачами ''Северо-Западному фронту'' ставлю: Разгром вооружённых сил Финляндии, овладение её территорией в пределах разграничений и выход к Ботническому заливу на 45-й день операции, для чего: ** 1. В период сосредоточения войск прочно прикрывать Выборгское и Кексгольмское направления, при всех обстоятельствах удержать Выборг за собой и не допустить выхода противника к Ладожскому озеру. ** 2. По сосредоточении войск быть готовым на 35-й день мобилизации по особому указанию перейти в общее наступление, нанести главный удар в общем направлении на Лаппеенранта, Хейнола, Хямеенлинна и вспомогательные удары в направлениях Корниселькя, Куопио и Савонминна, Миккели, разбить основные силы финской армии в районе Миккели, Хейнола, Хамина, на 25-й день операции овладеть Гельсингфорс и выйти на фронт Куопио, Ювяскюля, Хямеенлинна, Гельсингфорс. * III. Справа Северный фронт (штаб Кандалакша) на 40-й день мобилизации переходит в наступление и на 30-й день операции овладевает районом Кеми, Улеаборг. Его левофланговый 20-й отд. стрелковый корпус наступает в направлении Суомусалми, Пуоланка и на день операции овладевает районом Пуоланкаю Штакор-Ухта. Граница с ним: ст. Масельская, Пиелиисярви, Инсалми, Пюхяярви. Все для ''Северо-Западного фронта'' исключительно. * IV. Для выполнения указанных задач в состав войск ''Северо-Западного фронта'' включить: ** четыре управления полевых армий; ** девять управлений стрелковых корпусов; ** одно управление мех. корпуса; ** двадцать девять стрелковых дивизий; ** две танковые дивизии; ** одну мотострелковую дивизию; ** пять танковых бригад; ** четыре моторизованные бригады; ** двенадцать артполков РГК; ** шесть понтонных батальонов; ** семь инженерных батальонов; ** пятьдесят пять авиаполков. В резерве главного командования в районе Тихвин: Волховстрой, Чудово иметь три стрелковые дивизии. Указанные войска ''Северо-Западного фронта'' развернуть. Штаб фронта — Ленинград. * 7 Армия в составе: ** два управления стрелковых корпусов; ** шесть стрелковых дивизий; ** одна лыжная бригада; ** два понтонных батальона; ** одна танковая бригада; ** сеть авиаполков; ** два артполка РГК; ** два инженерных батальона. ** Штаб армии — Суоярви. Нанося главный удар силами не менее четырёх стрелковых дивизий в направлении Корниселькя, Куопио, разбить противостоящие части финской армии и овладеть: на 15-й день операции — районом Иоэнсу; на 30-й день операции — районом Куопио, охватив с севера главную группировку противника. В дальнейшем иметь в виду наступление на Ювяскюля. Граница слева: ст. Куокканцеми, Савонранта, исх. Виртасалми, иск. Лейвонмяки. * 22 армия (из УРВО) в составе: ** одно управление стрелкового корпуса; ** пять стрелковых дивизий; ** одна танковая бригада; ** одна моторизованная бригада; ** три артполка РГК; ** один понтонный батальон; ** два инженерных батальона; ** семь авиаполков. ** Штаб армии — Кексгольм. В период прикрытия, прочно прикрывая госграницу, не допустить выхода противника к Ладожскому озеру. По сосредоточении, нанося главный удар силами четырёх стрелковых дивизий в направлении Вирмунтиоки, Юва, окружить и уничтожить противостоящего противника и на 15-й день операции выйти на фронт: Савонранта, Юва, Кампила. В дальнейшем в зависимости от обстоятельств иметь в виду действия или совместно с 23 армией на Хейнолл, или во взаимодействии с 7 армией на Ювяскюля и далее на Талтере. На 30-й день операции выйти на фронт: Кангамиеми, Лейвонмяки, оз. Илома, Калккинен. Граница слева: Вуоксела, Антреа, Иматра, иск. Ристийна, иск. Калккинен. * 23 армия (выделяется из управления ЛВО) в составе: ** два управления стрелковых корпусов; ** шесть стрелковых дивизий; ** две танковые бригады; ** одна моторизованная бригада; ** шесть артполков РГК; ** два артдивизиона РГК; ** два понтонных батальона; ** три инженерных батальона; ** одиннадцать авиаполков. ** Штаб армии — Карисалми. Нанося главный удар не менее четырьмя сд в направлении Лаппеенранта, Лахти, Риихимияки, уничтожить противостоящего противника и на 15-й день операции выйти на фронт Савитайпела, Валколаимяки, ст. Тааветти. В дальнейшем, обходя с севера наиболее развитые укрепления во взаимодействии с 20 армией, уничтожить противника на Гельсингском направлении и на 30 день операции выйти на фронт Калккинен, Кяркеля, Мянтсяля, имея в виду по выходе на фронт Савитайпела, ст. Тааветти, ввести в прорыв мехкорпус. Граница слева: Перкярви, ст. Тали, Луумяки, Коувола, иск. Мянтсяля. * 20 армия (из ОРВО) в составе: ** два управления стрелковых корпуса; ** шесть стрелковых дивизий; ** две танковые бригады; ** одна моторизованная бригада; ** пять артполков РГК; ** два понтонных батальона; ** два инженерных батальона; ** девять авиаполков. ** Штаб армии — Выборг. Задача: Прорвать укрепленный фронт противника, уничтожить его противостоящие части и овладеть: на 15-й день операции выйти на фронт ст. Тааветти, Халиена, на 30-й день операции — Мянтсяля, Парвар. В дальнейшем, во взаимодействии с 23 армией и 1 мк. на 35-й день операции районом Гельсингфорс. Кроме указанных выше сил, в распоряжении командования ''Северо-Западного фронта'' иметь: ** 1) На северо-западном побережье Эстонской ССР в районе Таллина, Порт Балтийский одно управл. ск (65ск), две стрелковые дивизии (11п 126 сд из ПриБОВО), из коих одну предназначить для перевозки на полуостров Ханко (Ганге) для действия на Гельсингфорс и вторую — или для перевозки также на полуостров Ханко, или для высадки десанта на Аландские острова, и одну отд.стрел.бригаду. ** 2) Резерв фронта: три стрелковые дивизии в районе ст. Петиярви, ст. Хейниоки, Валк-Ярви; одну стрелковую дивизию — в районе Ленинград. ** 3) механизированный корпус в районе Выборг, Хейниоки, ст. Антреа. * 4) второй корпус ПВО (Ленинград); ** 5) двадцать один авиаполк; ** 6) одна воздушно-десантная бригада. * V. ВВС армии и фронта поставить следующие задачи: ** 1. Содействовать наземным войскам путём действий против наземных войск противника по его боевым порядкам и крупным группировкам. ** 2. Уничтожить авиацию противника. ** 3. Воспретить воинские перевозки на суше и на море. ** 4. Совместно с морской авиацией и флотом уничтожить морской флот противника. ** 5. Совместно с флотом прервать морской подвоз в Финляндию через Ботнический залив и со стороны Балтийского моря. ** 6. Прикрыть переброску и высадку войск на полуостров Ханко с привлечением для этой цели и авиации ПриБОВО. * VI. Краснознаменному Балтийскому Флоту, подчиняющемуся в оперативном отношении Военному Совету ''Северо-Западного фронта'', поставить следующие задачи: ** 1. Совместно с авиацией уничтожить боевой флот Финляндии и Швеции (в случае выступления последней). ** 2. Содействовать сухопутным войскам, действующим на побережье Финского залива и с полуострова Ханко, обеспечивая их фланги и уничтожая береговую оборону финнов. ** 3. Обеспечить переброску двух стрелковых дивизий в первые же дни войны с Северного побережья Эстонской ССР на полуостров Ханко, а также переброску и высадку крупного десанта на Аландские острова. ** 4. Крейсерскими операциями подводных лодок и авиацией прервать морские сообщения Финляндии и Швеции (в случае её выступления против СССР) в Ботническом заливе и Балтийском море. * VII. Прикрытие мобилизации, сосредоточения и развертывания разработать на всей границе с Финляндией в пределах ЛВО, обеспечив выполнение следующих задач: ** 1. Прикрыть отмобилизование, сосредоточение и развертывание наших войск от наземного и воздушного противника, не допустив вторжения противника на нашу территорию и перелета госграницы его самолётами. ** 2. Не допустить налёта противника на Ленинград и др. промышленные центры. ** 3. Не допустить прорыва противника к Ладожскому озеру и удержать за собой Выборг. ** 4. Не допустить нарушение работы железных дорог на территории фронта. ** 5. Воздушной и наземной разведкой определить сосредоточение, развертывание, силы и группировку войск противника. Первый переход и перелёт госграницы допускается только с разрешения главного командования. * VIII. Общие указания: ** 1. Настоящему плану развертывания присвоить условное наименование «С. 3-20». План вводится в действие при получении шифрованной телеграммы за моей и начальника Генерального штаба К. А. подписями следующего содержания: "Приступить к выполнению «С. 3-20». ** 2. Военному Совету и штабу Ленинградского военного округа надлежит к 15 февраля 1941 года в Генеральном штабе Красной Армии разработать: * а) План сосредоточения и развертывания войск фронта. * б) План прикрытия. * в) План выполнения первой операции. * г) План действий авиации. * д) План устройства тыла и материального обеспечения, санитарной и ветеринарной эвакуации на первый месяц войны. * е) План восстановления и строительства железных и грунтовых дорог. * ж) План устройства связи на период прикрытия, сосредоточения и развертывания и на период первой операции. * з) План инженерного обеспечения. * и) План ПВО. ** 3. К разработке плана допускаются: * а) В полном объёме: командующий войсками, член Военного Совета, начальник штаба и начальник оперативного отдела округа. * б) В части разработки плана действий ВВС — командующий ВВС ЛВО. * в) В части разработки плана устройства тыла — заместитель начальника округа по тылу. * г) В части разработки плана военных сообщений — начальник Военных сообщений ЛВО. Документы плана пишутся только от руки или печатаются на машинке лично командирами, допущенными к разработке плана. По окончании разработки все материалы при описи сдаются начальнику Оперативного управления Генерального штаба К. А. * Приложение: ** 1. Схема развертывания армий Северо-Западного фронта на карте 1.000.000 в одном экземпляре. ** 2. Графическое изображение боевого состава войск Северо-Западного фронта на листах. \423\ ** 3. Графический план жел.дор. перевозок на листах. * Народный комиссар обороны СССР Маршал Советского Союза (С.Тимошенко) * Начальник Генерального штаба КР генерал армии (К.Мерецков) * Исполнитель: Начальник Оперативного управления Генштаба КА генерал-лейтенант Н. Ватутин}} {{канец цытаты|крыніца= Директива НКО СССР И ГШ Красной Армии, б/н 25 ноября 1940 года, ЦАМО России, Ф. 16, Оп. 2951, Д. 237, Лл. 118 - 130}} == 1941 год == На пачатак вайны войскі Прыбалтыйскай Асобай ваеннай акругі былі малалікія і не маглі адлюстраваць сканцэнтраваны ўдар [[група армій «Поўнач»|групы армій «Поўнач»]]. У адпаведнасці з планам прыкрыцця войскі павінны былі: {{Пачатак цытаты}} а) не дапусціць уварвання як наземных, так і паветраных сіл праціўніка на тэрыторыю ПрыбАВА; б) упартай абаронай па лініі дзяржаўнай мяжы і рубяжу ствараемых умацаваных раёнаў адбіць наступленне праціўніка і забяспечыць адмабілізаванне, сканцэнтраванне і разгортванне войскаў акругі; в) абаронай узбярэжжа і астравоў Дага і Эзель сумесна з ЧБФ не дапусціць высадкі марскіх дэсантаў праціўніка, дзеяннямі манеўраных груп і авіяцыі ліквідаваць паветраныя дэсанты праціўніка, не дапушчаючы прарыву марскіх сіл у Ірбенскі праліў і вусце Фінскага заліва; г) супрацьпаветранай абаронай і дзеяннямі авіяцыі забяспечыць бесперабойную працу чыгунак, сканцэнтраванне войскаў акругі і працу складоў; д) заваяваць панаванне ў паветры і ўдарамі па асноўным чыгуначным вузлам, мастам, перагонам, групіроўкам войскаў парушыць і затрымаць сканцэнтраванне і разгортванне войскаў праціўніка; е) ва ўзаемадзеянні з пагранвойскамі ліквідаваць бандыцкія і дыверсійныя групы і не дапусціць скідвання і высадкі на тэрыторыі акругі паветраных дэсантаў праціўніка; ж) арганізаваць ахову найважнейшых аб’ектаў і аднаўленне разбурэнняў, якія могуць быць зроблены авіяцыяй праціўніка; Меркавалася, што немцы пачнуць уварванне часткай сіл, але гэтага не адбылося. з) усімі відамі разведкі своечасова вызначыць характар сканцэнтравання і групіроўкі войскаў праціўніка, у першую чаргу яго мотамеханізіраваных часцей і кірунак іх удару<ref>[http://www.rkka.ru/docs/plans/pribovo.htm План прыкрыцця тэрыторыі Прыбалтыйскай Асобай ваеннай акругі на перыяд мабiлiзацыi, сканцэнтравання і разгортвання войскаў акругi]</ref>.{{Канец цытаты|=}} Меркавалася, што немцы пачнуць уварванне часткай сіл, але гэтага не адбылося. Пры спрыяльным развіцці падзей для войскаў Прыбалтыйскай ваеннай акругі план дзеянняў РСЧА быў досыць амбіцыйны. {{Пачатак цытаты}} Асноўнай задачай нашых [[войскі|войскаў]] з'яўляецца — нанясенне паражэння [[Вермахт|германскім сілам]], сканцэнтраваным у [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] і ў раёне [[Варшава|Варшавы]]: дапаможным [[удар]]ам нанесці паражэнне групіроўцы праціўніка ў раёне [[Дэмблін|Івангорад]], [[Люблін]], [[Грубешаў]], [[Томашув-Любельскі]], [[Сандамір]] для чаго разгарнуць: ''Паўночна-Заходні фронт'' — асноўная задача — па сканцэнтраванні [[Атака (манеўр)|атакаваць]] праціўніка з канчатковай мэтай сумесна з [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходнім фронтам]] нанесці паражэнне яго групіроўцы ва Усходняй Прусіі і авалодаць апошняй. У складзе фронту мець [[8-я армія (СССР)|8]] і [[11-я армія (СССР)|11 арміі]]. * 8 армія — разгортваецца на фронце [[Паланга|Поланген]], [[Юрбург]] у складзе: ** 10 [[стралковая дывізія|стралков. дывізій]], з іх 2 [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]]; ** 2 [[Танкавая дывізія РСЧА|танкавых дывізіі]] ** 1 [[мотадывізія|мотадывізіі]]; ** [[мехкорпус]] з [[ЛВА]] ** 1 [[танкавая брыгада|танкавай брыгады]]. * 11 армія — разгортваецца на фронце Юрбург (пазоў.), [[Друскінінкай]], у складзе: ** 11 страл. дывізій, з іх 2 [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]; ** 2 танкавых дывізій; ** 1 мотадывізіі; ** 1 танкавай брыгады. У распараджэнні Камандавання фронтам мець: * На тэрыторыі Латвійскай ССР — 1 стр. дывізію на ахове ўзбярэжжа ў раёне [[Лібава]] і 2 стр. дывізіі з [[Эстонская ССР|Эстонскай ССР]] у [[Ваенныя рэзервы|рэзерве]] ў раёне [[Мітава|Мітавы]]; * У раёне [[Шаўлі]], [[Панявеж]] — 6 стр. дывізій, з ліку дывізій з тэрмінам гатоўнасці на 15 — 30-я суткі. Усяго ў складзе ''Паўночна-Заходняга фронту'' мець: * 31 стр. дывізію, з іх 4 '''нацыянальных''' і 6 з тэрмінамі гатоўнасці на 15 — 30-я суткі; * 2 мотадывізіі; * 4 танкавыя дывізіі; * 3 асобныя танкавыя брыгады; * 20 палкоў авіяцыі, а ўсяго каля 1 200 [[самалёт]]аў. {{Канец цытаты|крыніца =V. Основы стратегического развертывания, Записка Наркома обороны СССР и НГШ Красной Армии в [[ЦК КПСС|ЦК ВКП(б)]] И.В. Сталину и В.М. Молотову об основах стратегического развёртывания [[УС СССР|ВС СССР]] на Западе и на Востоке на 1940 и 1941 годы, ЦАМО России, Ф. 16, Оп. 2951, Д. 239, Лл. 1 - 37}} == Склад фронту == На момант фарміравання ў склад ''Паўночна-Заходняга фронту'' ўвайшлі: * [[8-я армія (СССР)|8-я армія]] (8А) * [[11-я армія (СССР)|11-я армія]] (11А) * [[27-я армія (СССР)|27-я армія]] (27А) * ВПС Прыбалтыйскай акругі. У далейшым у склад ''Паўночна-Заходняга фронту'' ўваходзілі [[1-я ўдарная армія|1]], [[3-я ўдарная армія|3]] і [[4-я ўдарная армія|4-я]] ўдарныя, [[34-я армія (СССР)|34]], [[48-я армія (СССР)|48]], [[53-я армія (СССР)|53]], [[27-я армія (СССР)|27 (2-га фарміравання)]], [[68-я армія (СССР)|68]], [[22-я армія (СССР)|22]] і [[43-я (Чырвоная Армія)|43-я]] агульнавайсковыя арміі, [[1-я танкавая армія (СССР)|1-я танкавая]] і [[6-я паветраная армія (СССР)|6-я паветраная]] арміі, Асобая група войскаў (1ТА і 68А) генерал-лейтэнанта [[Міхаіл Сямёнавіч Хозін|М. С. Хозіна]] і Наўгародская армейская група войскаў<ref name="narod">[http://samsv.narod.ru/Fr/Nw/front.html Северо-Западный фронт]</ref>. == Баявыя дзеянні == [[Файл:RIAN_archive_594949_North-Western_Front._Shooting_at_the_enemy.jpg|міні|290x290пкс|{{Center|«Агонь па ворагу. Паўночна-Заходні фронт». [[Старшы сяржант]] К. Ф. Фаміных і [[сяржант]] З. Р. Хізматулін (злева направа). Паўночна-Заходні фронт. 10 кастрычніка 1942 года}}]] У першых бітвах 1941 года [[войскі]] ''Паўночна-Заходняга фронту'' супрацьстаялі наступленню нямецка-фашысцкай [[Група армій «Поўнач»|групы армій «Поўнач»]] і часткі сіл [[Група армій «Цэнтр»|групы армій «Цэнтр»]] і да 29 чэрвеня адышлі да [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіне]]. Адсечанай ад галоўных сіл [[8-я армія (СССР)|8-я армія]] адступіла да мяжы [[Эстонія|Эстоніі]]. 11-я і 27-я арміі вялі баі з праціўнікам, наступаць на [[Старая Руса|Старую Русу]] і [[Холм (Наўгародская вобласць)|Холм]]. 14—18 ліпеня войска 11-й арміі нанеслі [[контрудар пад Сольцамі]], 12—25 жніўня часткі 11-й і 34-й армій нанеслі [[контрудар пад Старай Русай]]. Савецкія войскі панеслі цяжкія страты з-за перавагі праціўніка ў паветры. Страты асабістага складу ў некаторых [[Вайсковая часць|часцях]] даходзілі да 60%, а баявой тэхнікі і гармат да 90%. Акрамя гэтага, праціўнік упершыню захапіў пускавую ракетную ўстаноўку «[[Кацюша (зброя)|Кацюша]]». Аднак дзеянні фронту адыгралі важную ролю ў [[Бітва за Ленінград|абароне Ленінграда (1941—1944)]]{{Пачатак цытаты}}Народнаму камісару абароны СССР Асоба сакрэтна 26.6.41 20.35 Дакладваю становішча войскаў ''Паўночна-Заходняга фронту''. 1. Праціўнік працягвае акружэнне Лібавы. 2. 8-я армія 12-й механізіраваны корпус і 5-я танкавая дывізія ў тыле праціўніка без гаручага. Камандзір 3-га механізіраванага корпуса данёс адкрыта 25.6.41 г.: «Дапамажыце, акружаны». Стралковыя злучэнні на фронце Плацеляй, Кражай, Келме, Шыяуленай, Шэдува. У ноч на 27 чэрвеня пачне адыход р. Ліелупе і далей на паўночны бераг Зах. Дзвіны да г. Екабпілс. Злучэнні арміі панеслі страты і маюць патрэбу ў іх неадкладным папаўненні, якое пачало па мабілізацыі паступаць, але не можа быць апранута, бо абмундзіраванне двух стралковых дывізій засталося ў былых пунктах дыслакацыі. Злучэнні страцілі частка зброі, што ўдакладняецца. 11-я армія — [[штаб]] і Ваенны савет арміі, па шэрагу дадзеных, узяты ў палон або загінуў. Немцы захапілі шыфрдакумент. 5, 33, 188, 128-я стралковыя дывізіі невядома ў якім стане і дзе знаходзяцца. Шмат адсталых і ўцекачоў, якія затрымліваюцца ў кірунку Дзвінска. Шмат кінута зброі. 11-я армія не з'яўляецца арганізаваным баяздольным злучэннем. На вільнюскім накірунку неабходна разгортванне новай вайсковай групоўкі неадкладна. За кошт папаўнення, мабыць, загінуўшых дывізій, прашу дазволіць фарміраванне новых чатырох стралковых дывізій. Прашу ўзмацніць фронт дзесяццю артылерыйскімі палкамі кошт загінуўшых. 11-я стралковая дывізія свежая, але яе гаўбічны артылерыйскі полк пабіты авіяцыяй. Ваенна-паветраныя сілы фронту панеслі цяжкія страты малой колькасці аэрадромаў. Дадзены час эфектыўна падтрымліваць, прыкрываць наземныя войскі і нападаць на праціўніка не здольныя. Экіпажаў захавана 75%. Страты матэрыяльнай часткі 80%. Прашу ўзмацніць фронт трыма змяшанымі авіяцыйнымі дывізіямі. Папоўніць часці ваенна-паветраных сіл фронту матэрыяльнай часткай у першую чаргу і лётным складам. Прашу аб водпуску 200 тысяч камплектаў абмундзіравання і рыштунку для забеспячэння адмабілізаваных і для новых чатырох стралковых дывізій зброі. 22-і, 24-ы стралковыя карпусы адмабілізоўваюцца на зімовых кватэрах. 29-ы стралковы корпус адышоў на ўсход ад Вільнюс. Становішча удакладняю. Дзвінскі кірунак. Дзвінск занялі танкі праціўніка. Запатрабаваў аднавіць становішча. З прычыны бамбёжкі праціўнікам вузлоў сувязі і разбурэння іх варожымі нам элементамі сувязь дрэнная. Прашу 26.6.41 года перадаць у маё распараджэнне тры бамбардзіровачныя і дзве знішчальныя дывізіі на ўзмацненне ваенна-паветраных сіл. Прашу ўключыць у склад фронту новыя шэсць стралковых дывізій замест былых тэрытарыяльных, перадіслацыруемых для перавучвання. Ф. Кузняцоў П. Дзіброва П. Клёнаў{{Канец цытаты|крыніца = Данясенне камандуючага войскамі Паўночна-Заходняга фронту ад 26 чэрвеня 1941 г. Народнаму камісару абароны СССР аб становішчы на фронце да 20 гадзін 35 хвілін 26 чэрвеня 1941 г., Ф. 221, оп. 2467сс, д. 39, лл. 346-348.}} У ходзе контрнаступлення савецкіх войскаў зімой 1941—1942 гадоў войскі Паўночна-Заходняга фронту правялі ў студзені 1942 года [[Тарапецка-Холмская аперацыя|Тарапецка-Холмскую аперацыю]]. У верасні войскі Паўночна-Заходняга фронту неслі абарону на дземянскім напрамку супраць войскаў групы войскаў «Поўнач». {{Пачатак цытаты}} Задума контрнаступлення Паўночна-Заходняга фронту пад Дземянскам з’явілася яшчэ да пачатку бітвы за Маскву. [[22 верасня]] 1941 года камандуючы войскамі Паўночна-Заходняга фронту Курачкін прадставіў на разгляд Вярхоўнаму Галоўнакамандуючаму план па акружэнню войскаў праціўніка паміж азёрамі Ільмень і Селігер. Тады план прадугледжваў нанясенне паражэння ўсяго двум нямецкім пяхотным дывізіям — 30-й і 32-й. План быў зацверджаны дырэктывай [[Стаўка ВГК|Стаўкі ВГК]] № 002265. Пачатак наступлення быў прызначаны на [[24 верасня]]. Да пачатку «Тайфуна» Паўночна-Заходні фронт паспеў перайсці ў наступленне, сутыкнуцца з першымі цяжкасцямі. Аднак абвастрэнне сітуацыі на маскоўскім напрамку прымусіла выключыць са складу войскаў фронту злучэнні для абароны сталіцы. У прыватнасці, са складу 11-й арміі была канфіскавана 8-я танкавая брыгада П. А. Ротмістрава, якая прыняла ўдзел у баях за Калінін. 312-я і 316-я стралковыя дывізіі, якія камандуючы Паўночна-Заходнім фронтам планаваў выкарыстоўваць для «забеспячэння з боку Чудава», выбылі на Мажайскую лінію абароны.{{Канец цытаты | крыніца =''Исаев А.В.'' Краткий курс истории ВОВ. Наступление маршала Шапошникова. — С. 167—168.}} Сілы правага флангу фронту нанеслі контрудар пад [[Старая Руса|Старай Русай]] і правялі [[Дзямянская аперацыя (1942)|Дзямянскую аперацыю]]. У выніку да канца лютага [[1942]] года стараруская і Дзямянская групоўкі праціўніка былі раз'яднаныя, а 6 дывізій у раёне Дзямянска былі акружаны. Хоць пазней нямецкае камандаванне здолела аднавіць сувязь з акружанай Дзямянской групоўкай, у лютым [[1943]] года яно было вымушана вывесці свае войскі з Дзямянскага плацдарма. Да вясны 1942 года войскі Паўночна-Заходняга фронту выйшлі на рубеж ракі [[Ловаць]]. Спроба правесці новую, [[Стараруская аперацыя|Старарускую аперацыю]] на ўсходнім беразе ракі Ловаць скончылася поўнай няўдачай. У жніўні 1943 года фронт яшчэ раз беспаспяхова спрабаваў вызваліць Старую Русу. [[20 лістапада]] 1943 года Паўночна-Заходні фронт быў расфарміраваны, а яго ўпраўленне выведзена ў рэзерв [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання]]. '''Дзямянскія аперацыі Паўночна-Заходняга фронту:''' * Дзямянская наступальная аперацыя 7 студзеня — 19 сакавіка 1942 года (першае наступленне пачалося 7 студзеня 1942 года, другое наступленне — 29 студзеня 1942 года; 20 лютага 1942 года вораг быў акружаны). * Дзямянская абарончая аперацыя 20 сакавіка — канец красавіка 1942 года (21 красавіка 1942 года акружаная групоўка была дэблакаваная). * Дзямянская наступальная аперацыя 3—20 мая 1942 года. * Дзямянская наступальная аперацыя ў канцы мая — пачатку чэрвеня 1942 г. * Дзямянская наступальная аперацыя 17 — 24 ліпеня 1942 года. * Дзямянская наступальная аперацыя 10 — 24 жніўня 1942 года. * Дзямянская наступальная аперацыя 15—28 верасня 1942 года. * Дзямянская абарончая аперацыя 27 верасня — 5 кастрычніка 1942 года. * Дзямянская абарончая аперацыя 26 кастрычніка — (?) 1942 года. * Дзямянская наступальная аперацыя 28 лістапада — 5 снежня 1942 года. * Дзямянская наступальная аперацыя 23 — 30 снежня 1942 (або 23 снежня 1942 – 13 студзеня 1943 года). * Дзямянская наступальная аперацыя 20 — 25 студзеня 1943 года. * Дзямянская наступальная аперацыя 15 — 28 лютага 1943 года. З лютага па снежань 1942 года праціўнік страціў у Дзямянскіх аперацыях больш за 90 тысяч чалавек. Пасля вываду нямецкіх войскаў з-пад Дзямянска Паўночна-Заходні фронт правёў беспаспяховую [[Стараруская аперацыя|Старарускую аперацыю]] 4—18 сакавіка 1943 года. У жніўні 1943 года ён правёў яшчэ адну безпаспяховую Старарускую аперацыю. (Яшчэ адна Стараруская аперацыя была згаданая ў сувязі з наступленнем пад Дзямянском 7 студзеня — 20 мая 1942 года, але ніякія даты не былі пазначаныя). == Прадстаўнікі Стаўкі == * [[Армейскі камісар 1-га рангу]] {{нп3|Леў Захаравіч Мехліс||ru|Мехлис, Лев Захарович}} — 19 верасня 1941 года<ref>[http://militera.lib.ru/memo/russian/semenov_gg/01.html ВОЕННАЯ ЛИТЕРАТУРА Мемуары. Семенов Г. Г. Наступает ударная. На фронт!]</ref>. == Камандуючыя войскамі == * [[Фёдар Ісідаравіч Кузняцоў]] (22 чэрвеня 1941 — 3 ліпеня 1941), [[генерал-палкоўнік]]; * [[Пётр Пятровіч Сабеннікаў]] (4 ліпеня 1941 — 23 жніўня 1941), [[генерал-маёр]]; * [[Павел Аляксеевіч Курачкін]] (23 жніўня 1941 — 5 кастрычніка 1942 і 23 чэрвеня 1943 — 20 лістапада 1943), [[генерал-лейтэнант]], з канца жніўня 1943 года генерал-палкоўнік; * [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка]] (5 кастрычніка 1942 — 14 сакавіка 1943), [[Маршал Савецкага Саюза]]; * [[Іван Сцяпанавіч Конеў]] (14 сакавіка 1943 — 22 чэрвеня 1943), генерал-палкоўнік. == Члены Ваеннага савета == * {{нп3|Пётр Акімавіч Дзіброва||ru|Диброва, Пётр Акимович}} (22 чэрвеня 1941 — 1 ліпеня 1941), [[карпусны камісар]]; * {{нп3|Уладзімір Мікалаевіч Багаткін||ru|Богаткин, Владимир Николаевич}} (1 ліпеня 1941 г. — 5 красавіка 1943), карпусны камісар, з 6 снежня 1942 генерал-лейтэнант; * {{нп3|Фёдар Яфімавіч Бокаў||ru|Боков, Фёдор Ефимович}} (5 красавіка 1943 г. — 20 лістапада 1943 г.), генерал-лейтэнант. * {{нп3|Аляксей Міхайлавіч Пронін||ru|Пронин, Алексей Михайлович}} ( снежань 1941 — люты 1944) [[дывізіённы камісар]], 6.12.1942 — Генерал-маёр. == Начальнікі штаба == * {{нп3|Пётр Сямёнавіч Клёнаў||ru|Клёнов, Пётр Семёнович}} (22 чэрвеня 1941 — 1 ліпеня 1941 г.), генерал-лейтэнант; * [[Мікалай Фёдаравіч Ватуцін]] (1 ліпеня 1941 г. — 12 мая 1942), генерал-лейтэнант; * {{нп3|Іван Цімафеевіч Шлёмін||ru|Шлёмин, Иван Тимофеевич}} (12 мая 1942 — 5 жніўня 1942), генерал-маёр; * {{нп3|Міхаіл Мікалаевіч Шарохін||ru|Шарохин, Михаил Николаевич}} (5 жніўня 1942 г. — 5 кастрычніка 1942), генерал-лейтэнант; * {{нп3|Веніямін Міхайлавіч Злобін||ru|Злобин, Вениамин Михайлович}} (5 кастрычніка 1942 г. — 14 сакавіка 1943), генерал-лейтэнант; * {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Багалюбаў||ru|Боголюбов, Александр Николаевич (генерал)}} (14 сакавіка 1943 г. — 10 лістапада 1943 г.), генерал-лейтэнант; * [[Пётр Іванавіч Іголкін]] (10 лістапада 1943 г. — 20 лістапада 1943 г.), генерал-маёр. {{зноскі}} == Літаратура == * «На Паўночна-Заходнім фронце.1941-1943», Масква, 1969 * ''Исаев А.В.'' [http://militera.lib.ru/h/isaev_av4/index.html Краткий курс истории ВОВ. Наступление маршала Шапошникова]. — Москва: Яуза, Эксмо, 2005. — 384 с. — 8000 экз. — ISBN 5—699—10769-Х. == Спасылкі == {{вікікрыніцы|:ru:Категория:Документы Северо-Западного фронта}} * [http://bse.sci-lib.com/article117707.html Фронт] * [https://web.archive.org/web/20121215110522/http://www.victory.mil.ru/rkka/ Усе франты Вялікай Айчыннай вайны] {{Чырвоная Армія ў ВАВ}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы СССР]] [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны]] 70fsynbsxegcpk9kcvafgsljorbuxzg 0 545552 5164728 4580920 2026-07-11T19:21:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164728 wikitext text/x-wiki {{Ваеннае падраздзяленне |назва = Паўночна-Каўказскі фронт |выява = [[Выява:Red Army Badge.svg|200px]] |подпіс = [[Эмблема]] [[Узброеныя Сілы СССР|УС]] |гады = Першае фарміраванне: [[20 мая]] [[1942]] — [[4 верасня]] [[1942]]<br/>Другое фарміраванне: [[24 студзеня]] [[1943]] — [[20 лістапада]] [[1943]] |краіна = {{Сцяг СССР}} [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] |падначаленне = [[Камандуючы|камандуючаму]] |у складзе = [[Узброеныя Сілы СССР]] |тып = [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|фронт]] |уключае_у_сябе = упраўленне, [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанні]], [[Злучэнне (ваенная справа)|злучэнні]], [[Воінская часць|воінскія часці]] і ўстановы |роля = абарона |памер = [[Аб’яднанне (ваенная справа)|аб’яднанне]] |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |знакі_адрозненні = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|С. М. Будзёны]]<br/>[[Іван Іванавіч Масленнікаў|І. І. Масленнікаў]]<br/>[[Іван Яфімавіч Пятроў|І. Я. Пятроў]] }} '''Паўно́чна-Каўка́зскі фронт''' — [[Фронт (вайсковае аб’яднанне)|аператыўнае аб’яднанне]] [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Першае фарміраванне == Паўночна-Каўказскі фронт першага фарміравання быў утвораны [[20 мая]] [[1942]] года на падставе дырэктывы [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандавання|Стаўкі ВГК]] ад [[19 мая]] [[1942]] года з войскаў былога [[Крымскі фронт|Крымскага фронту]], часцей, злучэнняў і ўстаноў, падпарадкаваных глаўкаму Паўночна-Каўказскага напрамку. === Склад === У склад фронту ўключаліся: * [[44-я армія (СССР)|44-я]], [[47-я армія (СССР)|47-я]] і [[51-я армія (СССР)|51-я]] арміі * у аператыўным падпарадкаванні знаходзіліся: ** [[Севастопальскі абарончы раён]] ** [[Прыморская армія (СССР)|Прыморская армія]] ** [[Чарнаморскі флот ВМФ СССР|Чарнаморскі флот]] ** [[Азоўская ваенная флатылія]] У далейшым у Паўночна-Каўказскі фронт у розны час уваходзілі: * [[9-я армія (СССР)|9-я]], [[12-я армія (СССР)|12-я]], [[18-я армія (СССР)|18-я]], [[24-я армія (СССР)|24-я]], [[37-я армія (СССР)|37-я]], [[56-я армія (СССР)|56-я]] арміі * [[4-я паветраная армія (СССР)|4-я]] і [[5-я паветраная армія (СССР)|5-я]] паветраныя арміі. [[28 ліпеня]] 1942 года рашэннем Стаўкі ВГК ў Паўночна-Каўказскі фронт былі перададзеныя войскі скасаванага [[Паўднёвы фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёвага фронту]], а ў яго складзе створаны [[Прыморская аператыўная група войскаў|Прыморская]] і [[Данская аператыўная група войскаў|Данская аператыўныя групы войскаў]]. === Баявая задача === Пры фарміраванні Паўночна-Каўказскі фронт атрымаў задачы па ўтрыманню Севастопальскага абарончага раёна і мяжы [[Дон|ракі Дон]], абароне узбярэжжаў [[Чорнае мора|Чорнага]] і [[Азоўскае мора|Азоўскага мораў]]. === Баявыя дзеянні === Да [[3 ліпеня]] 1942 года войскі фронту сіламі Севастопальскага абарончага раёна вялі абарончыя баі пад [[Севастопаль|Севастопалем]]. З [[25 ліпеня]] па [[5 жніўня]] 1942 года войскі фронту вялі цяжкія абарончыя баі ў ніжнім цячэнні Дона, а затым на стаўрапольскім і краснадарскім напрамках. У жніўні-верасні 1942 года войскі фронту правялі [[Армавіра-Майкопская аперацыя|Армавіра-Майкопскую]] і [[Новарасійская аперацыя (1942)|Новарасійскую аперацыі]], не дапусціўшы прарыву праціўніка ўздоўж Чарнаморскага ўзбярэжжа ў [[Закаўказзе]]. [[4 верасня]] 1942 года на падставе дырэктывы Стаўкі ВГК ад [[1 верасня]] 1942 года Паўночна-Каўказскі фронт пераўтвораны ў [[Чарнаморская група войскаў|Чарнаморскую групу войскаў]] [[Закаўказскі фронт|Закаўказскага фронту]]. === Камандны склад === [[Файл:Semyon_Budyonny.jpg|міні|127x127пкс|С. М. Будзёны]] Камандуючы — [[Маршал Савецкага Саюза]] [[Сямён Міхайлавіч Будзённы]] (май-верасень 1942). Члены Ваеннага савета: * сакратар Краснадарскага крайкама [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]] П. І. Селязнёў (май-ліпень 1942) * сакратар [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК УКП(б)]] [[Лазар Майсеевіч Кагановіч]] (ліпень-верасень 1942). Начальнікі штаба: * генерал-маёр [[Георгій Фёдаравіч Захараў]] (май-ліпень 1942) * генерал-лейтэнант [[Аляксей Інакенцьевіч Антонаў]] (ліпень-верасень 1942) == Другое фарміраванне == [[Файл:Sivash.jpg|міні|300x300пкс|Савецкія войскі пераходзяць [[Сіваш]] (лістапад [[1943]] года)]] Паўночна-Каўказскі фронт другога фарміравання быў утвораны [[24 студзеня]] [[1943]] года на падставе дырэктывы Стаўкі ВГК ад [[24 студзеня]] 1943 года на базе [[Северная группа войск|Паўночнай групы войскаў]] Закаўказскага фронту. === Склад === У склад фронту ўвайшлі: * [[9-я армія (СССР)|9]], [[32-я армія (СССР)|37]], [[44-я армія (СССР)|44]], [[58-я армія (СССР)|58-я арміі]] * [[4-я паветраная армія (СССР)|4-я паветраная армія]] У далейшым яму была перададзена таксама [[Чарнаморская група войскаў]] Закаўказскага фронту ў складзе: * [[18-я армія (СССР)|18]], [[46-я армія (СССР)|46]], [[47-я армія (СССР)|47]], [[56-я армія (СССР)|56 арміі]] * [[5-я паветраная армія (СССР)|5-я паветраная армія]] У аператыўным падпарадкаванні камандуючага войскамі Паўночна-Каўказскага фронту знаходзіліся Чарнаморскі флот і Азоўская ваенная флатылія. === Баявыя дзеянні === Войскі фронту ў студзені — пачатку лютага 1943 года ўдзельнічалі ў [[Бітва за Каўказ (1942—1943)|Паўночна-Каўказскай аперацыі]]. У [[Краснадарская аперацыя|Краснадарскай аперацыі]] яны нанеслі паражэнне [[17-я армія (Германия)|17-й нямецкай арміі]] і ў ходзе далейшага наступлення да пачатку мая адкінулі праціўніка на [[Таманскі паўвостраў]]. З другой паловы лютага злучэнні 18-й арміі вялі ўпартыя баі па ўтрыманню і пашырэнню плацдарма пад Наварасійскам. Авіяцыя Паўночна-Каўказскага фронту заваёўвала панаванне ў паветры падчас [[Паветраныя бітвы на Кубані (1943)|паветраных бітваў на Кубані]]. У верасні-кастрычніку 1943 года Паўночна-Каўказскі фронт ажыццявіў [[Новарасійска-Таманская аперацыя|Новарасійска-Таманскую аперацыю]], у ходзе якой [[16 верасня]] вызваліў [[Новарасійск]], ачысціў ад войскаў праціўніка Таманскі паўвостраў і завяршыў вызваленне [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]]. У лістападзе 1943 года правёў [[Керчанска-Эльцігенская дэсантная аперацыя|Керчанска-Эльцігенскую дэсантную аперацыю]] і, захапіўшы плацдарм на [[Керчанскі паўвостраў|Керчанскім паўвостраве]] на паўночны ўсход ад [[Керч]]ы, стварыў выгадныя ўмовы для [[Крымская аперацыя (1944)|вызвалення Крыму]]. [[20 лістапада]] [[1943]] года на падставе дырэктывы Стаўкі ВГК ад [[15 лістапада]] 1943 года фронт ператвораны ў [[Асобная Прыморская армія|Асобную Прыморскую армію]]. === Камандны склад === '''Камандуючыя:''' * [[генерал-лейтэнант]], з студзеня 1943 года [[генерал-палкоўнік]] [[Іван Іванавіч Масленнікаў]] (студзень-май 1943) * генерал-лейтэнант, з жніўня 1943 года генерал-палкоўнік [[Іван Яфімавіч Пятроў]] (май-лістапад 1943) '''Член Ваеннага савета''' — [[генерал-маёр]] {{нп3|Аляксандр Якаўлевіч Фаміных||ru|Фоминых, Александр Яковлевич}} (студзень-лістапад 1943). '''Начальнікі штаба:''' * генерал-маёр {{нп3|Аляксандр Аляксеевіч Забалуеў||ru|Забалуев, Александр Алексеевич}} (студзень-сакавік 1943) * генерал-лейтэнант [[Іван Яфімавіч Пятроў]] (сакавік-май 1943) * генерал-маёр {{нп3|Іван Андрэевіч Ласкін||ru|Ласкин, Иван Андреевич}} (май-лістапад 1943) == Літаратура == * Северо-Кавказский фронт // [https://web.archive.org/web/20130515190406/http://militera.lib.ru/enc/enc_vov1985/index.html Великая Отечественная война, 1941—1945] : энциклопедия / под ред. М. М. Козлова. — М. : Советская энциклопедия, 1985. — С. 643—644. — 500 000 экз. == Спасылкі == {{wikisource|:ru:Категория:Документы Северо-Кавказского фронта}} * [https://web.archive.org/web/20110119015017/http://www.victory.mil.ru/rkka/units/02/27.html Паўночна-Каўказскі фронт] {{Чырвоная Армія ў ВАВ}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы СССР]] [[Катэгорыя:Савецкія франты ў гады Вялікай Айчыннай вайны]] gfsfm93gtm60cjernvyhfddqkqmc8w9 0 549601 5164713 5068126 2026-07-11T18:27:06Z Kiryienka 26582 выдалена [[Катэгорыя:Лагеры ваеннапалонных Трэцяга рэйху]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5164713 wikitext text/x-wiki '''Дулаг 121''' (''Гомельскі цэнтральны перасыльны лагер'') — транзітны лагер для савецкіх ваеннапалонных на тэрыторыі горада [[Гомель|Гомеля]]. == Апісанне == [[Файл:Dulag-121.jpg|thumb|Мемарыяльны знак на месцы лагера]] Дулаг-121 існаваў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з верасня [[1941]] года па [[10 кастрычніка]] [[1943]] года. Дулаг-121 Размяшчаўся на тэрыторыі, абмежаванай вуліцамі [[Вуліца Партовая (Гомель)|Партовай]], [[Савецкая вуліца (Гомель)|Савецкай]], [[Вуліца Тэльмана (Гомель)|Тэльмана]], Ваенным завулкам. Лагер знаходзіўся на месцы былога ваеннага гарадка. Існуе Акт спецыяльнай следчай камісіі ад [[25 студзеня]] [[1945]] г. «Аб масавым знішчэнні фашысцкімі захопнікамі савецкіх ваеннапалонных у горадзе Гомелі»<ref>[https://archives.gov.by/index.php?id=294348 «О массовом истреблении фашистскими захватчиками советских военнопленных в городе Гомеле»] Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці</ref> складзены на падставе пратаколаў апытання былых вязняў, сведак, актаў аб раскопках масавых пахаванняў савецкіх ваеннапалонных. За час існавання лагера ў ім знішчана больш за 100 тысяч ваеннапалонных, якіх хавалі ў рове былога стрэльбішча на тэрыторыі лагера, які прадстаўляў сабой роў даўжынёй 150 метраў, шырынёй 20, пры сярэдняй глыбіні 3 метра. Гэты роў не мог змясціць больш за 18 тысяч трупаў, таму з канца лютага 1942-га немцы вывозілі іх на машынах за горад у супрацьтанкавы роў каля клінкернага завода; закопвалі ў ямах на тэрыторыі лагера; у супрацьтанкавым рове на 201-м кіламетры чыгуначнай лініі [[Гомель]] — [[Жлобін]]; у ямах каля элеватара і іншых месцах. У перыяд зімы 1941-1942 года гітлераўцы за лагерам ўсталявалі некалькі спецыяльных печаў, у якіх спальвалі трупы. Печы працавалі круглыя суткі. Спецыяльнай камісіяй праведзены раскопкі і знойдзены рэшткі звыш 90 тысяч ваеннапалонных. Вялікая колькасць памерлых ваеннапалонных спалена ў спецыяльных печах. Былы ваеннапалонны Кардакоў, які знаходзіўся ў лагеры з 21 снежня 1941 года па 1 чэрвеня 1942-га (з лютага па чэрвень 1942 года з'яўляўся рускім камендантам лагера), паказаў, што летам 1942 года да лагера была далучана тэрыторыя завода «Рухавік рэвалюцыі», дзе немцы стварылі сталярную, кузнечную, бандарныя майстэрні. За час знаходжання Кардакова ў лагеры загінула не менш за 20 тысячаў ваеннапалонных. Былы ваеннапалонны Рагожын (з кастрычніка 1941-га па 17 ліпеня 1942 года старшы санітар лазарэта) паказаў, што за час яго знаходжання ў Дулаге-121 памерла да ста тысячаў ваеннапалонных. На тэрыторыі клінкернага завода (цяпер гэта дворык былога дзіцячага садка па [[Вуліца Чангарскай Дывізіі (Гомель)|вуліцы Чангарскай дывізіі]]) фашыстамі былі пабудаваныя чатыры спецыяльных печы, у якіх спальвалі савецкіх ваеннапалонных. Печы былі знойдзеныя пры будаўніцтве саду ў [[1970]] годзе. == Памяць == На сцяне аднаго будынкаў былой фабрыкі «Труд» на [[Плошча Паўстання (Гомель)|плошчы Паўстання]] усталявана мемарыяльная дошка ў памяць аб існаванні лагера<ref>[http://www.gomelstreet.info/ulicy-goroda-gomel/vosstaniya-ploshhad/ Восстания, площадь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180212032958/http://gomelstreet.info/ulicy-goroda-gomel/vosstaniya-ploshhad/ |date=12 лютага 2018 }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Лагеря советских военнопленных в Беларуси, 1941—1944 : справочник / В. И. Адамушко [гл. ред.]. — Минск : НАРБ, 2004. — 192 с. == Спасылкі == * [http://www.moosburg.org/info/stalag/laglist.html Kriegsgefangenenlager: Liste] {{ref-de}} * [https://belta.by/regions/view/zdes-zhivye-zavidovali-mertvym-videofilm-dulag-121-obrechennye-prezentovali-v-gomele-713482-2025/ Видеофильм "Дулаг-121. Обреченные" презентовали в Гомеле]. [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]. [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна]] [[Катэгорыя:Беларусь падчас Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы нацыстаў у Беларусі]] 3k7e7fvxczz6ue20o1xmb6gvs3sh63v 5164714 5164713 2026-07-11T18:27:45Z Kiryienka 26582 дададзена [[Катэгорыя:Лагеры ваеннапалонных]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5164714 wikitext text/x-wiki '''Дулаг 121''' (''Гомельскі цэнтральны перасыльны лагер'') — транзітны лагер для савецкіх ваеннапалонных на тэрыторыі горада [[Гомель|Гомеля]]. == Апісанне == [[Файл:Dulag-121.jpg|thumb|Мемарыяльны знак на месцы лагера]] Дулаг-121 існаваў у час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з верасня [[1941]] года па [[10 кастрычніка]] [[1943]] года. Дулаг-121 Размяшчаўся на тэрыторыі, абмежаванай вуліцамі [[Вуліца Партовая (Гомель)|Партовай]], [[Савецкая вуліца (Гомель)|Савецкай]], [[Вуліца Тэльмана (Гомель)|Тэльмана]], Ваенным завулкам. Лагер знаходзіўся на месцы былога ваеннага гарадка. Існуе Акт спецыяльнай следчай камісіі ад [[25 студзеня]] [[1945]] г. «Аб масавым знішчэнні фашысцкімі захопнікамі савецкіх ваеннапалонных у горадзе Гомелі»<ref>[https://archives.gov.by/index.php?id=294348 «О массовом истреблении фашистскими захватчиками советских военнопленных в городе Гомеле»] Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці</ref> складзены на падставе пратаколаў апытання былых вязняў, сведак, актаў аб раскопках масавых пахаванняў савецкіх ваеннапалонных. За час існавання лагера ў ім знішчана больш за 100 тысяч ваеннапалонных, якіх хавалі ў рове былога стрэльбішча на тэрыторыі лагера, які прадстаўляў сабой роў даўжынёй 150 метраў, шырынёй 20, пры сярэдняй глыбіні 3 метра. Гэты роў не мог змясціць больш за 18 тысяч трупаў, таму з канца лютага 1942-га немцы вывозілі іх на машынах за горад у супрацьтанкавы роў каля клінкернага завода; закопвалі ў ямах на тэрыторыі лагера; у супрацьтанкавым рове на 201-м кіламетры чыгуначнай лініі [[Гомель]] — [[Жлобін]]; у ямах каля элеватара і іншых месцах. У перыяд зімы 1941-1942 года гітлераўцы за лагерам ўсталявалі некалькі спецыяльных печаў, у якіх спальвалі трупы. Печы працавалі круглыя суткі. Спецыяльнай камісіяй праведзены раскопкі і знойдзены рэшткі звыш 90 тысяч ваеннапалонных. Вялікая колькасць памерлых ваеннапалонных спалена ў спецыяльных печах. Былы ваеннапалонны Кардакоў, які знаходзіўся ў лагеры з 21 снежня 1941 года па 1 чэрвеня 1942-га (з лютага па чэрвень 1942 года з'яўляўся рускім камендантам лагера), паказаў, што летам 1942 года да лагера была далучана тэрыторыя завода «Рухавік рэвалюцыі», дзе немцы стварылі сталярную, кузнечную, бандарныя майстэрні. За час знаходжання Кардакова ў лагеры загінула не менш за 20 тысячаў ваеннапалонных. Былы ваеннапалонны Рагожын (з кастрычніка 1941-га па 17 ліпеня 1942 года старшы санітар лазарэта) паказаў, што за час яго знаходжання ў Дулаге-121 памерла да ста тысячаў ваеннапалонных. На тэрыторыі клінкернага завода (цяпер гэта дворык былога дзіцячага садка па [[Вуліца Чангарскай Дывізіі (Гомель)|вуліцы Чангарскай дывізіі]]) фашыстамі былі пабудаваныя чатыры спецыяльных печы, у якіх спальвалі савецкіх ваеннапалонных. Печы былі знойдзеныя пры будаўніцтве саду ў [[1970]] годзе. == Памяць == На сцяне аднаго будынкаў былой фабрыкі «Труд» на [[Плошча Паўстання (Гомель)|плошчы Паўстання]] усталявана мемарыяльная дошка ў памяць аб існаванні лагера<ref>[http://www.gomelstreet.info/ulicy-goroda-gomel/vosstaniya-ploshhad/ Восстания, площадь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180212032958/http://gomelstreet.info/ulicy-goroda-gomel/vosstaniya-ploshhad/ |date=12 лютага 2018 }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Лагеря советских военнопленных в Беларуси, 1941—1944 : справочник / В. И. Адамушко [гл. ред.]. — Минск : НАРБ, 2004. — 192 с. == Спасылкі == * [http://www.moosburg.org/info/stalag/laglist.html Kriegsgefangenenlager: Liste] {{ref-de}} * [https://belta.by/regions/view/zdes-zhivye-zavidovali-mertvym-videofilm-dulag-121-obrechennye-prezentovali-v-gomele-713482-2025/ Видеофильм "Дулаг-121. Обреченные" презентовали в Гомеле]. [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]. [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна]] [[Катэгорыя:Беларусь падчас Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы нацыстаў у Беларусі]] [[Катэгорыя:Лагеры ваеннапалонных]] mfl89o8fdcleoik7wkocm35b8bigxwk 0 550817 5164659 4917189 2026-07-11T16:26:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164659 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Патрык Сібамана | поўнае імя = | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Руанда}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Мазамбік}} [[ФК Ферувіярыу Бейра|Ферувіярыу]] | нумар = | пазіцыя = [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] | моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |2011—2012| {{Сцяг|Руанда||20px}} [[ФК Ісонга|Ісонга (Кігалі)]]|}} | клубы = {{футбольная кар’ера |2013—2017| {{Сцяг|Руанда||20px}} [[ФК АПР|АПР (Кігалі)]]| |2017—2018| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр (Салігорск)]]|3 (0) |2019| {{Сцяг|Руанда||20px}} [[ФК Мукура|Мукура (Бутарэ)]]| |2019—2020| {{Сцяг|Танзанія||20px}} [[ФК Янг Афрыканс|Янг Афрыканс (Дар-эс-Салам)]]| |2020—2022| {{Сцяг|Руанда||20px}} [[ФК Паліс Кігалі|Паліс (Кігалі)]]| |2023—| {{Сцяг|Мазамбік||20px}} [[ФК Ферувіярыу Бейра|Ферувіярыу (Бейра)]]| }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2012—2019| {{Сцяг|Руанда||20px}} [[Зборная Руанды па футболе|Руанда]]|15 (2) }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 10 красавіка 2023 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 14 кастрычніка 2019 }} '''Патрык Сібамана''' ({{lang-en|Patrick Sibomana}}; нар. {{ДН|15|10|1996}}, [[Кігалі]], [[Руанда]]) — руандыйскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] мазамбікскага клуба [[ФК Ферувіярыу Бейра|«Ферувіярыу»]] з [[Бейра|Бейры]] і былы ігрок [[Зборная Руанды па футболе|нацыянальнай зборнай Руанды]]. == Клубная кар’ера == Пачынаў кар’еру ў клубе [[ФК Ісонга|«Ісонга»]], а ў 2013 годзе перайшоў у [[ФК АПР|АПР]], з якім стаў трохразовым чэмпіёнам Руанды і двухразовым уладальнікам Кубка Руанды. У жніўні 2017 года пасля прагляду падпісаў трохгадовы кантракт з беларускім клубам [[ФК Шахцёр Салігорск|«Шахцёр»]] з [[Салігорск]]а<ref>[https://www.pressball.by/news/football/270446 Футбол. Патрик Сибомана заключил трехлетний контракт с солигорским "Шахтером"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171007195745/http://www.pressball.by/news/football/270446 |date=7 кастрычніка 2017 }}</ref>. Дэбютаваў у Вышэйшай лізе 13 жніўня 2017 года ў хатнім матчы з [[ФК Мінск|«Мінскам»]] (3:0), правёўшы на полі ўсе 90 хвілін. Неўзабаве, аднак, атрымаў траўму, вярнуўся ў строй толькі ў самым канцы сезона 2017. У сезоне 2018 гуляў пераважна за дубль, за асноўную каманду згуляў толькі ў адным матчы чэмпіянату Беларусі і ў адным кубкавым. У снежні 2018 года па пагадненні бакоў разарваў кантракт з «Шахцёрам»<ref>[http://football.by/news/121733.html "Шахтер" расстался с Лаптевым, Шимуновичем, Янушкевичем и еще четырьмя футболистами]</ref>. У лютым 2019 года вярнуўся ў Руанду, папоўніўшы склад клуба [[ФК Мукура|«Мукура»]]<ref>[https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/football/2355316.html Селекционные ошибки и редкие попадания «Шахтера» последних сезонов. Где они сейчас?]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Улетку таго ж года далучыўся да танзанійскага клуба [[ФК Янг Афрыканс|«Янг Афрыканс»]]. У верасні 2020 года перайшоў у [[ФК Паліс Кігалі|«Паліс»]], дзе гуляў да канца сезона 2021/22. У лютым 2023 года стаў іграком мазамбікскага [[ФК Ферувіярыу Бейра|«Ферувіярыу»]]. == Міжнародная кар’ера == У 2012—2015 гадах выступаў за [[Зборная Руанды па футболе|нацыянальную зборную Руанды]]. У 2019 годзе зноў быў выкліканы ў нацыянальную каманду. == Дасягненні == * {{Сцяг|Руанда||20px}} {{Зл}} Чэмпіён Руанды (3): 2013/14, 2014/15, 2015/16 * {{Сцяг|Руанда||20px}} {{Ср}} Срэбраны прызёр чэмпіянату Руанды: 2016/17 * {{Сцяг|Руанда||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр чэмпіянату Руанды (2): 2012/13, 2018/19 * {{Сцяг|Руанда||20px}} Уладальнік Кубка Руанды (2): 2014, 2017 * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|2018]] * {{Сцяг|Беларусь||20px}} {{Бр}} Бронзавы прызёр [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|2017]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сібамана Патрык}} [[Катэгорыя:Футбалісты Руанды]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Руанды па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК АПР]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Салігорск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мукура]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Янг Афрыканс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Паліс Кігалі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ферувіярыу Бейра]] 1tc0mgcnpzl7p2r83ncclk8tu15p6xz 0 556657 5164945 4863990 2026-07-12T09:52:15Z Wiz KDDI 138198 logo 5164945 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Людміла Барысаўна Нарусава | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Людмила Борисовна Нарусова}} | пасада = Член Савета Федэрацыі Расіі ад [[Тува|Тувы]] | сцяг = Logo of the Federation Council (Russia, 2026).svg | сцяг2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | перыядпачатак = [[23 верасня]] [[2016]] | прэзідэнт = [[Уладзімір Пуцін]] | прэм’ер-міністр = [[Дзмітрый Мядзведзеў]] | пасада_2 = Старшыня камісіі Савета Федэрацыі Расіі па інфармацыйнай палітыцы | сцяг_2 = Logo of the Federation Council (Russia, 2026).svg | сцяг2_2 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | перыядпачатак_2 = [[8 лютага]] [[2006]] | перыядканец_2 = [[22 кастрычніка]] [[2012]] | папярэднік_2 = [[Дзмітрый Фёдаравіч Мезенцаў|Дзмітрый Мезенцаў]] | наступнік_2 = невядома | пасада_3 = Дэпутат [[Дзярждума|Дзяржаўнай Думы Расіі II склікання]] | сцяг_3 = Emblem gosduma.svg | сцяг2_3 = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | перыядпачатак_3 = [[17 студзеня]] [[1996]] | перыядканец_3 = [[18 студзеня]] [[2000]] | прэзідэнт_3 = [[Барыс Ельцын]] | бацька = Барыс Маісеевіч (Нарусавіч) Нарусаў | маці = Валянціна Уладзіміраўна Нарусава (у дзяв. Хлебасолава) | муж = [[Анатоль Аляксандравіч Сабчак]] (1980-2000) | дзеці = [[Ксенія Анатольеўна Сабчак]] | партыя = Беспартыйная,<br>Справядлівая Расія (да 5 красавіка 2013),<br>Партыя жыцця (да 2006) | дзейнасць = [[гісторык]], [[палітык]], [[журналіст]] | навуковая ступень = кандыдат гістарычных навук | рэлігія = [[праваслаўе]] | сайт = l-narusova.ru }} '''Людміла Барысаўна Нарусава''' ({{lang-ru|Людмила Борисовна Нарусова}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Расія|расійскі]] гісторык і дзяржаўны дзеяч. Член Савета Федэрацыі Расіі ад [[Тува|Тувы]] (2002—2010, з 2016 года) і [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] (2010—2012). Дэпутат [[Дзярждума|Дзяржаўнай думы]] Расійскай Федэрацыі (1996—1999). Удава мэра [[Санкт-Пецярбург]]а [[Анатоль Аляксандравіч Сабчак|Анатоля Сабчака]] і маці [[Ксенія Анатольеўна Сабчак|Ксеніі Сабчак]]. == Спасылкі == {{Commonscat}} * [http://www.l-narusova.ru Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130112134829/http://www.l-narusova.ru/ |date=12 студзеня 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нарусава Людміла Барысаўна}} [[Катэгорыя:Палітыкі Расіі]] hrtl1prvyuntud2quo64fp9qy7vk63q 0 563913 5164787 5147809 2026-07-12T00:09:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164787 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Першая Івуарыйская вайна | частка = | выява = Côte d'Ivoire ZDC.png | загаловак = Становішча ў Кот-д’Івуары да 2007 года:<br>зялёны — «Новая сіла», ружовы — урадавыя сілы, прамежковы паміж імі — буферная зона, кантралюемая ААН. | дата = [[19 верасня]] [[2002]] — [[4 сакавіка]] [[2007]] | месца = [[Кот-д’Івуар]] |прычына = вострая палітычная канкурэнцыя, пагаршэнне сацыяльна-эканамічнага становішча, этнічныя канфлікты, павялічэнне долі працоўных мігрантаў і іх нашчадкаў, праблемы вакол электаральнай сістэмы | вынік = [[Уагадугускае пагадненне (2007)|Уагадугускае пагадненне]]: разбраенне паўстанцаў, уз’яднанне краіны, перадача апазіцыі шэрагу вышэйшых пасад і правядзенне прэзідэнцкіх выбараў з допускам усіх кандыдатаў | праціўнік1 = {{Tree list}} *'''{{Сцягафікацыя|Кот-д’Івуар}}''' ** [[Івуарыйскі народны фронт]] ** [[Узброеныя сілы Кот-д’Івуара|УС Кот-д’Івуара]] ** «[[Альянс юных патрыётаў за нацыянальны ўздым|Маладыя патрыёты]]» * Замежныя найміты: ** {{сцяг|Ліберыя}} з [[ліберыя|Ліберыі]] ** {{сцяг|Беларусь|1995}} з [[Беларусь|Беларусі]] ** {{сцяг|Украіна}} з [[Украіна|Украіны]] ** {{сцяг|Расія}} з [[Расія|Расіі]] ** {{сцяг|Балгарыя}} з [[Балгарыя|Балгарыі]] **{{сцяг|ПАР}} з [[ПАР]] ** [[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] з [[Францыя|Францыі]] {{Collapsible list |bullets =yes |title = пастаўкі зброі: |{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}|{{Сцягафікацыя|Украіна}}|{{Сцягафікацыя|Расія}}|{{Сцягафікацыя|Балгарыя}}|{{Сцягафікацыя|Румынія}}|{{Сцягафікацыя|Ангола}}|{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}}} | праціўнік2 ={{Tree list}} * {{Сцяг|Кот-д’Івуар}} '''[[Новыя сілы (групоўка)|Новыя сілы]]''' ** Патрыятычны рух Кот-д’Івуара ** Івуарыйскі рух Вялікага Захаду ** Рух за справядлівасць і мір ** Народны рух Кот-д’Івуара * Замежныя найміты: ** {{сцяг|Ліберыя}} з [[ліберыя|Ліберыі]] ** {{сцяг|Сьера-Леонэ}} з [[Сьера-Леонэ]] '''пры падтрымцы''':<br>{{Сцяг|Буркіна-Фасо}} [[Буркіна-Фасо]]<br>{{Сцягафікацыя|Ліберыя}} | праціўнік3 = [[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]] | праціўнік4 = [[Выява:Flag_of_the_United_Nations.svg|25px]] [[Аперацыя ААН у Кот-д’Івуары|АААНКІ]] | камандзір1= [[Выява:Flag of Côte d'Ivoire.svg|22px]] [[Ларан Гбагбо]]<br>[[Выява:Flag of Côte d'Ivoire.svg|22px]] [[Шарль Б’е-Гудэ]] | камандзір2= [[Выява:Flag of Côte d'Ivoire.svg|22px]] [[Гіём Саро]] <br>[[Выява:Flag of Côte d'Ivoire.svg|22px]] [[Рабер Геі]] † |камандзір3= [[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Жак Шырак]] |камандзір4=[[Выява:Flag_of_the_United_Nations.svg|25px]] [[Кофі Анан]] | сілы1 = ад 28 500 да 43 050 байцоў за розныя гады | сілы2 = ад 8 000 да 11 500 байцоў за розныя гады | страты1 = больш за 200 вайскоўцаў і больш за 100 апалчэнцаў забіты | страты2 = больш за 300 паўстанцаў забіты |страты3 = 27 французскіх вайскоўцаў загінулі |страты4 = 36 міратворцаў ААН загінулі |агульныя страты = 2000 загінулых, 750 000 унутраных і знешніх бежанцаў }}{{Івуарыйскі канфлікт}} '''Першая Івуарыйская вайна''' ({{lang-fr|Première guerre ivoirienne}}), таксама '''Першая грамадзянская вайна ў Кот-д’Івуары''' ({{lang-fr|Première guerre civile en Côte d'Ivoire}}) — узброены канфлікт на тэрыторыі [[Кот-д’Івуар]]а ў 2002—2007 гадах. Падзеі сталі следствам вострай палітычнай канкурэнцыі, эканамічнага і міграцыйнага крызісаў, этнічных супярэчнасцей, праблем вакол электаральнай сістэмы. Баявыя дзеянні пачаліся з узброенага паўстання ў некалькіх буйных гарадах і прывялі да фактычнага падзелу краіны на мяцежныя мусульманскія ([[поўнач]]) і праўрадавыя хрысціянскія ([[поўдзень]]) рэгіёны{{sfn|Франчук|2005|p=64}}. Актыўнымі ўдзельнікамі канфлікту, акрамя непасрэдна івуарыйскіх фракцый, сталі [[Францыя]], [[міратворчыя сілы ААН]] і замежныя [[найміт]]ы. Пры пасярэдніцтве іншых дзяржаў бакі падпісалі шэраг пагадненняў па ўрэгуляванні спрэчных пытанняў, але канчатковы мір быў усталяваны толькі праз некалькі спроб. Тым не менш, у 2010 годзе, з прычыны нявызначаных вынікаў [[Прэзідэнцкія выбары ў Кот-д’Івуары (2010)|прэзідэнцкіх выбараў]], пачалася [[Другая Івуарыйская вайна]]<ref name="Алексеев"/>. == Перадгісторыя == Рэспубліка Кот-д’Івуар узнікла 7 жніўня 1960 года, калі краіна атрымала незалежнасці ад Францыі. Першым прэзідэнтам стаў прадстаўнік ад [[Дэмакратычная партыя Кот-д’Івуара|Дэмакратычнай партыі (ДП)]] [[Фелікс Уфуэ-Буаньі]]. Ён заставаўся кіраўніком дзяржавы больш за 30 гадоў, падтрымліваў цесныя сувязі з былой метраполіяй, ствараў спрыяльныя ўмовы для прыватнага прадпрымальніцтва і замежных інвестыцый, стараўся захоўваць этнічны баланс, не пакідаючы ні адну буйную народнасць (у краіне больш за 60 розных этнічных груп) без прадстаўніцтва ў вышэйшых органах улады, а таксама перанёс сталіцу з [[Абіджан]]а ў родны [[Ямусукра]]. Па велічыні [[Эканоміка Кот-д’Івуара|эканомікі]] Кот-д’Івуар заняў трэцяе месца ў [[Афрыка|Афрыцы]]{{sfn|Франчук|2005|p=63}}. Пры гэтым рэжым Уфэа-Буаньі адзначыўся [[аўтарытарызм]]ам: толькі ў апошнія тры гады праўлення прэзідэнт дазволіў шматпартыйнасць{{sfn|Франчук|2005|p=64}}. У 1993 годзе Уфуэ-Буаньі памёр. Кот-д’Івуар узначаліў [[Анры Конан Бед’е]], які лічыўся пераемнікам былога кіраўніка дзяржавы. Аднак новы прэзідэнт не быў гэтак жа моцным палітыкам, і ўнутры ўрадавых колаў разгарнулася вострая палітычная канкурэнцыя<ref name="василенко">Антон Василенко. [https://warspot.ru/1836-kak-elektoralnye-konflikty-pererastayut-v-boevye-deystviya Как электоральные конфликты перерастают в боевые действия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231204005454/https://warspot.ru/1836-kak-elektoralnye-konflikty-pererastayut-v-boevye-deystviya |date=4 снежня 2023 }} // Warspot : военно-исторический портал. — 20 июня 2015.</ref>. Становішча пагоршылася падзеннем сусветных цэн на [[какава|какаву]] і [[кава|каву]], паколькі [[экспарт]] абодвух гэтых тавараў складаў значную долю даходаў{{sfn|Франчук|2005|p=64}}. Так, паводле ацэнкі [[Сусветны банк|Сусветнага банка]], з 1985 па 1993 год колькасць жыхароў за рысай беднасці вырасла з 11 % да 31 %<ref name="Алексеев"/>. Адначасна пачаўся рост міжэтнічнай і сацыяльнай напружанасці, бо ў Кот-д’Івуар лінуў паток мігрантаў з бяднейшых афрыканскіх краін (пераважна [[Малі]] і [[Буркіна-Фасо]]), якія станавіліся рабочымі на плантацыях кавы і какавы. Да 1998 года мігранты складалі 26 % насельніцтва. Гэты фактар прывядзе да спрэчак вакол існай электаральнай сістэмы краіны<ref name="василенко"/>, калі 8 снежня 1994 года будзе зацверджаны новы Выбарчы кодэкс Кот-д’Івуара. Паводле яго да кандыдатаў у прэзідэнты вылучана новае правіла — даказаць сваё івуарыйскае паходжанне<ref>Colette Braeckman, " Aux sources de la crise ivoirienne ", ''Manière de voir'', N° 79, février-mars 2005, ISSN 1241-6290, p. 81.</ref>. У гэты час Кот-д’Івуар ахапілі міжнацыянальныя сутыкненні, якія да пэўнага перыяду насілі спарадычны характар. Краіна перажыла тры ваенныя путчы{{sfn|Франчук|2005|p=64}}. 24 снежня 1999 года адбыўся дзяржаўны пераварот, і да ўлады прыйшоў генерал [[Рабер Геі]]. Былі празначаны прэзідэнцкія выбары<ref name="геі">[http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2506000022.html Биография Роберта Геи] на ''encyclopedia.com''{{ref-en}}</ref>. Аднак улады прынялі закон, які патрабаваў ад кандыдатаў, каб абодва іх бацькі былі ўраджэнцамі Кот-д’Івуара. Гэта адхіляла ад удзелу ў перадвыбарнай гонцы [[Аласан Уатара|Аласана Уатара]] — нашчадка выхадцаў з [[Буркіна-Фасо]]. Ён абапіраўся на падтрымку [[іслам|мусульманскага]] насельніцтва паўночных раёнаў краіны<ref name="василенко"/>. Такім чынам, ад праціўнікаў ваеннай хунты да прэзідэнцкіх выбараў дапушчаны толькі [[Ларан Гбагбо]] ад партыі [[Івуарыйскі народны фронт]]. Галасаванне прайшло 22 кастрычніка 2000 года, на якіх Геі пацярпеў паразу з боку Гбагбо, але адмовіўся прызнаць вынікі. У сваю чаргу Уатара, не дапушчаны да выбараў, заклікаў да перавыбараў<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1043106.stm |title=Ivory Coast timeline |work=BBC News |date=2011-03-31 |url-status=live |access-date=2021-09-04 |archive-date=2011-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416181247/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1043106.stm }}</ref>. Хунта паспрабавала сфальсіфікаваць вынікі, абвясціўшы пераможцам Геі. Але падлог быў настолькі відавочным, што, калі, праз пару дзён, генерал абвясціў сябе прэзідэнтам, па закліку Ларана Гбагбо жыхары Абіджана паўсталі і коштам жыцця некалькіх дзясяткаў чалавек узялі штурмам прэзідэнцкі палац<ref name="геі"/>. Летам 2002 года рашэннем прэзідэнта Гбагбо былі звольнены 750 вайскоўцаў, у асноўным мусульмане з поўначы{{sfn|Франчук|2005|p=64}}. Гэтым скарыстаўся Геі, які ўзначаліў падрыхтоўку ўзброенага паўстання<ref name="геі"/>. == Сілы бакоў == [[Файл:FNCI.JPG|thumb|Урадавыя вайскоўцы часоў грамадзянскай вайны.]] [[Файл:Ivory coast northern rebels 20dec05.jpg|thumb|Байцы «Новых сіл».]] Прэзідэнта Ларана Гбагбо падтрымалі службы дзяржаўнай бяспекі і [[Узброеныя сілы Кот-д’Івуара|нацыянальныя ўзброеныя сілы]]. На яго баку выступілі таксама розныя арганізацыі, у тым ліку [[левацэнтрызм|левацэнтрысцкая]] партыя «Івуарыйскі народны фронт» і [[нацыяналізм|нацыяналістычнае]] [[апалчэнне]] «[[Альянс юных патрыётаў за нацыянальны ўздым]]» (больш вядомае як «Маладыя патрыёты»), у склад якога трапіла [[Федэрацыя студэнтаў і школьнікаў Кот-д’Івуара]]<ref>Fesci, syndicat ou mafia ? — [http://www.jeuneafrique.com/Article/ARTJAJA2509p028-030.xml0/ article de Jeune Afrique] publié le 9 février 2009.</ref>. Асноўную масу замежнікаў у лагеры ўрада склалі ліберыйскія найміты, у тым ліку, паводле [[Human Rights Watch]], дзеці-салдаты<ref>{{cite web |date=31 March 2005 |title=Côte d'Ivoire: Ex-Child Soldiers Recruited for War |url=http://hrw.org/english/docs/2005/03/30/cotedi10404.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050714110654/http://hrw.org/english/docs/2005/03/30/cotedi10404.htm |archive-date=14 July 2005 |website=[[Human Rights Watch]]}}</ref>. Для абслугоўвання і эксплуатацыі [[Ваенна-паветраныя сілы Кот-д’Івуара|нацыянальных ВПС]] прыцягваліся французскія, паўднёваафрыканскія, балгарскія, расійскія, украінскія і беларускія наёмныя спецыялісты{{sfn|Франчук|2005|pp=64-65}}. Адзін з такіх — адстаўны [[палкоўнік]] [[Ваенна-паветраныя сілы Беларусі|ВПС РБ]] і ўдзельнік [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайны]] [[Юрый Леанідавіч Сушкін|Юрый Сушкін]]<ref name="RFI">Сергей Дмитриев. [https://www.rfi.fr/ru/%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F/20200320-15-%D0%BB%D0%B5%D1%82-%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D0%BE%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D1%82%D0%BE-%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD-%D0%B2-%D0%B1%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B5-%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%83%D0%B7%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D1%82-%D0%B4-%D0%B8%D0%B2%D1%83%D0%B0%D1%80 15 лет без ответа: кто виновен в бомбардировке французских военных в Кот-д’Ивуар] // [[Міжнароднае французскае радыё|RFI]], 20 марта 2020</ref>. [[Узброеныя сілы Кот-д’Івуара]] за ўвесь перыяд вайны складалі ад 17 000<ref name= UAB /> да 17 050<ref>[http://www.nationsencyclopedia.com/Africa/C-te-D-ivoire.html Côte d’Ivoire]. ''Encyclopedia of the Nations''</ref> чалавек. Праўрадавыя апалчэнні налічвалі ад 10 500 (у 2005 годзе<ref name= Karp1 >Aaron Karp (2010). [http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/A-Yearbook/2010/en/Small-Arms-Survey-2010-Chapter-04-Annexe-1-active-insurgencies.pdf «Elusive Arsenals: Gang and Group Firearms»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210303121251/http://www.smallarmssurvey.org/fileadmin/docs/A-Yearbook/2010/en/Small-Arms-Survey-2010-Chapter-04-Annexe-1-active-insurgencies.pdf |date=3 сакавіка 2021 }}. ''Small Arms Survey 2010: Gangs, Groups, and Guns''. Capítulo IV (anexo 1 ''Active insurgencies''). Ginebra: Cambridge University Press. ISBN 978-0-52114-684-5.</ref>) да 25 000 (у 2002 годзе<ref name= FRGO >[http://www.hrw.org/en/node/93700/section/7 «Afraid and Forgotten».] ''Human Rights Watch''. 22 de octubre de 2010.</ref>). Акрамя таго, на 2003 год завербавана адна тысяча ліберцыйцаў<ref name= Francis120 >David J. Francis (2005). ''Civil Militia: Africa’s Intractable Security Menace?''. Burlington: Ashgate Publishing, Ltd., pp. 120. ISBN 978-0-75464-452-1. Los mercenarios liberianos estaban agrupados en el ''Lima''.</ref>. Асноўнай паўстанцкай арганізацыяй у грамадзянскай вайне стала групоўка «[[Новыя сілы (групоўка)|Новыя сілы]]», створаная ў снежні 2002 года як кааліцыя больш дробных фракцый: Патрыятычнага руху, Народнага руху Вялікага Захаду і Руху за справядлівасць і мір<ref name=":5" />. Значная частка баевікоў першай сімпатызавала [[лібералізм|ліберальнай]] партыі «[[Аб’яднанне рэспубліканцаў]]», якую ўзначальваў Уатара<ref name=":10">{{Cite journal |last1=Speight |first1=Jeremy |last2=Wittig |first2=Katrin |date=2017-11-29 |title=Pathways from rebellion: Rebel-party configurations in Côte d'Ivoire and Burundi |url=https://doi.org/10.1093/afraf/adx042 |journal=African Affairs |volume=117 |issue=466 |pages=21–43 |doi=10.1093/afraf/adx042 |issn=0001-9909}}</ref>, у той час як астатнія падтрымлівалі кіраўніка зрынутай хунты Геі<ref name=":12" />. Антыўрадавыя сілы падтрымалі прадстаўнікі некалькі народаў, уключаючы {{нп3|Мандзінка (народ)|малінка|ru|Мандинка (народ)}}, {{нп3|Сенуфа (народ)|сенуфа|ru|сенуфо (народ)}}, {{нп3|Лобі (народ)|лобі|ru|лоби}}<ref>{{Cite web |url=http://www.newsru.com/world/19Sep2002/gov.html |title=В Кот-д’Ивуаре произошел вооруженный мятеж. Убит бывший глава страны Робер Гей |access-date=2011-04-11 |archive-date=2015-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210191951/http://www.newsru.com/world/19Sep2002/gov.html |url-status=live }}</ref><ref name="rian.com.ua">{{Cite web |url=http://rian.com.ua/analytics/20110209/78647916.html |title=Анатолий Баронин, Андрей Колпаков. Ситуация в Кот-д’Ивуаре и угрозы для украинских миротворцев |access-date=2011-04-11 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413215817/http://rian.com.ua/analytics/20110209/78647916.html |url-status=live }}</ref>. Паводле справаздачы Global Witness за сакавік 2003 года, 90 % членаў Народнага руху Вялікага Захаду і Руху за справядлівасць і мір былі наймітамі з [[Ліберыя|Ліберыі]] ці [[Сьера-Леонэ]]. Многія байцы раней складаліся ў атрадах [[Аб’яднаны рэвалюцыйны фронт|АРФ]] (паўстанцкая групоўка часоў [[Грамадзянская вайна ў Сьера-Леонэ|грамадзянскай вайны ў Сьера-Леонэ]]) і арміі [[Чарльз Тэйлар (ліберыйскі палітык)|Чарльза Тэйлара]] (былы прэзідэнт Ліберыі)<ref>{{Cite web |date=2003-03-31 |title=The Usual Suspects |url=https://www.globalwitness.org/en/archive/usual-suspects/ |access-date=2022-10-01 |website=Global Witness|language=fr}}</ref>. Фактычнай сталіцай мяцежнікаў стаў горад [[Буаке]]. Ён меў выгаднае стратэгічнае становішча — населены пункт звязаны [[чыгунка]]й з Буркіна-Фасо і аўтамабільнымі дарогамі з гарадамі Абіджан і Ямусукра, а таксама суседнімі дзяржавамі Малі, [[Гана]] і Буркіна-Фасо<ref name="Алексеев">Алексей Алексеев. [https://www.kommersant.ru/doc/4451514 Кот, ранее известный как Берег] // Коммерсантъ, 15 августа 2020</ref>. Івуарыйскі ўрад заяўляў, што Буркіна-Фасо дапамагае мяцежным атрадам, хоць дзяржава неаднаразова адмаўляла гэтае сцвярджэнне<ref name=":11">{{cite news |date=3 December 2002 |title=Côte d'Ivoire: Chaotic Conflict Deepens As Government Troops Fight To Recover Lost Territory In Ivory Coast |newspaper=AllAfrica |url=http://allafrica.com/stories/200212030058.html |access-date=16 October 2014}}</ref>. Міжнародная крызісная група, аднак, прадставіла дадзеным паведамленням некаторыя доказы: крыніцы ў буркінійскім урадзе паведамілі, што па паветры апазіцыянерам дастаўлялася зброя, а заходняя разведка даказала, што частка зброі, якая выкарыстоўвалася ў першапачатковых нападах паўстанцаў, паходзіць з запасаў прэзідэнцкай гвардыі Буркіна-Фасо<ref name=":17">{{Cite web |date=2003-11-28 |title=Côte d'Ivoire: "The War Is Not Yet Over" |url=https://www.crisisgroup.org/africa/west-africa/c%C3%B4te-divoire/cote-d-ivoire-war-not-yet-over |access-date=2022-10-02 |website=International Crisis Group |language=en}}</ref>. Таксама існуе інфармацыя аб дапамозе з боку ўрада Ліберыі<ref name=":12" /><ref>{{Cite journal |date=2005-04-13 |title=Youth, Poverty and Blood: The Lethal Legacy of West Africa's Regional Warriors |url=https://www.hrw.org/report/2005/04/13/youth-poverty-and-blood/lethal-legacy-west-africas-regional-warriors |journal=Human Rights Watch |language=en}}</ref>. На 2005 год «Новыя сілы» налічвалі ў сваіх шэрагах 11 500 баевікоў<ref name= Karp1 />. На канец вайны іх было ад 8 да 10 тысяч<ref>Cecile Barbeito Thonon, Albert Caramés Boada & Patricia García Amado (2008). [http://escolapau.uab.cat/img/qcp/cotedivoire.pdf «Côte d’Ivoire: retos y cuestiones pendientes un año después de Ouagadougou»]. ''Quaderns de Construcció de Pau''. Bercelona: Escola de Cultura de Pau. Julio de 2008, pp. 20.</ref>. З гэтых лічб у атрадах Патрыятычнага руху на 2002 год служылі 800 байцоў<ref name= Francis120 />, на 2003 — ад 3 000 да 5 000<ref name= Francis120 /><ref>International Crisis Group. [http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/west-africa/cote-divoire/Cote%20dIvoire%20The%20War%20Is%20Not%20Yet%20Over «Côte d’Ivoire: 'The War is not yet over']». ''Africa Reports''. Freetown/Bruselas: ICG. No. 72, 28 de noviembre de 2003, pp. 14.</ref>, на 2005 — 4 000<ref name= Karp1 />. Фарміраванні Народнага руху Вялікага Захаду складалі 2 000 чалавек у 2003 годзе<ref name= Francis120 />, 1 000 — у 2005<ref name= Karp1 />. Рух за справядлівасць і мір на 2005 год меў у наяўнасці тысячу апалчэнцаў<ref name= Karp1 />. == Падзеі 2002 года == === Паўстанне === 19 верасня 2002 года, калі кіраўнік дзяржавы знаходзіўся з рабочым візітам у [[Італія|Італіі]]<ref name="василенко"/>, успыхнулі паўстанні ў Абіджане, Буаке і {{нп3|Караго||fr|Korhogo}}<ref>[http://www.onuci.org/pdf_fr/pio/chrono.pdf » Côte d’Ivoire : La chronologie des événements depuis le 19 septembre 2002 «], site de l’Onuci.</ref>. Падзеі пачаліся з пратэстнай акцыі 200 звольненых вайскоўцаў-паўночнікаў, што лічылі сваю дэмабілізацыю праявай этнічнай непрыязнасці з боку паўднёвых івуарыйцаў<ref name=":5" />. Хутка лік удзельнікаў узрос да 750<ref name=":12"/>. Улады адказалі зносам дамоў працоўных мігрантаў, абвінавачаных у падтрымцы мяцежнікаў<ref>{{Cite web |last=Carroll |first=Rory |date=2002-10-03 |title=Mobs fuel violence in Ivory Coast |url=http://www.theguardian.com/world/2002/oct/03/rorycarroll |access-date=2022-10-01 |website=the Guardian |language=en}}</ref>. Да гэтага далучыліся [[Хрысціянства|хрысціяне]] з поўдня, пачаўшы граміць трушчобы мусульман-паўночнікаў. Адначасна перасталі выходзіць чатыры апазіцыйныя газеты, былі адключаны ад эфіру радыёстанцыі, якія транслявалі праграмы, што не супадалі з афіцыйнай трактоўкай падзей{{sfn|Франчук|2005|p=64}}. Дом Уатары быў спалены, і палітык схаваўся ў рэзідэнцыі французскага пасла. У сваю чаргу экс-прэзідэнт Бед’е атрымаў прытулак у пасла [[Канада|Канады]]<ref name=":5" />. Лідар змоўшчыкаў Геі ў той жа дзень быў забіты разам з міністрам унутраных спраў Эмілем Бога Дуду ў Абіджане. Таксама загінула жонка генерала Роза Дуду Геі<ref name="геі"/>. Абіджан паўстанцы ўзяць не здолелі, таму адступілі на поўнач — у Буаке і Караго<ref name=":5" >El-Khawas, Mohamed A.; Anyu, Julius Ndumbe. [https://www.jstor.org/stable/10.2979/africatoday.61.2.41 Côte d’Ivoire: Ethnic Turmoil and Foreign Intervention] // Africa Today. : журнал. — 2015. — № 61 (2). — C. 41-55.</ref>. Менавіта ў Паўночным Кот-д’Івуары яны дасягнулі поспеху, амаль цалкам яго захапіўшы<ref name=":12">{{Cite web |last=Ero |first=Comfort |date=2002-12-15 |title=Ivory Coast on the brink |url=https://www.crisisgroup.org/africa/west-africa/c%C3%B4te-divoire/ivory-coast-brink |access-date=2022-10-01 |website=International Crisis Group |language=en}}</ref><ref name=":13">{{Cite web |last=Zavis |first=Alexandra |date=2002-10-02 |title=France Adds Military in Ivory Coast |url=https://apnews.com/article/d087a62022b5c6d3abe7ae24362a39b6 |access-date=2022-10-01 |website=AP News |language=en}}</ref>. Краіна хутка раскалолася на дзве часткі: поўдзень — пад кантролем сіл Гбагбо, а поўнач — пад кантроль паўстанцаў{{sfn|Франчук|2005|p=64}}. Апошнія аб’ядналіся ў арганізацыю „Патрыятычны рух Кот-д’Івуара“ на чале з Гіёмам Саро<ref name=":12" />. У канцы лістапада баі паміж паўстанцамі і ўладамі дасягнулі апагею: сутычкі вяліся ў раёне гарадоў {{нп3|Вавуа||fr|Vavoua}} і {{нп3|Данане||fr|Danané}}. Упершыню ў ваенных дзеяннях прыняла ўдзел [[авіяцыя]], а менавіта верталёты [[Мі-24]]{{sfn|Франчук|2005|p=65}}. === Інтэрвенцыя === {{Асноўныя артыкулы|Аперацыя «Аднарог»}} Гбагбо заклікаў на дапамогу Францыю на падставе Дагавора аб ваенным супрацоўніцтве і ўзаемадапамогі 1962 года. Так як дакумент прадугледжваў прамое ўмяшанне толькі ў выпадку нападу замежнай дзяржавы, прэзідэнт краіны заявіў аб дачыненні да мецяжу Буркіна-Фасо. Парыж, аднак, засумняваўся. Францыя заявіла аб адмове ад прамога ваеннага ўмяшання, адзначыўшы, што дапаможа ўрадавай арміі толькі транспартам, сувяззю і [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваеннымі саветнікамі]]{{sfn|Франчук|2005|p=64}}. Але неўзабаве з’явілася пагроза жыццю 19 тысяч французскіх грамадзян, таму фармальная падстава для інтэрвенцыі была знойдзена<ref name=":12" /><ref name=":16">{{Cite journal |last=Recchia |first=Stefano |date=2020-04-01 |title=Overcoming Opposition at the UNSC: Regional Multilateralism as a Form of Collective Pressure |url=https://academic.oup.com/jogss/article/5/2/265/5803375 |journal=Journal of Global Security Studies |language=en |volume=5 |issue=2 |pages=265–281 |doi=10.1093/jogss/ogaa013 |issn=2057-3170|doi-access=free }}</ref>. [[Файл:RHP Cote d'ivoire 2003.jpg|thumb|Французская бранятэхніка ў Кот-д’Івуары.]] 22 верасня ў краіну ўведзены французскія войскі. У Абіджан перакінуты з [[Габон]]а дзве роты [[2-і замежны парашутны полк|2-га парашутна-дэсантнага палка]] [[Французскі замежны легіён|Замежнага легіёна]] для падтрымкі 43-га батальёна марской пяхоты французскай арміі, які ўжо знаходзіўся ў горадзе. Паветраная складнік быў прадстаўлены чатырма верталётамі [[Sud-Aviation SA.330 Puma|SA.330 «Пума»]] камандавання спецыяльных аперацый, такой жа колькасцю «[[Sud-Aviation Gazelle|Газеляў]]», а таксама парай ваенна-транспартных самалётаў [[Transport Allianz C.160 Transall|C-160 «Трансал»]]. Кантынгент прыступіў да эвакуацыі замежнікаў. Адзін з верталётаў УС Францыі паблізу горада {{нп3|Далаа||fr|Daloa}} атрымаў лёгкія пашкоджанні, трапіўшы пад абстрэл баевікоў. У адказ іншыя французскія верталёты атакавалі і знішчылі грузавік, з якога паўстанцы вялі агонь{{sfn|Франчук|2005|p=64}}. Паралельна, 29 верасня, паміж варагуючымі бакамі пачаліся мірныя перамовы ў [[акра|Акры]] (Гана)<ref name=":15">Novosseloff, Alexandra (2018). [https://www.ipinst.org/wp-content/uploads/2018/06/1806_Many-Lives-of-a-Peacekeeping-Mission.pdf «The Many Lives of a Peacekeeping Mission: The UN Operation in Côte d’Ivoire»] (PDF). International Peace Institute.</ref>. Прысутнасць французскіх вайсковых падраздзяленняў паміж Ямусукра і Буаке вымусіла паўстанцаў спыніць наступленне і падпісаць 17 кастрычніка<ref name=":12" /><ref>{{Cite news |date=2002-10-17 |title=Ivory Coast Rebels Sign Ceasefire Deal |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2002/10/17/international/ivory-coast-rebels-sign-ceasefire-deal.html |access-date=2022-10-01 |issn=0362-4331}}</ref> перамір’е. Пры гэтым французы занялі пазіцыі паміж двума супрацьлеглымі бакамі{{sfn|Франчук|2005|p=64}}. 28 лістапада Народны рух Кот-д’Івуара і Рух за справядлівасць і мір, новыя паўстанцкія групоўкі, узялі пад свой кантроль гарады {{нп3|Ман (Кот-д’Івуар)|Ман|fr|Man (Côte d'Ivoire)}} і Данане, размешчаныя на захадзе краіны. У адказ туды былі адпраўлены французскія войскі для эвакуацыі замежнікаў. Нечакана яны ўступілі ў бой з баевікамі ў раёне Мана 30 лістапада. Сутыкненні прывялі да гібелі па меншай меры дзесяці паўстанцаў, адзін французскі салдат атрымаў раненні<ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/200212030058.html |publisher=AllAfrica.com |title=Côte d'Ivoire: Chaotic Conflict Deepens As Government Troops Fight To Recover Lost Territory In Ivory Coast (Page 1 of 2) |access-date=2014-10-16 |archive-date=2016-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160109125115/http://allafrica.com/stories/200212030058.html |url-status=live }}</ref>. == Падзеі 2003 года == У пачатку студзеня 2003 года краіны-ўдзельніцы {{нп3|ЭКАВАС||ru|ЭКОВАС}} (Эканамічная супольнасць заходнеафрыканскіх дзяржаў) накіравалі 1500 сваіх міратворцаў. Разам з французскімі вайскоўцамі яны ўвайшлі ў склад сіл па падтрыманні міру{{sfn|Франчук|2005|p=65}}. 6 студзеня дзве групы баевікоў напалі на французскія пазіцыі недалёка ад горада {{нп3|Дуэкуэ||fr|Duékoué}}, параніўшы дзевяць салдат, аднаго з іх цяжка. Паводле заявы французскага прадстаўніка, замежныя войскі адбілі напад і контратакавалі, забіўшы 30 паўстанцаў<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2631805.stm |work=BBC News |title='Blue helmets' plan for Ivory Coast |date=2003-01-07 |access-date=2015-02-10 |archive-date=2015-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210212922/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2631805.stm }}</ref>. === Ліна-Маркусі === {{Асноўны артыкул|Пагадненне ў Ліна-Маркусі}} З 15 студзеня 2003 года бакі вялі перамовы ў Ліна-Маркусі пад [[Парыж]]ам. 24 студзеня было падпісана канкрэтнае пагадненне, якое прадугледжвала ажыццяўленне дзяржаўнымі органамі рэформаў (тычыліся ўмоў абрання прэзідэнта, прымянення закона ад 23 снежня 1998 г. аб сельскіх землях, рэкамендацый па СМІ, арміі, правоў і свабод чалавека, раззбраення і дэмабілізацыі) і неадкладнага змянення размеркавання паўнамоцтваў у адпаведнасці з Канстытуцыяй (абмежаванне ролі кіраўніка дзяржавы, які губляў права прызначаць прэм’ер-міністра, а таксама фарміраванне Урада нацыянальнага прымірэння з перадачай паўстанцам пасад у міністэрствах абароны і ўнутраных спраў). Па выніках гэтай сустрэчы {{нп3|Седу Дыара||fr|Seydou Diarra}}, лаяльны апазіцыі, быў прызначаны прэм’ер-міністрам. З юрыдычнага пункту гледжання пагадненне ў Ліна-Маркусі дэ-факта вызначала новую Канстытуцыю<ref name=":0">[https://www.cairn.info/revue-afrique-contemporaine1-2003-2-page-41.htm?contenu=resume L’accord de Marcoussis, entre droit et politique]</ref><ref>[http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/dossiers-pays/cote-d-ivoire/colonne-droite-1347/documents-de-reference/article/accord-de-linas-marcoussis Texte des accords de Linas-Marcoussis sur France Diplomatie.]</ref>. Многія прыхільнікі Гбагбо з ліку членаў ІНФ і армейцаў негатыўна сустрэлі падпісаныя дамоўленасці. Апошнія аказалі найбольшы супраціў, бо не жадалі быць падначаленымі баевікоў<ref name=":5" />. Супрацьдзеянне набыло моцнае адценне антыфранцузскіх настрояў<ref name=":18">{{Cite journal |last=Piccolino |first=Glulia |date=2012 |title=David against Goliath in Côte d'Ivoire? Laurent Gbagbo's War against Global Governance |url=https://www.jstor.org/stable/41494463 |journal=African Affairs |volume=111 |issue=442 |pages=1–23 |doi=10.1093/afraf/adr064 |jstor=41494463 |issn=0001-9909}}</ref>. Французскі ўрад, як меркавалася, прымусіў прэзідэнта Кот-д’Івуар падпісаць дагавор<ref name=":5" />. Як вынік, у краіне пад кіраўніцтвам нацыяналістычнай арганізацыі „Маладыя патрыёты“ пачаліся пратэсты. У адным толькі Абіджане 2 лютага да акцый далучыліся сто тысяч чалавек<ref name=":15" />. Таксама адбыліся напады на французскіх грамадзян<ref name=":5" />. Для нейтралізацыі магчымага французскага ўмяшання ў перамовы ў горадзе Акра 7—8 сакавіка праведзены дадатковыя сустрэчы<ref name=":15" />. Адначасна абодва бакі, скарыстаўшыся стабілізацыяй, вялі пераўзбраенне і рэарганізацыю. Больш за тое, працягваліся асобныя сутычкі. З 6 па 14 красавіка вяліся баі за пасёлак Зуан-Луніен. Населены пункт спачатку знаходзіўся пад кантролем апазіцыі, але на другі дзень сутыкненняў перайшоў да ўрадавай арміі. Аднак потым баевікі адбілі пасёлак{{sfn|Франчук|2005|p=65}}. 16 красавіка верталёты арміі Гбагбо абстралялі некалькі будынкаў у Данане і {{нп3|Махапле||fr|Mahapleu}}, у выніку чаго атрымалі раненні каля 50 мірных жыхароў. Прадстаўнікі замежных дыпламатычных місій асудзілі падобныя дзеянні. У перыяд з 6 па 16 красавіка Мі-24 таксама наносілі ўдары па Вавуа і Бінхуі. У цэлым жа, красавіцкія баі не прынеслі поспеху ні апазіцыі, ні Гбагбо. 3 мая паміж урадам і паўстанцамі быў заключаны дагавор аб поўным спыненні агню{{sfn|Франчук|2005|p=66}}. 4 ліпеня ўрад і „Новыя сілы“ публічна абвясцілі, што [[грамадзянская вайна]] скончана. Бакі дамовіліся працаваць разам для выканання мірнага пагаднення. Аднак гвалт і напружанасць яшчэ захоўваліся<ref name=":5" /><ref name=":17"/>. У канцы жніўня замежныя сілы панеслі першыя страты: двое французскіх салдат былі забіты паўстанцамі недалёка ад Сакасу<ref>{{Cite web |date=2003-08-26 |title=French soldiers killed in Ivory Coast |url=https://www.aljazeera.com/news/2003/8/26/french-soldiers-killed-in-ivory-coast |access-date=2022-10-02 |website=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref>. На тым жа тыдні спецслужбы ў Парыжы арыштавалі 10 чалавек, у тым ліку аднаго з лідараў узброенай апазіцыі {{нп3|Ібрагім Кулібалі|Ібрагіма Кулібалі|fr|Ibrahim Coulibaly}}. Як заяўлялася, ён намышляў забойства Гбагбо і дэстабілізацыю абстаноўкі<ref>{{Cite web |date=2003-08-27 |title=Ivory Coast president assassination foiled |url=https://www.irishexaminer.com/world/arid-30111262.html |access-date=2022-10-02 |website=Irish Examiner|language=en}}</ref>. У цэлым, да верасня сітуацыя палепшылася, хоць адчуваліся істотныя праблемы з фактычным падзелам краіны на мяцежныя і праўрадавыя вобласці<ref name=":17"/>. == Падзеі 2004 года == === Міратворчая місія === {{Асноўны артыкул|Аперацыя ААН у Кот-д’Івуары}} Праз год і шэсць месяцаў пасля пачатку ваеннага канфлікту [[СБ ААН]] прымае рэзалюцыі, у рамках якой у краіне павінна размясціцца [[міратворчыя сілы ААН|міратворчая місія]]<ref>{{Cite news|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2004/sc8012.doc.htm|title=Security Council establishes peacekeeping operation in Côte d'Ivoire|date=27 February 2004}}</ref>. Першапачатковы перыяд аперацыі зацверджаны на дванаццаць месяцаў, але пасля мандат міратворцаў рэгулярна падаўжаўся. Афіцыйна аперацыя пачалася 4 красавіка 2004 года. Было адпраўлена 6240 супрацоўнікаў [[ААН]], уключаючы 200 ваенных назіральнікаў і 320 паліцыянтаў<ref>{{Cite book|isbn=978-90-04-14599-3|title=The challenge of conflict: international law responds.|page=216|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|year=2006|first=Ustinia|last=Dolgopol|first2=Judith Gail|last2=Gardam}}</ref><ref>{{Cite news|title=Security Council authorizes full peacekeeping operation in Côte d'Ivoire|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=9913&Cr=ivoire&Cr1=|date=27 February 2004}}</ref>. Мандат аперацыі ўключаў: назіранне за ўзброенымі групамі і спыненнем агню; праграму раззбраення, дэмабілізацыі, рэінтэграцыі, рэпатрыяцыі і рассялення; абарону персаналу Арганізацыі Аб’яднаных Нацый і грамадзянскага насельніцтва; падтрымку ажыццяўлення мірнага працэсу; прасоўванне правоў чалавека; выкарыстанне патэнцыялу грамадскай інфармацыі і падтрыманне правапарадку. === Зрыў прымірэння === У 2004 годзе разгарэўся канфлікт паміж баевікамі і ўладамі з нагоды кандыдатур на замяшчэнне вышэйшых пасад. Урад спрабаваў блакаваць дагавор мінулага года. У адказ 25 сакавіка апазіцыйныя партыі арганізавалі публічную дэманстрацыю ў Абіджане, вядомую як „Марш міру“. Сілы бяспекі і праўрадавыя апалчэнцы адкрылі агонь па дэманстрантах<ref>{{Cite web |date=2004-04-08 |title=Now it's happening in the Ivory Coast |url=https://www.crisisgroup.org/africa/west-africa/c%C3%B4te-divoire/now-its-happening-ivory-coast |access-date=2022-10-02 |website=International Crisis Group |language=en}}</ref>. Паводле ацэнак ААН, не менш за 120 чалавек былі забіты, 274 паранены, 20 прапалі без вестак. Многія забойствы адбываліся не на вуліцы, а ў дамах патэнцыйных дэманстрантаў ці нават нявінных грамадзянскіх асоб, якія сталі мішэнню для [[сілавікі|сілавікоў]]<ref>{{Cite web |last=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |author-link=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=2004-04-29 |title=Report of the Commission of Inquiry on the Events Connected with the March Planned for 25 March 2004 in Abidjan |url=https://reliefweb.int/report/c%C3%B4te-divoire/c%C3%B4te-divoire-letter-dated-12-may-2004-un-sg-addressed-sc-president-s2004384 |access-date=2022-10-02 |website=ReliefWeb |language=en}}</ref>. У знак пратэсту супраць гвалту „Новыя сілы“ абвясцілі аб сваім выхадзе з урада прымірэння<ref>{{Cite web |date=2004-03-26 |title=Ivorian opposition vows to continue protests |url=https://mg.co.za/article/2004-03-26-ivorian-opposition-vows-to-continue-protests/ |access-date=2022-10-02 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref>. У маі Гбагбо публічна раскрытыкаваў апазіцыю за прыпыненне іх удзелу; неўзабаве пасля гэтага было абвешчана, што ён звольніў трох апазіцыйных міністраў<ref>{{Cite web |date=2004-05-20 |title=Gbagbo sacks rebel chief from power-sharing cabinet |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2004/05/20/gbagbo-sacks-rebel-chief-power-sharing-cabinet |access-date=2022-10-02 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2004-05-20 |title=Ivorian rebel ministers sacked |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3728259.stm |access-date=2022-10-02}}</ref>. У ліпені мірны працэс аднавіўся. Бакі зноў сустрэліся на перамовах у Акры, дзе падпісалі чарговае пагадненне. Дакумент патрабаваў выконваць дамову 2003 года, на гэты раз „з канкрэтнымі тэрмінамі і арыенцірамі для прагрэсу“<ref name=":5" />. Перамовы былі сканцэнтраваны на ліквідацыі асноўных перашкод на шляху мірнага працэсу, у прыватнасці, права на ўдзел у выбарах, рэформы грамадзянства і праграмы раззбраення. Паўстанцы пагадзіліся вярнуцца ва ўрад прымірэння, а Гбагбо паабяцаў перагледзець артыкул 35 Канстытуцыі, які тычыўся паходжання бацькоў кандыдатаў у прэзідэнты<ref name=":15" />. У сярэдзіне восені ліпеньскі дагавор апынуўся пад пагрозай: 12 кастрычніка Гбагбо абвясціў, што не збіраецца ўносіць папраўкі ў 35 артыкул, пакуль апазіцыянеры не раззброяцца; у сваю чаргу праціўнікі дзеючага ўрада вынеслі супрацьлеглыя патрабаванні<ref name=":15" />. На наступны дзень кіраўніцтва „Новай сілы“ абвясціла аб выхадзе з мірнай ініцыятывы, паколькі недалёка ад дэмаркацыйнай лініі апалчэнцы перахапілі два грузавікі са зброяй, прызначаных для івуарыйскай арміі. 28 кастрычніка на кантраляваных мяцежнікамі паўночных тэрыторыях было абвешчана надзвычайнае становішча. 4 лістапада прэзідэнт Гбагбо аддаў распараджэнне нанесці серыю ўдараў па паўстанцам<ref name=WSWS>Ann Talbot, [http://www.wsws.org/articles/2004/nov2004/ivor-n09.shtml „Ivory Coast: protests erupt vs. French military strikes“], World Socialist Web Site, 9 November 2004.</ref><ref name="conflictologist">[http://conflictologist.org/grajdanskaya-vojna-bereg-slonovoj-costi-cote-d-ivoire.htm Грамадзянская вайна ў Кот-д’Івуар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180714173859/http://conflictologist.org/grajdanskaya-vojna-bereg-slonovoj-costi-cote-d-ivoire.htm |date=14 ліпеня 2018 }} {{ref-ru}}</ref>. У гэты дзень пара штурмавікоў Су-25УБ, якія пілатавалі [[Беларускія найміты ў Кот-д’Івуары|беларускія найміты]] сумесна з івуарыйскімі лётчыкамі<ref name="агляд">[https://www.oryxspioenkop.com/2020/08/cote-divoires-su-25s-sharks-wont-bite.html?m=1 Ivory Coast’s Su-25s — The Sharks Won’t Bite Again]</ref>, атакавала паўстанцаў у Буаке і Караго. 5 лістапада авіяцыя нанесла дадатковыя ўдары. У Буаке ў выніку бамбардзіроўкі быў знішчаны штаб мяцежнікаў{{sfn|Франчук|2005|p=66}}. === Інцыдэнт у Буаке === {{Асноўны артыкул|Французска-івуарскі канфлікт}} [[Файл:2004 Ivorian-French clashes.png|міні|злева|Карта падзей 6—7 лістапада 2004 года.]] Днём 6 лістапада два Су-25УБ з беларуска-івуарыйскімі экіпажамі<ref name="агляд"/> атакавалі французскую ваенную базу, у выніку чаго загінулі 9 вайскоўцаў, а таксама грамадзянін [[ЗША]]. У адказ французы напалі на івуарыйскія аэрадромы ў Абіджане і Ямусукра. Імі былі знішчаны 5 самалётаў і 8 верталётаў, яшчэ 2 верталёты збіты ў паветры{{sfn|Франчук|2005|p=66}}. 7 лістапада лаяльныя ўраду Гбагбо сілы выйшлі на вуліцы Абіджана пратэставаць супраць Францыі. Падчас пратэстаў яны напалі на французскую ваенную базу. Пасля мясцовае насельніцтва атакавала жылы раён з французскімі грамадзянамі. На абарону былі накіраваны верталёты, бронеаўтамабілі і нават танкі. Пад націскам ваеннай тэхнікі, дэманстранты былі вымушаны адступіць<ref name="махач">{{Cite web|url=http://www.france24.com/en/20080614-ivory-coast-bernard-kouchner-gbabgo-france&navi=AFRIQUE |title=French foreign minister's visit is first since 2003 |publisher=France 24 |date=14 June 2008 |access-date=7 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520122915/http://www.france24.com/en/20080614-ivory-coast-bernard-kouchner-gbabgo-france%26navi%3DAFRIQUE |archive-date=20 May 2011 |url-status=dead |df=dmy }}</ref>. Пасля падзей Ларан Гбагбо заявіў, што ўдар па пазіцыях міратворцаў быў памылкай, а таксама запэўніў, што „Кот-д’Івуар не ваюе з Францыяй“<ref name="centrasia">[https://centrasia.org/newsA.php?st=1100328180 Белорусские наёмники на Су-25 разбомбили франко-американских „миротворцев“ в Кот-д’Ивуар]</ref>. Прэзідэнт выказаў жаданне пачаць мірныя перамовы. Тым часам міністр замежных спраў Францыі [[Мішэль Барнье]] абвінаваціў толькі яго „асабіста адказным за тое, што адбылося“<ref name=WSWS/>. Спікер парламента Кот-д’Івуара [[Мамаду Кулібалі]] абвінаваціў Францыю ў распальванні грамадзянскай вайны і дапамаганні паўстанцам. Ён запатрабаваў вываду французскіх сіл з тэрыторыі краіны. Паводле яго слоў, народ і ўрад хочуць, каб „акупацыйная армія сышла“<ref>[https://ria.ru/20041107/727426.html Кот-д’Ивуар обвинил Францию в разжигании гражданской войны]</ref>. У той жа час Савет Бяспекі ААН наклаў эмбарга на пастаўкі ўзбраенняў і любую ваенную дапамогу Кот-д’Івуару<ref>[https://m.lenta.ru/news/2005/11/14/vvs/ Украина и Белоруссия тайно восстанавливают ВВС Кот-д’Ивуара] // Лента.ру 14 ноября 2005</ref>. == Падзеі 2005—2007 гадоў == === Мірны працэс === {{Асноўны артыкул|Пагадненне ў Прэторыі (2005)}} У 2005 годзе мірны працэс аднавіўся. 3 красавіка пад эгідай [[Афрыканскі саюз|Афрыканскага саюза]] прадстаўнікі бакоў сустрэліся ў [[Прэторыя|Прэторыі]] ([[ПАР]]). Ужо 6-га было дасягнута новае пагадненне, задуманае як дадатак да Ліна-Маркусі<ref name=":5" /><ref name=":15" />. Дакумент прадугледжваў: неадкладнае і канчатковае спыненне ўсіх баявых дзеянняў; раззбраенне і роспуск апалчэнцаў; рэформу дзейнасці незалежнай выбарчай камісіі; запрашэнне ААН прыняць удзел у арганізацыі ўсеагульных выбараў. Аднак у ім нічога не прапісана аб праве ўсіх івуарыйскіх лідараў балатавацца на наступных прэзідэнцкіх выбарах<ref>[http://www1.rfi.fr/actufr/articles/064/article_35315.asp L’accord de Pretoria du 6 avril 2005]</ref>. Урад ПАР, прызнаючы асцярогі Гбагбо, змог падштурхнуць улады дазволіць удзельнічаць у выбарах усім жадаючым, уключаючы Уатару<ref name=":18" />. Прэзідэнт Кот-д’Івуара таксама пагадзіўся павялічыць прадстаўніцтва апазіцыі ў незалежнай выбарчай камісіі і распусціць праўрадавыя апалчэнні<ref name=":5" />. Баевікі „Новых сіл“ і апазіцыйныя партыі не давяралі паўднёваафрыканцам, разглядаючы іх як прадузятых пасярэднікаў<ref name=":18" />, але пагадзіліся зноў раззброіцца і вярнуцца ва ўрад прымірэння<ref name=":5" />. 21 красавіка сілы паўстанцаў пачалі адводзіць цяжкае ўзбраенне з лініі фронту, аднавіўшы буферную зону<ref>{{cite web |date=21 April 2005 |title=Withdrawal of heavy weapons begins in Côte d'Ivoire, UN mission says |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=14040&Cr=ivoire&Cr1= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022193958/https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=14040&Cr=ivoire&Cr1= |archive-date=22 October 2006 |access-date=16 October 2014 |work=UN News Centre }}</ref>. У той жа час падрыхтоўка да прэзідэнцкіх выбараў ішла павольна, нават калі набліжаўся канец пяцігадовага прэзідэнцкага тэрміну Гбагбо — 30 кастрычніка 2005 года, згодна з Канстытуцыяй<ref name=":15" />. У пачатку верасня і „Новыя сілы“, і апазіцыйныя партыі заявілі, што выбары, запланаваныя на 30 кастрычніка, не будуць свабоднымі і справядлівымі<ref>{{Cite news |date=2005-09-08 |title=UN rules out Ivory Coast election |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4228264.stm |access-date=2022-10-02}}</ref>. У пачатку кастрычніка Савет міру і бяспекі прызнаў, што Гбагбо можа заставацца ва ўладзе яшчэ на 12 месяцаў<ref name=":18" />. Нягледзячы на пярэчанні з боку баевікоў<ref>{{Cite web |date=2005-10-11 |title=Opposition alliance calls on UN to reject 12 more months of Gbagbo |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2005/10/11/opposition-alliance-calls-un-reject-12-more-months-gbagbo |access-date=2022-10-02 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref>, Савет Бяспекі ААН падтрымаў працяг паўнамоцтваў дзеючага лідара краіны<ref>{{Cite web |date=2005-10-14 |title=UN endorses plan to leave president in office beyond mandate |url=https://www.thenewhumanitarian.org/news/2005/10/14/un-endorses-plan-leave-president-office-beyond-mandate |access-date=2022-10-02 |website=The New Humanitarian |language=en}}</ref>. 21 кастрычніка прынята рэзалюцыя 1633, у якой утрымліваўся заклік да стварэння міжнароднай міністэрскай рабочай групы і групы пасярэдніцтва. Ім даручана распрацаванне „дарожнай карты“ правядзення выбараў. Таксама патрабавалася прызначыць на аснове кансэнсусу новага прэм’ер-міністра. У снежні 2005 года пасаду кіраўніка савета мінастраў атрымаў {{нп3|Шарль Конан Бані||fr|Charles Konan Banny}}, адзін з прадстаўнікоў паўстанцаў<ref name=":18" />. У пачатку лістапада 2006 года Савет Бяспекі пагадзіўся яшчэ раз адкласці выбары, падоўжыўшы тэрміны паўнамоцтваў Гбагбо і Бані на адзін „новы і канчатковы“ пераходны перыяд працягласцю адзін год<ref name=":23">{{Cite news |date=2006-11-09 |title=Premier Says Preparations for Elections in Ivory Coast Are Back On |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/11/09/world/africa/premier-says-preparations-for-elections-in-ivory-coast-are.html |access-date=2022-10-02 |issn=0362-4331}}</ref>. Рэзалюцыя 1721, лабіраваная Францыяй<ref name=":18" />, таксама ўмацавала паўнамоцтвы прэм’ер-міністра Бані. === Аблога баз ААН === На дадзеным этапе сітуацыя з бяспекай — нават вакол буфернай зоны — заставалася нестабільнай, што перашкаджала дзейнасці міратворцаў<ref name=":15" />. Найбуйнейшым узброеным інцыдэнтам стаў бой у {{нп3|Гігло||fr|Guiglo}} 2005 года, падчас якога загінулі адзін міратворац і каля ста івуарыйцаў<ref name="Алексеев"/>. У сярэдзіне студзеня 2006 года базы ААН у Абіджане, Далаа, Гігло і {{нп3|Сан-Педра (Кот-д’Івуар)|Сан-Педра|fr|San-Pédro}} былі абложаны тысячамі праўрадавых дэманстрантаў. Напярэдадні „Маладыя патрыёты“ захапілі дзяржаўныя радыё- і тэлестанцыі і разаслалі заклік да грамадзянскіх асоб атакаваць „блакітныя каскі“ і французаў<ref>{{Cite web |date=2006-01-19 |title=Côte d'Ivoire: Ivorian government must rein in militias |url=https://reliefweb.int/report/c%C3%B4te-divoire/c%C3%B4te-divoire-ivorian-government-must-rein-militias |access-date=2022-10-02 |website=ReliefWeb |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2006-01-17 |title=Anti-UN riots rock Ivory Coast |url=https://www.aljazeera.com/news/2006/1/17/anti-un-riots-rock-ivory-coast |access-date=2022-10-02 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. Паводле выдання „[[The New York Times]]“, у сутычках загінулі 4 чалавекі<ref>{{Cite news |last=Polgreen |first=Lydia |date=2006-01-18 |title=4 Dead as Ivory Coast Protestors Clash With U.N. Peacekeepers |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2006/01/18/international/africa/4-dead-as-ivory-coast-protestors-clash-with-un.html |access-date=2022-10-02 |issn=0362-4331}}</ref>. === Завяршэнне === {{Асноўны артыкул|Уагадугускае пагадненне (2007)}} [[Файл:Ciflampai.jpg|thumb|left|Гбагбо, Саро і лідары афрыканскіх краін на цырымоніі „Полымя міру“.]] Пэўнае садзейнічанне прымірэнню аказала [[Зборная Кот-д’Івуара па футболе|нацыянальная зборная па футболе]]<ref name=":24"/>. У 2006 годзе, калі каманда ўпершыню прабілася ў фінальную стадыю [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|чэмпіянату свету]], капітан івуарыйцаў [[Дзідзье Драгба]] звярнуўся да свайго народа з просьбай спыніць грамадзянскую вайну. Зварот быў запісаны ім на відэа ў распранальні адразу пасля заканчэння апошняга матчу адборачнага цыклу. Праз некалькі дзён гэты ролік не перастаючы паказвалі па нацыянальным тэлебачанні<ref name="василенко"/>. У 2007 годзе зборная прайшла кваліфікацыю на {{нп3|Кубак Афрыканскіх Нацый 2008|Кубак Афрыканскіх Нацый 2008 года|ru|Кубок африканских наций 2008}} ў гульні, праведзенай паўстанцамі ў Буаке, у якой удзельнічалі прадстаўнікі абодвух бакоў<ref name=":24">{{cite magazine |author=Merrill, Austin |date=10 July 2007 |title=Best Feet Forward |url=http://www.vanityfair.com/culture/features/2007/07/ivorycoast200707 |magazine=Vanity Fair|access-date=2 March 2010}}</ref>. Ужо 4 сакавіка 2007 года паміж Ларанам Гбагбо і лідарам групоўкі Новыя сілы» Гіёмам Саро ў горадзе [[Уагадугу]] (Буркіна-Фасо) падпісана мірнае пагадненне<ref name="Vertrag">Vertrag von Ouagadougou vom 4. März 2007. [http://www.iss.co.za/dynamic/administration/file_manager/file_links/COTEDIVAGMTMAR07FR.PDF?link_id=29&slink_id=4178&link_type=12&slink_type=13&tmpl_id=3 download]{{Недаступная спасылка}} [http://www.iss.co.za/dynamic/administration/file_manager/file_links/COTEDIVAGMTMAR07FR.PDF?link_id=29&slink_id=4178&link_type=12&slink_type=13&tmpl_id=3]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Дакумент абавязваў бакі спыніць агонь, дэмантаваць буферную зону паміж поўначчу і поўднем краіны, пачаць падрыхтоўку да прэзідэнцкіх выбараў. Кіраўнік мяцежнікаў хутка атрымаў пасаду прэм’ер-міністра. У сваю чаргу яго байцы павінны былі раззброіцца (усяго 40 тысяч паўстанцаў склалі зброю)<ref name="engels">Bettina Engels: Ein bisschen Frieden. Labournet.de Germany, 8. Januar 2008. [http://www.labournet.de/internationales/ci/engels.html online] Besucht am 14. November 2008.</ref>. Саро ўступіў на пасаду ў пачатку красавіка<ref>{{Cite news |last=Coulibaly |first=Loucoumane |date=2007-04-13 |title=Premier Soro tells Ivorians to unite, embrace peace |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/idUSL13416492 |access-date=2022-10-02}}</ref>. Разам з Гбагбо ён кіраваў першымі крокамі па дэмантажы буфернай зоны, у сувязі з чым праведзены сумесны парад урадавых войск і «Новых сіл»<ref>{{Cite web |last=Aboa |first=Ange |date=2007-04-16 |title=Ivory Coast's President Gbagbo says war is over |url=https://reliefweb.int/report/c%C3%B4te-divoire/ivory-coasts-president-gbagbo-says-war-over |access-date=2022-10-02 |website=Reuters |language=en}}</ref>. 30 ліпеня ў Буаке прэзідэнт і прэм’ер правялі ўрачыстую цырымонію «Полымя міру», на якой яны падпалілі груду зброі, што сімвалізавала заканчэнне канфлікту<ref>{{Cite news |last=Aboa |first=Ange |date=2007-07-30 |title=Ivory Coast's Gbagbo visits rebel HQ after war |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/uk-ivorycoast-peace-idUKL3025764720070730 |access-date=2022-10-02}}</ref><ref>{{Cite news |date=2007-07-30 |title=Ivory Coast leaders burn weapons |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6921585.stm |access-date=2022-10-02}}</ref>. Некаторую выгаду ад заключэння мірнага пагаднення атрымаў прэзідэнт Буркіна-Фасо [[Блез Кампаарэ]], які змог зарэкамендаваць сябе як уплывовы палітык у [[Заходняя Афрыка|Заходняй Афрыцы]]. Акрамя таго, гэта вырашыла шэраг праблем для яго краіны: знешні гандаль спыніўся ў выніку грамадзянскай вайны ў суседняй дзяржаве, бо большая частка яго ажыццяўлялася праз івуарыйскі порт Абіджан. У выніку імпартныя тавары сталі значна даражэйшымі, але пасля спынення баявых дзеянняў сітуацыя наладзілася<ref name="davidheuer">David Robert und Corinna Heuer: Die Côte d’Ivoire zwischen Aufbruchstimmung und Skepsis. Länderbericht des Regionalprogramms Politischer Dialog Westafrika, Konrad-Adenauer-Stiftung, 9. Mai 2007 [http://www.kas.de/proj/home/pub/20/1/-/dokument_id-10844/index.html (online)]{{Недаступная спасылка}} [http://www.kas.de/proj/home/pub/20/1/-/dokument_id-10844/index.html]{{Недаступная спасылка}}. Besucht am 14. November 2008.</ref>. == Ахвяры == [[Файл:Médico Scolaire et dispensaire urbain de Bouaké2.jpg|міні|Медцэнтр у Буаке, разбураны падчас вайны.]] Паводле ацэнак Упсальскай праграмы даных аб канфліктах за 2009 год, у самыя смяротныя гады (2002—2004) загінула ад 933 да 1689 чалавек<ref>{{Cite web |date=2009 |title=UCDP/PRIO Armed Conflict Dataset Codebook Version 4 |url=https://ucdp.uu.se/downloads/ |access-date=2022-10-02 |language=en}}</ref>. Агульныя лічбы за ўвесь перыяд ваенных дзеянняў дасягаюць 2000 ахвяр<ref name= UAB >Vicenç Fisas. [http://escolapau.uab.cat/img/programas/procesos/08anuarie.pdf Anuario 2008 de procesos de paz] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120201075635/http://escolapau.uab.cat/img/programas/procesos/08anuarie.pdf |date=1 лютага 2012 }}. Barcelona: Icaria Editorial, pp. 27-30. ISBN 978-8-47426-979-6.</ref>. Міратворчая місія страціла 36 чалавек: пятнаццаць у 2005, трынаццаць у 2006 і восем у 2007<ref>{{Cite web |title=Fatalities |url=https://peacekeeping.un.org/en/fatalities |access-date=2022-10-02 |website=United Nations Peacekeeping |language=en}}</ref>. Французскія сілы панеслі страты ў 27 чалавек забітымі<ref>[https://www.defense.gouv.fr/english/actualites/communaute-defense/cote-d-ivoire-fin-de-l-operation-licorne-et-creation-des-ffci Côte d’Ivoire : Fin de l’opération Licorne et création des FFCI] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200919192606/https://www.defense.gouv.fr/english/actualites/communaute-defense/cote-d-ivoire-fin-de-l-operation-licorne-et-creation-des-ffci |date=19 верасня 2020 }}, ''Ministère de la Défense'', 22 janvier 2015.</ref>. Па даных [[Упраўленне Вярхоўнага камісара Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па справах бежанцаў|упраўлення ААН па справах бежанцаў]], за перыяд канфлікту каля 750 000 чалавек вымушана пакінулі свае дамы, з іх 50 000 накіраваліся ў іншыя краіны, перш за ўсё ў Ліберыю, [[Гвінея|Гвінею]] і Малі<ref>{{Cite web |last=United Nations High Commissioner for Refugees |author-link=United Nations High Commissioner for Refugees |date=2021-10-07 |title=UNHCR recommends the cessation of refugee status for Ivorians |url=https://www.unhcr.org/news/press/2021/10/615ec5e74/unhcr-recommends-cessation-refugee-status-ivorians.html |access-date=2022-10-02 |website=UN Refugee Agency|language=en}}</ref>. == Наступныя падзеі == У далейшым перамовы паміж урадам і апазіцыяй працягваліся: бакі абмяркоўвалі выкананне Уагадугскага мірнага пагаднення, тэрмін правядзення выбараў<ref>{{Cite web |date=2007-11-27 |title=Côte d'Ivoire leaders fine-tune peace deal |url=https://mg.co.za/article/2007-11-27-cocircte-divoire-leaders-finetune-peace-deal/ |access-date=2022-10-02 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> і арганізацыю раззбраення<ref>{{Cite web |date=2007-12-24 |title=Factions disarm in Ivory Coast |url=https://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2007/12/24/2003393928 |access-date=2022-10-02 |website=Taipei Times |agency=[[Associated Press]]}}</ref>. У ліпені 2008 года атрымалася цалкам дэмантаваць буферную зону. На яе месцы створана «зялёная лінія», падкантрольная міратворцам. Тут размешчаны сямнаццаць назіральных пунктаў, якія паступова заменены сумеснымі патрулямі паўстанцаў і ўрадавых вайскоўцаў<ref name=":15" />. У паўночных рэгіёнах пачаўся працэс раззбраення баевікоў. Для заахвочвання здачы зброі паўстанцы атрымлівалі грашовую ўзнагароду<ref name=Manifest>[http://fr.allafrica.com/stories/200806190580.html «Côte d’Ivoire: nouvelle manifestation d’ex-rebelles dans leur fief à Bouaké»], AFP (''L’Autre Quotidien'', Cotonou, allAfrica.com), June 19, 2008.</ref>. Поўным ходам вялася падрыхтоўка выбараў. Для кіравання спісамі выбаршчыкаў была нанята французская кампанія «Sagem». У кастрычніку 2008 года «Новыя сілы» прапанавалі адкласці абранне прэзідэнта не больш чым на год, каб даць больш часу для рэгістрацыі [[электарат]]у. Савет Бяспекі ААН заклікаў правесці галасаванне да сярэдзіны 2009 года. Бакі зацвердзілі дату выбараў на лістапад 2009 год, але потым зноў перанеслі<ref name=":5" />. У лістападзе 2010 года ў краіне ўсё ж прайшлі [[Прэзідэнцкія выбары ў Кот-д’Івуары (2010)|прэзідэнцкія выбары]]. Незалежная выбарчая камісія назвала пераможцам Уатару, паведаміўшы, што за яго аддадзена 54,1 % галасоў. Аднак Канстытуцыйны савет прызнаў гэтыя вынікі несапраўднымі і прысудзіў перамогу Ларану Гбагбо з вынікам 51,45 % галасоў. Абодва прэтэндэнты ў прэзідэнты прызналі сябе пераможцамі. Прыхільнікі абодвух абвінавачвалі апанентаў у фальсіфікацыях пры правядзенні выбараў. Спрэчкі выліліся ў [[Другая Івуарыйская вайна|новую грамадзянскую вайну]]. У канцы сакавіка 2011 года войскі Уатары, якіх падтрымалі сілы ААН і армія Францыі<ref name="василенко"/>, правялі наступленне на поўдні краіны. Падчас [[Бітва за Абіджан|бітвы за Абіджан]] быў узяты прэзідэнцкі палац, а сам Гбагбо трапіў у палон<ref name="Алексеев"/>. З перамогай у другой вайне Уатара афіцыйна стаў прэзідэнтам Кот-д’Івуара. У 2015 годзе ён быў пераабраны на другі тэрмін, у 2020 годзе — на трэці (прынятая ў 2016 годзе новая канстытуцыя дазволіла балатавацца палітыку зноў, што выклікала незадаволеннасць прадстаўнікоў апазіцыі)<ref name="Алексеев"/>. У 2016 годзе Ларан Гбагбо паўстаў перад [[Міжнародны крымінальны суд|Міжнародным крымінальным судом]] у [[Гаага|Гаазе]] ([[Нідэрланды]]). Экс-прэзідэнта абвінавачвалі ў [[злачынствы супраць чалавечнасці|злачынствах супраць чалавечнасці]], учыненых падчас Другой Івуарыйскай вайны. У студзені 2019 года суд апраўдаў палітыка па прычыне таго, што бок абвінавачвання не прадаставіў дастатковых доказаў. Пасля вызвалення з-пад варты яму было дазволена пасяліцца ў [[Бельгія|Бельгіі]]. На час разгляду апеляцыі на апраўдальны прысуд Гбагбо павінен быў здаць замежны пашпарт і іншыя пасведчанні асобы, не пакідаць раён пражывання без дазволу суда і штотыдзень адзначацца ў праваахоўных органах Бельгіі. У маі 2020 года большая частка абмежаванняў была знята, але свабода перамяшчэнняў былога прэзідэнта засталася часткова абмежаванай — яму забаранілі вяртацца на радзіму<ref name="Алексеев"/>. == Пастаўкі зброі == [[Файл:Char Fanci entrée de Bonoufa2.JPG|міні|Ангольскі БМП-2, знішчаны ў снежні 2002 года<ref name="бмп"/>.]] Да ўвядзення ААН 15 кастрычніка 2004 года эмбарга на пастаўкі зброі, армія Гбагбо актыўна закупала ваенную тэхніку і ўзбраенне, якое ў далейшым ўжывалася ў канфлікце. Актыўна дапамагалі ў гэтым расійскія гандляры зброяй, якія дастаўлялі ваенную прадукцыю ў Кот-д’Івуар<ref>{{cite web|url=http://www.acig.org/artman/publish/article_463.shtml|title=Cote d'Ivoire, since 2002|publisher=Acig.org|access-date=16 October 2014|archive-date=2012-07-17|archive-url=https://archive.today/20120717021233/http://www.acig.org/artman/publish/article_463.shtml|url-status=live}}</ref>. Таксама пастаўкамі зброі і вярбоўкай замежных байцоў займаўся, пад патранажам французскага ўрада, былы жандар службы бяспекі [[Елісейскі палац|Елісейскага палаца]] пры [[Франсуа Мітэран]]е Рабер Мантоя<ref name="Thomas Hofnung">Thomas Hofnung, " [https://archive.wikiwix.com/cache/20211106131519/https://www.lemonde.fr/afrique/article/2016/02/24/cote-d-ivoire-comment-la-france-a-laisse-fuir-les-pilotes-du-bombardement-de-bouake_4870768_3212.html Bouaké : pourquoi la juge veut renvoyer Alliot-Marie, Villepin et Barnier devant la Cour de justice] ", Le Monde,‎ 24 février 2016</ref><ref name="RFI"/>. Наступная табліца створана на падставе дадзеных рэгістра ААН, SIPRI, Цэнтра аналізу сусветнага гандлю зброяй, часопіса «История авиации» і Oryx Blog. {|class="sortable wikitable" !Краіна||Прадукцыя і перыяд прыбыцця||Заўвагі |- |{{Сцягафікацыя|Ангола}}|| * 12 кастрычніка 2002 — 2 адз. [[БМП-2]]<ref name="бмп">[https://www.bmpvsu.ru/ivory_coast.php БМП армии Кот-д’Ивуара.]</ref> ||як мінімум 1 машына знішчана ў снежні 2002 года паўстанцамі<ref name="бмп"/> |- |{{Сцягафікацыя|Балгарыя}}|| * канец кастрычніка 2002 — 3 адз. [[Мі-8]]{{sfn|Франчук|2005|p=64}} * лістапад 2002 — 1 адз. [[Мі-24|Мі-24П]]{{sfn|Франчук|2005|p=64}} * люты 2003 — 2 адз. Мі-24Д{{sfn|Франчук|2005|p=65}} * красавік 2003 — 2 адз. [[МіГ-23|МіГ-23МЛД]]{{sfn|Франчук|2005|p=65}}<ref name= "агляд"/> ||МіГі будуць потым па невядомай прычыне перададзены ў [[Тога]] |- |{{Сцягафікацыя|Беларусь}}|| * лістапад 2002 — 2 адз. Мі-24В{{sfn|Франчук|2005|p=64}}<ref name= "гандаль2"/> * восень (?) 2002 — 12 адз. [[БМП-1]]<ref name="бмп"/><ref name= "гандаль2"/>, 10 адз. [[2С12|2С12 «Сані»]]<ref name= "гандаль2">[https://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?]</ref> * май 2003 — 2 адз. Су-25УБ<ref name= "агляд"/><ref name="бмп"/><ref name= "гандаль2"/> * ? 2003 — 6 адз. [[Град (РСЗА)|РСЗА БМ-21]], 6 адз. [[БТР-80]], 13 адз. [[БРДМ-2]] і 1 адз. БМП-1<ref name= "гандаль2"/> * кастрычнік 2004 — 2 адз. Су-25{{sfn|Франчук|2005|p=66}} ||уся авіяцыя знішчана 6 лістапада 2004 года французамі |- |{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}|| * ? — 2 адз. [[Aeronautics Aerostar]]<ref name= "агляд"/> ||адзін знішчаны 6 лістапада 2004 года французамі{{sfn|Франчук|2005|p=66}} |- |{{Сцягафікацыя|Румынія}}|| * май 2003 — 4 адз. IAR-330{{sfn|Франчук|2005|p=65}} ||адзін знішчаны 6 лістапада 2004 года французамі |- |{{Сцягафікацыя|Украіна}}|| * 2003 — 1 адз. БМП-2<ref name="бмп"/> || |- |Прыватныя падрадчыкі|| * 2003 — 2 адз. [[BAC Strikemaster]]<ref name="агляд"/>{{sfn|Франчук|2005|p=64}} ||атрыманы з [[Батсвана|Батсваны]] праз [[Мальта|Мальту]], адзін знішчаны 6 лістапада 2004 года французамі |- |} == Гл. таксама == * [[Гісторыя Кот-д’Івуара]] * [[Паўстанні ў Кот-д’Івуары (2017)]] * [[Авіяцыя Кот-д’Івуара падчас грамадзянскай вайны]] * [[Беларускія найміты ў Кот-д’Івуары]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Ero, Comfort.'' [https://apnews.com/article/d087a62022b5c6d3abe7ae24362a39b6 Ivory Coast on the brink] // International Crisis Group. — 15 December 2002. * {{cite journal|url=https://litvek.com/br/240277?p=63|last=Франчук|first=Сергей|date=2005|title=По следам наших птиц: Война в стране какао|publisher= История авиации : журнал|volume=№ 3|pages=63—68}} * ''El-Khawas, Mohamed A.; Anyu, Julius Ndumbe''. [https://www.jstor.org/stable/10.2979/africatoday.61.2.41 Côte d’Ivoire: Ethnic Turmoil and Foreign Intervention] // Africa Today : журнал. — 2015. — № 61 (2). — C. 41-55. * ''Novosseloff, Alexandra.'' [https://www.ipinst.org/wp-content/uploads/2018/06/1806_Many-Lives-of-a-Peacekeeping-Mission.pdf «The Many Lives of a Peacekeeping Mission: The UN Operation in Côte d’Ivoire»]. International Peace Institute. — June 2018. * ''Алексей Алексеев.'' [https://www.kommersant.ru/doc/4451514 Кот, ранее известный как Берег] // Коммерсантъ : газета. — 15 августа 2020. * ''Stijn Mitzer and Joost Oliemans.'' [https://www.oryxspioenkop.com/2020/08/cote-divoires-su-25s-sharks-wont-bite.html?m=1 Ivory Coast’s Su-25s — The Sharks Won’t Bite Again] // Oryxspioenkop : defence analysis website. — 31 March 2021. == Спасылкі == {{Commons category|Ivorian Civil War}} * [http://peacemaker.un.org/document-search?keys=&field_padate_value%5Bvalue%5D%5Bdate%5D=&field_pacountry_tid=Cote+d%27Ivoire&field_paconflict_tid%5B%5D=1 Text of all peace accords for Cote d’Ivoire, UN Peacemaker] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190119174922/https://peacemaker.un.org/document-search?keys=&field_padate_value%5Bvalue%5D%5Bdate%5D=&field_pacountry_tid=Cote+d%27Ivoire&field_paconflict_tid%5B%5D=1 |date=19 студзеня 2019 }} * [http://conflictologist.org/grajdanskaya-vojna-bereg-slonovoj-costi-cote-d-ivoire.htm Гражданская война в Кот-д’Ивуар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180714173859/http://conflictologist.org/grajdanskaya-vojna-bereg-slonovoj-costi-cote-d-ivoire.htm |date=14 ліпеня 2018 }} * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6921585.stm Ivory Coast leaders burn weapons] * [https://chrontime.com/sobytiya-pervaya-ivuariiyskaya-voiyna Первая Ивуарийская война] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230906212830/https://chrontime.com/sobytiya-pervaya-ivuariiyskaya-voiyna |date=6 верасня 2023 }} — Хронтайм * [http://counterpunch.org/leupp11132004.html Bloody Intervention in Côte d’Ivoire] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071213085505/http://www.counterpunch.org/leupp11132004.html |date=13 снежня 2007 }} * [http://www.acig.org/artman/publish/article_463.shtml Cote d’Ivoire since 2002]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150109114305/http://www.acig.org/artman/publish/article_463.shtml |date=9 студзеня 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Ваенна-палітычны крызіс у Кот-д’Івуары]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны Францыі]] [[Катэгорыя:Грамадзянскія войны]] dgm4u66z9c1v2tz0fdt4kz3ob7vjlmk 0 564015 5164749 5164316 2026-07-11T21:03:46Z Bk1949 50943 /* Нарадзіліся */ 5164749 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|1936}} '''[[1936]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1936 года}} * «На этапах»: вершы / [[Максім Танк]]. — Вільня : выданне В. Труцькі. — 127 с. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Юджын Гладстан О’Ніл]]. == Нарадзіліся == * [[1 студзеня]] — [[Анатоль Кудравец]], беларускі празаік і [[перакладчык]], галоўны рэдактар часопіса «[[Нёман (часопіс) |Нёман]]» (пам. [[2014]]) * [[13 студзеня]] — [[Васіль Сёмуха]], беларускі [[перакладчык]] (пам. [[2019]]) * [[14 студзеня]] — [[Алесь Дзятлаў]], беларускі [[пісьменнік]] (пам. [[2022]]) * [[15 студзеня]] — [[Янка Сіпакоў]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[2011]]) * [[17 красавіка]] — [[Міхась Рудкоўскі]], беларускі паэт і перакладчык (пам. [[1991]]) * [[15 траўня]] — [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыс Сачанка]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[1995]]) * [[3 чэрвеня]] — [[Антон Іванавіч Гурскі|Антон Гурскі]], беларускі [[фалькларыст]] (пам. [[2016]]) * [[15 чэрвеня]] — [[Мікола Гіль]], беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[перакладчык]] (пам. [[2022]]) * [[9 жніўня]] — [[Яўген Міклашэўскі]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[2010]]) * [[28 жніўня]] — [[Генадзь Бураўкін]], беларускі [[паэт]], дзяржаўны дзеяч (пам. [[2014]]) * [[4 верасня]] — [[Сакрат Яновіч]], польскі і беларускі пісьменнік, [[публіцыст]] (пам. [[2013]]) * [[30 кастрычніка]] — [[Генадзь Цыхун]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2024]]) * [[13 снежня]] — [[Мікола Воранаў]], беларускі [[празаік]] (пам. [[2005]]) == Памерлі == {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1936 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] b872950w2o8wubdzqcj85zsnvd2o7f2 5164756 5164749 2026-07-11T21:28:40Z Bk1949 50943 5164756 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|1936}} '''[[1936]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1936 года}} * «На этапах»: вершы / [[Максім Танк]]. — Вільня : выданне В. Труцькі. — 127 с. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Юджын Гладстан О’Ніл]]. == Нарадзіліся == * [[1 студзеня]] — [[Анатоль Кудравец]], беларускі празаік і [[перакладчык]], галоўны рэдактар часопіса «[[Нёман (часопіс) |Нёман]]» (пам. [[2014]]) * [[13 студзеня]] — [[Васіль Сёмуха]], беларускі [[перакладчык]] (пам. [[2019]]) * [[14 студзеня]] — [[Алесь Дзятлаў]], беларускі [[пісьменнік]] (пам. [[2022]]) * [[15 студзеня]] — [[Янка Сіпакоў]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[2011]]) * [[17 красавіка]] — [[Міхась Рудкоўскі]], беларускі паэт і перакладчык (пам. [[1991]]) * [[15 траўня]] — [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыс Сачанка]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[1995]]) * [[3 чэрвеня]] — [[Антон Іванавіч Гурскі|Антон Гурскі]], беларускі [[фалькларыст]] (пам. [[2016]]) * [[15 чэрвеня]] — [[Мікола Гіль]], беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[перакладчык]] (пам. [[2022]]) * [[9 жніўня]] — [[Яўген Міклашэўскі]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[2010]]) * [[28 жніўня]] — [[Генадзь Бураўкін]], беларускі [[паэт]], дзяржаўны дзеяч (пам. [[2014]]) * [[4 верасня]] — [[Сакрат Яновіч]], польскі і беларускі пісьменнік, [[публіцыст]] (пам. [[2013]]) * [[9 верасня]] — [[Арнольд Міхневіч]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2020]]) * [[30 кастрычніка]] — [[Генадзь Цыхун]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2024]]) * [[13 снежня]] — [[Мікола Воранаў]], беларускі [[празаік]] (пам. [[2005]]) == Памерлі == {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1936 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] nr12w21iw4afemwp3vj4u9neyvczfm5 0 564161 5164536 4959031 2026-07-11T12:40:19Z Emilia Noah 155537 /* Фільмы */ 5164536 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі кіно|1983}} '''[[1983]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Кінематограф|кінематаграфічных]] падзей. == Лідары праката == == Падзеі == == Фільмы == {{Асноўная катэгорыя|Фільмы 1983 года}} * «[[Белыя росы]]» — рэж. [[Ігар Міхайлавіч Дабралюбаў|Ігар Дабралюбаў]] (у ролях: [[Усевалад Васілевіч Санаеў|Усевалад Санаеў]], [[Мікалай Пятровіч Карачанцаў|Мікалай Карачанцаў]], [[Міхаіл Какшэнаў]], [[Генадзь Міхайлавіч Гарбук|Генадзь Гарбук]]). *«[[Вадзіцель аўтобуса (фільм)|Вадзіцель аўтобуса]]» — мастацкі, {{Сцяг БССР}} «[[Беларусьфільм]]», рэж. Барыс Шадурскі (у ролях: [[Віктар Паўлавіч Тарасаў]]). *«[[зацюканы апостал (фільм)|Зацюканы апостал]]» — тэлевізійны, {{сцяг БССР}} «[[нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускае тэлебачанне]]», {{comment|рэж.|рэжысёр}} [[Барыс Іванавіч Луцэнка|Барыс Луцэнка]], (у ролях: [[галіна Сямёнаўна Талкачова|Галіна Талкачова]], [[святлана Арцёмаўна Акружная|Святлана Акружная]], [[Аляксандр Пятровіч Дзянісаў|Аляксандр Дзянісаў]]) * «[[Зорныя войны. Эпізод VI: Вяртанне джэдая]]» — рэж. [[Рычард Маркуанд]] (у ролях: [[Марк Хэміл]], [[Харысан Форд]], [[Кэры Фішэр]], [[Алек Гінес]] і інш.). *«[[Купальская ноч (фільм)|Купальская ноч]]» — тэлевізійны, {{сцяг БССР}} «Тэлефільм», {{comment|рэж.|рэжысёр}} Валерый Басаў, (у ролях: Вера Трафімава, [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|Аляксандр Ждановіч]]) * «[[Настальгія (фільм)|Настальгія]]» — рэж. [[Андрэй Арсеньевіч Таркоўскі|Андрэй Таркоўскі]] (у ролях: [[Эрланд Юзефсан]], [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]]). *«[[У атацы ўся каманда]]» — дакументальны, {{сцяг БССР}} «[[Беларусьфільм]]», {{Падказка|рэж.|рэжысёр}} Уладзімір Цэслюк. == Узнагароды == {{Асноўная катэгорыя|Кінапрэміі 1983 года}} == Нарадзіліся == * [[14 чэрвеня]] — [[Луі Гарэль]], французскі акцёр, сцэнарыст і рэжысёр. == Памерлі == * [[11 жніўня]] — [[Сацуа Ямамота]], японскі кінарэжысёр (нар. [[1910]]). * [[26 жніўня]] — [[Віталь Паўлавіч Чацверыкоў|Віталь Чацверыкоў]], беларускі кінарэжысёр (нар. [[1933]]). {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1983 год у культуры і мастацтве|Кіно]] [[Катэгорыя:Гады ў кінематографе]] 7gvo0haw5weaqnekdi3l4uzcmdgfy06 0 564238 5164534 5056483 2026-07-11T12:35:07Z Emilia Noah 155537 /* Фільмы */ 5164534 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі кіно|2011}} '''[[2011]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Кінематограф|кінематаграфічных]] падзей. == Лідары праката == == Падзеі == == Фільмы == {{Асноўная катэгорыя|Фільмы 2011 года}} * «[[Альманія — Вітаем у Германіі]]» — рэж. [[Ясемін Самдэрэлі]] * «[[Апошні жыхар сталіцы свету]]» — дакументальны {{сцяг Польшчы}}, {{comment|рэж.|рэжысёр}} Януш Гаўрылюк * «[[Артыст (фільм)|Артыст]]» — рэж. [[Мішэль Хазанавічус]] (у ролях: [[Жан Дзюжардэн]], [[Берэніс Бежо]]). * «[[Асколкі (фільм)|Асколкі]]» — дакументальны, {{Сцяг Польшчы}} «[[Белсат]]», {{падказка|рэж.|рэжысёр}} [[Віктар Мікалаевіч Аслюк|Віктар Аслюк]] * «[[Беларуская мара]]» — дакументальны, {{Сцяг Беларусі}} «[[LasTV]]», {{comment|рэж.|рэжысёр}} Еацярына Кібальчыч * «[[Два плюс два]]» — кароткаметражны, {{Сцяг Вялікабрытаніі}} «Flick Art Productions», {{Падказка|рэж.|рэжысёр}} {{Не перакладзена 5|Бабак Анвары|Бабак Анвары|fa|بابک انوری}} (у ролях: {{Не перакладзена 5|Біджан Данешманд|Біджан Данешманд|fa|بیژن دانشمند}}). * «[[Дзед (мультфільм)|Дзед]]» — анімацыйны, {{Сцяг Беларусі}} «[[Беларусьфільм]]», {{comment|рэж.|рэжысёр}} [[аляксандр Адольфавіч Ленкін|Аляксандр Ленкін]] (агучвалі: [[сяргей Барысавіч Журавель|Сяргей Журавель]]) * «[[Зямля (фільм)|Зямля]]» — дакументальны, {{Сцяг Польшчы}} «[[Белсат]]», {{падказка|рэж.|рэжысёр}} [[Віктар Мікалаевіч Аслюк|Віктар Аслюк]] * «[[Клопат (фільм)|Клопат]]» — кароткаметражны, {{Сцяг Расіі}} [[Усерасійскі дзяржаўны інстытут кінематаграфіі імя С. А. Герасімава|УДІК]], {{comment|рэж.|рэжысёр}} Людміла Аніковіч (у ролях: [[Генадзь Міхайлавіч Гарбук|Генадзь Гарбук]], [[Ігар Аляксеевіч Сігаў|Ігар Сігаў]], [[Святлана Уладзіміраўна Анікей|Святлана Анікей]]) * «[[Мінск ад світання да змяркання]]» — дакументальны {{сцяг Польшчы}}, у межах сусветнага праекта «The World from Dawn till Dusk» * «[[Немец (фільм)|Немец]]» — мастацкі, {{Сцяг Беларусі}} «[[Беларусьфільм]]», {{Падказка|рэж.|рэжысёр}} [[Аляксандр Васілевіч Яфрэмаў|Аляксандр Яфрэмаў]] (у ролях: {{Не перакладзена 5|Данііл Аляксандравіч Страхаў|Данііл Страхаў|ru|Страхов, Даниил Александрович}}, {{Не перакладзена 5|Маркус Кунца|Маркус Кунца|d|Q13218120}}, {{Не перакладзена 5|Вікторыя Віктараўна Талстаганава|Вікторыя Талстаганава|ru|Толстоганова, Виктория Викторовна}}). * «[[Практыкаванні ў цудоўным]]» — рэж. [[Віктар Валер’евіч Шаміраў|Віктар Шаміраў]] === Серыялы === * «[[Апошні сапраўдны мужчына]]» — сітком, {{Сцяг ЗША}} «[[Fox Broadcasting Company]]», {{comment|рэж.|рэжысёр}} Джэк Бёрдзіт (у ролях: [[Тым Ален]]). == Узнагароды == {{Асноўная катэгорыя|Кінапрэміі 2011 года}} == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[3 лютага]] — [[Марыя Шнайдэр]], французская актрыса (нар. [[1952]]). * [[2 красавіка]] — [[Валерый Рубінчык]], беларускі і расійскі кінарэжысёр, сцэнарыст (нар. [[1940]]). * [[23 чэрвеня]] — [[Пітэр Фальк]], амерыканскі акцёр (нар. [[1927]]). * [[15 ліпеня]] — [[Валянцін Мікалаевіч Вінаградаў|Валянцін Вінаградаў]], савецкі рэжысёр і акцёр (нар. [[1933]]). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2011 год у культуры і мастацтве|Кіно]] [[Катэгорыя:Гады ў кінематографе]] 7cf1l3ec9bz2bv08zhlgw4iy3wroayi 10 564322 5164869 4534540 2026-07-12T07:50:58Z JerzyKundrat 174 5164869 wikitext text/x-wiki '''[[12 ліпеня]]''' * [[927]]: Манархі брытанскіх каралеўстваў прызналі ўладу [[Этэльстан]]а, ён стаў першым [[Спіс брытанскіх манархаў|каралём Англіі]]. * [[1276]]: [[Адрыян V]] абраны [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з’езд]]. * [[1920]]: [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск, адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на гары [[Гара Грабарка|Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|712]] </noinclude> frfx3vql171oo3mom41yorljx559u3q 5164870 5164869 2026-07-12T07:55:25Z JerzyKundrat 174 5164870 wikitext text/x-wiki '''[[12 ліпеня]]''' * [[927]]: Манархі брытанскіх каралеўстваў прызналі ўладу [[Этэльстан]]а, ён стаў першым [[Спіс брытанскіх манархаў|каралём Англіі]]. * [[1276]]: [[Адрыян V]] абраны [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]]. * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з’езд]]. * [[1920]]: [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск, адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на гары [[Гара Грабарка|Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|712]] </noinclude> nnw5l8xf6v911p2pv8n31fk9eqmp4ju 5164873 5164870 2026-07-12T07:59:39Z JerzyKundrat 174 5164873 wikitext text/x-wiki '''[[12 ліпеня]]''' * [[927]]: Манархі брытанскіх каралеўстваў прызналі ўладу [[Этэльстан]]а, ён стаў першым [[Спіс брытанскіх манархаў|каралём Англіі]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з’езд]]. * [[1920]]: [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск, адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на гары [[Гара Грабарка|Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|712]] </noinclude> eay94w3njff1h60oe7y1n51qva9d0xk 5164883 5164873 2026-07-12T08:10:38Z JerzyKundrat 174 5164883 wikitext text/x-wiki '''[[12 ліпеня]]''' * [[927]]: Манархі брытанскіх каралеўстваў прызналі ўладу [[Этэльстан]]а, ён стаў першым [[Спіс брытанскіх манархаў|каралём Англіі]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1806]]: Па ініцыятыве [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] шаснаццаць нямецкіх княстваў стварылі [[Рэйнскі саюз]], выйшаўшы са складу [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з’езд]]. * [[1920]]: [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск, адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на гары [[Гара Грабарка|Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|712]] </noinclude> 769resxrxlr09j0g6yk6cyz0a329gaa 5164893 5164883 2026-07-12T08:19:36Z JerzyKundrat 174 5164893 wikitext text/x-wiki '''[[12 ліпеня]]''' * [[927]]: Манархі брытанскіх каралеўстваў прызналі ўладу [[Этэльстан]]а, ён стаў першым [[Спіс брытанскіх манархаў|каралём Англіі]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1806]]: Па ініцыятыве [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] шаснаццаць нямецкіх княстваў стварылі [[Рэйнскі саюз]], выйшаўшы са складу [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з’езд]]. * [[1920]]: [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск, адбылася танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1962]]: У [[Лондан]]е адбыўся першы канцэрт рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на гары [[Гара Грабарка|Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|712]] </noinclude> s3ugb9spixn713mrarigrnt0pspenlv 5164896 5164893 2026-07-12T08:25:45Z JerzyKundrat 174 5164896 wikitext text/x-wiki '''[[12 ліпеня]]''' * [[927]]: Манархі брытанскіх каралеўстваў прызналі ўладу [[Этэльстан]]а, ён стаў першым [[Спіс брытанскіх манархаў|каралём Англіі]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1806]]: Па ініцыятыве [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] шаснаццаць нямецкіх княстваў стварылі [[Рэйнскі саюз]], выйшаўшы са складу [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1908]]: У [[Прага|Празе]] пачаўся [[Першы Славянскі з’езд]]. * [[1920]]: [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск, танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1962]]: У [[Лондан]]е адбыўся першы канцэрт рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на гары [[Гара Грабарка|Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|712]] </noinclude> qvrfzg2bo6tvmitcvr66mgig0c3tzo0 5164903 5164896 2026-07-12T08:33:39Z JerzyKundrat 174 5164903 wikitext text/x-wiki '''[[12 ліпеня]]''' * [[927]]: Манархі брытанскіх каралеўстваў прызналі ўладу [[Этэльстан]]а, ён стаў першым [[Спіс брытанскіх манархаў|каралём Англіі]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася афіцыйная элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1562]]: Біскуп [[Дыега дэ Ланда]] спаліў шматлікія помнікі культуры і літаратуры цывілізацыі [[цывілізацыя мая|мая]]. * [[1806]]: Па ініцыятыве [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] шаснаццаць нямецкіх княстваў стварылі [[Рэйнскі саюз]], выйшаўшы са складу [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1920]]: [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск, танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1962]]: У [[Лондан]]е адбыўся першы канцэрт рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на гары [[Гара Грабарка|Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|712]] </noinclude> rjen52mol6wg899iho21d04g5ytwiy0 5164905 5164903 2026-07-12T08:34:41Z JerzyKundrat 174 5164905 wikitext text/x-wiki '''[[12 ліпеня]]''' * [[927]]: Манархі брытанскіх каралеўстваў прызналі ўладу [[Этэльстан]]а, ён стаў першым [[Спіс брытанскіх манархаў|каралём Англіі]]. * [[1174]]: Да грабніцы [[Томас Бекет|Томаса Бекета]] прыйшоў з пакаяннем англійскі кароль [[Генрых II Плантагенет]]. * [[1704]]: Пад наглядам шведскіх войскаў у [[Варшава|Варшаве]] адбылася элекцыя [[Станіслаў Ляшчынскі|Станіслава Ляшчынскага]]. * [[1562]]: Біскуп [[Дыега дэ Ланда]] спаліў шматлікія помнікі культуры і літаратуры цывілізацыі [[цывілізацыя мая|мая]]. * [[1806]]: Па ініцыятыве [[Напалеон Банапарт|Напалеона Банапарта]] шаснаццаць нямецкіх княстваў стварылі [[Рэйнскі саюз]], выйшаўшы са складу [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. * [[1920]]: [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] паводле [[Маскоўскі дагавор РСФСР — Літва (1920)|Маскоўскага дагавора]] прызнала [[Літва|Літоўскую Рэспубліку]] і яе правы на значную частку тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[1943]]: Пачатак Арлоўскай наступальнай аперацыі савецкіх войск, танкавая бітва пад Прохараўкай. * [[1962]]: У [[Лондан]]е адбыўся першы канцэрт рок-гурта «[[The Rolling Stones]]». * [[1979]]: Абвешчана незалежнасць [[Астравы Гілберта|астравоў Гілберта]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], у гэтым жа годзе новая краіна атрымала назву [[Кірыбаці]]. * [[1990]]: Падпалена і згарэла царква Праабражэння Гасподняга на гары [[Гара Грабарка|Грабарцы]], святое месца для [[праваслаўе|праваслаўных]] [[Польшча|Польшчы]]. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|712]] </noinclude> kn2kz83j00qdtklgmvdt0jq3dgr4dgw 0 569086 5164827 5138090 2026-07-12T05:42:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164827 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = {{s|Полацкі штомесячнік}} |арыгінальная назва = {{lang-pl|Miesęcznik Połocki}} |выява = |подпіс = |тып = Часопіс |фармат = |заснаванне = [[1818]] |спыненне публікацый = [[1820]] |цана = |уладальнікі = |выдавец = [[Полацкая езуіцкая акадэмія]] |краіна = [[Расійская імперыя]] |рэдактар = |галоўны рэдактар = [[Юзаф Цытовіч]] |штат = |палітычна = |мова = [[польская мова|польская]] |перыядычнасць = [[штомесячнік]] |аб'ём = |тыраж = |горад = Полацк |ISSN = |вэб-сайт = }} '''«Полацкі штомесячнік»''' ({{lang-be|Полацкі месячнік, Месе́нчнік поло́цкі}}, {{lang-pl|Miesięcznik Połocki}}) — літаратурна-навуковы [[часопіс]]. Выдаваўся [[Полацкая езуіцкая акадэмія|Полацкай езуіцкай акадэміяй]] на польскай мове штомесячна на працягу [[1818]] г. і двух месяцаў [[1820]] г. Першы часопіс, які выдаваўся на сучаснай тэрыторыі Беларусі<ref>{{Cite web |title=У пачатку быў Полацк: да 1150-годдзя горада |url=https://www.nlb.by/by/news/knizhnyja-vystawki/u-pachatku-by-polatsk-da-1150-goddzya-gorada_166446/ |accessdate=13 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200723131506/https://www.nlb.by/by/news/knizhnyja-vystawki/u-pachatku-by-polatsk-da-1150-goddzya-gorada_166446/ |archivedate=23 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. З’яўленне часопіса было анансавана яшчэ ў [[1817]] г. Меркавалася, што ён будзе насіць назву «Dziennik Akademii Połockiej». Першы нумар пабачыў свет яшчэ у канцы 1817 г., але з цэнзурным патрабаванняў быў пазначаны ужо з іншым годам выдання — 1818<ref>Bieś, Andrzej Paweł. Kwestie oświatowe na łamach «Miesięcznika Połockiego» (1817—1820)… s. 15.</ref>. Часопіс заснаваны філосафам [[Вінцэнцій Бучынскі|Вінцэнціям Бучынскім]] з ініцыятывы рэктара акадэміі [[Раймунд Бжазоўскі|Раймунда Бжазоўскага]]. Галоўны рэдактар — прафесар фізікі і доктар філасофіі [[Юзаф Цытовіч]], рэдактары — [[Ігнацій Івіцкі]], галандзец [[Ян Ротан]], [[Язафат Залескі]], швейцарац [[Якаб Кандраў]] і інш. Меў 6 раздзелаў: літаратуры і вольных навук, маральна-філасофскі, фізіка-матэматычны, гістарычны, крытычны, літаратурных навін<ref name=":0">Самусік, А. «Месе́нчнік поло́цкі»… C. 118</ref>. Тытульны ліст выдання аздабляўся выказваннем [[Гарацый|Гарацыя]]: ''«Што праўдзіва і прыгожа, пра тое кпапачуся і пытаюся, і ўвесь таму адданы»'' ({{lang-la|Quid verum atque decens curo et rogo, et omnis in hoc sum}}). На працягу 1818 г. выйшла 12 нумароў штомесячніка, якія склалі тры тамы па чатыры ў кожным з асобнай пагінацыяй і аглаўленнем для кожнага нумара<ref>[[М. Баўтовіч|Баўтовіч, М.]] Кнігадрук у Полацку ад 1774 г. да 1829 г. / М. Баўтовіч // Кнігадрук у Полацку (1774—1829): Бібліяграфічнае выданне / укладальнік М. Баўтовiч. — Полацк: Выдавецкая ініцыятыва «Полацкая ляда», 2018. — С. 168.</ref>. Па падліках Ірэны Кадульскай месяцовы наклад часопіса налічваў ад 250 да 300 паасобнікаў. У лістападаўскім нумары за 1818 г. чытачоў папярэдзілі, што ў наступным годзе часопіс выходзіць не будзе. Выдаўцы патлумачылі гэта загружанасцю полацкай друкарні. У 1820 г. з’явіліся два нумары. У артыкуле ''Krótka wiadomość o mieście Połocku'' (Т. 1, № 1-3, 1818 г.)<ref>[http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/doccontent?id=168867 Miesięcznik Połocki 1818, Т 1. Nr 1-4]</ref> змяшчаюцца звесткі аб мінулым і сучасным стане горада, што робіць матэрыял цікавай гістарычнай крыніцай<ref>Філатава, А. Полацак 1818 г. Па матэрыялах часопіса «Miesięcznik Połocki» / А. Філатава // Беларускі гістарычны часопіс. — 1993. — № 1. — С. 59 — 60.</ref>. Сярод артыкулаў, што публікаваліся ў «Полацкім штомесячніку» — літаратурныя пераклады (трагедыя [[Эўрыпід]]а «Арэст» у перакладзе Я. Мігановіча з [[Віцебск]]а), рэцэнзіі на творы польскамоўных пісьменнікаў (на эпічную паэму [[Нікодам Мусніцкі|Нікодама Мусніцкага]] «Палтава») і нават тэкст Я. Кандраў наконт уладкавання і прынцыпаў дзеяння спецыяльнага компасу, прыдатнага для выкарыстання ў астраноміі і картаграфаванні (такая мадэль была выканана і ў Полацкай акадэміі). У ідэйных спрэчках з прагрэсіўнымі прафесарамі [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], якія друкаваліся ў «[[Dziennik Wileński|Віленскім дзённіку]]», часопіс стаяў на клерыкальна-кансерватыўных пазіцыях<ref>Chmielowski, P. Liberalizm i obskurantyzm na Litwie i Rusi (1815—1823) / Piotr Chmielowski. — Warszawa: Drukarnia Atystyczna Saturnina Sikorskiego, 1898. — s. 49-51.</ref>. Тым не менш, дыскусіі, якія разгортвалася на старонках гэтых выданняў, не толькі мелі вялікае значэнне для развіцця грамадскай думкі, але і ўкаранялі традыцыю талерантнай палемікі<ref>Конеў, Я. Ф. Фарміраванне інфармацыйнай прасторы Беларусі ў сярэдзіне XVIII — першай палове ХІХ ст. / Я. Ф. Конеў // Веснік БДУ. Сер.4. Філалогія, журналістыка, педагогіка. — 2005. — № 2. — С. 127.</ref>. Сама гэтая палеміка можа сведчыць аб пэўнай духоўнай блізкасці непрымірымых выданняў: у Полацку, як і ў [[Вільнюс|Вільні]], выдатна ўсведамлялі неабходнасць ажыўлення літаратурнай і навуковай дзейнасці студэнцкай моладзі і выкладчыкаў<ref>Lichocka, Н. «Miesięcznik Połocki» (1818—1820). Kontekst historyczny i bibliografia zawartości… s. 637.</ref>. Выданне «Полацкага штомесячніка» спынілася пасля забароны [[Езуіты|Таварыства Ісуса]] ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і выгнання езуітаў з краіны. Да гэтага часу паспела выйсці 14 нумароў, у якіх на 1076 старонках<ref>Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / oprac. [[Людвік Гжэбень|L. Grzebień]]. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — s. 422.</ref> было надрукавана 85 артыкулаў<ref name=":0" />. Сёння часопіс з’яўляецца бібліяграфічнай рэдкасцю<ref>[https://www.jezuici.krakow.pl/cgi-bin/rjbo?b=enc&n=4230&q=0 Grzebień, L. (Ed.), ''Encyklopedia Wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy'', 1996.]</ref>. Поўны камплект часопісаў маюць толькі дзве бібліятэкі: Нацыянальная бібліятэка (''Biblioteka Narodowa'') ў [[Варшава|Варшаве]] і Навуковая бібліятэка айцоў-езуітаў (''Biblioteka Naukowa Księży Jezuitów'') ў [[Кракаў|Кракаве]]<ref>Bieś, Andrzej Paweł. Kwestie oświatowe na łamach «Miesięcznika Połockiego» (1817—1820) / Zachować dla przyszłości. Sprawy szkolnictwa, oświaty i opieki w przekazie prasowym XIX i początków XX wieku Iwonna Michalska, Grzegorz Michalski (red.), — Łódź, 2018. — s. 13</ref>. У [[Снежань|снежні]] [[2018]] г. у межах Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі ''«Бібліятэка: сувязь часоў і вектары развіцця»'', прысвечанай 50-годдзю Навуковай бібліятэкі [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]], адбылася выстаўка з нагоды 200-годдзя «Полацкага штомесячніка»<ref>[https://www.psu.by/objavlenija/11658-priglashaem-na-vystavku-k-200-letiyu-pervogo-zhurnala-belarusi-miesi-cznik-po-ocki Приглашаем на выставку к 200-летию первого журнала Беларуси «Miesięcznik Połocki»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [[М. Баўтовіч|Баўтовіч, М.]] Кнігадрук у Полацку ад 1774 г. да 1829 г. / М. Баўтовіч // Кнігадрук у Полацку (1774—1829): Бібліяграфічнае выданне / укладальнік М. Баўтовіч. — Полацк: Выдавецкая ініцыятыва «Полацкая ляда», 2018. — с. 204. * Конеў, Я. Ф. Фарміраванне інфармацыйнай прасторы Беларусі ў сярэдзіне XVIII — першай палове ХІХ ст. / Я. Ф. Конеў // Веснік БДУ. Сер.4. Філалогія, журналістыка, педагогіка. — 2005. — № 2. — С. 125—128. * Самусік, А. «Месе́нчнік поло́цкі» / А.Самусік // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т — Пуд / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд) і інш.; — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 118—119. * Філатава, А. Полацак 1818 г. Па матэрыялах часопіса «Miesięcznik Połocki» / А. Філатава // Беларускі гістарычны часопіс. — 1993. — № 1. — С. 59 — 60. * Bieś, Andrzej Paweł. Kwestie oświatowe na łamach «Miesięcznika Połockiego» (1817—1820) / Zachować dla przyszłości. Sprawy szkolnictwa, oświaty i opieki w przekazie prasowym XIX i początków XX wieku Iwonna Michalska, Grzegorz Michalski (red.), — Łódź, 2018. — s. 13-26. * Chmielowski, P. Liberalizm i obskurantyzm na Litwie i Rusi (1815—1823) / Piotr Chmielowski. — Warszawa: Drukarnia Atystyczna Saturnina Sikorskiego, 1898. — 163 s. * Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564—1995 / oprac. [[Людвік Гжэбень|L. Grzebień]]. — Kraków : Wyd-wo WAM, 1996. — 882 s. — s. 422. * [[Ян Марэк Гіжыцкі|Giżycki, J.M.]] Materyały do dziejów Akademii Połockiej i szkół odniej zależnych / J.M. Giżycki. — Kraków: Druk. W. Anczyca i spółki, 1905. — 288 s. * Lihocka, H. «Miesęcznik Połocki» (1818—1820). Kontekst historycny i bibliografia zawartości /H. Lihocka // Wkład jezuitów do nauki i kultury w Rzeczypospolitej Obojga Narodów i pod zaborami / Pod red. naukową Ireny Stasiewicz-Jasiukowej. — Kraków: Wyd-wo WAM, 2004. — s. 631—662. * {{крыніцы/ЭЛіМБ|3|«Месенчнік Палоцкі»}} == ''Miesięcznik Połocki'' ў Сеціве == * [http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/doccontent?id=168867 Miesięcznik Połocki. 1818, T. 1, nr 1-4] * [http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/doccontent?id=168868 Miesięcznik Połocki. 1818, T. 2, nr 5-8] * [http://dlibra.kul.pl/dlibra/docmetadata?id=25696&from=publication Miesięcznik Połocki 1818 T. 3, nr 11]{{Недаступная спасылка}} * [http://dlibra.kul.pl/dlibra/doccontent?id=25697 Miesięcznik Połocki 1818. T. 3, nr 12] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211017044716/https://dlibra.kul.pl/dlibra/doccontent?id=25697 |date=17 кастрычніка 2021 }} * [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/301155/edition/288134/content?ref=desc Miesięcznik Połocki. 1820, t. 4] [[Катэгорыя:Часопісы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Часопісы на польскай мове]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1818 годзе]] [[Катэгорыя:1818 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1820 годзе]] [[Катэгорыя:Віцебская губерня]] [[Катэгорыя:Полацкая езуіцкая акадэмія]] [[Катэгорыя:Культура Полацка]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Полацку]] 6wgauuc8kdfpye4yap78tjzeblh9rr1 0 572704 5164529 4261706 2026-07-11T12:11:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164529 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк культуры і адпачынку імя М. Горкага |Нацыянальная назва = |Выява = Магілёў. Парк культуры і адпачынку імя М. Горкага (02).jpg |Подпіс = |Каардынаты = |region = |CoordScale = |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Магілёўская вобласць |Раён = |Месцазнаходжанне = [[Магілёў]] |Тып = |Заснаваны = [[1917]] |Архітэктар = |Праезд = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Статус = |Сайт = |Пазіцыйная карта = Беларусь |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} {{значэнні|Парк Горкага}} '''Парк культуры і адпачынку імя М. Горкага''' — [[парк]] у г. [[Магілёў]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Размешчаны ў [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры горада]] на правым беразе [[Дняпро|Дняпра]], каля ўпадзення ў яго ракі [[Дубравенка|Дубравенкі]], на месцы былога [[Магілёўскі замак|гарадзішча на Вале]]. Закладзены да [[1917]] года як ''Мікалаеўскі сад''<ref name="ЭДГБ">{{крыніцы/ЭДГБ|Магілёў|Парк культуры и отдыха имени М. Горького}}</ref>. [[Файл:Магілёў. Парк культуры і адпачынку імя М. Горкага (14).jpg|міні|злева|[[Царква ў гонар святых царственных пакутнікаў і новапакутнікаў і вызнаўцаў ХХ стагоддзя|Царква ў гонар святых царственных пакутнікаў і новапакутнікаў і вызнаўцаў ХХ стагоддзя]]]] У [[1950]] годзе прысвоена імя [[Максім Горкі|Максіма Горкага]]. У [[1962]] годзе пастаўлены [[бюст (скульптура)|бюст]] М. Горкага<ref name="ЭДГБ"/> (не захаваўся). Плошча парку складае 2,1 га ([[1987]]). Высаджана больш за 500 тыс. дрэваў і кустоў. Растуць [[ліпа дробналістая]], [[клён ясенялісты]], [[Клён вастралісты|клён вастралісты]], [[ясень]], [[каштан конскі]], [[таполя канадская]]. Пераважае [[рэгулярная планіроўка]]. У парку абсталявана «сцежка здароўя»<ref name="ЭДГБ"/>. У цэнтры парку размешчана [[Царква ў гонар святых царственных пакутнікаў і новапакутнікаў і вызнаўцаў ХХ стагоддзя|царква ў гонар святых царственных пакутнікаў і новапакутнікаў і вызнаўцаў ХХ стагоддзя]], завершаная ў [[2013]] годзе. Ідэя будаўніцтва храма ў 2002—2005 гадах выклікала абурэнне ў гараджан. У красавіку [[2018]] года была высунута прапанова аб размяшчэнні ў парку [[кола агляду]]. Аднак праз газету «[[Вячэрні Магілёў]]» стала прасоўвацца меркаванне, што размяшчэнне «чортава кола» і іншых забаўляльных атракцыёнаў побач з храмам у гонар святых царственных пакутнікаў з’яўляецца [[блюзнерства]]м<ref>[https://vasilkou.com/2018/04/28/nn9/ Ничего нового #9 — деревья, арка, крест и колесо]</ref>. [[Файл:Магілёў. Парк культуры і адпачынку імя М. Горкага (08).jpg|міні|злева|Скульптура ў парку]] [[Файл:Магілёў. Парк культуры і адпачынку імя М. Горкага (06).jpg|thumb|злева|Магілёўскі замак у мініяцюры]] У парку ўстаноўлена скульптура ў выглядзе галавы Машэкі{{факт?}} (скульптар [[Уладзімір Піпін]]). [[4 жніўня]] [[2017]] года, да 750-годдзя Магілёва, на галоўнай алеі парку была ўстаноўлена скульптурная кампазіцыя ў выглядзе мініяцюрнага [[Магілёўскі замак|Магілёўскага замка]] [[XVII]] стагоддня на прыродным валуне (скульптар [[Андрэй Вараб'ёў]])<ref name="vmogileve">[http://vmogileve.by/showplace/mogilev_zamok/ Арт-объект «Могилевский замок начала XVII века»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211201235224/https://vmogileve.by/showplace/mogilev_zamok/ |date=1 снежня 2021 }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭДГБ|Магілёў|Парк культуры и отдыха имени М. Горького}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.vestnik-mogileva.info/content/stati/i-gorkij-park-i-nashi-hramy И «горький» парк, и наши храмы…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170508141736/http://www.vestnik-mogileva.info/content/stati/i-gorkij-park-i-nashi-hramy |date=8 мая 2017 }} {{Сады і паркі Магілёва}} [[Катэгорыя:Паркі Магілёва]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Максіма Горкага]] j0t6d44b72yda2xmjfcq5wri3t94msj 0 578595 5164736 4581093 2026-07-11T19:50:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164736 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Паўночны Сентынельскі востраў |Нацыянальная назва = en/North Sentinel Island |Карта = Nth Sentinel locale.png |Краіна = Індыя |Рэгіён = Андаманскія і Нікабарскія астравы |Акваторыя = Бенгальскі заліў |Каардынаты = 11/33/N/92/14/E |CoordScale = |Плошча = 72 |Найвышэйшая кропка = 98 |Насельніцтва = 42 |Год перапісу = 2011 |Выява = |Подпіс выявы = Дэталь здымка NASA 2003 (з МКС) Паўночнага Сентынельскага вострава; ахоўныя махры каралавага рыфа вострава вельмі добра бачныя. Здымак зроблены да цунамі 2004 года ў Індыйскім акіяне, якое разбурыла большую частку рыфа. }} [[Файл:NorthSentinel Island ISS006-E-33376 sat.jpg|злева|міні|Дэталь здымка NASA 2003 (з [[Міжнародная касмічная станцыя|МКС]]) Паўночнага Сентынельскага вострава; ахоўная махра [[Каралавыя рыфы|каралавага рыфа]] выспы вельмі добра бачная. Заўважце, гэты здымак зроблены да [[Землетрасенне ў Індыйскім акіяне ў 2004 годзе|Цунамі 2004 года ў Індыйскім акіяне]], якое разбурыла вялікую частку рыфа.]] '''Паўночны Сентынельскі востраў''' ({{lang-en|North Sentinel Island}}) — адзін з Андаманскіх астравоў у Бенгальскім заліве. Ён знаходзіцца на захад ад паўднёвай часткі Паўднёвага Андамана і мае плошчу 72 км². Афіцыйна востраў кіруецца Індыяй, як частка аб’яднанай тэрыторыі Андаманскіх і Нікабарскіх астравоў (з 1947 года)<ref>{{Крыніцы/БелЭн|12}}</ref>. Паўночны Сентынельскі востраў — радзіма сентынельцаў — абарыгенаў, якія пражываюць на ім, колькасць якіх у цяперашні час ацэньваецца прыблізна паміж 50 і 400 чалавек. Яны адхіляюць любыя кантакты з іншымі людзьмі па-за іх цывілізацыі. Паколькі ніколі не было ніякага пагаднення з жыхарамі гэтага вострава, ні якіх-небудзь запісаў аб фізічнай акупацыі, з дапамогай якіх жыхары вострава прызналі б суверэнітэт Індыі, востраў існуе ў цікаўным стане нявызначанасці, у адпаведнасці з устаноўленым міжнародным правам і можа быць прадстаўлены як суверэнная тэрыторыя пад індыйскім пратэктаратам. Таму ён адзін з дэ-факта аўтаномных рэгіёнаў Індыі. Лакальны ўрад Андаманскіх і Нікабарскіх астравоў нядаўна пастанавіў, што ў яго няма намераў ўмешвацца ў жыццё сентынельцаў і іх асяроддзе пражывання. Хоць востраў, верагодна, і пацярпеў ад цунамі 2004 года ў Індыйскім акіяне, наяўнасць тых людзей, што выжылі, была пацверджана, калі праз некалькі дзён пасля цунамі верталёт індыйскага ўрада назіраў некалькіх жыхароў, якія пускалі стрэлы ў верталёт, які завіс, з відавочным намерам адагнаць яго. [[Файл:Bay of Bengal map.png|злева|міні|Бенгальскі заліў, з Андаманскімі астравамі на поўдзень ад М'янмы]] У 2014 годзе расійскі тэлевядучы Цімафей Бажэнаў наведаў адзін з Андаманскіх выспаў (верагодна, Паўночны Сентынельскі). У сваёй паездцы ён не сустрэў карэнных жыхароў выспы. Зрэшты, перад Бажэнавым не стаяла задача пошуку сентынельцаў, ён адправіўся на востраў, каб знайсці ў мангравых зарасніках глейкага скакуна — рыбу, якая вядзе земнаводны лад жыцця і здольную перасоўвацца па сушы і дрэвам. == Забойства == 17 лістапада 2018 года быў забіты стралой амерыканскі місіянер Джон Чау, які хацеў звярнуць мясцовых жыхароў у хрысціянства. Паліцыяй былі арыштаваныя рыбакі, якія даставілі місіянера на востраў.{{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20120511024822/http://www.andaman.org/BOOK/ «Lonely islands: The Andamanese», comprehensive online documentation by George Weber] * [https://web.archive.org/web/20120825150241/http://www.andaman.org/BOOK/reprints/goodheart/rep-goodheart.htm «The Last Island of the Savages», in-depth article by Adam Goodheart] * [https://web.archive.org/web/20090410011700/http://www.and.nic.in/C_charter/Dir_tw/pri_tri.htm Brief factsheet about the indigenous people of the Andaman Islands, by the Andaman & Nicobar Administration] * [https://archive.today/20130112233550/http://www.culturalsurvival.org/publications/csq/csq_article.cfm?id=00000167-0000-0000-0000-000000000000&region_id=2&subregion_id=69&issue_id=12 «The Andaman Tribes — Victims of Development»] * [http://www.thewe.cc/contents/more/archive2005/january/jarwas_onges_shompens_sentinelese_great_andamanese.htm Administration in India’s Andaman and Nicobar Islands has finally decided upon a policy of minimal interference]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170818134620/http://www.thewe.cc/contents/more/archive2005/january/jarwas_onges_shompens_sentinelese_great_andamanese.htm |date=18 жніўня 2017 }} * [https://web.archive.org/web/20070927020220/http://awa.survival-international.org/news/video/jarawa video clips from] Survival International * [http://borisakunin.livejournal.com/100842.html Паўночны Вартавы. Артыкул у блогу Барыса Акуніна] [[Катэгорыя:Андаманскія і Нікабарскія астравы]] [[Катэгорыя:Астравы Індыі]] [[Катэгорыя:Астравы Індыйскага акіяна]] 28bgqn7vd6hel0npvlkch64v7yvkiak 0 581152 5164978 5163959 2026-07-12T11:35:36Z Emilia Noah 155537 5164978 wikitext text/x-wiki {{Нядаўна памерлы}}{{Музыкант}} '''Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі эстрадны [[музыкант]], [[Заслужаны артыст Беларускай ССР]] (1979), з 1968 года па 1992 год удзельнік ВІА «[[Песняры]]»; адзін з заснавальнікаў і ўдзельнікаў ВІА «[[Беларускія песняры]]». == Біяграфія == Нарадзіўся 8 мая 1945 года ў г. [[Арэнбург|Чкалаў]] [[Арэнбургская вобласць|Арэнбургскай вобласці]] [[РСФСР]]. Вучыўся ў [[Мінскі дзяржаўны музычны каледж імя М. І. Глінкі|Мінскім музычным вучылішчы імя М. І. Глінкі]] (1963—1966), скончыў [[Мінскі інстытут культуры]] (1988). У 1967 годзе працаваў у [[Беларуская філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]], у ансамблі пад кіраўніцтвам [[Ізмаіл Львовіч Капланаў|І. Капланава]], дзе на гітары граў і [[Уладзімір Мулявін|У. Мулявін]]. З 1968 года працаваў у музычных калектывах пад кіраўніцтвам У. Мулявіна, «[[Лявоны]]», з 1970 года — «Песняры». Пасля расколу ансамбля «Песняры» ў 1998 годзе стварыў калектыў «Беларускія песняры», у якім выступаў да 2021 года<ref>{{cite web|url=https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich|title=«Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич|work=[[Onliner]]|lang=ru}}</ref>. Памёр 6 ліпеня 2026 года ў [[Мінск]]у. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|||472}} == Спасылкі == {{Песняры}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Місевіч Уладзіслаў Людвігавіч}} [[Катэгорыя:Песняры]] [[Катэгорыя:Музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]] h37zxc5cozs6cl58fezf0k8lbpgyies 0 581334 5164780 5020115 2026-07-11T23:28:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164780 wikitext text/x-wiki [[Файл:Elk-headed_man_on_the_lizard.jpg|міні|250px|Чалавек з галавой [[Алені|аленя]] стаіць на [[Яшчаркі|яшчарцы]]. [[VIII стагоддзе]].]] [[Файл:Permian_Animal_Style_-_Horsemen.jpg|міні|250px|Дзве [[Антрапамарфізм|антрапаморфныя фігуры]] сядзяць на [[Конь свойскі|кані]], які стаіць на {{нп3|Змей (міфалогія)|змеі|ru|Змей (мифология)}}; групу суправаджаюць [[птушкі]]. Перад канём размешчаны сімвал Сонца. [[X стагоддзе]].]] '''Пермскі звярыны стыль''' (''Шаманскія малюнка, Чудскія абразкі, Культавае ліццё'') — разнавіднасць [[Звярыны стыль|звярынага стылю]], бронзавай мастацкай пластыкі [[VII ст. да н.э.]] — [[XII стагоддзе|XII]] ст. н. э.<ref name="ural">Пермский звериный стиль. Уральская историческая энциклопедия. — УрО РАН, Институт истории и археологии. Екатеринбург: Академкнига. Гл. ред. В. В. Алексеев. 2000.</ref> лясной і леса-тундравай зоны Паўночна-Усходняй Еўропы і [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]] ад [[Кама|Камска]]-[[Вятка (рака)|Вяцкага]] басейна да водападзелу [[Енісей|Енісея]]-[[Об]]і. Прадметы, выкананыя ў [[Звярыны стыль|звярыным стылі]], у многіх музеях Расіі, у тым ліку {{нп3|Чэрдынскі краязнаўчы музей|Чэрдынскім краязнаўчым музеі|ru|Чердынский краеведческий музей}}, калекцыях [[Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пермскага дзяржаўнага ўніверсітэта]], [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Дзяржаўнага гістарычнага музея]], [[Эрмітаж|Дзяржаўнага Эрмітажа]] і іншых. == Гісторыя == На тэрыторыі {{нп3|Прыкам'е|Прыкам'я|ru|Прикамье}} вельмі рана зарадзілася металургія. Недалёка ад сучаснага вёскі {{нп3|Аралава||ru|Оралово}} знойдзены ліцейныя формы і [[Тыгель|тыглі]] для ліцця [[Медзь|медзі]], якія адносяцца да X—IX стст. да н. э. ({{нп3|Ананьінская культура||ru|Ананьинская культура}})<ref>Майстренко Д. Л., Мельничук Л. Ф. Орловское озеро II — поселение рубежа поздней бронзы и начала железного века в северном Прикамье // Вестник Пермского университета. Серия: История. — 2015. — № 1 (28). — С. 37 — 44</ref>. Хутчэй за ўсё, металургамі пермскага звярынага стылю былі жанчыны: на карысць гэтай версіі кажуць знаходкі ліцейных формачак у жаночых пахаваннях. Стыль з’явіўся пад уплывам аналагічнага [[Скіфы|скіфскага]] {{нп3|Скіфа-сібірскі звярыны стыль|звярынага стылю|ru|Скифо-сибирский звериный стиль}}. Навукоўцы лічаць, што дадзены стыль мае мясцовае паходжанне. Можна выказаць здагадку пра некалькі цэнтраў ўзнікнення стылю: Томскае Прыоб’е ([[Кулайская археалагічная культура|кулайская культура]]), [[Зауралле]] і [[Перадуралле]] ({{нп3|ананьінская культура||ru|Ананьинская культура}}). Збор узораў пермскага звярынага стылю і навуковая праца з імі вядзецца з канца XIX стагоддзя. Найбольш старажытныя прадметы побыту, якія адносяцца да пермскага звярынага стылю, датуюцца VIII—III да н. э. Касцяныя і рагавыя грабяні аформленыя фігуркамі птушак і іншых жывёл. Часта гэта выява лася, аленя, каня або драпежнай птушкі. У эпоху ранняга жалезнага веку пашыраецца не толькі матэрыял, на якім адлюстроўваюцца жывёлы, бронзавыя {{нп3|Шпілька|шпількі|ru|Шпилька}}, [[,ранзалет|бранзалеты]], падвескі [[Шыйная грыўня|грыўны]] нясуць у сабе выявы новых жывёл: змей, ваўкоў, сабак, мядзведзяў. Матывы пермскага звярынага стылю аддалена пераклікаюцца з падобнымі тэмамі, якія сустракаюцца па свеце, {{нп3|Фігуркі Акамбара|напрыклад, у Мексіцы|ru|Фигурки Акамбаро}}, а таксама распаўсюджаныя ў стылізаваных вырабах сучасных майстроў<ref name="Pera maa">Pera maa — дальняя земля. Книга открытий / С. И. Ваксман и др. — Пермь: Сота, 2009. — 159 с. — ISBN 978-5-903864-10-2.</ref>. == Вывучэнне == Вывучэнне Пермскага звярынага стылю пачалося ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя. Усе даследчыкі сыходзяцца на мясцовым паходжанні Пермскага звярынага стылю. У цяперашні час магчыма казаць аб пермскім звярыным стылі як аб лакальным варыянце ўрала-сібірскага звярынага стылю. Таксама даследчыкі вылучаюць і іншыя цэнтры або лакальныя варыянты урала-сібірскага стылю, напрыклад, у Томска-Нарымскім Прыоб’і, {{нп3|Прыкам'е|Прыкам'і|ru|Прикамье}}, горна-лясное {{нп3|Зауралле||ru|Зауралье}}. У 2010 годзе ў серыі, прысвечанай культурным феноменам Пермскага краю, выйшла кніга, названая ў прэсе<ref>''Юлия Табалина.''&#x20;[http://www.nk.perm.ru/articles.php?newspaper_id=844&article_id=21793 Энциклопедия пермского звериного стиля]{{Недаступная спасылка}}&nbsp;(рус.)&nbsp;// Новый Компаньон.&nbsp;— Пермь, 6.04.2010.&nbsp;— <span class="nowrap">С. 16</span>.</ref> падручнікам або энцыклапедыяй па пермскім звярыным стылі — «Сведчанні страчаных часоў. Чалавек і свет у пермскім звярыным стылі» [[Аляксандр Уладзіміравіч Даміняк|Аляксандра Даміняка]] (выдавецтва «[[Книжный мир]]»). Яна змяшчае класіфікацыю прадметаў, выкананых у гэтым стылі, а таксама захаваных на гэтых прадметах сюжэтаў. Акрамя таго, у ёй разглядаюцца магчымасці прымянення гэтых прадметаў і робіцца спроба пабудаваць карціну свету старажытных ламаватаўцаў — аўтараў пермскага стылю. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Грибова Л. С.'' Пермский звериный стиль: Проблемы семантики / Академия наук СССР, Коми филиал; Институт языка, литературы и истории.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: Наука, 1975.&nbsp;— 148&nbsp;с. * ''Грибова Л. С.'' Пермский звериный стиль / Ред. Л. Войлокова; Пер. текста Н. Мальцева.&nbsp;— Изд. 2-е, стереотип.&nbsp;— Кудымкар: Коми-Пермяцкий этнокультурный центр, 2014.&nbsp;— 176&nbsp;с. * ''Оборин В. А.'' Древнее искусство народов Прикамья: Пермский звериный стиль.&nbsp;— Пермь: Пермское книжное издательство, 1976.&nbsp;— 192&nbsp;с.&nbsp;— <span class="nowrap">15 000 экз.</span> * ''Оборин В. А., Чагин Г. Н.'' Чудские древности Рифея: Пермский звериный стиль.&nbsp;— Пермь: Пермское книжное издательство, 1988.&nbsp;— 184&nbsp;с.&nbsp;— (Искусство Прикамья).&nbsp;— <span class="nowrap">30 000 экз.</span> * ''Доминяк А. В.'' Свидетельства утраченных времен: Человек и мир в пермском зверином стиле.&nbsp;— Пермь: Книжный мир, 2010.&nbsp;— 152&nbsp;с.&nbsp;— <span class="nowrap">1000 экз.</span>&nbsp;— ISBN 978-5-903861-15-6. * ''Эренбург Борис.'' Пермские бренды.&nbsp;— Пермь: Сенатор, 2012. ISBN 5-90323607-3 == Спасылкі == * <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[https://ru.wikisource.org/wiki/ЭСБЕ/Чудские%20древности Чудские древности]</span> // [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. (82 т. и 4 доп.).&nbsp;— <abbr title="Санкт-Петербург">СПб.</abbr>, 1890—1907. * [http://www.perm-animal-style.ru/ Сайт о Пермском зверином стиле, фотогалерея изделий] * [https://web.archive.org/web/20120512053049/http://afisha.prm.ru/new-pzs/publication/ Список публикаций по проблематике Пермского звериного стиля] * [http://www.perm1.ru/perm/Ji5jUKJi3E/info.html Пермский звериный стиль в «Энциклопедии Пермской области»]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.visitperm.ru/ru/staticpage/show/code/animal_style.html Пермский звериный стиль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100723045824/http://www.visitperm.ru/ru/staticpage/show/code/animal_style.html |date=23 ліпеня 2010 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Археалогія ў Расіі]] [[Катэгорыя:Дробная пластыка]] [[Катэгорыя:Фіна-ўгорскі свет]] nn7w3wu896e7fqpq3er41oh2ztvphvp 0 581684 5164719 5134013 2026-07-11T18:42:30Z Siliyiw 169172 5164719 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Куршынавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ляхавіцкі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Куршынавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[20 снежня]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1260 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Куршы́навіцкі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Куршынавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Ляхавіцкага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Тальмінавіцкі сельсавет|Тальмінавіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 4 верасня 1972 года скасаваны хутары [[Асавец (Ляхавіцкі раён)|Асавец]] (зліўся з вёскай [[Стараселле (Ляхавіцкі раён)|Стараселле]]), [[Грудскія]] і [[Дзірван]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 13 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|27}}</ref>. 20 снежня 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Ганчароўскі сельсавет|Ганчароўскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914b0062313 |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 20 декабря 2013 г. № 330 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ляховичского района Брестской области |access-date= |archive-date= |archive-url= |url-status= }}</ref>. Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета — 1260 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }} {{ref-ru}}</ref>, з іх 66,0 % — беларусы, 30,3 % — палякі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160114095101/http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm |date=14 студзеня 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 13 населеных пунктаў: аграгарадок [[Тальмінавічы]], вёскі [[Асосы]], [[Гайнін]], [[Гайнінец]], [[Гашчын]], [[Куляні]], [[Куршынавічы]], [[Нізкія (Ляхавіцкі раён)|Нізкія]], [[Новыя Буды]], [[Савейкі (Ляхавіцкі раён)|Савейкі]], [[Стараселле (Ляхавіцкі раён)|Стараселле]], [[Старыя Буды]], [[Хацяж]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Ляхавіцкі раён|варыянт=гісторыя|загаловак=Куршынавіцкі сельсавет у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] (1940—2013)}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] o5j1smv5wrfro8u7di97b0tkzyvphc5 0 581707 5164633 4272409 2026-07-11T15:24:49Z リニー1佐 171014 5164633 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Хісахіта |арыгінал імя = {{lang-ja2|悠仁親王}} |выява =悠仁親王殿下.jpg |апісанне выявы = Прынц Хісахіта |тытул = Хісахіта-сінна |сцяг = Japan Kouzoku Flag 16ben.svg |папярэднік = |пераемнік = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |род = |бацька = |маці = |жонка = |дзеці = |аўтограф = }} {{Японская імператарская сям’я}} '''Прынц Хісахіта''' (悠仁親王 Хісахіта-сінна: нарадзіўся [[6 верасня]] [[2006]] года ў [[Токіа]]) — малодшае дзіця і адзіны сын [[Прынц Акісіна|Фуміхіта, прынца Акісіна]] і прынцэсы Кіко, член Японскай Імператарскай фаміліі. З’яўляецца трэцім у парадку атрымання ў спадчыну імператарскага прастола Японіі (пасля сваіх дзядзькі — наследнага прынца [[Нарухіта]] і бацькі)<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/76133 Первое появление на публике новорожденного принца Японии Хисахито — Первый канал]</ref>. У Хісахіта дзве старэйшыя сястры — [[Прынцэса Мака Акісіна|прынцэса Мака]] (н. 23 кастрычніка 1991) і [[Прынцэсак Како Акісіна|прынцэса Како]] (н. 29 снежня 1994). == Імя == Згодна з заявамі Агенцтва Імператарскага Двара, асабістае імя прынца — Хісахіта — азначае «ясны і дабрадзейны». Альтэрнатыўны пераклад — «цудоўны, ціхамірны, несмяротны»<ref>{{Cite news|title=Япония увидела маленького принца|accessdate=2 January 2012|date=15 сентября 2006|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_5348000/5348430.stm|work=BBC Russian}}</ref>. Імя было абрана яго бацькам; эмблемай прынца з’яўляецца [[сцыадапіціс]]<ref>[http://www.newsru.com/world/12sep2006/imperator.html Наследника японского престола назвали Хисахито] [[NEWSru.com]] (12 верасня 2006 г.)</ref>. == Біяграфія == Прынц з’явіўся на свет ў 8:27 (па Такійскаму часу) у такійскай бальніцы Айіку. Вага немаўля пры нараджэнні склала 2,556 кг<ref>[http://www.vz.ru/society/2006/9/6/47913.html Наследник Японии] Взгляд.ру (6 верасня 2006)</ref>. Нараджэнне прынца суправаджалася рытуальнымі цырымоніямі ў Імператарскай сям’і і святкаваннем па ўсёй краіне<ref>http://www.newsru.com/world/06sep2006/last_samurai.html Новорожденный японский принц получил первый подарок от дедушки — меч длиной 26 сантиметров] [[NEWSru.com]] (6 верасня 2006 г.)</ref>. === Пытанне аб перадачы трона ў спадчыну === Хісахіта стаў першым хлопчыкам, які з’явіўся ў Імператарскай сям’і пасля 1965 года (з моманту нараджэння яго бацькі, прынца Акісіна). У студзені 2007 года прэм’ер-міністр Японіі [[Сіндза Абэ]] заявіў аб адкліканні прапановы па змене [[Закон аб Імператарскім доме|Закона аб Імператарскім доме]], зробленай раней з мэтай ўключэння жанчын у парадак перахода ў спадчыну прастола. Прапанова было абумоўлена тым фактам, што на момант яго падрыхтоўкі ў абодвух сыноў [[Імператар Японіі|імператара]] [[Акіхіта]] не было дзяцей мужчынскага полу. З нараджэннем прынца Хісахіта шанцы яго кузіны, [[Прынцэса Айко|прынцэсы Айко]] — дачкі [[Кронпрынц|кронпрынца]] Нарухіта — заняць [[Хрызантэмавы трон]] здаюцца ўсё больш прывіднымі<ref>http://www.info-japan.ru/index.php?view=news_news_full&newsId=3 В Японии появился на свет будущий император] Info-JAPAN.ru (7 верасня 2006 г.)</ref>. Хоць гісторыі вядомыя восем імператрыц Японіі, якія кіравалі, яны лічыліся хутчэй рэгентшамі або апякункамі пры малалетніх нашчадках. Пераемнікі такіх правіцельніц, як правіла, выбіраліся з нашчадкаў імператара па мужчынскай лініі, ледзь тыя дасягалі паўналецця. Падобны факт служыць дадатковым аргументам для прыхільнікаў захавання традыцыі, згодна з якой, жанчыны выключаны з парадку японскага перахода ў спадчыну прастола<ref><div>[http://www.japantimes.co.jp/text/nn20070327i1.html Life in the cloudy Imperial fishbowl] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120912161553/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20070327i1.html |date=12 верасня 2012 }} The Japan Times (27 March 2007 г.) {{ref-en}}</div></ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kunaicho.go.jp/eindex.html Афіцыйны сайт Агенцтва Імператарскага Двара] {{ref-en}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралеўскія дзеці]] [[Катэгорыя:Члены імператарскага дому Японіі]] f2v1msqj2ufwagajrccucutyismxnpe 5164660 5164633 2026-07-11T16:30:59Z M.L.Bot 261 ачыстка карткі 5164660 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} {{Японская імператарская сям’я}} '''Прынц Хісахіта''' (悠仁親王 Хісахіта-сінна: нарадзіўся [[6 верасня]] [[2006]] года ў [[Токіа]]) — малодшае дзіця і адзіны сын [[Прынц Акісіна|Фуміхіта, прынца Акісіна]] і прынцэсы Кіко, член Японскай Імператарскай фаміліі. З’яўляецца трэцім у парадку атрымання ў спадчыну імператарскага прастола Японіі (пасля сваіх дзядзькі — наследнага прынца [[Нарухіта]] і бацькі)<ref>[http://www.1tv.ru/news/world/76133 Первое появление на публике новорожденного принца Японии Хисахито — Первый канал]</ref>. У Хісахіта дзве старэйшыя сястры — [[Прынцэса Мака Акісіна|прынцэса Мака]] (н. 23 кастрычніка 1991) і [[Прынцэсак Како Акісіна|прынцэса Како]] (н. 29 снежня 1994). == Імя == Згодна з заявамі Агенцтва Імператарскага Двара, асабістае імя прынца — Хісахіта — азначае «ясны і дабрадзейны». Альтэрнатыўны пераклад — «цудоўны, ціхамірны, несмяротны»<ref>{{Cite news|title=Япония увидела маленького принца|accessdate=2 January 2012|date=15 сентября 2006|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_5348000/5348430.stm|work=BBC Russian}}</ref>. Імя было абрана яго бацькам; эмблемай прынца з’яўляецца [[сцыадапіціс]]<ref>[http://www.newsru.com/world/12sep2006/imperator.html Наследника японского престола назвали Хисахито] [[NEWSru.com]] (12 верасня 2006 г.)</ref>. == Біяграфія == Прынц з’явіўся на свет ў 8:27 (па Такійскаму часу) у такійскай бальніцы Айіку. Вага немаўля пры нараджэнні склала 2,556 кг<ref>[http://www.vz.ru/society/2006/9/6/47913.html Наследник Японии] Взгляд.ру (6 верасня 2006)</ref>. Нараджэнне прынца суправаджалася рытуальнымі цырымоніямі ў Імператарскай сям’і і святкаваннем па ўсёй краіне<ref>http://www.newsru.com/world/06sep2006/last_samurai.html Новорожденный японский принц получил первый подарок от дедушки — меч длиной 26 сантиметров] [[NEWSru.com]] (6 верасня 2006 г.)</ref>. === Пытанне аб перадачы трона ў спадчыну === Хісахіта стаў першым хлопчыкам, які з’явіўся ў Імператарскай сям’і пасля 1965 года (з моманту нараджэння яго бацькі, прынца Акісіна). У студзені 2007 года прэм’ер-міністр Японіі [[Сіндза Абэ]] заявіў аб адкліканні прапановы па змене [[Закон аб Імператарскім доме|Закона аб Імператарскім доме]], зробленай раней з мэтай ўключэння жанчын у парадак перахода ў спадчыну прастола. Прапанова было абумоўлена тым фактам, што на момант яго падрыхтоўкі ў абодвух сыноў [[Імператар Японіі|імператара]] [[Акіхіта]] не было дзяцей мужчынскага полу. З нараджэннем прынца Хісахіта шанцы яго кузіны, [[Прынцэса Айко|прынцэсы Айко]] — дачкі [[кронпрынц]]а Нарухіта — заняць [[Хрызантэмавы трон]] здаюцца ўсё больш прывіднымі<ref>http://www.info-japan.ru/index.php?view=news_news_full&newsId=3 В Японии появился на свет будущий император] Info-JAPAN.ru (7 верасня 2006 г.)</ref>. Хоць гісторыі вядомыя восем імператрыц Японіі, якія кіравалі, яны лічыліся хутчэй рэгентшамі або апякункамі пры малалетніх нашчадках. Пераемнікі такіх правіцельніц, як правіла, выбіраліся з нашчадкаў імператара па мужчынскай лініі, ледзь тыя дасягалі паўналецця. Падобны факт служыць дадатковым аргументам для прыхільнікаў захавання традыцыі, згодна з якой, жанчыны выключаны з парадку японскага перахода ў спадчыну прастола<ref><div>[http://www.japantimes.co.jp/text/nn20070327i1.html Life in the cloudy Imperial fishbowl] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120912161553/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20070327i1.html |date=12 верасня 2012 }} The Japan Times (27 March 2007 г.) {{ref-en}}</div></ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kunaicho.go.jp/eindex.html Афіцыйны сайт Агенцтва Імператарскага Двара] {{ref-en}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралеўскія дзеці]] [[Катэгорыя:Члены імператарскага дому Японіі]] 9ryur5uzw49pwcjfqi34xpnruibnu2e 0 586923 5164619 4637747 2026-07-11T14:46:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164619 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж | Імя = Парыс | Міфалогія = [[Старажытнагрэчаская міфалогія|Старажытнагрэчаская]] | Выява = Johann Heinrich Wilhelm Tischbein - Paris with the Apple, 1815.jpg | Памер выявы = | Подпіс = Малюнак [[1815]] г. | Апісанне = вінаваты ў [[Траянская вайна|Траянскай вайне]] | Бацька = [[Прыам]] | Маці = [[Гекуба]] | Жонка = [[Алена Цудоўная|Алена]] | Дзеці = }} {{іншыя значэнні|Парыс, значэнні}} '''Па́рыс''' ({{lang-grc|Πάρις}}), таксама вядомы як '''Аляксандр''' ({{lang-grc|Ἀλέξανδρος}}) — легендарны сын [[Прыам]]а, валадара [[Троя|Троі]]; герой [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскіх]] паданняў пра [[Траянская вайна|Траянскую вайну]]. Выкраданне Парысам [[Алена Цудоўная|Алены]] прывяло да канфлікту паміж [[ахейцы|ахейцамі]] і [[тэўкры|траянцамі]]. == Імя == Паходжанне [[Асабістае імя|імя]] Парыс мае спрэчны характар. У [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] [[Антрапаніміка|антрапаніміі]] яно не сустракалася. Большасць даследчыкаў лічаць, што яно мела нягрэчаскае паходжанне: [[фракійцы|фракійскае]], [[Індаеўрапейцы|старажытнаіндаеўрапейскае]]<ref name="ReferenceA">''Клейн, Л.'' Бесплотные герои. — С. 24.</ref> або [[лувійцы|лувійскае]]<ref>[https://www.nytimes.com/1985/01/28/us/line-of-song-provides-a-clue-on-ancient-troy.html LINE OF SONG PROVIDES A CLUE ON ANCIENT TROY]</ref>. Разам з гэтым, у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] існаваў сугучны выраз, які значыў «вылюдак»<ref name="ReferenceA"/>. Такім чынам, імя Парыс магло з’яўляцца мянушкай, што намякала на нязвыклыя абставіны паходжання героя. У «[[Іліяда|Іліядзе]]» Парыс часцяком называецца імем [[Аляксандр]]. У «[[Кіпрыі|Кіпрыях]]» у дачыненні да яго ўжываецца толькі імя Аляксандр<ref name="Homerica: The Cypria fragments">[http://www.sacred-texts.com/cla/homer/cypria.htm Homerica: The Cypria (fragments)]</ref>. == Эпічны вобраз == === Нараджэнне === Парыс быў сынам [[Троя|траянскага]] валадара [[Прыам]]а і яго жонкі [[Гекуба|Гекубы]]. Цяжарная Гекуба ўбачыла ў сне, што нарадзіла вогнішча. Другі сын Прыама, Эсак, патлумачыў гэта як тое, што народжанае дзіця прывядзе Трою да разбурэння, і парадзіў забіць яго. Аднак Прыам і Гекуба не вырашыліся зрабіць гэта. Яны перадалі яго пастухам, каб тыя аднеслі дзіця на гару [[:en:Mount Ida|Іда]] каля горада. Аднак там немаўля не загінула. На працягу 5 дзён [[Мядзведзевыя|мядзведзіца]] карміла яго сваім [[малако]]м. Пастух Агелай знайшоў яго жывым і ўзяў на выхаванне<ref>[https://www.greeklegendsandmyths.com/agelaus.html AGELAUS OF TROY IN GREEK MYTHOLOGY]</ref>. Калі Парыс пасталеў, аднойчы Прыам абвясціў пра памінальныя гульні ў гонар яго нібы памерлага пры нараджэнні сына. Для гэтага ў ахвяру павінны былі прынесці самага вялікага [[карова|быка]] са статка. Парыс вырашыў прыняць удзел у гульнях, каб выйграць сваю любімую жывёлу. Ён сапраўды выйграў усе спаборніцтвы, але такім чынам раззлаваў іншых сыноў Прыама. Каб выратавацца ад іх, Парыс знайшоў прытулак у храме [[Зеўс]]а, дзе яго пазнала [[Касандра]]<ref>[http://www.alex-bernardini.fr/mythologie/Paris-de-troie.php Parîs fils de Priam et prince de Troie]</ref>. Парыс быў вымушаны прадэманстраваць плашч, у якім Агелай прынёс яго з Іды. Прыам зразумеў, што перад ім той самы сын, якога ён лічыў памерлым, і прызнаў яго. === Суд Парыса === [[Пелей]] і [[Фетыда]] ўрачыста святкавалі сваё [[вяселле]], куды былі запрошаны ўсе [[бог|багі]], акрамя [[Эрыс (міфалогія)|Эрыс]]. Пакрыўджаная багіня падкінула яблык з надпісам «καλλιστῃ» «(самай прыгожай)». Паміж [[Гера]]й, [[Афіна]]й і [[Афрадыта]]й успыхнула сварка, каму гэты яблык дастанецца. Зеўс вырашыў не ўступаць у канфлікт і паслаў да Парыса бога [[Гермес]]а, каб даведацца, ці не пагадзіцца ён судзіць трох багінь. Парыс даў згоду. Багіні з’явіліся перад ім на гары Іда. Гера абяцала Парысу за прысуд у яе карысць даць багацці і ўладу, Афіна — перамогу ва ўсіх [[бітва]]х і славу, Афрадыта — самую прыгожую са смяротных жанчын<ref>[http://www.livingmyths.com/Greek.htm Greek Myths]</ref>. Парыс прысудзіў яблык Афрадыце. Суд Парыса з’яўляецца надзвычай прывабнай тэмай для [[Еўропа|еўрапейскага]] [[мастацтва]] з часоў [[антычнасць|антычнасці]]<ref>[https://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3257586.pdf.bannered.pdf Nanette B. Rodney. THE JUDGMENT OF PARIS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190611072428/https://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3257586.pdf.bannered.pdf |date=11 чэрвеня 2019 }}</ref>. <gallery> Detail from Judgement of Paris Louvre F31 cropped-white balanced.png|Гермес з’яўляецца перад Парысам. [[Старажытная Грэцыя|Грэчаскі]] вазапіс [[6 стагоддзе да н.э.|VI]] ст. да н. э. Judgement Paris Antioch Louvre Ma3443.jpg|Суд Парыса. [[Старажытны Рым|Рымская]] мазаіка [[2 стагоддзе|II]] ст. н. э. Histoires de Troyes. Judgement of Paris.jpg|[[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фламандская]] мініяцюра суда Парыса. [[15 стагоддзе|XV]] ст. Peter Paul Rubens - The Wedding of Peleus and Thetis, 1636.jpg|Сварка з-за яблыка на карціне [[Пітэр Паўль Рубенс|Рубенса]] [[1636]] г. Paris and Aphrodite plaque, England, probably Staffordshire, 1790-1820, pearlware, underglaze enamels, HD 57.181 - Flynt Center of Early New England Life - Deerfield, Massachusetts - DSC04638.jpg|[[Англія|Англійская]] талерка з выявай Парыса і Афрадыты. Канец [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. або пачатак [[19 стагоддзе|XIX]] ст. The Judgement of Paris - Willoughby Vera - 1925.jpg|Суд Парыса на малюнку [http://eng.travelogues.gr/collection.php?view=19 Веры Вілаўбі], [[1925]] г. </gallery> === Выкраданне Алены === [[Файл:Helene Paris Louvre K6.jpg|thumb|Алена і Парыс. Вазапіс [[4 стагоддзе да н.э.|IV]] ст. да н.э.]] Паводле [[эпічны цыкл|цыклічнай традыцыі]], выкраданне Парысам [[Алена Цудоўная|Алены]], жонкі [[спарта]]нскага валадара [[Менелай|Менелая]], з’яўлялася галоўнай прычынай [[Траянская вайна|Траянскай вайны]]. У «[[Кіпрыі|Кіпрыях]]» ініцыятарам выкрадання выступае багіня [[Афрадыта]]<ref name="Homerica: The Cypria fragments"/>. Яна прапануе Аляксандру-Парысу рыхтаваць [[карабель|караблі]] для вандроўкі ў Спарту і загадвае [[Эней|Энею]] суправаджаць яго. У Спарце іх гасцінна сустракаюць Менелай, [[Кастар]] і [[Палідзеўк]]. Падчас свята Парыс уручае Алене падарункі. Менелай накіроўваецца на [[Крыт]]. Алена павінна забяспечыць [[Троя|траянскіх]] гасцей усім неабходным да іх ад’езду. Афрадыта аб’ядноўвае Алену і Аляксандра, яны кладуць на борт скарбы і таемна адплываюць уначы. [[Гера]] рыхтуе для іх [[шторм]]. З-за шторму ўцекачы трапляюць у [[Сідон]], захопліваюць гэты горад і потым зноў адплываюць у Трою. [[Эліны|Старажытныя грэкі]] верылі, што першы раз Парыс і Алена займаліся каханнем на востраве [[Кранаі]]<ref>[https://books.google.by/books?id=lmIoDwAAQBAJ&pg=PT234&lpg=PT234&dq=Cranae+Iliad Felice Vinci. The Baltic Origins of Homer's Epic Tales]</ref> каля [[Лаконія|Лаконіі]]. Аднак у далейшым іх узаемныя адносіны былі складанымі. [[Гамер]] двойчы дэманструе гэта ў «[[Іліяда|Іліядзе]]» ў сцэнах, калі Алена скардзіцца Афрадыце на непрыстойныя размовы паміж траянскімі жанчынамі, і калі яна заляцаецца перад [[Гектар (міфалогія)|Гектарам]]<ref>[https://www.thoughtco.com/helen-of-troy-iliad-of-homer-118918 Helen of Troy in the Iliad of Homer]</ref>. [[Герадот]] са спасылкай на [[Старажытны Егіпет|егіпецкіх]] жрацоў паведамляў<ref>Герадот, II:113—120.</ref>, што падчас уцёкаў вятры аднеслі карабель Парыса да [[дэльта Ніла|дэльты Ніла]]. Некалькі слуг Парыса збеглі ў [[храм]] [[Геракл]]а і расказалі пра злачынства свайго гаспадара. [[Фараон]] Пратэй загадаў адпусціць траянца і яго спадарожнікаў, але забраў Алену і скарбы, каб вярнуць іх Менелаю. Гэтым ён тлумачыў тое, што Менелай пасля захопу Троі быў вымушаны зрабіць вандроўку ў Егіпет. [[Еўрыпід]] у творы «Алена»<ref>[https://www.ancient-literature.com/greece_euripides_helen.html ANCIENT GREECE — EURIPIDES — HELEN] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181009192737/http://www.ancient-literature.com/greece_euripides_helen.html |date=9 кастрычніка 2018 }}</ref> таксама вызначаў месцанаходжанне рэчаіснай Елены ў Егіпце, у той час як у Трою прыбыў толькі яе прывід. === Траянская вайна === Выкраданне Парысам [[Алена Цудоўная|Алены]] стала зачэпкай для [[Траянская вайна|Траянскай вайны]]. У паэмах [[эпичны цыкл|эпічнага цыкла]] постаць Парыса надзвычай важная, аднак у ваенных дзеяннях ён выконвае другарадную ролю ў параўнанні са старэйшым братам [[Гектар (міфалогія)|Гектарам]] і [[Мемнан]]ам. У «[[Іліяда|Іліядзе]]» Парыс прапануе сысціся ў паядынку з [[Менелай|Менелаем]], каб спыніць бойку паміж войскамі [[ахейцы|ахейцаў]] і [[тэўкры|траянцаў]]. Правадыры грэкаў і траянцаў даюць згоду і клянуцца выконваць умовы сумленнага бою. Парыс выходзіць на паядынак, узброены [[меч|мячом]], дзвюма [[дзіда]]мі і [[лук]]ам, у вобразе, падобным да [[Геракл]]а. Калі ён бачыць Менелая, то палохаецца. Гектар дакарае Парыса за баязлівасць, і той вымушаны біцца. Бой на дзідах скончваецца паражэннем Парыса, але яго выратоўвае [[Афрадыта]]<ref>Гамер, «Іліяда», III:15—390.</ref>. У далейшым Парыс гневаецца на траянцаў за прапанову выдаць Алену ахейцам і адмаўляецца ад бітваў. Гектар зноў вымушаны папракаць яго<ref>Гамер, «Іліяда», VI:313—369.</ref>. На гэтай падставе некаторыя антычныя і сучасныя аўтары паказваюць Парыса як спешчанага ці бяздзейнага. Аднак [[Гамер]] вуснамі смяротна параненага Гектара прадракае Парысу ролю забойцы [[Ахіл]]а<ref>''Тарашкевіч, Б.'' Выбранае. — С. 296.</ref>: {{Пачатак цытаты}}Знаючы добра цябе, то не трэба было і прасіцца, бо у грудзях сваіх маеш жалезнае сэрца, Ахіле. Але глядзі, каб табе я не стаўся прычынаю гнева бога якога, як прыдзе той дзень, калі Феб Апалон і з Парысам, хоць ты і дужы, загубіць цябе каля скайскае брамы.{{Канец цытаты}} Падчас далейшых ваенных дзеянняў Траянскай вайны Парыс паказвае сябе як цудоўны лучнік, раніць у пяту спачатку [[Дыямед]]а, а потым — Ахіла<ref>''Jong, I. de''. Homer: The creation of the poems. — P. 150.</ref>. Для апошняга стрэл Парыса аказаўся смяротным. Каб забіць Парыса, [[Адысей]] і Дыямед даставілі з [[Лемнас]]а вопытнага лучніка [[Філактэт]]а. Забойства ім Парыса прадвызначыла згубу Троі. == Гістарычнасць == У [[хеты|хецкіх]] архівах быў знойдзены тэкст дагавора паміж валадаром [[Муваталі II]] (каля [[1295 да н.э.|1295]] — [[1272 да н.э.|1272]] гг. да н. э.) і Алаксанду, валадаром [[Арцава|арцаўскай]] краіны Вілуса<ref>''Latacz, J.'' Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery. — P. 75.</ref>. Апошнюю значная частка [[гісторыя|гісторыкаў]] атаясняе з [[Троя|Іліянам]]. З дагавора вынікае, што Алаксанду прыйшоў да ўлады без прамых правоў на спадчыну, і яго становішча было хісткім. Муваталі II абяцаў Алаксанду падтрымку супраць ворагаў, а наўзамен патрабаваў ваенную падтрымку ў [[Малая Азія|Малой Азіі]] і за яе межамі. Алаксанду кіраваў раней за меркаваны час [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], але яго імя магло захавацца ў памяці і потым увасобіцца ў [[эпічны цыкл|грэчаскім эпасе]] у постаці Парыса—Аляксандра. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''[[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Тарашкевіч, Б.]]'' [http://kamunikat.org/download.php?item=36901-1.pdf&pubref=36901 Выбранае]{{Недаступная спасылка}} / Браніслаў Тарашкевіч. — Мінск: [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]], 1991. ISBN 5-340-00498-8 * ''[[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн, Л.]]'' Бесплотные герои: Происхождение образов Илиады / Лев Клейн. — СПб.: Художественная литература, 1992. ISBN 5-280-02015-X * ''Jong, I. de'' [https://books.google.by/books?id=PuIXGzBjhS4C&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Homer: The creation of the poems] / Irene J. F. de Jong. — London, New York: Taylor & Francis, 1999. ISBN 0-415-14528-7 * ''[[:de:Joachim Latacz|Latacz, J.]]'' [https://books.google.by/books?id=ccQIyA9CW-wC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery] / Joachim Latacz. — New York: Oxford University Press, 2004. ISBN 0-19-926308-6 == Спасылкі == {{Commonscat|Paris (mythology)}} * [https://www.thoughtco.com/paris-in-ancient-world-trojan-tribal-112870 Paris, the Trojan Prince] * [https://www.theoi.com/Olympios/JudgementParis.html JUDGEMENT OF PARIS] * [https://www.bible-history.com/links.php?cat=30&sub=2664&cat_name=Mythology+%26+Beliefs&subcat_name=Paris Paris: Mythology & Beliefs] * [https://archive.archaeology.org/0405/etc/troy3.html Evidence from Hittite Records] {{Траянская вайна}} [[Катэгорыя:Героі старажытнагрэчаскіх міфаў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Траянскай вайны]] [[Катэгорыя:Дзеці Прыяма]] ni34r5opgqkk1jbn2jc01crn9hhciwf 0 596965 5164789 5137863 2026-07-12T00:15:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164789 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Першая бітва за Себху |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]] |выява = |загаловак = |дата = [[19 верасня]] — [[22 верасня]] [[2011]] |месца = [[Себха]] |прычына = |вынік = перамога паўстанцаў |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Кадафісты|Прыхільнікі Муамара Кадафі]]<br>[[Замежныя найміты ў Лівіі|Замежныя найміты]]<ref name="солдаты удачи"/> |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Паўстанцы ПНС]] |камандзір1 = Бельгасім Эль-Абаадж |камандзір2 = Мухамед Вардугу<ref>{{cite web|url=http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252|title=Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi|publisher=Telegraph|date=2011-09-20|accessdate=2011-09-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6B8IrCWgS?url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252|archivedate=2012-10-03}}</ref> |сілы1 = 300 байцоў<ref>[https://web.archive.org/web/20110921235559/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jcxDDMIrMT0wwLsRj5ARIbiz6fKQ?docId=CNG.d83289b24f5b35fbae2dc0173ff2ef45.491 Libyan fighters claim victory in key city]</ref> |сілы2 = 500 байцоў<ref>{{cite web|first=Peter|last=Symonds|url=http://www.wsws.org/mobile/articles/2011/sep2011/liby-s15.shtml|title=NATO’s client regime in Libya confronts divisions as military offensives stall|publisher=World Socialist Web Site|date=2011-09-15|accessdate=2011-09-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6AHyxHuKH?url=http://www.wsws.org/mobile/articles/2011/sep2011/liby-s15.shtml|archivedate=2012-08-29}}</ref> | страты1 = 18 забітых<ref>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2011/09/20/MNJ41L75UB.DTL|title=Libyans flee Sirte as Khadafy foes close in|first=Ryan|last=Lucas|agency=SFGate.com|date=20 September 2011|accessdate=21 September 2011|archive-date=22 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110922194329/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2011%2F09%2F20%2FMNJ41L75UB.DTL|url-status=dead}}</ref>, 150 узяты ў палон | страты2 = 18 забітых<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-15029062 Libya conflict: Anti-Gaddafi fighters take Sabha]</ref> }} {{Вайна ў Лівіі}} '''Першая бітва за Себху''' — адна з бітваў [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|грамадзянскай вайны ў Лівіі]] [[2011]] года. == Ход бітвы == [[19 верасня]] з’явіліся паведамленні, што войскі арміі ПНС, якія наступалі з усходняга боку да [[Себха|Себхі]], захапілі аэрапорт, крэпасць і раён Манш у паўднёвай частцы горада. [[20 верасня]] войскі ПНС працягвалі весці баі за Себху. Прадстаўнік «Брыгады Шчыта пустыні» Мухамед Вардугу паведаміў, што быў узяты ў палон кіраўнік разведкі ўрада Кадафі раёна Эль-Хофра генерал Бельгасім Эль-Абаадж, які, па словах Вардугу, адказны за многія «злачынствы». Таксама, па словах Вардугу, каля 300 наймітаў з атрадаў Кадафі беглі з Себхі<ref name="солдаты удачи">[http://www.heraldsun.com.au/news/world/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 Henchman Belgacem al Abaaj captured, but no sign of Gaddafi] {{Архівавана|url=https://www.webcitation.org/6B8IrCWgS?url=http://www.heraldsun.com.au/news/victoria/henchman-belgacem-al-abaaj-captured-but-no-sign-of-gaddafi/story-e6frf7lf-1226141941252 |date=3 кастрычніка 2012 }}</ref>. Увечары таго жа дня камандуючы войскамі ПНС Башыр Альхваз паведаміў, што за час кароткатэрміновых баёў за Себху страты іх арміі склалі 3 чалавекі забітымі, страты войскаў Кадафі склалі 19 чалавек забітымі. Таксама, як ён казаў, войскі ПНС кантралююць большую частку горада, заявіўшы, што для ўзяцця пад поўны кантроль паўднёвых межаў Лівіі спатрэбіцца тыдзень<ref>{{Cite web |url=http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT |title=Libyans flee siege in Gadhafi’s hometown Sirte |access-date=21 красавіка 2019 |archive-date=29 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110829053816/http://hosted.ap.org/dynamic/stories/M/ML_LIBYA?SITE=AP&SECTION=HOME&TEMPLATE=DEFAULT |url-status=dead }}</ref>. [[21 верасня]] прадстаўнік Пераходнага Нацыянальнага Савета Лівіі ў Себха паведаміў, што іх войскі «цалкам кантралююць Себху, і ўсё, уключаючы [тых, хто быў] за Кадафі, цяпер на баку рэвалюцыі». Як ён дадаў, супраціў Пераходнага Нацыянальнаму Савету ў горадзе быў нязначным<ref>[http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 Wed, 21 Sep 2011, 09:17 GMT+3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120112012105/http://staff.blogs.aljazeera.net/liveblog/libya-sep-21-2011-0917 |date=12 студзеня 2012 }}</ref>. Пазней, са спасылкай на камандаванне войскаў паўднёвага фронту, крыніцы паведамілі, што з 300 адступаючых салдат Кадафі, 150 было ўзята ў палон<ref>[http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx Libya’s NTC declares victory in battle for Sabha] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110922201534/http://www.hindustantimes.com/world-news/africa/Libya-s-NTC-declares-victory-in-battle-for-Sabha/Article1-748448.aspx |date=22 верасня 2011 }}</ref>. == Значэнне бітвы == Себха з’яўляецца найбуйнейшым і стратэгічна важным горадам (11-ы горад Лівіі па насельніцтву, да 130 тысяч жыхароў) на поўдні Лівіі. Праз яе праходзяць аўтамагістралі, якія злучаюць паўночнае ўзбярэжжа Лівіі і паўднёвую частку краіны, а таксама суседнія з [[Лівія]]й дзяржавы ([[Алжыр]], [[Нігер]] і [[Чад]]). Таму ўзяцце Себхі з аднаго боку адкрыла шлях прыхільнікам Пераходнага Нацыянальнага Савета Лівіі да ўсталявання кантролю над паўднёвымі і паўднёва-заходнімі межамі дзяржавы, а з другога — адрэзала лаяльным Кадафі войскам, якія заставаліся ў [[Бені-Валід]]зе і [[Сірт|Сірце]], да адыходу на поўдзень Лівіі, альбо да сумежных дзяржаў рэгіёну Субсахары (Алжыр, Нігер, Чад, [[Малі]] і інш.). == Гл. таксама == * [[Бітва за Себху (2019)|Другая бітва за Себху]] {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Верасень 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] 0guc8ti23oo7yrxbimxbwsnz34gxvjy 0 600334 5164772 5139569 2026-07-11T22:55:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164772 wikitext text/x-wiki '''Пераследаванне Сведкаў Іеговы''' ўключае ў сябе дзейнасць дзяржавы па забароне альбо абмежаванню іх рэлігійнай дзейнасці, грамадзянскіх правоў, пазбаўленню свабоды, маёмасці ці жыцця, а таксама напады праціўнікаў гэтай рэлігійнай арганізацыі яе членаў ці іх маёмасць. Пераследаванні могуць адбывацца як у рэгіёне ці краіне, дзе поўнасцю або часткова забаронена дзейнасць Сведкаў Іеговы, так і там, дзе законы ніяк не абмяжоўваюць іх свабоду пакланення. Найбольш вядомымі ў гісторыі сталі [[Сведкі Іеговы ў Трэцім Рэйху|пераследаванні Сведкаў Іеговы ў нацысцкай Германіі]]. == ХІХ стагоддзе == [[Сведкі Іеговы]] з’явіліся як рэлігійная група ў 1870-х гадах у [[ЗША]] як група Міжнародных даследчыкаў Бібліі на чале з [[Чарльз Тэйз Расел|Ч.Раселам]]. У ХІХ ст. яе паслядоўнікі не былі распаўсюджаны па свеце, таму выпадкі пераследвання Сведкаў з боку дзяржаўных структур ці рэлігійных актывістаў былі нешматлікімі. Так у Расіі Сімяон Казлоўскі быў адпраўлены ў высылку ў 1891 годзе за пропаведзь вучэнняў Даследчыкаў Бібліі<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/302008006 Россия]//Ежегодник Свидетелей Иеговы 2008 г.</ref>. == ХХ стагоддзе == У ХХ ст. актыўнае пераследванне Сведкаў Іеговы (да 1931 г. — Даследчыкаў Бібліі) пачалося з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў сувязі з адмовай членаў гэтай рэлігійнай арганізацыі ўдзельнічаць у баявых дзеяннях па прычыне пазіцыі палітычнага нейтралітэту. === Падчас Першай сусветнай вайны === У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] некалькі прызыўнікоў былі адпраўлены ў турму за адмову служыць у арміі<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/302017023#h=3:0-4:436 Сто лет назад: 1917 год] // Ежегодник Свидетелей Иеговы. 2017 г., с. 172-76</ref>. У ЗША і Канадзе былі забаронены пэўныя публікацыі Сведкаў Іеговы, а ў 1918 г. дырэктароў Таварыства Вартавой вежы судзілі па абвінавачванню ў шпіянажы на карысць [[Германія|Германіі]]<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/pc/r2/lp-u/1200274974/31/10 Обвинение в шпионаже] // Свидетели Иеговы — возвещатели Царства Бога, с. 642—677</ref>. === 1919—1939 гады === У 1920-х гг. паслядоўнікі вучэння Міжнародных даследчыкаў Бібліі пачалі распаўсюджвацца па ўсёй Еўропе і сталі сутыкацца з процідзеяннем кліра мясцовых цэркваў і часткова — мясцовай паліцыі, звычайна па недаказаных абвінавачваннях у сувязях з [[камуніст]]амі. Таксама абмежаванне ці забарона дзейнасці магла быць звязана з прыходам да ўлады таталітарнага ці аўтарытарнага рэжыму. Так [[Адольф Гітлер]] забараніў дзейнасць Сведкаў Іеговы і пачаў іх [[Сведкі Іеговы ў Трэцім Рэйху|пераследаваць у Германіі]] неўзабаве пасля свайго прыходу да ўлады. У [[СССР]] Сведкам Іеговы дазвалялі распаўсюджваць сваю літаратуру ў 1920-х гг., але потым забаранілі<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/302008006 Россия]//Ежегодник Свидетелей Иеговы 2008 г.</ref>. У [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]] распаўсюджанне вучэння Сведкаў Іеговы суправаджалася супрацьдзеяннем мясцовага каталіцкага духавенства, звычайна ў форме нападаў каталіцкіх актывістаў на прапаведнікаў. У ЗША Сведкі Іеговы пачалі сутыкацца з нападамі актывістаў [[Амерыканскі легіён|Амерыканскага легіёна]] і Каталіцкага дзеяння ў 1930 гг. Прафесар права Арчыбальд Кокс пісаў у сувязі з гэтым: «яны пачалі прыцягваць увагу і правакаваць рэпрэсіі ў 1930-х гг., калі іх [[празелітызм]] і колькасць паслядоўнікаў рэзка ўзраслі<ref>Cox, Archibald ''The Court and the Constitution'' Boston, MA, Houghton Mifflin Co. 1987, раge 189</ref>.» Яшчэ адна прычына нападаў у Злучаных Штатах была звязана з адмовай дзяцей Сведкаў Іеговы ўдзельнічаць у цырымоніі салютавання нацыянальнаму сцягу. === Падчас Другой сусветнай вайны === У 1940 г. Брытанія і яе дамініёны ([[Аўстралія]] i [[Канада]]) забаранілі літаратуру Таварыства Вартавой вежы, але не забаранілі дзейнасць арганізацыі і свабоду веравызнання Сведкаў Іеговы. Гэтыя абмежаванні распаўсюджвалася і на калоніі Вялікабрытаніі. У ЗША па-ранейшаму Сведкі сутыкаліся з нападам натоўпу падчас прапаведніцкага служэння і арыштамі мясцовай паліцыяй. Таксама ў Злучаных Штатах і Вялікабрытаніі некаторым Сведкам адмаўлялі ў праве на адмову ад мабілізацыі, якую звычайна прадстаўлялі рэлігійным службітам. У краінах і тэрыторыях, захопленых [[Германія]]й, [[Італія]]й і [[Японія]]й дзейнічала поўная або частковая забарона рэлігійнай дзейнасці Сведкаў Іеговы. Выключэнне склалі [[Грэцыя]] i [[Данія]]. У ЗША на працягу 1930-1940-х гг. Сведкі Іеговы школьнага ўзросту сутыкаліся з выключэннем са школы за адмову салютаваць сцягу краіны. У 1940 г. Вярхоўны суд Злучаных Штатаў Амерыкі ў справе «Школа акругі Мінерсвіль супраць Гобціс» вырашыў, што ўдзел у патрыятычных цырымоніях з’яўляецца грамадзянскім абавязкам, які вышэй па значнасці за рэлігійныя перакананні грамадзяніна<ref>West Virginia Board of Education v. Barnette //Basic Readings in U.S. Democracy. Edited by Melvin F. Urofsky. Published by U.S. Information Service. 1994, p. 275</ref>. Але ў 1943 годзе ў справе «Адукацыйны савет Заходняй Вірджыніі супраць Барнет» Вярхоўны суд ЗША вызначыў, што «адмова Сведкаў салютаваць сцягу нікому не шкодзіць, не парушае нічыя правы і не ўяўляе небяспекі грамадскаму парадку», а таксама «дэмакратыя патрабуе… не толькі талерантнасці большасці адносна розных вераванняў, але і поўную свабоду меншасцяў практыкаваць свае вераванні без боязі большасці<ref>West Virginia Board of Education v. Barnette //Basic Readings in U.S. Democracy. Edited by Melvin F. Urofsky. Published by U.S. Information Service. 1994, p. 276</ref>». Гэта судовая справа лічыцца [[прэцэдэнт]]ам у пытанні практычнай рэалізацыі [[Першая папраўка да Канстытуцыі ЗША|1-й папраўкі да Канстытуцыі ЗША]] і вывучаецца студэнтамі-юрыстамі<ref>West Virginia Board of Education v. Barnette //Basic Readings in U.S. Democracy. Edited by Melvin F. Urofsky. Published by U.S. Information Service. 1994, p. 275—282</ref>. === Пасля Другой сусветнай вайны === У Еўропе пасля ліквідацыі рэжымаў Гітлера і Мусаліні Сведкі Іеговы мелі адносную свабоду пакланення на працягу 1945—1950 гг. У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гг. камуністычныя ўрады савецкага блока ([[Албанія]], [[Балгарыя]], [[Венгрыя]], [[ГДР]], [[Румынія]], [[Польшча]] i [[Чэхаславакія]]) поўнасцю забаранілі дзейнасць Сведкаў Іеговы. Асноўнай прычынай пераследаванняў у гэтых краінах стаў палітычны нейтралітэт Сведкаў, які не дазваляў ім служыць у арміі і падтрымліваць палітычны курс мясцовых рэжымаў. [[Югаславія]] дазволіла абмежаваную дзейнасць і пэўныя элементы свабоды веравызнання. У сацыялістычных краінах Еўропы гэты падыход працягваўся да пачатку ці канца 1980-х гг. У Заходняй Еўропе Сведкі Іеговы былі забаронены толькі ў [[Іспанія|Іспаніі]] i [[Партугалія|Партугаліі]] да адмовы гэтых краінаў ад аўтарытарызму ў пачатку 1970-х гг. Але некаторыя абмежаванні мелі месца і ў іншых краінах. Так у [[Нідэрланды|Нідэрландах]] у пачатку 1950-х гг. дзейнічалі абмежаванні на [[вулічны гандаль]] літаратурай, якія былі адменены рашэннем суда на карысць Сведкаў Іеговы<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/1102014252 Проповедники Царства обращаются в суды] // Царство Бога правит!, с.147</ref>; таксама ў гэтай і шэрагу іншых краін Заходняй Еўропы некалькі пасляваенных дзясяцігоддзяў былі праблемы з адмовай Сведкаў ад службы ў арміі і пэўных варыянтаў [[Альтэрнатыўная грамадзянская служба|альтэрнатыўнай грамадзянскай службы]], якія скончыліся вызваленнем Сведкаў Іеговы ад абавязковай вайсковай службы на правах рэлігійных службітоў<ref>[https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/101974886 The Netherlands Frees Imprisoned Witnesses] // Awake! December 8, 1974, pp.22-25</ref><ref>[https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/101971004 German High Court Rules on Full-Time Ministers] // Awake! January 8, 1971, pp.13-15</ref>. === Краіны Афрыкі і Азіі === У былых калоніях еўрапейскіх дзяржаў і краінах, залежных ад Еўропы забарона дзейнасці Сведкаў Іеговы поўнасцю ці часткова была звязана, як правіла, з такімі прычынамі, як іх адмова ўдзельнічаць у [[Нацыяналізм|нацыяналістычных]] i [[Патрыятызм|патрыятычных]] цырымоніях ([[Мазамбік]]<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/301996010#h=12:0-24:847 Мозамбик] // Ежегодник Свидетелей Иеговы. 1996 г., с. 119—176</ref>), далучацца да палітычнай партыі дзеючага прэзідэнта ([[Малаві]]<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/301999001#h=105:0-107:824 Малави] // Ежегодник Свидетелей Иеговы. 1996 г., с. 172—212</ref>) альбо арыентацыя краіны на [[камунізм]] ([[Бенін]]<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/301997009#h=35:0-46:1098 Бенин] // Ежегодник Свидетелей Иеговы. 1996 г., с. 94-114</ref>, [[КНР]]), ці [[ісламскі фундаменталізм]] ([[Іран]]). У Лацінскай Амерыцы ў 1940-1980-я гг. актыўнае процідзеянне Сведкам Іеговы было пераважна з боку суперпрэзідэнцкіх рэжымаў: Трухілья ў [[Дамініканская рэспубліка|Дамініканскай рэспубліцы]]<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/publication/r2/lp-u/yb15/U/2015 Доминиканская Республика] // Ежегодник Свидетелей Иеговы. 2001 г., с. 94-124</ref>, Перона ў [[Аргенціна|Аргенціне]]<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/302001011#h=101:0-110:91 Аргентина.] // Ежегодник Свидетелей Иеговы. 2001 г., с. 172-73</ref>, Піначэта ў [[Чылі]], Кастро на [[Куба|Кубе]]<ref>Philip Brenner, Marguerite Rose Jiménez, John M. Kirk William M LeoGrande. A contemporary Cuba reader</ref>, і ўраду сандыністаў ў [[Нікарагуа]]<ref>[https://wol.jw.org/ru/wol/d/r2/lp-u/302003011#h=105:314-107:270 Никарагуа] // Ежегодник Свидетелей Иеговы. 2003 г., с. 99-132</ref>. === У 1990-я гады === Падчас 1990-х гг. сітуацыя з правамі Сведкаў Іеговы палепшылася ў многіх краінах свету, дзе яны былі раней забаронены. У краінах былога СССР Сведкі, якія сутыкнуліся з палітычнымі рэпрэсіямі савецкай улады, былі рэабілітаваны, а іх рэлігійная дзейнасць была легалізавана. У Кітае, [[В’етнам]]е і [[Інданезія|Інданезіі]] афіцыйная забарона дзейнасці юрыдычных структур гэтай рэлігійнай арганізацыі перастала суправаджацца пераследаваннем яе паслядоў за іх перакананні. У 1992—1994 гг. у [[Балгарыя|Балгарыі]] Сведкі Іеговы сутыкаліся з процідзеяннем паліцыі і мясцовай улады, але пасля афіцыйнага прызнання іх права на свабоду веравызнання, члены гэтай рэлігійнай арганізацыі сутыкаліся толькі з асобнымі выпадкамі дыскрымінацыйных законаў у пэўных гарадах краіны і нападамі актывістаў ультраправага руху. У 1994 г. [[Эрытрэя]] забараніла ўсе рэлігіі, акрамя чатырох асноўных, на сваёй тэрыторыі. Пасля гэтага Сведкаў Іеговы пачалі затрымліваць і адпраўляць у турму незалежна ад полу і ўзросту<ref>[https://www.amnesty.org.uk/press-releases/eritrea-torture-fears-28-jehovahs-witnesses-arrested-including-90-year-old-man Eritrea: Torture fears for 28 Jehovah’s Witnesses arrested, including 90-year-old man] // Amnesty International UK, 19 February 2004</ref><ref>Jonah Fisher [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3663654.stm Religious persecution in Eritrea] // BBC News, 17 September 2004</ref>. Гэта палітыка працягваецца і ў ХХІ стагоддзі<ref>Martin Plaut [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6249028.stm Christians protest over Eritrea] // BBC News, 28 June 2007</ref> <ref>[http://www.jw.org/en/news/legal/by-region/eritrea/jehovahs-witnesses-in-prison/ Imprisoned for Their Faith] jw.org</ref><ref>[https://www.amnesty.org/en/library/asset/AFR64/007/2013/en/127fe7d1-cbaa-4130-b6cf-7c6db782660c/afr640072013en.html Eritrea — No Progress on Key Human Rights Concerns] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150212022719/http://www.amnesty.org/en/library/asset/AFR64/007/2013/en/127fe7d1-cbaa-4130-b6cf-7c6db782660c/afr640072013en.html |date=12 лютага 2015 }} from: Amnesty International Submission to the UN Universal Periodic Review International of January-February 2014</ref><ref>4 снежня 2020 года з турмаў Эрытрэі выпусцілі 26 мужчын і 2 жанчыны з ліку Сведкаў Іеговы, некаторыя з якіх знаходзіліся ў турме 26 год; яшчэ 24 чалавекі засталіся ў турме, згодна лятучага паведамлення JW.ORG</ref> З 1938 па 1992 г. у [[Грэцыя|Грэцыі]] дзейнічалі законы, якія забаранялі [[празелітызм]]. У сувязі з гэтым у азначаны перыяд 19147 грэчаскіх Сведкаў затрымлівалі засваю прапаведніцкую дзейнасць, а потым штрафавалі ці адпраўлялі ў высылку альбо ў турму<ref>[https://www.jw.org/ru/новости/jw/регионы/греция/полувековая-борьба-за-право-проповедовать/ Полувековая борьба за право проповедовать] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы</ref>. Таксама адмова Сведкаў Іеговы ад армейскай службы прыводзіла да іх турэмнага зняволення і нават аднаго смяротнага выраку, замененага пазней на некалькі год турмы<ref>[https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/1966760 Greece Threatens Legalized Murder] // The Watchtower, October 15, 1966, pp.611-612</ref><ref>[https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/101978122 Greece Changes Law on Conscientious Objectors] // Awake! February 22, 1978, p. 5-7</ref>. Пасля таго, як [[Еўрапейскі суд па правах чалавека]] неаднаразова пацвердзіў права Сведкаў Іеговы Грэцыі на свабоду вераызнання, вышэй азначаныя праблемы паступова зніклі да канца 1990-х гг<ref>[https://www.jw.org/ru/новости/jw/регионы/греция/полувековая-борьба-за-право-проповедовать/ Полувековая борьба за право проповедовать] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы</ref>. У такіх краінах былога СССР, як [[Арменія]], [[Азербайджан]], [[Беларусь]], [[Туркменістан]] і [[Узбекістан]] у 1990-х гг і далей Сведкі Іеговы сутыкаліся пераважна з праблемай адмовы ў праве на альтэрнатыўную грамадзянскую службу і крытыкай іх вучэнняў у СМІ. У [[1997]] г. пачалася хваля судовых разбіральніцтваў супраць [[Сведкі Іеговы ў Расіі|Сведкаў Іеговы ў Расіі]]. З [[1998]] г. пачаліся напады на Залы Царствы і жылыя дамы Сведкаў Іеговы ў [[Грузія|Грузіі]] з боку альтэрнатыўных праваслаўных актывістаў. Гэта праблема скончылася пасля змены ўлады ў выніку [[Рэвалюцыя ружаў|Рэвалюцыі ружаў]] ([[2003]]), калі арганізатараў і ўдзельнікаў такіх пагромаў пачалі адпраўляць у турму, і пазней урад Грузіі прынёс афіцыйныя прабачэнні ахвярам дыскрымінацыі<ref>[https://www.jw.org/ru/новости/юридическая/по-регионам/грузия/еспч-принимает-от-грузии-признание-вины/ Европейский суд по правам человека принимает от Грузии признание вины] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы</ref>. == ХХІ стагоддзе == === Падзеі 2001—2022 гг. === У першыя два дзясяцігоддзі ХХІ ст. Сведкі Іеговы сутакаліся з процідзеяннем рэлігійных апанентаў у асобных штатах [[Індыя|Індыі]], што выражалася ў нападах натоўпу і часам адмовы паліцыі прымаць заявы ад пацярпелых і праводзіць следства.<ref>[https://www.state.gov/j/drl/rls/irf/2010_5/168245.htm July-December, 2010 International Religious Freedom Report. U.S. Department of State — Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor ofSeptember 13, 2011]</ref>. У [[Давангер]]ы 20 снежня 2011 г. натоўп індуістаў напаў на дом, дзе знаходзіліся дзве жанчыны са Сведкаў Іеговы. Паліцыя падтрымала хуліганаў і затрымала пацярпелых жанчын у абвінавачванні ў блюзнерстве<ref>Jess, Kevin [http://www.digitaljournal.com/article/303737 Hindu mob attacks Christian women, police back mob] Digital Journal February 16, 2011</ref>. 6 снежня 2011 г. у г. [[Мадыкеры]] (штат [[Карнатака]]) тры Сведкі падвергліся нападу натоўпу і зноў паліцыя заняла бок хуліганаў<ref> [http://www.refworld.org/docid/502105b416.html 2011 Report on International Religious Freedom — India] Refworld. Published by the United States Department of State</ref>. Дзейнасць Сведкаў Іеговы забаронена ў [[Сінгапур]]ы з 1972 г., пераважна па прычыне іх адмовы ўдзельнічаць у патрыятычных цырымоніях і служыць у арміі<ref>[https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2001/5732.htm Singapore] U.S. Department of State</ref><ref>[https://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/35427.htm «Singapore», ''International Religious Freedom Report 2004''] U. S. Department of State</ref>. У 1990-х адбылося некалькі выпадкаў арыштаў вернікаў за правядзенне набажэнстваў і валоданне літаратурай [[Юрыдычныя аб’яднанні Сведкаў Іеговы|Таварыства вартавой вежы]], а таксама [[Святое Пісанне — Пераклад новага свету|перакладам Бібліі, зробленым Сведкамі Іеговы]]<ref>[http://www.singapore-window.org/80411sm.htm Singapore: Fighting faith of stoic witnesses to repression] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190524004544/http://www.singapore-window.org/80411sm.htm |date=24 мая 2019 }}</ref><ref>[http://www.christianitytoday.com/ct/1996/january8/6t164b.html Jehovah’s Witnesses Jailed in Singapore for Meeting] ChristianityToday.com</ref>. У 2000-10-х гг. [[дыскрымінацыя]] Сведкаў Іеговы выражалася пераважна ў выключэнні са школ вучняў, звальненні з работы дзяржслужачых, а ў турму адпраўлялі пераважна за адмову ў абавязковай армейскай службе. 11 кастрычніка 2007 года ў [[Таджыкістан]]е была забаронена дзейнасць Сведкаў Іеговы на падставе адмовы ад удзелу ў вайсковай службе і веры ў ісціннасць сваёй рэлігіі, пасля чаго вернікі сутыкнуліся з арыштамі, турэмным зняволеннем, дэпартацыяй, штрафамі. Камітэт па правах чалавека ААН вынес некалькі рашэнняў 7 ліпеня і 7 верасня 2022 г паводле якіх Таджыкістан абавязаны аднавіць рэгістрацію рэлігійнага аб’яднання Сведкаў і выплаціць кампенсацыю пацярпелым ад пераследванняў<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%9E%D0%9E%D0%9D-%D0%BF%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BC-%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BB-%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%82-%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D0%98%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5/ Комитет ООН по правам человека признал незаконным запрет Свидетелей Иеговы в Таджикистане] і [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82-%D0%9E%D0%9E%D0%9D-%D0%B2%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%82-%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%A2%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%88%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0-%D0%A2%D0%B8%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B8-%D0%90%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B7%D1%80%D0%BE/ Комитет ООН выносит решение: власти Таджикистана нарушили права Тиерри Амедзро] // JW.ORG</ref>. У Расіі пераследванні Сведкаў Іеговы аднавіліся ў канцы 2000-х гг. пасля змены ў заканадаўстве па працідзеянню [[экстрэмізм]]у. На падставе новых законаў спачатку былі забаронены некаторыя выданні, а ў 2017 г. Вярхоўны суд Расіі забараніў дзейнасць юрыдычных структур Сведкаў Іеговы. У сувязі з пераследаваннем Сведкаў Іеговы ў азначаны час адбыліся некалькі судовых рабіральніцтваў, якія набылі міжнародны рэзананс: * [[Справа Дэніса Крыстэнсена]]; * [[Суд над Перакладам новага свету]]; * [[Судовы працэс над Сведкамі Іеговы ў Таганрогу]]. Па прыкладу Расіі забаранілі дзейнасць Сведкаў Іеговы [[Паўднёвая Асеція]] (2017) і [[ДНР]] (2018). У 2016—2019 гг. з увядзеннем альтэрнатыўнай грамадзянскай службы ў Арменіі, Беларусі і Паўднёвай Карэі прызыўнікоў з ліку Сведкаў Іеговы перасталі прыцягваць да крымінальнай адказнасці за адмову ад вайсковай службы. Але праблема адсутнасці АГС застаецца для Сведкаў Іеговы і іншых пацыфістаў у [[Туркменістан]]е<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D1%83%D0%B4-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BB-%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D0%94%D0%BE%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA-%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BC-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D0%BC-%D1%82%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D1%8B-%D0%B7%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%BE%D1%82-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D1%8B/ Туркменский суд приговорил Сердара Довлетова к трем годам тюрьмы за отказ от военной службы] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы</ref><ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F/%D0%BF%D0%BE-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC/%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%B8%D0%B3%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%82-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D1%83-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8/ Туркменистан игнорирует право на свободу совести] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы</ref>, [[Азербайджан]]е, Турцыі і [[Таджыкістан]]е<ref>[https://www.jw.org/en/news/jw/region/tajikistan/Brother-Jovidon-Bobojonov-Facing-Prison-for-Conscientious-Objection-in-Tajikistan/ Brother Jovidon Bobojonov Facing Prison for Conscientious Objection in Tajikistan] // JW.ORG/EN</ref>. Таксама права Сведкаў Іеговы на свабоду сходаў застаецца абмежаваным у Туркменістане<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%8E%D1%80%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F/%D0%BF%D0%BE-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BC/%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D1%81%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B8%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D1%82%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D0%B5/ В тюрьме за веру. Туркменистан] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы</ref><ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D0%92-%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D1%8B%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D1%82%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D1%83-%D0%B7%D0%B0-%D0%BE%D1%82%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%BE%D1%82-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D1%8B-%D0%BF%D0%BE-%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC/ В Туркменистане Мырата Оразгельдыева отправили в тюрьму за отказ от военной службы по убеждениям] // Официальный сайт Свидетелей Иеговы</ref>, Узбекістане і Таджыкістане<ref>[https://www.jw.org/en/news/legal/by-region/tajikistan/jehovahs-witnesses-in-prison/ Imprisoned for Their Faith. Tajikistan] // JW.ORG/EN</ref><ref>[https://www.jw.org/ru/новости/jw/регионы/таджикистан/Президент-Таджикистана-помиловал-Джовидона-Бободжонова-и-освободил-его-из-тюрьмы/ Президент Таджикистана помиловал Джовидона Бободжонова и освободил его из тюрьмы] // JW.ORG</ref>. У [[Казахстан]]е, [[Кыргызстан]]е, Азербайджане і Беларусі за 2010-я гг. Сведкі Іеговы сутыкаліся з пераследаваннем асобных вернікаў і зрывам некаторых рэлігійных сустрэч<ref>Напрыклад [https://www.jw.org/ru/новости/юридическая/по-регионам/в-мире/свидетели-иеговы-в-заключении/ справа Цеймура Ахмедава] (2017—2018 гг.) у Казахстане i [https://www.jw.org/ru/новости/юридическая/по-регионам/азербайджан/ суд над Ірынай Захарчанкай і Валідой Джэбраілавай] (2015—2017 гг.)у Азербайджане</ref>. У кастрычніку, лістападзе і снежні 2020 года [[ЕСПЧ]] прыняў рашэнні па некалькіх судовых разбіральніцтвах паміж некаторымі Сведкамі Іеговы з Азербайджана і Украіны, якія сутыкнуліся з дыскрымінацыяй, паводле якіх гэтыя дзве краіны мусілі выплаціць ім грашовую кампенсацыю<ref>[https://www.jw.org/ru/новости/jw/регионы/азербайджан/ЕСПЧ-защищает-права-верующих-в-Азербайджане/ ЕСПЧ защищает права верующих в Азербайджане] і [https://www.jw.org/ru/новости/jw/регионы/украина/ЕСПЧ-вынес-решение-в-пользу-Александра-Третьяка-избитого-на-почве-религиозной-ненависти/ ЕСПЧ вынес решение в пользу Александра Третьяка, избитого на почве религиозной ненависти] // JW.ORG</ref>. 16 ліпеня 2020 года падчас судовага слухання Канстытуцыйным судом [[Эквадор]]а справы аб пераследванні Сведкаў Іеговы гарадка Сан-Хуан-дэ-Ілуман мясцовым самакіраваннем і святаром юрысты Сведкаў Іеговы ўпершыню ўдзельнічалі ў справе па відэасувязі ў якасці экспертаў<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0/%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B9/%D0%BD%D0%B0-%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%B4%D1%83%D1%82-%D0%B2%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/%D0%97%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%82%D0%B0-%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D1%8B-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F/ Защита религиозной свободы коренного населения] // JW.ORG</ref>. === Узброеныя напады на Сведкаў Іеговы ў 2023 г. === [[9 сакавіка]] [[2023]] года на вуліцы Дыльбёгэ ў горадзе [[Гамбург]] ([[ФРГ]]) адбыўся [[Масавае забойства ў Гамбургу (2023)|ўзброены напад былога Сведкі Іеговы на Залу Царства]], дзе ён забіў 7 чалавек, параніў яшчэ 25 і скончыў жыццё самагубствам. [[29 кастрычніка]] [[2023]] года ў г. Керала ([[Індыя]]) ў месцы правядзення рэгіянальнага кангрэса Сведкаў Іеговы ўзарваліся 3 бомбы, у выніку чаго 8 чалавек загінулі ці памерлі ад ран пазней і яшчэ каля 50 чалавек атрымалі раненні. Быў затрыманы падазроны ў ажыццяўленні злачынства. Пасля тэракту індыйскі філіял Сведкаў Іеговы правёў спецыяльнае мерапрыемства прысвечанае суцяшэнню пацярпелых ад гэтай трагэдыі<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B1%D1%88%D0%B8%D1%85-%D0%B2-%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5-%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B8-%D0%B2-%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8-%D1%83%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C-%D0%B4%D0%BE-%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8-%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BA/ ПОСЛЕДНИЕ НОВОСТИ | Число погибших в результате трагедии в Индии увеличилось до восьми человек]; [https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%98%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%B2-%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8-%D1%83%D1%82%D0%B5%D1%88%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B3-%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5-%D0%B2%D0%B7%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%BE%D0%B2-%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B5/ Свидетели Иеговы в Индии утешают и поддерживают друг друга после взрывов на конгрессе] // JW.ORG</ref>. === Пазбаўленне дзяржаўнай рэгістрацыі ў Нарвегіі 2022—2024 гг. === 22 снежня 2022 губернатар [[Осла]] і Вікена аб’явіў аб рашэнні пазбавіць рэгістрацыі аб’яднанне Сведкаў Іеговы ў [[Нарвегія|Нарвегіі]]. 30 снежня 2022 г. акружны суд Осла прыпыніў працэдуру пазбаўлення рэгістрацыі аб’яднання да разгляду справы судом<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F/%D0%9D%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D1%83%D0%B4-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BB-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%B4%D1%83%D1%80%D1%83-%D0%BB%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B9-%D0%98%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8/ Норвежский суд приостановил процедуру лишения Свидетелей Иеговы регистрации] // JW.ORG</ref>. 4 сакавіка 2024 г. акружны суд Осла пакінуў у сіле рашэнне аб пазбаўленні дзяржаўнай рэгістрацыі аб’яднання Сведкаў Іеговы. Гэта азначае пазбаўленне дзяржаўных субсыдый, якія даюцца ўсім зарэгістраваным рэлігійным арганізацыям, і адсутнасць права рэгістраваць шлюбы прадстаўнікамі дадзенай канфесіі<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D1%8F/%D0%A1%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%98%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D1%8B-%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%83%D1%82-%D0%BE%D0%B1%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%B5-%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D1%80%D0%B2%D0%B5%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0/ Свидетели Иеговы будут обжаловать противоречащее Конституции решение норвежского суда] // JW.ORG</ref>. Прычынай пазбаўлення рэгістрацыі стала пазіцыя Сведкаў Іеговы наконт выключэння са сходу нераскайваючыхся грэшнікаў. Прадстаўнікі арганізацыі намераны абскардзіць рашэнне суда. {{зноскі}} == Літаратура == * Garbe, Detlef Between Resistance and Martyrdom: Jehovah’s Witnesses in the Third Reich. Madison, WI, 2008, University of Wisconsin Press ISBN 0-299-20794-3 * Hal, Kermit L. The Oxford Companion to the Supreme Court of the United States. New York, 1992, Oxford University Press * Peters, Shawn Francis Judging Jehovah’s Witnesses: Religious Persecution and the Dawn of the Rights Revolution. Lawrence, KS, 2000University Press of Kansas * Persecution and Resistance of Jehovah’s Witnesses During the Nazi Regime. Edited by Hans Hesse ISBN 3-86108-750-2 * Johnson, Paul A History of Christianity, ISBN 0-689-10728-5 == Спасылкі == === Агульнае === * [https://www.jw.org/ru/новости/юридическая/ Раздзел афіцыйнага сайта Сведкаў Іеговы, прысвечаны выпадкам дыскрымінацыі паслядоўнікаў гэтай арганізацыі] * [https://www.jw.org/ru/новости/юридическая/по-регионам/в-мире/свидетели-иеговы-в-заключении/ Маніторынг Сведкаў Іеговы ў турмах за веру па краінах і прычынах зняволення] * [https://www.jw-russia.org/docs.html Дакументы судовых разбіральніцтваў са Сведкамі Іеговы ў Расіі на афіцыйным сайце Сведкаў Іеговы ў Расіі] === Пераследванні ў СССР і на пост-савецкай прасторы === [https://1951deport.org/ru/ Сайт на тэму аперацыі «Поўнач» з дакументамі, кнігамі, відэа і 3D-выставай] {{ref-ru}} {{ref-ua}} {{ref-en}} ==== Дакументы з архіваў ААН і АБСЕ за 2018—2022 гг. ==== * [https://www.osce.org/files/f/documents/8/f/395078_1.pdf Отчет Европейской Ассоциации Свидетелей Иеговы. Заседание ОБСЕ по реализации мер по вопросам человеческого измерения, Варшава. 10-21 сентября 2018] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200605181051/https://www.osce.org/files/f/documents/8/f/395078_1.pdf |date=5 чэрвеня 2020 }} * [https://www.osce.org/files/f/documents/8/f/395078_1.pdf Беларусь. Проблемы религиозной свободы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200605181051/https://www.osce.org/files/f/documents/8/f/395078_1.pdf |date=5 чэрвеня 2020 }} * [https://www.osce.org/files/f/documents/b/3/430997.pdf Россия. Проблемы свободы вероисповедания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200605181113/https://www.osce.org/files/f/documents/b/3/430997.pdf |date=5 чэрвеня 2020 }} * [https://www.osce.org/files/f/documents/9/7/431018.pdf Свидетели Иеговы в Казахстане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200605181041/https://www.osce.org/files/f/documents/9/7/431018.pdf |date=5 чэрвеня 2020 }} * [https://www.osce.org/files/f/documents/a/2/340976.pdf Свидетели Иеговы в Кыргызстане] * [https://www.osce.org/files/f/documents/d/8/431042.pdf Свидетели Иеговы в Таджикистане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200605181328/https://www.osce.org/files/f/documents/d/8/431042.pdf |date=5 чэрвеня 2020 }} * [https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/431003.pdf Свидетели Иеговы в Туркменистане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200605181102/https://www.osce.org/files/f/documents/6/6/431003.pdf |date=5 чэрвеня 2020 }} * [https://www.osce.org/files/f/documents/5/3/431060.pdf Свидетели Иеговы в Узбекистане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200605181040/https://www.osce.org/files/f/documents/5/3/431060.pdf |date=5 чэрвеня 2020 }} * [https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=CCPR%2fC%2f132%2fD%2f2659%2f2015&Lang=ru UN Human Rights Committee Decision on Kyrgyzstan persecution of Jehovah’s Witnesses in 2021], CCPR/C/132/D/2659/2015 ==== Іншыя дакументы ==== * [https://www.jw.org/download/?docid=802021501&output=html&fileformat=PDF&alllangs=0&track=1&langwritten=E&txtCMSLang=U&isBible=0 Alternative Civilian Service in South Korea — 2021] * [https://www.humanrights.go.kr/site/program/board/basicboard/view?currentpage=4&menuid=001004002001&pagesize=10&boardtypeid=24&boardid=7607434 Заява Нацыянальнай камісіі па правах чалавека Рэспублікі Карэя па пытаннях удасканалення сістэмы альтэрнатыўнай гамадзянскай службы] (2.12.2021, [[Карэйская мова|карэйск.]]) ==== Кнігі ==== * О. Голько [https://www.livelib.ru/book/1002325998-svideteli-iegovysibirskij-marshrut-oleg-golko Свидетели Иеговы. Сибирский маршрут] * М. И. Одинцов [https://www.livelib.ru/book/1000736956-sovet-ministrov-sssr-postanovlyaet-vyselit-navechno-mi-odintsov Совет министров СССР постановляет: «Выселить навечно»]. М.: 2002, «Арт-Бизнес-Центр» ISBN 5-7287-0225-2 * Иваненко С. И., Волкова Е. И. [https://ivanenko.online/wp-content/uploads/2023/07/О-людях-стойких-в-гонении.pdf/ О людях, стойких в гонении. Свидетели Иеговы в России начала XXI века] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230728133108/https://ivanenko.online/wp-content/uploads/2023/07/%D0%9E-%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D1%8F%D1%85-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B9%D0%BA%D0%B8%D1%85-%D0%B2-%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8.pdf |date=28 ліпеня 2023 }} / С. Иваненко, Е. Волкова — Москва, 2023. — 216 с. ISBN 978-965-598-508-5 [[Катэгорыя:Сведкі Іеговы]] [[Катэгорыя:Ганенні на хрысціян]] i4hax6qoppi7o48r8jhcb6vzes3dzut 0 602608 5164808 3391808 2026-07-12T03:33:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164808 wikitext text/x-wiki {{Плошча |краіна = Беларусь |населены пункт = Кобрын |назва = плошча Леніна |lat_dir = N |lat_deg = 52.208642 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 24.354324 |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 5000 |арыгінальная назва = |sort = |на карце = |выява = |памер = |подпіс = |ранейшыя назвы = Суворава |шырыня = |індэкс = |тэлефоны = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = }} '''Плошча Леніна''' — плошча ў гістарычным цэнтры [[Кобрын]]а, грамадскі цэнтр горада<ref name="svod">{{крыніцы/ЗП|Брестская}}</ref>. Размяшчаецца на скрыжаванні вуліц [[вуліца Леніна (Кобрын)|Леніна]], Пушкіна, [[вуліца Суворава (Кобрын)|Суворава]] і Працоўны. == Гісторыя і архітэктура == Плошча ўзнікла ў [[1950-я]] гады пры перапланіроўцы цэнтра горада пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Да таго, як была разбіта плошча, тэрыторыя была забудавана жылымі дамамі, а таксама існавала першая ў гісторыі Кобрына аўтобусная станцыя<ref>{{cite web|author=Мартынов А. М.|title=Вуліца, якая носіць імя Леніна|url=https://ikobrin.by/martinov-37.php|website=Туристический Кобрин|accessdate=2019-04-26|lang=be|archive-date=19 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419191248/https://ikobrin.by/martinov-37.php|url-status=dead}}</ref>. Першапачаткова насіла імя [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Суворава]], у 1962 годзе перацменавана ў гонар [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]]. У [[2009]] годзе пры падрыхтоўцы да [[Дажынкі (фестываль)|фестывалю «Дажынкі»]] плошча была добраўпарадкавана, выкладзена пліткай<ref name="ikobrin">{{cite web|title=Улицы и площади Кобрина: история и современность|author=Назарук Т.|url=https://ikobrin.ru/kobrin-31.php|website=Туристический Кобрин|accessdate=2019-05-01}}</ref>. == Забудова == На плошчы і вакол яе сабраны асноўныя адміністрацыйныя будынкі горада. Ансамбль плошчы сфарміраваны будынкамі гаркама, Дома Саветаў, гасцініцы, а таксама жылымі дамамі<ref name="svod" />. Плошча з’яўляецца асноўным месцам масавых мерапрыемстваў<ref>{{cite web|title=Исторический центр: площадь Ленина|url=https://ikobrin.ru/kobtur-pllenina.php|website=Туристический Кобрин|accessdate=2019-05-01}}</ref>. * № 3 — Кобрынскі гарадскі выканаўчы камітэт. * № 4 — музей Кобрынскага дзяржаўнага мастацкага прафесійна-тэхнічнага каледжа (музей народных промыслаў)<ref>{{cite web|title=Музей КГХПТК|url=https://ikobrin.by/kobtur-muzkghptk.php|website=Туристический Кобрин|accessdate=2019-05-01}}</ref> * Вуліца Суворава, 14 — [[Музей Суворава (Кобрын)|Ваенна-гістарычны музей імя А. В. Суворава]]. * Вуліца Суворава, 16 — [[Кобрынскі сядзібны дом]] канцы XVIII стагоддзя, у якім цяпер размяшчаецца дом-музей А. В. Суворава. — {{ГККРБ 4|112Д000401}} * Вуліца Суворава, 25 — Кобрынскі раённы выканаўчы камітэт. == Помнікі == * Помнік У. І. Леніну. Перанесены ў 1962 годзе з [[Плошча Свабоды (Кобрын)|плошчы Свабоды]]<ref name="ikobrin" />. * Помнік заснавальнікам Кобрына, князю [[Уладзімір Васількавіч|Уладзіміру Васількавічу]] і княгіні [[Вольга Раманаўна|Вользе Раманаўне]]. Пастаўлены ў [[2009]] годзе, скульптар [[Аляксандр Лышчык]]<ref>{{cite web|title=Памятник князю Владимиру Васильковичу и княгине Ольге Романовне|url=https://ikobrin.ru/kobtur-osnov.php|website=Туристический Кобрин|accessdate=2019-05-01}}</ref>. * Дошка гонару Кобрына і Кобрынскага раёна. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|title=Гістарычны цэнтр: плошча Леніна|url=https://ikobrin.ru/kobtur-pllenina.php|website=Турыстычны Кобрын|accessdate=2019-05-01}} [[Катэгорыя:Плошчы Кобрына]] 3fwwmrtlbiohfg9j3zq4o9lub4abw05 0 609853 5164812 5117406 2026-07-12T03:41:05Z StarDeg 16311 5164812 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гамлет (значэнні)}} {{Фільм |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = London Film Museum - DSCF4108 (5755438458).jpg |Памер = 300 px |Жанр = |Рэжысёр = |Прадзюсар = |Сцэнарыст = |Акцёры = |Аператар = |Кампазітар = |Кампанія = |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = [[ЗША]] |Мова = англійская |Час = |Год = |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''«Гамлет»''' ({{lang-en|Hamlet}}) — мастацкі фільм рэжысёра [[Лорэнс Аліўе|Лорэнса Аліўе]], экранізацыя аднайменнай трагедыі [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]]. == У ролях == * [[Лоўрэнс Аліўе]] — Максіміліян Дэ Вінтэр {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты леў»}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм}} [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Оскар» за «Найлепшы фільм»]] f0jnqzbx22yg45evfpdt8jwts1pqk4z 5164813 5164812 2026-07-12T03:41:51Z StarDeg 16311 /* У ролях */ 5164813 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гамлет (значэнні)}} {{Фільм |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = London Film Museum - DSCF4108 (5755438458).jpg |Памер = 300 px |Жанр = |Рэжысёр = |Прадзюсар = |Сцэнарыст = |Акцёры = |Аператар = |Кампазітар = |Кампанія = |Бюджэт = |Зборы = |Краіна = [[ЗША]] |Мова = англійская |Час = |Год = |Папярэдні фільм = |Наступны фільм = |imdb_id = }} '''«Гамлет»''' ({{lang-en|Hamlet}}) — мастацкі фільм рэжысёра [[Лорэнс Аліўе|Лорэнса Аліўе]], экранізацыя аднайменнай трагедыі [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]]. == У ролях == * [[Джын Сіманс (актрыса)|Джын Сіманс]] {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты леў»}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм}} [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Оскар» за «Найлепшы фільм»]] ap9ukc1bi71jexyca6c0oee9ynvmee3 0 610411 5164949 3422997 2026-07-12T10:00:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164949 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Жывёлы | image file = | image descr = Скапленне вусеняў | parent = Thaumetopoea | rang = Від | latin = Thaumetopoea processionea | author = | syn = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | iucn = | wikispecies = Thaumetopoea processionea | commons = Category:Thaumetopoea processionea }} '''Прадзільнік паходны'''<ref name="Інбелкульт">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў |арыгінал = |спасылка = http://www.slounik.org/bnt08/l25 |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1926 |том = Вып. 8 |старонкі = |старонак = 80 |серыя = |isbn = |тыраж = }} — у крыніцы пад назвай {{btname|Cnetocampa processinea}}</ref> (''Thaumetopoea processionea'') — матылёк, [[вусень]] якога пераважна знаходзіцца ў дубовых лясах у перыяд з мая па жнівень. Пашкоджвае дуб, рэдка іншыя лісцяныя пароды, такія як [[Ляшчына звычайная|ляшчына]], [[Граб звычайны|граб]], [[бяроза]] і [[бук]] . Лічыцца шкодным для здароўя, таму што пры кантакце валасінкі вусеняў выклікаюць раздражненне скуры, вачэй і дыхальных шляхоў у людзей, а таксама ў жывёл, напрыклад, коней і сабак. == Апісанне == [[Файл:Thaumetopoea_processionea01.jpg|250px|злева|міні|Імага]] Матыль з размахам крылаў 22 — 32 мм; пярэднія крылы карычнева-шэрыя з трыма чорна-шэрымі папярочнымі палосамі і невыразнай сярэдняй плямай; па краі крыла светлая хвалістая лінія, заднія крылы жаўтавата-белыя з цёмнай перапонкай. Яйка памерам да 1 мм, круглае, дыскападобнае, светла-шэрае; яйцакладка мае выгляд прамавугольнага шчытка з радамі яек, якія прасвечваюцца. Вусень даўжынёй 20 — 30 мм, цёмна-шэры, па баках бялёсы, з двума радамі аранжавых бародавак, якія маюць доўгія валасінкі; на целе ёсць шэраг пякучых валасінак. Кукалка даўжынёй 12 — 12,5 мм, вохрыста-жоўтая, у кокане. == Экалогія == Зімуюць яйкі на кары галін і ствалоў. У канцы красавіка — пачатку мая адраджаюцца вусені. Жывуць разам. Спачатку пашкоджваюць пупышкі, пазней аб’ядаюць лісце ў начны час. Днём знаходзяцца ў сховішчах. Вечарам перапаўзаюць ў крону правільнымі шэрагамі — «строем». Раніцай такім жа спосабам вяртаюцца ў сховішча. Падчас пераходаў наперадзе паўзе адзін вусень, следам — па дзве у шэраг, да канца калона звужаецца. Паходная калона пакідае за сабой павуцінневы след. Вусені праходзяць 6 узростаў і развіваюцца на працягу 65 — 80 сутак. Скінутыя падчас лінек лупіны і назапашаныя экскрыменты ператвараюць сховішча з лісця на вялікі клубок, усярэдзіне якога гусеніцы какануюцца, размешчаныя радамі. Акукляюцца ў ліпені — пачатку жніўня. Праз 20 — 40 сутак вылятаюць матылькі. Самкі адкладаюць ўвесь запас яек на гладкую кару галін і ствалоў роўнымі радамі ў выглядзе прамавугольнай групы. Пладавітасць — у сярэднім 160 яек (ад 80 да 230). Кладка пакрываецца выдзяленнямі, што ўтвараюць празрыстую плёнку<ref>{{Cite web|title=Дубовий похідний шовкопряд {{!}} AGROScience.COM.UA|url=https://agroscience.com.ua/insecta/dubovyi-pokhidnyi-shovkopryad|accessdate=2019-07-04|archive-date=28 чэрвеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628211942/https://agroscience.com.ua/insecta/dubovyi-pokhidnyi-shovkopryad|url-status=dead}}</ref>. == Арэал == Цэнтральная і паўднёвая Еўропа. У сувязі з глабальным змяненнем клімату арэал распаўсюджвання прасоўваецца на поўнач. За апошнія гады зарэгістраваны значны рост колькасці вусеняў у такіх краінах, як [[Бельгія]], [[Нідэрланды]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]], [[Польшча]] і нават [[Швецыя]]. Ва Украіне распаўсюджаны ў паўднёва-заходніх абласцях. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Чубаткі]] 1dxkfu1tzccqar7if5b5dpx6i4hbwim 0 611900 5164682 4762296 2026-07-11T17:01:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164682 wikitext text/x-wiki {{твор мастацтва}} '''«Пацалу{{націск}}нак Ю{{націск}}ды»''' — [[карціна]] [[лявон Іванавіч Грышук|Лявона Грышука]], створаная ў [[2001 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2001]] годзе.<ref>{{Cite web|ref=nash|url=https://nashkraj.by/news/kultura/u_vystavachnay_zale_adbylosya_adkrytstsye_vystavy_farby_nebakrayu_lyavona_gryshuka_fota/|title=У выставачнай зале адбылося адкрыццё выставы “Фарбы небакраю” Лявона Грышука (фота)|author=Дар’я ГIЗУН|publisher=Наш край|date=16.05.2015|accessdate=2021-11-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211123141735/https://nashkraj.by/news/kultura/u_vystavachnay_zale_adbylosya_adkrytstsye_vystavy_farby_nebakrayu_lyavona_gryshuka_fota/|archivedate=23 лістапада 2021|url-status=dead}}</ref> ==Апісанне== Асобны бок творчасці мастака прысвечаны біблейскай тэматыцы, які мае выхаваўчае і вобразнае значэнне. Палатно «Пацалунак Юды» з’яўляецца красамоўным прыкладам гэтага. Старшыня суполкі «Пагоня» Генадзь Драздоў і яе сябар Алесь Мара адзначылі, што сакральныя тэмы хвалююць мастака, а работа «Пацалунак Юды» не проста напісана на біблейскую тэму — гэта яго ўласнае перажыванне. {{зноскі}} ==Літаратура== *{{Артыкул|ref=files|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LIM.zip/2011-22.pdf|аўтар=Віктар КАВАЛЁЎ|загаловак=Зямлі бацькоў дабраслаўленне|выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газета|выпуск=№ 22 (4617) 3 чэрвеня 2011 г.|старонкі=23|archive-date=23 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123144411/https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LIM.zip/2011-22.pdf}} ==Спасылкі== {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Карціны 2001 года]] cqxc9ct06g4xo745op5ltvb2y79x7c7 0 612691 5164770 4957255 2026-07-11T22:46:01Z Spokiyny 153126 /* */ 5164770 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Насельніцтва=3|крыніца насельніцтва=<ref>https://rada.info/upload/users_files/05383323/4bdcd0efab7510cda365c0df77ba530b.doc</ref>|год перапісу=2026}} '''Вэлыкы Яр'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Вели́кий Яр}}) — вёска ў [[Сумскі раён|Сумскім раёне]] [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Сумскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Сумскага раёна]] g8v6hci85oor4iejtw6czyitkrouiga 0 615181 5164783 5087095 2026-07-11T23:44:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164783 wikitext text/x-wiki '''Персідская каліграфія''' ({{lang-fa|خوشنویسی فارسی}}) — [[каліграфія]], якой карыстаецца {{нп3|персідскае пісьмо||ru|Персидская письменность}}, адно з найбольш шанаваных мастацтваў у гісторыі [[Іран|Персіі]]. == Гісторыя == Пасля [[Арабскае заваяванне Персіі|арабскага заваявання Персіі]] ў VII стагоддзі пад уплывам {{нп3|Ісламская культура|ісламскай культуры|ru|Исламская культура}} і прэстыжу мовы заваёўнікаў — [[Арабская мова|арабскай]] — персы прыстасавалі для запісу [[Персідская мова|новаперсідскай мовы]] [[Арабскі алфавіт|арабскае пісьмо]], дадаўшы да яго чатыры літары для абазначэння гукаў, якіх няма ў арабскай: ''пэ'' (<big><big>پ</big></big>), ''чэ'' (<big><big>چ</big></big>), ''жэ'' (<big><big>ژ</big></big>) і ''гаф'' (<big><big>گ</big></big>), і, такім чынам, давялі свой алфавіт да 32 знакаў<ref>[http://iranica.com/articles/arabic-iii L. P. Elwell-Sutton. ARABIC LANGUAGE iii. Arabic influences in Persian literature] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110510071314/http://www.iranica.com/articles/arabic-iii |date=10 мая 2011 }}</ref>. Знаёмства персаў з [[Арабская каліграфія|арабскай каліграфіяй]] пачалося з яе трох галоўных почыркаў — [[Куфічнае пісьмо|куфі]], [[насх]] і [[сулюс]]. Самы ранні з іх, ''куфі'', панаваў прыблізна да XII стагоддзя, для яго характэрна імкненне да прамых ліній і выразных геаметрычных формаў. У цяперашні час ён кананізаваны як почырк, якім пішуць назвы [[Сура (Каран)|сур]] [[Каран]]а. Почырк ''насх'' («перапісванне») — строгі гарызантальны почырк, выкарыстоўваўся, як вынікае з назвы, галоўным чынам у перапісванні тэксту Карана і [[хадзіс]]аў. Для почырку ''сулюс'' («адна трэць») характэрна наяўнасць крывалінейных і прамалінейных элементаў, якія суадносяцца ў {{нп3|Прапорцыя (матэматыка)|прапорцыі|ru|Пропорция (математика)}} 1/3. У Персіі вялікае распаўсюджанне атрымалі школы «насху» і «сулюсу», паколькі яны знайшлі шырокае прымяненне ў [[Архітэктура|архітэктуры]] — для ўпрыгожвання [[Мячэць|мячэцяў]] і іншых святых для мусульман будынкаў. [[Файл:Persian Nastaʿlīq's proportions.jpg|злева|міні|260x260пкс|Узор почырку [[насталік]]]] Патрэба ў складанні вялікага ліку афіцыйных дакументаў пры належнай скорасці іх складання прывяла да распрацоўкі ў Персіі новага {{нп3|Почырк|почырку|ru|Почерк}} «{{нп3|Талік (каліграфія)|талік||Taʿlīq script}}» («скорапісны» або «скоры ў выкананні»). Для «таліку» была характэрна наяўнасць вялікай колькасці закругленых, як бы прыродных ліній, у адрозненне ад жорсткіх, [[Геаметрыя|геаметрызаваных]] формаў «куфі». Падчас праўлення [[Імперыя Цімурыдаў|Цімурыдаў]] развіццю персідскай каліграфіі спрыяў унук [[Тамерлан]]а {{нп3|Байсанкур||ru|Байсонкур}}. Будучы апекуном мастацтваў і дасведчаным каліграфам, знаючы шэсць стыляў арабскай каліграфіі (захаваўся выкананы ім асабіста каліграфічны надпіс на [[Мячэць Гахаршад|мячэці Гахаршад]] у [[Мешхед]]зе), Байсанкур пасля захопу [[Тэбрыз]]а ў 1420 годзе вывез адтуль некалькі майстроў кніжнай справы, у прыватнасці, знакамітага каліграфа {{нп3|Мір Алі Табрызі|||Mir Ali Tabrizi}}, які ўзначаліў {{нп3|кітабхане||ru|Китабхане}} Байсанкура. Табрызі прапанаваў новы варыянт скорапісу — «[[насталік]]» ({{Lang-fa|نستعلیق}}نستعلیق, ''nastaʿlīq'' — назва паходзіць ад слоў «насх» і «талік»). Для напісання насталіку характэрныя кароткія вертыкальныя, без [[Серыф|засечак]], і доўгія гарызантальныя {{нп3|Рыска (пісьмо)|рыскі|ru|Штрих (письмо)}}. Каліграфічныя надпісы рабіліся інструментам «Калам», гэта кавалак абрэзанага трыснягу з касым завостраным наканечнікам памерам 5-10 мм, які мачаўся ў [[чарніла]]. Наканечнік калама, як правіла, быў падзелены пасярэдзіне, каб палегчыць паглынанне чарніла. Почырк «насталік» хутка стаў папулярным у персідскім грамадстве і атрымаў неафіцыйнае званне «нявесты ісламскіх почыркаў»: яго выкарыстоўвалі пры напісанні кніг і [[Паэзія|паэтычных]] зборнікаў, любоўных лістоў і {{нп3|Адміністрацыйны рэгламент|адміністрацыйных дакументаў|ru|Административный регламент}}. Да гэтага часу ў Іране вершы [[Хафіз Шыразі|Хафіза]], [[Саадзі]], {{нп3|Джалаладзін Румі|Румі|ru|Джалаладдин Руми}} і іншых паэтаў выдаюць менавіта з выкарыстаннем «насталіку». Акрамя Персіі, «насталік» атрымаў распаўсюджанне ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]], [[Пакістан]]е і [[Індыя|Індыі]]. У час праўлення [[Абас I Вялікі|шаха Абаса]] (пачатак XVII стагоддзя) «насталік» зведаў сур’ёзныя змены, якія ўнёс каліграф {{нп3|Мір Эмад Хасані|||Mir Emad Hassani}}. Перапрацаваны Хасані «насталік» выкарыстоўваецца ў Іране да гэтага часу. Далейшы рост абароту дакументаў у дзяржаве прывёў да пошуку новых варыянтаў почыркаў, якія дазвалялі б павысіць хуткасць запісу дакументаў. У канцы XVII стагоддзя кіраўнік [[Герат (горад)|Герата]] (які ўваходзіў у той час у склад [[Сефевідская дзяржава|дзяржавы Сефевідаў]]) Мартэза Галі-хан Шамлу вынайшаў новы почырк — {{нп3|шэкастэ насталік||ru|Шекасте насталик}} ([[Персідская мова|перс.]] شکسته نستعلیق Šekaste ''nasta’liq'' або ''Šekasta nasta’liq'' — «ламаны [[насталік]]») — адзін з традыцыйных відаў [[Каліграфія|каліграфіі]], які выкарыстоўвае арабскае пісьмо. Ад звычайнага [[насталік]]у адрозніваецца тым, што мае больш «разгалістыя» і даўжэйшыя лініі літар. [[Файл:Calligraphie_amin_etessami.jpg|злева|міні|250пкс|Узор почырку {{нп3|шэкастэ насталік||ru|Шекасте насталик}}.]] Па меры пранікнення ў Персію [[кніга]]друкавання каліграфія станавілася прасцейшай, губляючы частку сваёй эстэтычнай прывабнасці. У XIX стагоддзі {{нп3|Мірза Мухамед Рыза Калхур||ru|Мирза Мухаммед Риза Калхур}} — складальнік тамоў з падарожнымі нататкамі {{нп3|Насер ад-Дзін Шах|Насрэддзін-шаха|ru|Насер ад-Дин Шах}} — унёс у «насталік» чарговае змяненне: для выгоды запаўнення {{нп3|Друкаваная форма|друкаванай формы|ru|Печатная форма}} чарніламі літары і рыскі зрабіліся таўсцейшымі. Акрамя таго, у гэты ж час была распрацавана тэхніка «сіях-махш»: словы і літары паўтараліся шмат разоў, так што фон каліграфічнага малюнка рабіўся чорным. == Каліграфія ў сучасным Іране == У 1950-х гадах у Іране было створана {{нп3|Таварыства іранскіх каліграфаў|||Society of Iranian Calligraphists}}, у ліку арганізатараў якога выступілі вядомыя каліграфы {{нп3|Хасейн Мірхані||fa|حسین میرخانی}}, {{нп3|Алі-Акбар Кавех||fa|علی‌اکبر کاوه}}, Ібрагім Бузары, і Мехдзі Баян<ref>{{Cite web |url=http://www.anjomankhoshnevisan.ir/?show=about |title=Общество иранских каллиграфов |access-date=19 верасня 2019 |archive-date=26 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141126115927/http://www.anjomankhoshnevisan.ir/?show=about |url-status=dead }}</ref>. Новы імпульс развіццю каліграфіі ў Іране надало развіццё [[Рэклама|рэкламнай індустрыі]] ў 1960-х — 1970-х гадах. У гэты час паралельна развіваліся дзве школы «насталіку»: традыцыйная і новая, а таксама з’явіўся найноўшы з вядомых на сёння почыркаў персідскай каліграфіі — «маала». Шырокай вядомасцю ў сучасным Іране карыстаюцца такія майстры каліграфіі, як {{нп3|Галямхасейн Амірхані||ru|Голямхосейн Амирхани}}, Ятола Габалі, Махамад Эхса (вынаходнік спалучэння элементаў каліграфіі з жывапісам — «хат-нагашы» або «хаташы»), Насрала Афджэі, Хасейн Зендэрудзі, Ферэйдун Амідзі<ref>{{Cite web |url=http://www.sokolniki.com/ru/visitors/museumquarter/presscenter/news/galereja-xva-persidskaja-kalligrafija-ferejjduna-omidi |title=Галерея XVA: персидская каллиграфия Ферейдуна Омиди |access-date=19 верасня 2019 |archive-date=2 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202075900/https://www.sokolniki.com/ru/visitors/museumquarter/presscenter/news/galereja-xva-persidskaja-kalligrafija-ferejjduna-omidi |url-status=dead }}</ref>. Шэраг каліграфаў, у прыватнасці Зендэрудзі, {{нп3|Джаліль Расулі|||Jalil Rasouli}}, {{нп3|Парвіз Танавалі||ru|Танаволи, Парвиз}}, выкарыстоўвалі элементы каліграфіі, у спалучэнні з вершамі {{нп3|Джалаладзін Румі|Румі|ru|Джалаладдин Руми}} для дызайну адзення. Каліграфія прадстаўлена ў шэрагу музеяў краіны — у прыватнасці, у музеі каліграфіі ў [[Казвін]]е, у Іране рэгулярна праводзяцца выстаўкі і конкурсы каліграфіі<ref>[http://isna.ir/fa/news/91032011289 ایسنا — وزير ارشاد: قزوين پايتخت خوشنويسي كشور مي‌شود]</ref><ref>[http://www.bici.ir/qazvin معرفی استان قزوین] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120926042515/http://www.bici.ir/qazvin |date=26 верасня 2012 }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Азизоллах Голькарзаде.'' Методика персидской каллиграфии.&nbsp;— Баку, 1996.&nbsp;— 73&nbsp;с. == Спасылкі == {{commonscat}} * [http://www.anjomankhoshnevisan.ir/?show=about Афіцыйны сайт Таварыства іранскіх каліграфаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141126115927/http://www.anjomankhoshnevisan.ir/?show=about |date=26 лістапада 2014 }} (англ.)&nbsp; * [http://persiancalligraphy.org/History-of-Calligraphy.html Brief history of Persian Calligraphy] (англ.)&nbsp; * [http://ioragallery.com/explore/about-persian-calligraphy About history of Persian Calligraphy and its different styles] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140102192513/http://ioragallery.com/explore/about-persian-calligraphy |date=2 студзеня 2014 }} (англ.)&nbsp; {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каліграфія]] [[Катэгорыя:Культура Ірана]] [[Катэгорыя:Персідская мова]] b6fon4at10359dfxsdwduqvbk435dy9 0 617422 5164985 5138148 2026-07-12T11:47:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164985 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт | загаловак = Пратэсты ў Іраку | частка = | выява = [[File:Demonstrations in Baghdad - Oct 1, 2019 (01).jpg|300px]] | апісанне = Акцыя 1 лістапада ў Багдадзе. | дата = з [[1 кастрычніка]] [[2019]] па студзень [[2020]] | месца = {{Сцягафікацыя|Ірак}} | прычыны = тэрарызм<ref name="almadapaper.net">{{Cite web|url=https://almadapaper.net//view.php?cat=213085|title=تنسيقيّات البصرة تُعلًّق التظاهرات وتطالب بملاحقة مندسّين من ولاية الجنوب|website=almadapaper.net|access-date=2 October 2019}}</ref>, карупцыя, беспрацоўе, іранскі ўплыў<ref name="112ua"/>, энергетычны крызіс<ref>{{cite web|url=https://www.vox.com/world/2018/9/7/17831526/iraq-protests-basra-burning-government-buildings-iran-consulate-water|title=The violent protests in Iraq, explained|first=Jennifer|last=Williams|date=7 September 2018|website=Vox|access-date=15 February 2019}}</ref>, звальненне камандуючага арміяй Абдул-Вахаба аль-Саадзі<ref>[https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2019/10/06/iraqs-government-seems-powerless-to-halt-protests-in-its-heartland Iraq’s government seems powerless to halt protests in its heartland]</ref>, рост [[антыамерыканізм|антыамерыканскіх]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/iraqi-protesters-block-major-port-basra-unrest-continues-191102104619357.html|title=Iraqi protesters block major port near Basra as unrest continues|work=Al Jazeera|date=2 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.qantara.de/content/anti-government-protests-is-this-iraqs-arab-spring|title=Anti-government protests : Is This Iraq's Arab Spring?—Qantara.de|work=Qantara.de|date=6 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/blog/filiu/2019/11/10/chiites-contre-chiites-en-irak-et-au-liban/|title=Chiites contre chiites en Iraq et au Liban—Un si Porche Orient|work=Le Monde|date=10 November 2019}}</ref> і антыіранскіх настрояў | мэты = узмацнення барацьбы з карупцыяй, зніжэнне беспрацоўя, паляпшэння работы камунальных службаў, адстаўка прэм’ер-міністра [[Адзіль Абдул-Махдзі|Адзіля Абдул-Махдзі]] | метады = дэманстрацыі | вынік = | статус = | саступкі = прэм’ер-міністр Махдзі сышоў у адстаўку | бок1 = {{Сцяг|Ірак}} Урад ** [[Паліцыя]] ** [[Узброеныя сілы Ірака]] {{flagicon image|Islamic Dawa Party Flag.svg}} [[Дава (партыя)|Дава]]<br>[[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|22px]] [[Хезбала]]<br>{{Сцяг|Ірак}} [[Сілы народнай мабілізацыі]] ** [[Арганізацыя Бадра]] ** [[Асаіб Ахль аль-Хак]] ** [[Катаіб Хезбала]] ** [[Харакат Ан-Нуджаба]] {{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name="про ксир"/> ** [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] *** [[Кодс|Аль-Кудс]] | бок2 = {{Сцяг|Ірак}} Дэцэнтралізаваныя пратэстоўцы ---- {{Сцяг|Ірак|1991}} Прыхільнікі [[Баас]]<ref>https://vk.com/wall-153203112_24393</ref><ref>https://vk.com/wall-153203112_21628</ref> ---- {{Сцяг|Ірак}} [[Садрысцкі рух]]<ref name="s1">https://news.yahoo.com/iraqs-moqtada-sadr-cleric-kingmaker-111609672.html</ref><ref name="s2">https://www.sabah.com.tr/dunya/2019/11/18/sadrdan-isyan-manifestosu</ref> ---- '''ускосны ўдзел''': * {{Сцягафікацыя|ЗША}}<ref name="ЗША"/><ref name="US1">https://www.thebaghdadpost.com/en/Story/44685/US-will-not-hesitate-to-sanction-Iraqi-officials-White-House {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191119033027/https://www.thebaghdadpost.com/en/Story/44685/US-will-not-hesitate-to-sanction-Iraqi-officials-White-House |date=19 лістапада 2019 }}</ref><ref name="US2">https://news.antiwar.com/2019/11/17/us-threatens-to-sanction-iraqi-officials-over-protest-crack-down/</ref><ref name="хазали"/> * {{Сцягафікацыя|Турцыя}}<ref name="US1"/><ref name="US2"/> * {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref>[https://vk.com/wall-153203112_17728 Экс-премьер Ирака : "Партия Баас и Саудовская Аравия организовали протесты"] // Голос Арабов (сообщество в ВК), 6 октября 2020</ref> | бок3 = | ключавыяфігуры1 = {{Сцяг|Ірак}} [[Бархам Салех]] {{Сцяг|Ірак}} [[Адзіль Абдул-Махдзі]] <br>{{Сцяг|Ірак}} [[Эрфан аль-Хіялі]]<br>{{Сцяг|Іран}} [[Касем Сулеймані]]<ref name="про ксир"/> † | ключавыяфігуры2 = {{Сцяг|Ірак}} [[Муктада ас-Садр]]<br>{{Сцяг|Ірак}} [[Алі Сістані]] | ключавыяфігуры3 = | колькі1 = | колькі2 = | колькі3 = | страты1 = | страты2 = | страты3 = | параненыя = 25 000 — 50 000 | загінулыя = 700 | арыштаваныя = 2500<ref name="mk.ru">[https://www.mk.ru/incident/2019/10/31/250-chelovek-stali-zhertvami-besporyadkov-v-khode-protestov-v-irake.html 250 человек стали жертвами беспорядков в ходе протестов в Ираке]</ref> | заўвагі = }} '''Масавыя пратэсты ў [[Ірак]]у ў [[2019]] годзе''' — антыўрадавыя акцыі пратэсту, выкліканыя ростам [[карупцыя|карупцыі]], уплывам [[Іран]]а, [[беспрацоўе]]м, энергетычным крызісам і ўзмацненнем [[тэрарызм|дзейнасці тэрарыстычных арганізацый]]. У асяроддзі іракскай апазіцыі гэтыя падзеі вядомы як '''Кастрычніцкае паўстанне''' або '''рэвалюцыя'''<ref name="ФСК">[https://www.fondsk.ru/news/2019/11/20/iraq-v-glubochajshem-krizise-no-glavnye-potrjasenija-vperedi-49509.html Ирак в глубочайшем кризисе, но главные потрясения впереди // Фонд стратегической культуры, 20 ноября 2019]</ref>. З моманту звяржэння рэжыму [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] ў [[2003]] годзе, пратэсты 2019 года сталі самымі маштабнымі ў Іраку<ref name="1 дек"/>. == Прычыны == [[2 кастрычніка]] [[2018]] года [[Бархам Салех]] заступіў на пасаду прэзідэнта. Новы лідар дзяржавы прызначыў на пасаду прэм’ер-міністра [[Адзіль Абдул-Махдзі|Адзіля Абдула-Махдзі]]. За амаль год новы прэм’ер і яго ўрад не змог вырашыць асноўных праблем ці неяк палепшыць становішча насельніцтва. Аднымі з найбольш вострых праблем заставаліся беспрацоўе і карупцыя. Сярод моладзі беспрацоўнымі з’яўляліся 25 %, сярод усяго насельніцтва — 20 %. Па даных Transparency International, Ірак займаў 12-е месца сярод найбольш карумпаваных краін свету. Важную ролю ў росце незадаволенасці згулялі спробы суседняга Ірана змяніць палітычны расклад у краіне<ref name="112ua"/>. Варта таксама згадаць, што ў 1990-я Ірак знаходзіўся пад міжнароднымі санкцыямі, якія прывялі да гуманітарнага крызісу. З [[2003]] года, пасля [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўварвання і акупацыі ЗША і іх саюзнікаў]], у краіне пачаўся [[іракская вайна|шматгадовы канфлікт]], у якім загінулі некалькі сотняў тысяч чалавек. Гэта значна нашкодзіла эканоміцы дзяржавы. У [[2014]] годзе тэрарыстычная арганізацыя [[Ісламская дзяржава]] захоплівае значную частку Ірака. У [[2017]] годзе ўся тэрыторыя краіны была вызвалена ад тэрарыстаў. Тым не менш, баевікі ІД перыядычна праводзілі тэракты і ўзброеныя напады як на мірных жыхароў, так і на вайскоўцаў. == Ход падзей == === 2019 === ====Кастрычнік ==== [[1 кастрычніка]] [[2019]] года ў Іраку, пасля заклікаў выйсці на вуліцу, якія распаўсюджваліся ў сацсетках, з патрабаваннямі ўзмацнення барацьбы з карупцыяй, зніжэння беспрацоўя, паляпшэння работы камунальных службаў, пачаліся народныя антыўрадавыя пратэсты. Дэманстранты таксама заклікалі да адстаўкі прэм’ер-міністра Адзіля Абдула-Махдзі. Ніводная іракская партыя ці палітычны лідар не заяўлялі пра тое, што стаяць за гэтымі акцыямі<ref>[https://ria.ru/20191005/1559463923.html Число погибших в ходе протестов в Ираке превысило 70 человек, сообщили СМИ]</ref>. Пратэсты закранулі пераважна [[Багдад]] і населеныя пункты на поўдні краіны. Затым на вуліцы выйшлі [[курды]] ў правінцыі Кіркук на поўначы Ірака<ref name="112ua">[https://112.ua/statji/eho-arabskoy-vesny-podvodnye-kamni-protestov-v-irake-510102.html Эхо арабской весны: Подводные камни протестов в Ираке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191007132307/https://112.ua/statji/eho-arabskoy-vesny-podvodnye-kamni-protestov-v-irake-510102.html |date=7 кастрычніка 2019 }}</ref>. Неўзабаве пратэсты перараслі ў сутычкі з органамі правапарадку. Падчас сутыкненняў з дэманстрантамі іракскія сілы бяспекі ўжылі баявыя патроны і слёзатачывы газ. Асабліва жорсткія сутычкі прайшлі ў сталічным Багдадзе<ref>{{Cite web |url=https://m.gordonua.com/news/worldnews/protesty-v-irake-kolichestvo-pogibshih-uvelichilos-do-99-1326153.html |title=Протесты в Ираке. Количество погибших увеличилось до 99 |access-date=6 кастрычніка 2019 |archive-date=6 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006115355/https://m.gordonua.com/news/worldnews/protesty-v-irake-kolichestvo-pogibshih-uvelichilos-do-99-1326153.html |url-status=dead }}</ref>. Улады ўвялі ў горадзе каменданцкі час і заблакавалі доступ да інтэрнэту на 75 % тэрыторыі краіны, каб пазбавіць магчымасці пратэстоўцаў каардынаваць свае дзеянні праз сацсеткі<ref name="112ua"/>. [[4 кастрычніка]] Адзіль Абдул-Махдзі заклікаў суграмадзян да спакою і паабяцаў правесці рэформы<ref name="ukranews"/>. Тым часам сталі з’яўляцца паведамленні пра невядомых снайпераў, якія стралялі як па ўдзельніках пратэстаў, так і па сілавіках. Так, y сталіцы 4 кастрычніка пад іх агнём загінулі двое дэманстрантаў і двое супрацоўнікаў сіл бяспекі<ref>[https://m.vz.ru/news/2019/10/4/1001415.html Неизвестные снайперы расстреляли людей во время протестов в Ираке] // Взгляд, 4 октября 2019</ref>. У перыяд з 3 па 6 кастрычніка ў розных рэгіёнах Ірака ў беспарадках загінулі звыш 100 чалавек, уключаючы не менш за 6 праваахоўнікаў. Каля 4 тысяч чалавек былі паранены<ref>{{Cite web |url=https://www.segodnya.ua/world/wnews/protesty-v-irake-100-chelovek-pogibli-tysyachi-ranenyh-1341460.html |title=Протесты в Ираке: 100 человек погибли, тысячи раненых |access-date=6 кастрычніка 2019 |archive-date=6 кастрычніка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006062918/https://www.segodnya.ua/world/wnews/protesty-v-irake-100-chelovek-pogibli-tysyachi-ranenyh-1341460.html |url-status=dead }}</ref>. Да [[7 кастрычніка]] раненні атрымалі больш за 6100 чалавек, у тым ліку больш за 1200 сілавікоў. Яшчэ двое праваахоўнікаў загінулі. Між тым, пратэстоўцы падпалілі 51 грамадскi будынак і восем штабоў палітычных партый<ref name="ukranews">[https://ukranews.com/news/658230-protesty-v-irake-pogibli-bolee-100-chelovek-tysyachi-poluchili-raneniya В Ираке число погибших в акциях протестов превысило 100 человек, тысячи раненых]</ref>. [[10 кастрычніка]] ў краіне аб’яўлена трохдзённая жалоба па загінулых падчас беспарадкаў<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/v_mire/v_irake_trekhdnevnyy_traur_po_zhertvam_stolknoveniy/ У Іраку трохдзённая жалоба па ахвярах сутыкненняў] // ''Белтэлерадыёкампанія'', 10 кастрычніка 2019</ref>. З [[25 кастрычніка]] масавыя сутыкненні ўспыхнулі з новай сілай. [[26 кастрычніка]] прэм’ер-міністр Махдзі распарадзіўся вывесці на вуліцы Багдада байцоў элітнага контртэрарыстычнага падраздзялення. [[Спецпрызн]] прыцягнулі пасля таго, як паліцыя не змагла рассеяць натоўп. Паведамлялася пра арышт дзясяткаў дэманстрантаў. У сутыкненнях з сіламі бяспекі за гэтыя дні загінулі, паводле звестак праваабаронцаў, 63 чалавекі, у тым ліку 10 — у Багдадзе; агульная колькасць пацярпелых ішла на тысячы. Буйныя сутыкненні адбыліся таксама ў горадзе [[Эн-Насірыя]]<ref name="радио">[https://www.svoboda.org/a/30199832.html В Ираке массовые протесты распространились на всю страну] // Радио «Свобода»</ref>. Падчас новай хвалі пратэстаў з’явіліся паведамленні аб гібелі 18 чалавек падчас забастовак у правінцыі Кербела. Губернатар правінцыі [[29 кастрычніка]] выступіў з заявай, у якой абверг гэтую інфармацыю. [[31 кастрычніка]] прэм’ер Ірака пагадзіўся падаць у адстаўку, але пры ўмове наяўнасці альтэрнатыўнай кандыдатуры. Прэзідэнт краіны Салех даў згоду на правядзенне датэрміновых выбараў пасля прыняцця новага закона аб выбарах, праект якога планавалася прадставіць на пачатку лістапада<ref name="известия">[https://iz.ru/941818/2019-11-11/ssha-prizvali-ostanovit-nasilie-v-irake-i-provesti-vybory США призвали остановить насилие в Ираке и провести выборы // Известия, 11 ноября 2019]</ref>. ==== Лістапад ==== [[4 лістапада]] пратэстоўцы напалі на консульства Ірана ў Кербеле, сарваўшы іранскі сцяг. На відэа з месца падзеі, знятым відавочцамі, відаць, як пратэстоўцы кідаюць меркавана кактэйлі Молатава ў сцяну будынка. Пазней да консульства прыбыла паліцыя, якая паспрабавала абараніць дыпламатычных работнікаў. У выніку сутыкненняў, ад трох да пяці дэманстрантаў загінулі<ref>[https://www.depo.ua/rus/svit/v-iraku-pid-chas-ataki-na-konsulstvo-iranu-zaginuli-protestuvalniki-201911041056903 В Ираке во время атаки на консульство Ирана погибли протестующие] — Depo, 4 ноября 2019</ref><ref>[https://vesti.az/v-mire/protestuyushhie-v-irake-atakovali-konsulstvo-irana-pogibli-pyat-chelovek-387203 Протестующие в Ираке атаковали консульство Ирана, погибли пять человек] — Vezti.az, 4 ноября 2019</ref>. У гэты ж час паліцыя адкрыла агонь па пратэстантам у Багдадзе і Эр-Рашыдзе<ref>[https://report.az/ru/drugie-strany/policiya-iraka-otkrila-ogon-po-protestuyushim-v-bagdade/ Полиция Ирака открыла огонь по протестующим в Багдаде] — Report, 4 ноября 2019</ref>. [[10 лістапада]] паліцыя і армія ачысцілі ад пратэстуючых масты праз [[Тыгр (рака)|Тыгр]], якія вядуць у цэнтр Багдада. Пад кантролем апазіцыі застаўся толькі мост Рэспублікі і плошча Тахрыр. Падчас гэтых мерапрыемстваў загінулі шэсць чалавек, дзесяткі атрымалі раненні. Супраць дэманстрантаў ужылі баявыя патроны, шокавыя гранаты, слёзатачывы газ. Як сцвярджалася, рашэнне аб больш жорсткіх дзеяннях было прынята на нарадзе з удзелам прэм’ер-міністра Адзіля Абдула-Махдзі, камандуючага сіламі «[[Кодс|Аль-Кудс]]» [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] генерала [[Касем Сулеймані|Касема Сулеймані]] і вядучых шыіцкіх палітыкаў Ірака. Па даных агенцтва Arab News, менавіта Сулеймані кіраваў разгонам беспарадкаў. Адна з яго задач — не дапусціць умяшання ў канфлікт шыіцкага апалчэння «Аль-Хашд аль-Шаабі», падпарадкоўвальнага КВІР, паколькі гэта можа даць падставу да амерыканскага ўмяшання<ref name="про ксир">[http://newsru.co.il/mideast/10nov2019/iraq_202.html Иракская армия отбросила манифестантов к площади Тахрир]</ref><ref name="гордон">[https://m.gordonua.com/news/worldnews/v-irake-vo-vremya-protestov-pogibli-319-chelovek-1417144.html В Ираке во время протестов погибли 319 человек] — ''Gordonua", 11 ноября 2019</ref>. [[13 лістапада]] ўплывовы шыіцкі палітык і рэлігійны лідар [[Муктада ас-Садр]] заклікаў чыноўнікаў краіны далучыцца да пратэстоўцаў і абвясціць усеагульную забастоўку. Ён таксама звярнуўся да парламента, каб той правёў работу над карэннымі рэформамі, сярод якіх ён назваў замену складу Вярхоўнай выбарчай камісіі, выбарчага заканадаўства, унясенне ў канстытуцыю шэрагу змяненняў<ref>[https://ria.ru/20191113/1560888610.html В Ираке лидер шиитов призвал чиновников присоединиться к протестующим] — РИА Новости, 13 ноября 2019</ref>. [[15 лістапада]] адбыліся сур’ёзныя сутыкненні на плошчы аль-Хіляні, падчас якіх загінулі чацвёра дэманстрантаў<ref>[https://ria.ru/20191115/1560995400.html]</ref>. [[22 лістапада]] падчас сутыкненняў у Багдадзе загінуў адзін пратэстуючы<ref>[https://ria.ru/20191122/1561493858.html Источник сообщил о гибели демонстранта в ходе протестов в Багдаде]</ref>. [[24 лістапада]] ў горадзе Эн-Насірыя на поўдні краіны загінулі трое дэманстрантаў. Па даных тэлеканала Аль-Арабія, паліцыя ў ходзе разгону акцыі ўжыла агнястрэльную зброю, што і прывяло да гібелі пратэстуючых<ref>[https://ria.ru/20191124/1561525187.html В Ираке три человека погибли при разгоне демонстраций, сообщили СМИ]</ref>. Пазней лічба загінулых вырасла да шасці<ref>[http://radiovesti.ru/news/1243909/ Шесть человек погибли в ходе акций протеста на юге Ирака // ВестиFM, 24 ноября 2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191127195919/https://radiovesti.ru/news/1243909/ |date=27 лістапада 2019 }}</ref>. [[27 лістапада]] прэм’ер-міністр Махдзі паведаміў, выступаючы на ​​пасяджэнні парламента, аб вызваленні 2500 чалавек, затрыманых падчас беспарадкаў<ref>[http://newsru.co.il/mideast/27nov2019/iraq_202.html]</ref>. [[28 лістапада]] дэманстранты спалілі будынак іранскага консульства ў горадзе Наджаф на поўдні Ірака. Адзначалася, што ў выніку беспарадкаў у раёне консульства пацярпелі 33 чалавекі<ref>[https://russian.rt.com/world/news/691399-protestuyuschie-sozhgli-iranskoe-konsulstvo Протестующие сожгли иранское консульство в Ираке // RT, 28 ноября 2019]</ref>. Адначасова з гэтым, па ўсёй краіне адбыліся сур’ёзныя сутыкненні паміж пратэстоўцамі і паліцыяй. Так, у Наджафе загінулі 12 дэманстрантаў. У горадзе Насірыя загінулі не менш за 25 чалавек. Дэманстранты спрабавалі заблакаваць мост, а затым сабраліся перад паліцэйскім упраўленнем. Таксама паведамлялася аб загінулых у сталіцы<ref>[https://ria.ru/20191129/1561730881.html Число погибших за четверг в стычках с полицией в Ираке выросло до 45 // РИА Новости, 29 ноября 2019]</ref>. ==== Снежань ==== [[1 снежня]] Адзіль Абдул-Махдзі сышоў з паста прэм’ер-міністра на фоне пратэстаў<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-50607858 Протестующие в Ираке добились своего. Премьер ушел в отставку]</ref>. У той жа дзень пратэстоўцы зноў атакавалі і падпалілі будынак іранскага консульства ў Наджафе<ref name="1 дек">[https://ria.ru/20191201/1561815047.html В Ираке протестующие вновь подожгли здание иранского консульства // РИА Новости, 1 декабря 2019]</ref>. [[3 снежня]] кіраўнік халдзейскай каталіцкай царквы Ірака кардынал-патрыярх Луіс Рафаэль I Сака прыняў рашэнне адмяніць усе калядныя і навагоднія ўрачыстасці на фоне трагічных падзей вакол акцый пратэсту. Ён заклікаў вернікаў зрабіць ахвяраванні лякарням і дзіцячым дамам, якія маюць патрэбу ў медыкаментах для параненых<ref>[https://ria.ru/20191203/1561922141.html В Ираке христиане не будут праздновать Рождество из-за демонстраций]</ref>. [[9 снежня]] ў МЗС на сустрэчу з намеснікам міністра Абдулкарымам Хашэмі былі выкліканы паслы [[Францыя|Францыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Канада|Канады]] і часовы павераны ў справах [[ФРГ]]. Гэтыя дзяржавы абвінавачаны Іракам ва ўмяшанні ва ўнутраныя справы краіны<ref name="вмешательство ">[https://ria.ru/20191209/1562178284.html Ирак обвинил четыре страны во вмешательстве в связи с протестами // РИА Новости, 9 декабря 2019]</ref>. [[16 снежня]] дэманстранты блакавалі будынак Вавілонскага ўніверсітэта горада Эль-Хіла ў правінцыі Бабіль у цэнтральнай частцы Ірака. Пратэстоўцы перакрылі вароты ўніверсітэта і не дазвалялі студэнтам і супрацоўнікам уваходзіць у будынак. Яны заклікалі да правядзення забастоўкі ва ўстанове адукацыі ў падтрымку пратэстаў<ref>[https://ria.ru/20191216/1562429919.html Демонстранты блокировали университет в иракской провинции Бабиль // РИА Новости, 16 декабря 2019]</ref>. [[20 снежня]] Вялікі аятала Ірака Алі аль-Сістані заклікаў да правядзення ў краіне датэрміновых выбараў для пераадолення палітычнага крызісу<ref>[https://regnum.ru/news/polit/2813925.html Великий аятолла Ирака призвал провести досрочные выборы // Regnum, 20 декабря 2019]</ref>. [[21 снежня]] ўдзельнікі антыўрадавых пратэстаў у горадзе Эн-Насірыя падпалілі будынкі, у якіх размешчаліся прадстаўніцтвы палітычных партый. Яны падпалілі штаб-кватэру руху «Бадр», штаб-кватэру партыі «Дава», офіс руху «Асаіб Ахль аль-Хак» і іншыя. Прычынай нападаў стала забойства актывіста Мухамеда аль-Ісамі. Удзельнік пратэстаў быў застрэлены напярэдадні невядомымі. У той жа дзень узброенаму нападу падвергліся два іншых актывісты<ref>[https://interfax.az/view/787419?lang=ru Протестующие в иракском городе Эн-Насирия сожгли партийные офисы // Интерфакс, 21 декабря 2019]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[24 снежня]] парламент Ірака прыняў новы закон аб выбарах, які з’яўляўся адным з патрабаваннем пратэстоўцаў<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/7416533]</ref>. {{Main|Атака на пасольства ЗША ў Багдадзе}} [[31 снежня]] тысячы прыхільнікаў шыіцкай міліцыі «[[Сілы народнай мабілізацыі|Аль-Хашд аш-Шаабі]]» ў квартале дыппрадстаўніцтваў Ірака выйшлі на акцыю пратэсту супраць амерыканскіх дзеянняў. Іракцы патрабавалі ад урада краіны закрыць амерыканскае пасольства ці хаця б панізіць узровень дыпадносінаў з ЗША за дзеянні, якія не былі ўзгоднены з іракскімі ўладамі, у прыватнасці, бамбардзіроўкі пазіцый шыіцкіх апалчэнняў. Найбольш актыўныя мітынгоўцы закідвалі тэрыторыю, на якой размешчана дыпмісія ЗША, бутэлькамі з запальнай сумессю. Дзясяткі чалавек пайшлі на штурм аб’екта. Паліцыя ўжыла супраць актывістаў слёзатачывы газ і іншыя спецсродкі. На момант атакі ў будынку знаходзіліся амерыканскія вайскоўцы<ref name="нг">[https://topwar.ru/166323-protestujuschie-poshli-na-shturm-posolstva-ssha-v-bagdade.html Протестующие пошли на штурм посольства США в Багдаде // Военное обозрение, 31 декабря 2019]</ref>. === 2020 === [[12 студзеня]] [[2020]] шэсцьдзесят чалавек, у тым ліку 48 паліцыянтаў, пацярпелі ў сутыкненнях сіл бяспекі і студэнтаў каля будынка ўніверсітэта Васіт на ўсходзе Ірака<ref>https://ria.ru/20200112/1563338493.html</ref>. [[17 студзеня]] адбыліся буйныя сутыкненні каля моста Ас-Санак у цэнтры іракскай сталіцы блізу плошчы Ат-Тахрыр. Па словах прадстаўніка іракскіх узброеных сіл, «парушальнікі парадку напалі на блокпасты ў раёне ас-Санак, сілы бяспекі ўжылі супраць іх несмяротныя сродкі». У выніку беспарадкаў загінулі двое і звыш дваццаці атрымалі раненні<ref>https://ria.ru/20200117/1563566707.html</ref>. [[22 студзеня]] Бархам Салех, выступаючы на ​​форуме ў швейцарскім г. [[Давос]], закрануў тэму пратэстаў у Іраку. Паводле яго слоў, на той момант загінула звыш 600 чалавек<ref>https://ria.ru/20200122/1563757152.html</ref>. [[24 студзеня]] ў Багдадзе, а таксама ў іншых гарадах (пераважна шыіцкіх) прайшлі шматтысячныя пратэсты супраць амерыканскай прысутнасці ў Іраку. Выйсці на вуліцы з «мірнай дэманстрацыяй» і патрабаваннем вываду амерыканскіх войск заклікаў шыіцкі палітык і рэлігійны лідар Муктада ас-Садр. Іранскія і іракскія СМІ ацанілі колькасць мітынгоўцаў у звыш 1 млн чалавек, The New York Times — у 200—250 тыс. чалавек, Reuters — у дзясяткі тысяч, Al Jazeera — у «тысячы»<ref>[https://www.rbc.ru/politics/24/01/2020/5e2ae2dd9a794787cd933957]</ref><ref>[https://m.kp.ru/online/news/3743865/ Более миллиона иракцев устроили акцию протеста против присутствия в стране военных США] // Комсомольская правда, 24 января 2020</ref>. Неўзабаве аднавіліся сутыкненні паміж паліцыяй і мітынгоўцамі. Да [[26 студзеня]] па меншай меры 12 дэманстрантаў загінулі падчас сутыкненняў з сілавікамі ў правінцыях Багдад і Ды-Кар за апошнія два дні. Раней паведамлялася пра 30 пацярпелых дэманстрантащ у горадзе Насірыя. Паведамлялася, што падчас сутыкненняў дзевяць дэманстрантаў загінулі ў правінцыі Багдад, астатнія трое — у Ды-Кар. Таксама адзначалася, што 230 дэманстрантаў і прадстаўнікоў сіл бяспекі атрымалі раненні, сярод іх 118 у Багдадзе<ref>[https://ria.ru/20200126/1563892808.html В Ираке за два дня погибли более десяти демонстрантов]</ref>. == Наступствы == [[1 лютага]], выконваючы патрабаванне пратэстоўцаў, з пасады прэм’ера быў зняты Абдул-Махдзі. На гэтую пасаду заступіў [[Мухамад Тауфік Аляўі]]. Нягледзячы на ​​гэта, пратэсты працягнуліся. Яго прызначэнне выклікала бурную рэакцыю сярод іракскіх дэманстрантаў за яго меркаваную прыналежнасць да тых жа карэнных прычын, якія выклікалі іракскія пратэсты ў кастрычніку 2019 года<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/02/iraq-president-appoints-mohammed-allawi-pm-state-tv-200201150554113.html|title=Mohammed Allawi appointed new Iraq PM, protesters reject him|website=www.aljazeera.com|access-date=2020-02-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theintercept.com/2019/11/18/iran-iraq-spy-cables/|title=A Spy Complex Revealed: Leaked Iranian Intelligence Reports Expose Tehran’s Vast Web of Influence in Iraq|author=Risen|first=James|website=The Intercept|date=2019-11-18|lang=en|access-date=2020-02-02}}</ref>. [[1 сакавіка]] ён зняў сваю кандыдатуру пасля таго, як парламент другі раз за тыдзень не змог зацвердзіць кабінет міністраў<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-protests-parliament/iraqi-prime-minister-candidate-allawi-quits-as-vacuum-looms-idUSKBN20O1SQ|title=Iraqi prime minister candidate Allawi quits as vacuum looms|website=Reuters|date=2020-03-01}}</ref>. [[5 сакавіка]] ўдзельнікі акцый пратэсту зноў выйшлі на вуліцы ў правінцыі Басра, перакрыўшы жыццёва важныя дарогі, паліўшы шыны, а таксама заклікаючы да неадкладнага стварэння новага ўрада<ref>{{Cite web|url= https://www.middleeastmonitor.com/20200306-iraqs-angry-protesters-returns-to-the-streets/ |title= Iraq’s angry protesters returns to the streets. }}</ref>. [[8 сакавіка]] паміж іракскімі сіламі бяспекі і пратэстоўцамі разгарэлася сутычка, у выніку якой 16 удзельнікаў акцый пацярпелі, калі сілавікі абстралялі слезацечны газ на мітынгоўцаў на багдадскай плошчы Аль-Хілані<ref>{{Cite web|url= https://www.middleeastmonitor.com/20200309-iraq-security-forces-injure-protesters-in-baghdad/ |title= Iraq security forces injure protesters in Baghdad. }}</ref>. [[10 сакавіка]] ў правінцыі Майсан на поўдні Ірака невядомыя баевікі забілі двух антыўрадавых актывістаў<ref>{{Cite web|url= https://www.middleeastmonitor.com/20200311-iraq-2-activists-assassinated-in-maysan-province/ |title= Iraq: 2 activists assassinated in Maysan province. }}</ref>. [[17 сакавіка]] былы губернатар святога горада Наджаф [[Аднан аль-Зурфі]] быў прызначаны прэзідэнтам новым прэм’ер-міністрам Ірака<ref>{{Cite web|url= https://www.aljazeera.com/news/2020/03/iraqi-president-salih-appoints-adnan-al-zurfi-pm-designate-200317090412936.html |title= Iraqi President Salih appoints Adnan al-Zurfi as new PM-designate. }}</ref>. == Судовыя разборы == [[15 кастрычніка]] суд горада Эль-Кут выдаў ордэр на арышт двух афіцэраў паліцыі правінцыі Васіт па справе аб смерці дэманстрантаў. Паліцыянты былі абвінавачаны ў гібелі некалькіх удзельнікаў пратэстаў, што пацвярджалася словамі відавочцаў і запісам камеры відэаназірання<ref name="суд">[https://ria.ru/20191015/1559817005.html В Ираке выдали ордер на арест двух силовиков по делу о смерти демонстрантов — РИА Новости, 15 октября 2019]</ref>. Адначасна пачаліся праверкі ва ўсіх рэгіёнах, дзе праходзілі акцыі. Уладамі створана спецыяльная камісія па расследаванні актаў гвалту падчас дэманстрацый<ref>[https://www.trend.az/world/arab/3136065.html Итоги следствия по делу о протестах в Ираке могут быть объявлены 21 октября] — Trend, 20 октября 2019</ref>. [[21 кастрычніка]] апублікаваны яе першы даклад. Як адзначалася ў дакуменце, выкарыстанне баявой зброі і празмернае прымяненне сілы прывялі да ахвяраў сярод пратэстоўцаў. Акрамя таго, у дакладзе рэкамендавалася зняць са сваіх пасад шэраг высокапастаўленых асоб у органах бяспекі Ірака, а таксама начальнікаў паліцыі такіх гарадоў як Багдад, Бабіл, Наджаф, Майсан, ан-Насырыя і Ад-Дзіванія. Паведамлялася, што афіцыйныя органы не аддавалі загады адкрыць агонь па дэманстрантах<ref>[https://ria.ru/20191022/1560068382.html В Ираке более 150 человек погибли во время протестов] // РИА Новости, 22 октября 2019</ref>. Пазней шэсцьдзясят шэсць іракскіх афіцэраў паліцыі паўсталі перад судом за празмернае прымяненне сілы пры разгоне акцый пратэсту<ref>[https://ria.ru/20191114/1560957992.html]</ref>. 1 снежня апеляцыйны суд правінцыі Васіт прысудзіў аднаго з афіцэраў арміі да пакарання смерцю за забойства дэманстрантаў падчас акцый пратэсту ў горадзе Ас-Сулейманія<ref>[https://ria.ru/20191201/1561807887.html Офицера иракской армии приговорили к смерти за убийство демонстрантов // РИА Новости, 1 декабря 2019]</ref>. == Міжнародная рэакцыя == 5 кастрычніка [[Генеральны сакратар ААН]] [[Антоніу Гутэрыш]] заклікаў урад і дэманстрантаў да дыялогу. Ён адзначыў, што свабода выказвання меркаванняў і мірных сходаў з’яўляюцца асноўнымі правамі чалавека, якія неабходна паважаць<ref>[https://ria.ru/20191005/1559459736.html Генсек ООН призывает правительство Ирака и демонстрантов к диалогу]</ref>. Тым часам, афіцыйны прадстаўнік урада [[Іран]]а Алі Рабіі заклікаў іракцаў праявіць вялікую стрыманасць у сувязі з беспарадкамі<ref>[https://ria.ru/20191007/1559504079.html В правительстве Ирана прокомментировали протесты в Ираке]</ref>. Пазней Іран часова адмяніў візы для іракцаў на фоне пратэстаў у краіне<ref>[https://ria.ru/20191007/1559509595.html Иран временно отменил визы для иракцев на фоне протестов в стране] // ''РИА Новости'', 7 октября</ref>. [[9 кастрычніка]] [[Дзяржаўны сакратар ЗША]] [[Майк Пампеа]] на фоне пратэстаў у Багдадзе заклікаў прэм’ер-міністра Махдзі да стрыманасці і барацьбе з карупцыяй у краіне, як таго патрабуюць дэманстранты<ref>[https://ria.ru/20191009/1559562820.html Помпео на фоне протестов в Багдаде призвал премьера Ирака к сдержанности] // ''РИА Новости'', 9 октября</ref>. [[31 кастрычніка]] Вярхоўны кіраўнік Ірана [[Алі Хаменеі|аятала Хаменеі]] абвінаваціў ЗША і іх саюзнікаў на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] ў дэстабілізацыі Ірака і [[Ліван]]а, а таксама ў распаўсюдзе хаасу па ўсім рэгіёне. Разам з тым духоўны лідар заклікаў антыўрадавых дэманстрантаў у абедзвюх арабскіх краінах дамагацца змен выключна законным шляхам<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/10/31/ayatolla-hamenei-za-haosom-v-irake-i-livane-stoyat-specsluzhby-ssha Аятолла Хаменеи: За хаосом в Ираке и Ливане стоят спецслужбы США] — Евразия daily, 31 октября 2019</ref>. [[9 лістапада]] [[Міністэрства замежных спраў Расійскай Федэрацыі|МЗС Расіі]] папярэдзіла расіян аб небяспецы паездак у Ірак з-за неспрыяльнай абстаноўкі ў рэспубліцы і высокага ўзроўню тэрарыстычнай пагрозы<ref name="известия"/>. [[10 лістапада]] прэс-служба [[Белы дом|Белага дома]] выказала занепакоенасць беспарадкамі ў Іраку і заклікала ўрад краіны правесці выбары і спыніць гвалт. Было адзначана, што, нягледзячы на ​​гвалт са смяротным зыходам і забарону на доступ у інтэрнэт, іракскі народ прымусіў пачуць сябе і свае заклікі<ref name="известия"/>. На фоне масавых беспарадкаў урад [[Кувейт]]а прыняў рашэнне эвакуіраваць супрацоўнікаў свайго консульства ў Басры<ref name="ФСК"/>. [[23 лістапада]] віцэ-прэзідэнт ЗША [[Майк Пенс]], які знаходзіўся з афіцыйным візітам у Іраку, абмеркаваў з прэм’ер-міністрам аль-Махдзі сітуацыю вакол пратэстных акцый, намаганні ўрада і рэформы, накіраваныя на задавальненне патрабаванняў дэманстрантаў<ref>[https://ria.ru/20191123/1561517256.html Пенс обсудил с премьером Ирака ситуацию в стране]</ref>. [[14 снежня]] [[Савет бяспекі ААН]] заклікаў улады Ірака правесці празрыстае расследаванне выпадкаў ужывання гвалту да дэманстрантаў<ref>[https://ria.ru/20191214/1562385168.html СБ ООН призвал Ирак расследовать случаи насилия против протестующих //РИА Новости, 14 декабря 2019]</ref>. == Узброеныя напады і тэракты == На фоне масавых пратэстаў у канцы кастрычніка адбыліся абстрэлы амерыканскіх ваенных аб’ектаў і тэрыторыі ля пасольства ЗША. Вынікам апошняга інцыдэнту стала гібель аднаго іракскага вайскоўца<ref>[https://m.lenta.ru/news/2019/10/30/iraq_usa/ У посольства США в Ираке упал снаряд] — Lenta.ru, 30 октября 2019</ref>. Ужо [[8 лістапада]] ракетнай атацы падвергнулася ваенная база Каяра на паўднёвай ускраіне Масула, дзе дыслакаваліся амерыканскія вайскоўцы: было выпушчана 17 некіравальных рэактыўных снарадаў калібра 122 мм. Увечары 17 лістапада некалькі ракет былі выпушчаны па «Міжнароднай (зялёнай) зоне» ў цэнтры Багдада, дзе размешчаны пасольствы ЗША, іншых краін, урадавыя ўстановы<ref name="ФСК"/>. Разам з гэтым павялічылася актыўнасць тэрарыстычных груповак. Так, [[16 лістапада]] з’явіліся паведамленні пра тое, што ў Багдадзе на плошчы Тахрыр падчас акцый пратэсту адбыўся тэрарыстычны акт. Невядомымі баевікамі быў узарваны аўтамабіль, што прывяло да гібелі шасці пратэстуючых. Яшчэ трыццаць чалавек атрымалі траўмы<ref>[https://svpressa.ru/accidents/news/249094/ Автомобиль подорвали в толпе протестующих в Ираке, много жертв] — ''Свободная пресса'', 16 ноября 2019</ref>. [[10 лістапада]] ад выбуху самаробнай бомбы пацярпелі пяцёра італьянскіх вайскоўцаў. 26 лістапада ў Багдадзе ў выніку трох тэрарыстычных актаў загінулі шасцёра чалавек<ref>[https://russian.rt.com/world/news/690869-vzryv-bagdad-shest-pogibshih Шесть человек погибли в результате трёх взрывов в Багдаде // RT, 26 ноября 2019]</ref>. 29 лістапада адбыўся чарговы ракетны абстрэл «зялёнай зоны»<ref>[https://ria.ru/20191129/1561767297.html]</ref>. 30 лістапада ў Кіркуку прагрымелі тры выбухі, у выніку якіх шаснаццаць чалавек пацярпелі, у тым ліку некалькі вайскоўцаў<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20191130/1561780564.html Взрывы в иракском Киркуке: пострадали 16 человек // Радио Sputnik, 30 ноября 2019]</ref>. 9 снежня непадалёк ад міжнароднага аэрапорта Багдада ўпалі дзве ракеты. Адзначалася, што ў аэрапорце прагучалі папераджальныя аб нападах сірэны<ref>[https://russian.rt.com/world/news/695442-rakety-aeroport-bagdada Источник: две ракеты упали у аэропорта Багдада //RT, 9 декабря 2019]</ref>. Пазней высветлілася, што ракетнай атацы падвергнулася ваенная база каля аэрапорта, дзе ў выніку ўдару загінулі шэсць чалавек. Як паведамлялася, агонь вёўся з РСЗА «Кацюша»<ref>[https://ria.ru/20191209/1562144517.html В Багдаде из-за ракетного обстрела базы пострадали шестеро военных // РИА Новости, 9 декабря 2019]</ref>. [[25 снежня]] ў выніку чатырох выбухаў у сталіцы паранены трынаццаць чалавек<ref>[https://ria.ru/20191225/1562856172.html В Багдаде в результате взрывов пострадали 13 человек, сообщил источник]</ref>. Увечары [[27 снежня]] была [[Атака авіябазы K-1|абстраляная ваенная база К1]], размешчаная непадалёк ад іракскага горада Кіркук. Прыкладна ў 19:20 па мясцовым часе па ёй было выпушчана некалькі ракет. Неўзабаве ў ваколіцах базы выявілі кінутую рэактыўную ўстаноўку залпавага агню. На аб’екце ў гэты час знаходзіліся вайскоўцы ЗША, якія не пацярпелі. Аднак загінуў адзін грамадзянскі падрадчык, які меў амерыканскае грамадзянства. Акрамя таго, падчас абстрэлу базы былі паранены некалькі амерыканцаў і іракцаў<ref>[https://topwar.ru/166242-amerikanskie-voennye-byli-obstreljany-na-baze-v-irake.html Американские военные были обстреляны на базе в Ираке // Военное обозрение, 28 декабря 2019]</ref>. == Роля ЗША == [[20 снежня]] [[Каіс аль-Хазалі]], лідар руху [[Асаіб Ахль аль-Хак]], іракскай ваеннай групоўкі, заявіў, што амерыканскія і ізраільскія шпіёнскія службы стаяць за нападамі ў Іраку, у тым ліку і на пасольства ЗША ў Багдадзе. На яго думку, [[ЦРУ|Цэнтральнае разведвальнае ўпраўленне ЗША]] і ізраільскі [[Масад]] сфармавалі сумесную сетку груповак, якая нібыта забівае іракскіх пратэстуючых. Хазалі заяўляў, што ёсць інфармацыя, якая паказвае на тое, што ЗША імкнуцца стварыць хаос у Іраку праз свой разведавальны апарат і дыверсантаў унутры краіны. На думку лідара ваеннай групоўкі, пасольства ЗША і Дзярждэпартамэнт выкарыстоўваюць сваё дамінаванне ў сацыяльных сетках і патэнцыял амерыканскага тэлеканала Alhurra, каб справакаваць беспарадкі<ref name="хазали">[https://www.pravda.ru/news/world/1461071-irak/ Ирак обвиняет в беспорядках в стране США и Израиль // Правда.ру, 20 декабря 2019]</ref>. [[14 студзеня]] [[2020]] года ЗША афіцыйна падтрымалі пратэстуючых<ref name="ЗША">[https://ria.ru/20200114/1563421803.html]</ref>. Як высветлілася [[28 студзеня]] ў сувязі з крушэннем амерыканскага транспартнага самалёта ў [[Афганістан]]е, дзе загінуў супрацоўнік [[ЦРУ]] [[Майкл Д’Андрэа]], ён жа меркавана арганізаваў забойства 300 дэманстрантаў у Іраку. Андрэа таксама кіраваў [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|атакай на міжнародны аэрапорт Багдада]]<ref>[http://m.inosmi.info/organizator-ubiystva-generala-suleymani-pogib-v-afganistane-v-aviakatastrofe.html Организатор убийства генерала Сулеймани погиб в Афганистане в авиакатастрофе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200128161726/http://m.inosmi.info/organizator-ubiystva-generala-suleymani-pogib-v-afganistane-v-aviakatastrofe.html |date=28 студзеня 2020 }} // ИноСМИ, 28 января 2020</ref>. {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Амерыкана-іранскі канфлікт}} [[Катэгорыя:Кастрычнік 2019 года]] [[Катэгорыя:2019 год у Іраку]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2019 года]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2019 года]] [[Катэгорыя:Лістапад 2019 года]] [[Катэгорыя:Снежань 2019 года]] [[Катэгорыя:Студзень 2020 года]] [[Катэгорыя:2020 год у Іраку]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2020 года]] irs3tmps4ntikt47bqi8jnblonw1lqz 14 620054 5164567 3474745 2026-07-11T13:14:39Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Universal Music Group]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5164567 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў|Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Universal Music Group]] 84vy731d2p57pw7p1bed63b2v4qr6sg 0 627780 5164986 4874483 2026-07-12T11:48:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164986 wikitext text/x-wiki {{Грамадзянскі канфлікт |частка = [[Іранскі крызіс (з 2019)]] |выява = [[Файл:Gathering and protest rally outside Amir Kabir University 2020-01-11 10.jpg|300px]] |апісанне = Студэнты на акцыі пратэсту 11 студзеня 2020. |дата = [[15 лістапада]] [[2019]] — [[25 лютага]] [[2020]] |месца = {{Сцягафікацыя|Іран}} |прычына = рост коштаў на паліва і [[Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам|катастрофа ўкраінскага боінга ў Іране]] |мэтады = пратэсты і пагромы |бок1 = Урад: ** [[Паліцыя]] ** [[Узброеныя сілы]] ** [[Басідж]] |бок2 = Мітынгоўцы '''пры падтрымцы''': {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |сілы1 = невядома |сілы2 = 87 000 — 200 000 чалавек |страты1 = як мінімум 3 забітыя |страты2 = 304 — 1500 забітых, 4800 параненых, 7000 арыштаваны }} '''Пратэсты ў Іране''' — серыя грамадзянскіх акцый пратэсту, якія адбываліся ў некалькіх гарадах па ўсім [[Іран]]у. Першапачатковай прычынай ўзнікнення пратэсту паслужыў рост коштаў на паліва ў 50-200%<ref>{{Cite web |url=https://uk.reuters.com/article/us-iran-gasoline-rationing/iran-gasoline-rationing-price-hikes-draw-street-protests-idUKKBN1XO2ZE |title=Iran gasoline rationing, price hikes draw street protests |access-date=13 студзеня 2020 |archive-date=9 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209040233/https://uk.reuters.com/article/us-iran-gasoline-rationing/iran-gasoline-rationing-price-hikes-draw-street-protests-idUKKBN1XO2ZE |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.iranwatch.org/news-brief/iran-abruptly-raises-fuel-prices-protests-erupt Iran Abruptly Raises Fuel Prices, and Protests Erupt]</ref><ref>[https://www.presstv.com/Detail/2019/11/15/611285/gasoline-rationing-Iran- Iran begins gasoline rationing, raises prices] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191127040222/https://www.presstv.com/Detail/2019/11/15/611285/gasoline-rationing-Iran- |date=27 лістапада 2019 }}</ref><ref>[http://www.iranoilgas.com/news/details?id=20992 Iran starts gasoline rationing, price hikes]</ref>. У далейшым грамадзянскі канфлікт перарос у акцыі супраць палітычнага рэжыму ў Іране і вышэйшага кіраўніка [[Алі Хаменеі]]<ref name="iranintl.com">{{Cite web |url=https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%86%D8%B2%DB%8C%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%B6-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D9%84%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF |title=گسترش اعتراض‌ها به افزایش قیمت بنزین: یک معترض در سیرجان با شلیک ماموران کشته شد |access-date=13 студзеня 2020 |archive-date=20 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191120102218/https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%86%D8%B2%DB%8C%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%B6-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D9%84%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50444429 Iran petrol price hike: Protesters warned that security forces may intervene]</ref>. Пратэсты пачаліся ўвечары [[15 лістапада]] і на працягу некалькіх гадзін распаўсюдзіліся на 21 горад, калі відэа пратэсту пачалі распаўсюджвацца ў Інтэрнэце<ref>{{Cite web |url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/iran/amnesty-international-over-100-killed-in-21-cities-in-iran-protests-1.8153333 |title=Amnesty International: Over 100 Killed in 21 Cities in Iran Protests |access-date=13 студзеня 2020 |archive-date=25 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191125001205/https://www.haaretz.com/middle-east-news/iran/amnesty-international-over-100-killed-in-21-cities-in-iran-protests-1.8153333 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2019/11/17/hikes-in-the-cost-of-petrol-are-fuelling-unrest-in-iran Hikes in the cost of petrol are fuelling unrest in Iran]</ref><ref name="radiofarda.com">[https://www.radiofarda.com/a/iran-protests-fuel-price-hike/30274328.html افزایش قیمت بنزین؛ شهرهای مختلف ایران صحنه اعتراضات شد]</ref>. Выявы гвалтоўных пратэстаў неўзабаве разышліся па [[Інтэрнэт|Інтэрнэце]], і пратэсты дасягнулі міжнароднага ўзроўню<ref>[https://www.nytimes.com/2019/11/19/world/middleeast/iran-protests.html Iran’s ‘Iron Fist’: Rights Group Says More Than 100 Protesters Are Dead]</ref>. == Агляд == Хоць пратэсты пачаліся як мірныя сходы, яны неўзабаве ператварыліся ў жорсткія беспарадкі і паўстанне супраць іранскага ўрада<ref>[https://www.nytimes.com/2019/11/21/world/middleeast/iran-protests-internet.html Iran Declares Protests Are Over, but the Evidence Suggests Otherwise]</ref>. Ужывальная ўрадам Ірана тактыка спынення акцый пратэсту ўключала агульнанацыянальнае адключэнне інтэрнэту і стральбу па дэманстрантах з дахаў, верталётаў і з блізкай адлегласці з кулямётаў. Па словах гараджан, урадавыя сілы затым канфіскавалі целы загінулых дэманстрантаў і вывезлі іх, каб замаскіраваць сапраўдную колькасць ахвяраў і сур’ёзнасць пратэстаў. [[Amnesty International]] пісала, што ўрад пагражаў сем’ям забітых дэманстрантаў, калі тыя выступяць у сродках масавай інфармацыі або арганізуюць пахаванне<ref>[https://www.nytimes.com/2019/12/01/world/middleeast/iran-protests-deaths.html With Brutal Crackdown, Iran Is Convulsed by Worst Unrest in 40 Years]</ref><ref>[https://www.aljazeera.com/news/2019/11/amnesty-208-killed-iran-protests-191130151227593.html Amnesty says at least 208 killed in Iran protests]</ref>. Як паведамлялася замежнымі СМІ, былі забіты 1500 іранскіх грамадзян<ref>[https://www.nbcnews.com/news/world/u-s-says-iran-may-have-killed-1-000-protesters-n1096666 U.S. says Iran may have killed up to 1,000 protesters]</ref><ref>[https://edition.cnn.com/2019/12/03/middleeast/iran-protests-violent-crackdown-information-intl/index.html One of the worst crackdowns in decades is happening in Iran. Here’s what we know]</ref>, а падаўленне акцый выклікала бурную рэакцыю пратэстуючых, якія разбурылі 731 урадавы банк, уключаючы цэнтральны банк Ірана, дзевяць ісламскіх рэлігійных цэнтраў, знеслі [[антыамерыканізм|антыамерыканскія]] рэкламныя шчыты, а таксама плакаты і статуі Вярхоўнага лідара Алі Хаменеі. 50 урадавых вайскоўцаў баз былі таксама атакаваны пратэстуючымі. Гэтая серыя пратэстаў была аднесена да катэгорыі самых жорсткіх з моманту ўзнікнення Ісламскай Рэспублікі Іран у [[1979]] годзе<ref>[https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/11/iran-more-than-100-protesters-believed-to-be-killed-as-top-officials-give-green-light-to-crush-protests/ Iran: More than 100 protesters believed to be killed as top officials give green light to crush protests]</ref><ref>[https://thehill.com/opinion/international/472359-iranian-protests-were-not-about-the-price-of-gas Iranian protests were not about the price of gas]</ref>. Каб заблакаваць абмен інфармацыяй аб пратэстах і гібелі сотняў пратэстоўцаў на платформах сацыяльных сетак, урад заблакаваў Інтэрнэт па ўсёй краіне, што прывяло да амаль поўнага адключэння Інтэрнэту на працягу прыкладна шасці дзён<ref>[https://netblocks.org/reports/internet-disrupted-in-iran-amid-fuel-protests-in-multiple-cities-pA25L18b Internet disrupted in Iran amid fuel protests in multiple cities]</ref><ref>[https://twitter.com/netblocks/status/1198215946286055424 Confirmed: Internet access is being restored in #Iran after a weeklong internet shutdown amid widespread protests]</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/2019/11/23/iranian-masks-spiraling-protest-death-toll-stealing-bodies-morgues/ Iranian officials 'stealing bodies' from morgues to hide true scale of government crackdown]</ref><ref>[https://www.albawaba.com/node/mysterious-disappearances-iran-stealing-bodies-morgues-disguise-crackdown-protesters Mysterious Disappearances: Is Iran Stealing Bodies From Morgues to Disguise Crackdown on Protesters?]</ref>. == Ход падзей == === Лістапад === Пасля таго, як урад аб’явіў аб павышэнні цэн рана раніцай [[15 лістапада]], іранцы ў розных гарадах выйшлі на вуліцы ў знак пратэсту. Па паведамленнях, адзін з першых пратэстуючых быў забіты ў [[Сірджан]]е пасля таго, як сілы бяспекі адкрылі агонь. У сваю чаргу дэманстранты ў горадзе падпалілі заправачную станцыю і скандавалі: «Рухані, пакінь гэтую краіну»<ref name="iranintl.com"/>. Пратэстоўцы ў Ахвазе запатрабавалі, каб людзі байкатавалі куплю паліва і спынялі свае аўтамабілі пасярод дарогі ў знак пратэсту<ref name="radiofarda.com"/>. У [[Мешхед]]зе, другім па велічыні горадзе Ірана, дэманстранты перакрылі рух на вуліцах і аўтамагістралях<ref>[https://www.nytimes.com/2019/11/15/world/middleeast/iran-gasoline-prices-rations.html Iran Abruptly Raises Fuel Prices, and Protests Erupt]</ref>. Пратэстоўцы сабраліся позняй ноччу ў Годсе, прыгарадзе Тэгерана, і знішчылі паліцэйскую машыну<ref>[https://ir.voanews.com/a/iran-fuel-price-protest/5168591.html اعتراضات به گرانی بنزین در ایران به خشونت کشیده شد؛ معترضان خیابان‌ها را در شهرهای مختلف مسدود کردند]</ref>. Пратэсты працягнулі пашырацца. [[16 лістапада]] дэманстранты сабраліся ў больш чым 50 гарадах краіны, такіх як Тэгеран, [[Тэбрыз]], [[Ісфахан]] і [[Шыразі]]<ref>[https://www.radiofarda.com/a/iran-fuel-hike-protests-ongoing/30275200.html ادامه اعتراض‌‌ها به افزایش قیمت بنزین]</ref>. Сілы бяспекі стралялі ў пратэстоўцаў, спрабуючы разагнаць іх, забіўшы па меншай меры дзесяць пратэстуючых у Ісфагане, Бехбахане, Керманшаху, Караджа і Шыразе<ref name="ReferenceA">[https://www.radiofarda.com/a/iran-fuel-hike-protests-ongoing/30275215.html معاون پلیس هرمزگان «ناآرامی» در بندرعباس را تکذیب کرد]</ref>. Некалькі банкаў у Эсламшахрэ, Бехбахане і Тэгеране, а таксама адна рэлігійная школа ў Ісфагане былі спалены пратэстуючымі. Таксама дэманстранты спалілі помнік [[Рухала Мусаві Хамейні|Рухалы Хамейні]], заснавальніка Ісламскай Рэспублікі<ref>[https://www.bbc.com/persian "لحظه به لحظه با تحولات گران شدن بنزین؛ آنچه گذشت - BBC Persian"]</ref>. 16 лістапада доступ у Інтэрнэт па ўсёй краіне быў амаль цалкам зачынены, пры гэтым актыўнасць у Інтэрнэце ацэньвалася ў 7%<ref>{{Cite web |url=https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%D9%BE%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%E2%80%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%86%D8%B2%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |title=اختلال گسترده در دسترسی به اینترنت درپی اعتراض‌‌ها به افزایش قیمت بنزین در ایران |access-date=17 студзеня 2020 |archive-date=11 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211013457/https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%84%D8%A7%D9%84-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%AF%D8%B1%D9%BE%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%E2%80%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%86%D8%B2%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2019/11/17/Iran-in-near-total-national-internet-shutdown-amid-ongoing-protests.html Iran in ‘near-total national internet shutdown’ amid ongoing protests]</ref>. Дзяржаўныя інфармацыйныя агенцтвы паведамілі, што да гэтага часу былі арыштаваны больш за 1000 чалавек, а пратэсты ахапілі больш за 100 гарадоў Ірана<ref name="ReferenceA"/>. Уладальнікі крам у Тэгеране і Ісфагане зачынілі кірмашы і абвясцілі страйк. Студэнты з Тэбрызскага ўніверсітэта пакінулі свае заняткі і далучыліся да дэманстрацый<ref>{{Cite web |url=https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF |title=افزایش شمار قربانیان در سومین روز اعتراض‌ها: تعداد کشته‌ها به ده‌ها نفر رسید |access-date=17 студзеня 2020 |archive-date=10 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200310202828/https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF |url-status=dead }}</ref>. Студэнты Тэгеранскага ўніверсітэта сабраліся другі дзень запар, каб выказаць пратэст супраць бягучай сітуацыі ў краіне і скандавалі «Смерць дыктатару» і «Не Газа, не Ліван, маё жыццё толькі для Ірана». Пратэсты працягваліся ў Тэгеране. Сталічны базар быў запоўнены сіламі бяспекі, якія спрабавалі перашкодзіць гандлярам пачаць страйк. Грамадзяне Тэгерана паведамілі, што, нягледзячы на ​​адключэнне інтэрнэту, пратэсты працягваліся. Аб цяжкіх сутыкненнях паведамлялася ў Шыразе, дзе сілы бяспекі адкрылі агонь па людзям<ref>{{Cite web |url=https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%88-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B4%D9%84%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D9%86 |title=پیام‌های مردمی به ایران اینترنشنال: از جو امنیتی تا شلیک مستقیم به معترضان |access-date=17 студзеня 2020 |archive-date=27 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627203716/https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%B4%D9%86%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D9%88-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D8%B4%D9%84%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D9%86 |url-status=dead }}</ref>. Улады паведамілі, што пратэстоўцы па ўсёй краіне спалілі дзевяць ісламскіх семінарый і пятнічных малітоўных аддзяленняў<ref>[https://www.radiofarda.com/a/ttack-on-kazeroon-seminary/30278787.html حمله به دستکم ۹ حوزه علمیه و دفتر امام جمعه در جریان اعتراضات به افزایش قیمت بنزین]</ref>. Пратэсты працягваліся на працягу пятага дня запар [[19 лістапада]], нягледзячы на ​​прысутнасць сіл бяспекі ў гарадах краіны. Паведамлялася пра акцыі ў Тэгеране, Караджа, Шыразе і Ісфагане<ref>{{Cite web |url=https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%BE%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AC%D9%88-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C |title=پنجمین روز پیاپی اعتراض‌ها در ایران: ادامه درگیری‌ها با وجود افزایش جو امنیتی |access-date=17 студзеня 2020 |archive-date=9 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309050602/https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%BE%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%AF%D8%B1%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D8%A7-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AC%D9%88-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C |url-status=dead }}</ref>. Горад Шуш ў правінцыі Хузестан быў фактычна зачынены, так як рабочыя пратэставалі супраць цяперашніх умоў працы<ref>[https://www.radiofarda.com/a/30280867.html «شوش به خاطر اعتراض‌های کارگران نیشکر هفت تپه تعطیل شده است»]</ref>. Як паведамлялі замежныя крыніцы, рэвалюцыйная гвардыя забрала целы загінулых дэманстрантаў і параненых у бальніцах, каб схаваць праўдзівыя страты і пераменшыць маштаб пратэстаў. У некаторых выпадках урадавыя чыноўнікі прадавалі цела пратэстуючых<ref>[https://www.foxnews.com/world/iran-protest-crackdown-leadership Brutal crackdown of Iran protesters points to increasing divide, leadership losing grip: 'The regime is afraid']</ref>. Згодна з The Guardian, пратэсты дасягнулі 70% правінцый краіны<ref>[https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/nov/26/the-guardian-view-on-irans-protests-unrest-is-crushed-unhappiness-endures The Guardian view on Iran’s protests: unrest is crushed, unhappiness endures]</ref>. === Снежань === [[7 снежня]] ў Дзень студэнта ў Іране, студэнты ў Тэгеране і іншых гарадах правялі дэманстрацыі ў падтрымку пратэстаў<ref>[https://web.archive.org/web/20191225193223/https://www.dw.com/fa-ir/%D8%AA%D8%AC%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%DB%B1%DB%B6-%D8%A2%D8%B0%D8%B1-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D8%A7%D8%AF/a-51569800 "تجمعا]</ref>. Рана раніцай [[17 снежня]] студэнты з універсітэта Шахід Бехешці ў Тэгеране сабраліся каля інтэрнатаў і пратэставалі супраць забойства пратэстоўцаў<ref>[https://web.archive.org/web/20191225193332/https://www.radiozamaneh.com/479862 اعتراض شبانه دانشجویان خوابگاه کوی بهشتی برای عدالت]</ref>. [[25 снежня]], за дзень да 40-га дня жалобнага шэсця пратэстуючых, якія загінулі ў ходзе лістападаўскіх пратэстаў, сілы бяспекі арыштавалі некалькіх членаў сям’і П. Бахтыяры, чыя смерць у ходзе пратэстаў узбурыла краіну<ref>{{Cite web |url=https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%DA%86%D9%87%D9%84%D9%85-%D9%BE%D9%88%DB%8C%D8%A7-%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%8C%E2%80%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%88-%D8%B4%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF |title=در آستانه برگزاری مراسم چهلم پویا بختیاری،‌ اعضای خانواده او شبانه بازداشت شدند |access-date=17 студзеня 2020 |archive-date=8 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308140444/https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D9%85-%DA%86%D9%87%D9%84%D9%85-%D9%BE%D9%88%DB%8C%D8%A7-%D8%A8%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%8C%E2%80%8C-%D8%A7%D8%B9%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%88-%D8%B4%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF |url-status=dead }}</ref>. [[26 снежня]] сілы бяспекі атакавалі розныя могілкі вакол Ірана, каб перашкодзіць сем’ям загінуўшых у лістападаўскіх пратэстах правесці цырымоніі ў гонар 40-га дня смерці іх блізкіх. Некаторыя з тужлівых былі арыштаваны<ref>[https://en.radiofarda.com/a/fearing-fresh-protests-iran-security-forces-arrest-family-of-killed-protester-/30342176.html Fearing Fresh Protests Iran Arrests Outspoken Family Of Slain Protester]</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/world/2019/12/26/an-iranian-couple-wanted-mourn-son-killed-protests-now-they-are-jail/ An Iranian couple wanted to mourn son killed in protests. Now they are in jail.]</ref>. === Студзень === Пасля таго як афіцыйныя ўлады краіны прызналі, што [[Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам|па памылцы збілі пасажырскі лайнер «Украінскіх авіяліній»]], больш за дзве тысячы маладых актывістаў выйшлі на стыхійны мітынг у [[Тэгеран]]е ўвечары [[11 студзеня]]<ref>{{Cite web|url= https://edition.cnn.com/2020/01/11/middleeast/iran-shot-down-ukrainian-plane/index.html |title= Iranian protesters take to streets after Tehran admits Ukrainian plane was unintentionally shot down. }}</ref>. Галоўным лозунгам пратэстуючых стала патрабаванне ліквідаваць Вярхоўнага лідара Ірана<ref>{{Cite web|url= https://www.aljazeera.com/news/2020/01/iranian-protesters-demand-khamenei-quit-downing-plane-200111171757858.html |title= Protests in Tehran after Iran admits shooting down plane.}}</ref>. [[12 студзеня]] падобныя мітынгі супраць палітыкі [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] прайшлі ў Ісфахане і Хамадане<ref>{{Cite web|url=https://www.radiofarda.com/a/30371917.html|title=تجمع‌های اعتراضی در چند شهر ایران؛ شلیک تیر هوایی و گاز اشک‌آور در تهران|website=رادیو فردا}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/persian/live/iran-51070107|title=ایران شلیک به هواپیمای اوکراینی را پذیرفت؛ برپایی تجمعات اعتراضی - BBC Persian|website=BBC News فارسی}}</ref>. [[Вялікабрытанія]] ў адкрытую падтрымлівала пратэстуючых, а [[13 студзеня]] [[Роб Макэр]], яе пасол у Іране, быў затрыманы прама падчас пратэстнай акцыі, знаходзячыся сярод пратэстоўцаў<ref>[https://www.golos-ameriki.ru/a/afp-britain-iran-diplomacy-ukraine-canada-us-lead/5243406.html Великобритания: арест посла в Иране – «недопустимое нарушение дипломатического протокола»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200113173001/https://www.golos-ameriki.ru/a/afp-britain-iran-diplomacy-ukraine-canada-us-lead/5243406.html |date=13 студзеня 2020 }} // Голос Америки, 13 января 2020</ref>. Аднак затым іранскія ўлады яго вызвалілі. {{Зноскі}} {{Амерыкана-іранскі канфлікт}} [[Катэгорыя:Іранскі крызіс]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2019 года]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2020 года]] [[Катэгорыя:2019 год у Іране]] [[Катэгорыя:2020 год у Іране]] ryn9k2fc8fb87ezkse6o6zp8axo3nve 0 629416 5164801 4999228 2026-07-12T02:08:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164801 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Пе́тш Я́наш''', іншы варыянт — '''Клаўс-Петр Янаш''', нямецкі варыянт — '''Петер Янаш, Клаўс-Петер Янаш''' ({{lang-dsb|Pětš Janaš, Klaws-Pětr Janaš}}, {{Lang-de|Peter Jannasch, Klaus-Peter Jannasch}}, [[19 лістапада]] [[1933]], [[Котбус]], [[Германія]]) — [[Лужычане|ніжнялужыцкі]] педагог, перакладчык, грамадскі дзеяч і выдавец слоўнікаў і падручнікаў ніжнялужыцкай мовы. Лаўрэат [[Прэмія імя Якуба Чышынскага|прэміі імя Якуба Чышынскага]].<ref>{{Cite web |url=http://stiftung.sorben.com/wobsah_hsb_116.htm |title=Myto Ćišinskeho. Nošerjo Myta Ćišinskeho a Spěchowanskeho myta k Mytu Ćišinskeho Załožby za serbski lud |access-date=30 чэрвеня 2013 |archive-date=3 верасня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903113426/http://stiftung.sorben.com/wobsah_hsb_116.htm |url-status=dead }}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся 19 лістапада 1933 года ў ніжнялужыцкай сям'і ў горадзе Котбус. У 1952 годзе скончыў [[Сербская гімназія (Баўтцэн)|Сербалужыцкую гімназію]] ў [[Баўтцэн|Будзішыне]]. Вывучаў германістыку і [[Сарабістыка|сарабістыку]] ў [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскім універсітэце]]. З 1956 года выкладаў у ніжнялужыцкай камуне [[Боркавы]], дзе ў 1958 годзе выдаў свой першы падручнік.<ref>Gregor Wieczorek, [https://web.archive.org/web/20140307112024/http://www.nowycasnik.de/artikle/785 Hundert a dwě lěśe na swójom narodnem dwórje. Krotke wobspomnjeśe Henrietty Lukasoweje z Bórkow.], [[Nowy Casnik]], 25.02.2014</ref> Потым працаваў у Вышэйшай політэхнічнай школе ў камуне Боркавы і Сербалужыцкай вышэйшай школе ў Котбусе. З 1973 года працаваў у Сербалужыцкім педагагічным таварыстве. З 1979 года быў членам Ніжнялужыцкай моўнай камісіі,<ref>[https://web.archive.org/web/20101007214337/http://www.nowycasnik.de/artikle/38 Zespominanje źěła Dolnoserbskeje rěcneje komisije, pśednjasone wót jeje doněntejšnego pśedsedarja Manfreda Starostu na prědnem pósejźenju «noweje» komisije], Nowy Casnik, 24.03.2009</ref> якая ўваходзіла ў склад Сербалужыцкай моўнай камісіі пры [[Сербалужыцкі інстытут|Інстытуце сербалужыцкага народазнаўства]]. Пасля 1991 года разам з Марыянай Біртлер удзельнічаў у рэфармацыі сербалужыцкай адукацыі і арганізацыі тэлевяшчання на лужыцкіх мовах на канале ORB. У 1992 годзе заснаваў ніжнялужыцкую арганізацыю «Źěłanišćo za serbske kubłańske wuwijanje Chóśebuz».<ref>{{Cite web |url=http://www.cottbus.de/buerger/rathaus/rathauszeitung/archiv/rathauszeitung_2009_2010/rathauszeitung_ii_halbjahr_2010/rathauszeitung_21102010/index.dsb.html |title=Ten Mały Princ: Swětowa literatura – dolnoserbski |access-date=16 лістапада 2014 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304065103/http://www.cottbus.de/buerger/rathaus/rathauszeitung/archiv/rathauszeitung_2009_2010/rathauszeitung_ii_halbjahr_2010/rathauszeitung_21102010/index.dsb.html |url-status=dead }}</ref> У 2005 годзе быў удастоены прэміі імя Якуба Чышынскага «за яго значны ўклад у захаванне ніжнялужыцкай мовы». 24 лістапада 2012 года быў узнагароджаны памятным медалём горада Котбус.<ref>{{Cite web |url=https://www.cottbus.de/.files/storage/aa/aa/nb/Laudatio_Jannasch.pdf |title=Laudatio zur Verleihung der Ehrenmedaille der Stadt Cottbus an Klaus-Peter Jannasch am 24. November 2012 im Musikzimmer von Schloss Branitz |access-date=25 студзеня 2020 |archive-date=21 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021065917/https://www.cottbus.de/.files/storage/aa/aa/nb/Laudatio_Jannasch.pdf |url-status=dead }}</ref> == Сачыненні == * Moja prědna serbska knigła. Domowina, Budyšyn, 1960 * Wjasole wuknjomy. Wucbnica za 2. lětnik za serbsku wucbu na wušych šulach z dolnoserbskeju wucbu. Domowina, Budyšyn, 1966 * Naša serbšćina: zakładny kurs dolnoserbšćiny za pśigotowańske rědownje Serbskeje rozšyrjoneje wušeje šule. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšyn, 1976 * Niedersorbische Grammatik. Domowina-Verlag, Bautzen, 1976 * Niedersorbische Grammatik für den Gebrauch der Sorbischen Oberschule. 2., durchgesehene Auflage. Domowina-Verlag, Bautzen, 1984 * Wörterbuch Deutsch-Niedersorbisch. Němsko-dolnoserbski słownik. Domowina-Verlag, Bautzen, 1990 * Spěwaj, grajkaj, powědaj! Wučbnica dolnoserbšćiny za wukubłanje źěśownicow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšyn 1990 ; Пераклады * Antoine de Saint-Exupéry: Ten mały princ. Edition Tintenfass, Neckarsteinach 2010, ISBN 978-3-937467-72-6 * Wilhelm Busch: Maks a Moric. Edition Tintenfass, Neckarsteinach 2014 г., ISBN 978-3-943052-68-8 * Wilhelm Busch: Das Bad am Samstagabend. So kupać ma, hdyž wječor je a sobota. Se kupaś ma, gaž wjacor jo a sobota. Dreisprachige Ausgabe: Obersorbisch, Deutsch, Wendisch (Niedersorbisch). Edition Tintenfass, Neckarsteinach 2015 г., ISBN 978-3-943052-95-4 {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янаш}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Якуба Чышынскага]] [[Катэгорыя:Ніжнялужыцкія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] mdpe11x2l2b06zl8ms56x2qslmhp8u3 0 630719 5164725 3987083 2026-07-11T18:58:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164725 wikitext text/x-wiki {{Іерарх | імя = Паўлін (Крошачкін) | імя пры нараджэнні = Пётр Кузьміч Крошачкін | выява = | апісанне выявы = | тытул = | царква = | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = | перыядканец = | папярэднік = | пераемнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | прыняцце манаства = | сан = | хіратонія = | узнагароды = }} '''Епіскап Паўлін''' (свецкае імя ''Пётр Кузьміч Крошачкін''; {{ДН|31|12|1879}}, Макшаны, [[Пензенская губерня]]  — {{ДС|3|10|1937}}, [[Кемераўская вобласць]]) — праваслаўны дзеяч, епіскап. == Біяграфія == Пасля сканчэння прыходскай школы, вучыўся ў гарадскім вучылішчы ў Макшанах. У 1895 годзе паступіў у Сароўскую Пустынь. З 1898 года ў Мікола-Бабаеўскім манастыры Кастрамской губерніі, потым паслушнік Спаса-Якаўлеўскага — у [[Растоў|Растове]]. У 1902 годзе вярнуўся ў Мікола-Бабаеўскі манастыр. У 1904 годзе прыняты ў Маскоўскі Нова-Спаскі манастыр. У 1911 годзе паступіў экстэрнам у духоўную семінарыю, чатырохгадовы курс прайшоў на працягу года. У 1916 годзе скончыў [[Маскоўская духоўная акадэмія|Маскоўскую духоўную акадэмію]] са ступенню кандыдата багаслоўя. У Маскоўскім Нова-Спаскім манастыры ўзведзены ў іераманаха з імем Паўлін. У 1919 годзе накіраваны выкладчыкам у Грыгор’ева-Бізюкаў манастыр [[Херсонская епархія |Херсонскай епархіі]]. Узведзены ў сан архімандрыта. У 1920 годзе намеснік Нова-Спаскага манастыра. 15 мая 1921 года хіратанізаваны ў епіскапа Рыльскага, вікарыя Курскай епархіі. У 1925 годзе арыштаваны органамі АДПУ і этапаваны ў [[Масква|Маскву]]. У зняволенні ў камеры-адзіночцы прабыў каля года. Пасля вызвалення некаторы час жыў у Маскве ў знаёмых. З 27 кастрычніка 1926 года — епіскап Полацкі і Віцебскі. Зноў арыштаваны ў снежні 1926 года. Вызвалены ў 1927 годзе. Атрымаў прызначэнне на Пермскую кафедру з тытулам епіскап Пермскі і Салікамскі. Са снежня 1930 года да восені 1933 года епіскап Бароўскі Калужскай епархіі. У канцы жніўня 1933 года пераведзены ў [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскую епархію]] з тытулам архіепіскап Магілёўскі. Па дамоўленасці з епіскапам [[Філарэт (Раменскі)|Філарэтам (Раменскім)]] у 1935 годзе накіраваў мітрапаліту [[Сергій (Патрыярх Маскоўскі)|Сергію]] рапарт з хадатайніцтвам аб далучэнні беларускіх аўтакефалістаў да кананічнай Царквы. 2 кастрычніка 1935 года арыштаваны органамі НКУС. 21 красавіка 1936 года асуджаны тройкай НКУС да 10 гадоў ППК. Этапаваны ў Сібірскі канцлагер НКУС [[Новасібірская вобласць|Новасібірскай вобласці]]. 28 кастрычніка 1937 года лагернай тройкай прыгавораны да [[Вышэйшая мера пакарання|ВМП]] і быў расстраляны. Рэабілітаваны 27 лютага 1969 года пастановай пленума [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўнага суда БССР]]. У 2000 годзе кананізаваны як свяшчэннамучанік<ref>{{Cite web |url=http://www.marakou.by/by/davedniki/sviashchenniki_tom2/tom-ii?id=25990 |title=ПАЎЛІН (КРОШАЧКІН) |access-date=2 лютага 2020 |archive-date=14 верасня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160914170724/http://www.marakou.by/by/davedniki/sviashchenniki_tom2/tom-ii?id=25990 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Их страданиями очистится Русь. — М., 1996. — С. 200—237; * Кривонос Ф., свящ. Мученики и исповедники Могилевские ХХ века: Феодосий (Ващинский), свмч. Павлин (Крошечкин), Александр (Раевский). — Мн., 2002. — С. 15—19; * Православный календарь на 2004 год. Сост. Кулаженко Л. Е., Матрунчик Т. А. — Мн., 2003. — С. 97. * ''Правда В. Л.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/delo-arhiepiskopa-pavlina-kroshechkina-v-novo-ivanovskom-lagernom-punkte-siblaga Дело архиепископа Павлина (Крошечкина) в Ново-Ивановском лагерном пункте Сиблага] // Вестник Кузбасского государственного технического университета. 2014. — № 3 (103). — С. 132—136. * ''Котова Е. Н.'' Церковная деятельность епископа Павлина (Крошечкина) в 1921—1937 гг. // Сретенские чтения. Материалы XXVI научно-богословской конференции студентов, аспирантов и молодых специалистов. 2020. — С. 163—171. * ''Безбородов Т. А., Безбородов А. П.'' [http://eparhia-kaluga.ru/images/pdf/BIS/periodBIS_0016.pdf#page=170 Последняя кафедра священномученика Павлина (Крошечкина)] // Богословско-исторический сборник. 2020. — № 1 (16). — С. 170—175. * ''Котова Е. Н.'' Особенности архиерейского служения сщмч. Павлина (Крошечкина) // XXVII Сретенские чтения. Материалы Всероссийской (национальной) научно-богословской конференции с международным участием. Свято-Филаретовский православно-христианский институт. — Москва, 2021. — С. 260—267. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пензенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Магілёўская і Мсціслаўская епархія]] [[Катэгорыя:Епіскапы полацкія]] [[Катэгорыя:Архіепіскапы Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Епіскапы гомельскія і жлобінскія]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя Беларусі]] 1o1tiuqcq6u56gtvcnwyygmv8m0phq0 0 633380 5164695 5147638 2026-07-11T17:31:34Z M.L.Bot 261 /* Навуковыя погляды */ афармленне, дэвф 5164695 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Рыбакоў}} {{Навуковец | Імя = Барыс Аляксандравіч Рыбакоў | Арыгінал імя = | Выява = | Шырыня = | Апісанне выявы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{URS}}>{{RUS}} | Навуковая сфера = [[гісторыя Расіі]], [[археалогія]] | Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|гістарычных навук}}&nbsp;([[1942]]) | Навуковае званне = {{навуковае званне||0}} ([[1943]]),<br>{{Навуковае званне|АН СССР|0}}&nbsp;([[1958]])<br>{{Навуковае званне|РАН|0}}&nbsp;([[1991]])<br>{{Навуковае званне|ПАН|2}} | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні= | Вядомы як = кіраўнік савецкай археалогіі ў 1960—1980-я гады | Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Серп і Молат|1978}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн За заслугі перад Айчынай 3 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}}{{!!}}{{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Дружбы народаў|1988}}{{!!}}{{Ордэн Знак Пашаны}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ленінская прэмія|1976}} {{!!}} {{Сталінская прэмія|1949}} {{!!}} {{Сталінская прэмія|1952}} {{!}}} }} '''Барыс Аляксандравіч Рыбакоў''' ({{lang-ru|Борис Александрович Рыбаков}}; {{ВДП}}) — савецкі і расійскі [[археалогія|археолаг]], даследчык [[Славяне|славянскай]] культуры і [[Гісторыя Старажытнай Русі|гісторыі Старажытнай Русі]]. [[Правадзейныя члены РАН|Акадэмік РАН]] (1991; правадзейны член [[Акадэмія навук СССР|АН СССР]] з 1958 года). [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1978). Адзін з самых уплывовых дзеячаў савецкай [[Гістарыяграфія|гістарыяграфіі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў рускай [[Стараверства|стараверскай]] сям’і. Атрымаў добрую хатнюю адукацыю, у 1917 годзе ва ўзросце дзевяці гадоў быў аддадзены ў прыватную гімназію. З 1921 года жыў разам з маці ў Маскве ў [[Ганчарная слабада|Ганчарнай слабадзе]] ў будынку дзіцячага дома «Працоўная сям’я». У 1924 годзе скончыў школу II ступені, у 1926 годзе паступіў на [[Этналагічны факультэт МДУ|гісторыка-этналагічны факультэт]] [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|МДУ]], які скончыў у 1930 годзе па спецыяльнасці «гісторык-археолаг». Універсітэцкімі настаўнікамі Б. А. Рыбакова былі акадэмік [[Юрый Уладзіміравіч Гацье|Ю. У. Гацье]], прафесары [[Сяргей Уладзіміравіч Бахрушын|С. У. Бахрушын]] і [[Васіль Аляксеевіч Гарадцоў|В. А. Гарадцоў]]. Працаваў у [[Аляксандраў (горад)|Аляксандраўскім]] краязнаўчым музеі і [[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|Архіве Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў Маскве, затым на працягу паўгода служыў курсантам у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], у артылерыйскім палку 1-й дывізіі ў Маскве (афіцэр коннай разведкі). У 1931 годзе стаў [[Старшы навуковы супрацоўнік|старшым навуковым супрацоўнікам]] [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|ДГМ]]. У 1936—1940 і 1943—1950 гадах — старэйшы навуковы супрацоўнік ДАГМК ([[Інстытут археалогіі РАН|Інстытут гісторыі матэрыяльнай культуры АН СССР]]). [[Кандыдат гістарычных навук]] (1939, ступень нададзенна за манаграфічнае даследаванне «Радзімічы»). У час шматгадовай працы над зборамі музея Рыбакоў падрыхтаваў фундаментальную працу «Рамяство Старажытнай Русі», абароненую ў 1942 годзе як доктарская дысертацыя ў эвакуацыі ў [[Ашгабат|Ашгабаце]], у 1948 годзе апублікаваны асобным выданнем, а ў 1949 годзе ўганараваны [[Сталінская прэмія|Сталінскай прэміі]]. Кіраваў аддзелам ранняга феадалізму [[ДГМ]] (1943—1948) і сектарам у [[Інстытут этналогіі і антрапалогіі імя М. М. Міклухі-Маклая РАН|Інстытуце этнаграфіі]] (1944—1946). У канцы 1940-х — пачатку 1950-х гадоў удзельнічаў у [[Барацьба з касмапалітызмам|кампаніі супраць «бязродных касмапалітаў»]], апублікаваўшы ў навуковых часопісах шэраг артыкулаў пра ролю [[Яўрэі|яўрэяў]] і [[іўдаізм]]у ў гісторыі [[Хазарскі каганат|Хазарскага каганата]]. У 1940-х гадах кіраваў археалагічнай практыкай на гістарычным факультэце МАПІ (цяпер [[Маскоўскі дзяржаўны абласны ўніверсітэт|МДАУ]]). У 1951 годзе ўступіў ва [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|УКП(б)]]. [[Член-карэспандэнт]] АН СССР з 23 кастрычніка 1953 года па Аддзяленні гістарычных навук (археалогія), правадзейны член АН СССР з 20 чэрвеня 1958 года, намеснік акадэміка-сакратара (1967—1973), в. а. акадэміка-сакратара (1970—1971), акадэмік-сакратар Аддзяленні гісторыі АН СССР (1974—1975). Дэкан [[Гістарычны факультэт МДУ|гістарычнага факультэта]] (1950—1952), прарэктар (1952—1954) МДУ. У 1951—1974 гадах — загадчык сектарам, у 1956—1987 гадах — дырэктар, з 1988 года — ганаровы дырэктар Інстытута гісторыі матэрыяльнай культуры (археалогіі) АН СССР; адначасова — дырэктар [[Інстытут расійскай гісторыі РАН|Інстытута гісторыі СССР]] (1968—1970). У 1962—1969 гадах — старшыня Навуковага савета па каардынацыі прац у вобласці славяназнаўства АН СССР, з 1966 года — старшыня Музейнага савета пры [[Кіраўніцтва РАН|Прэзідыуме АН СССР]]. Уваходзіў у склад Бюро [[Нацыянальны камітэт расійскіх гісторыкаў|Нацыянальнага камітэта гісторыкаў СССР]] і Выканаўчага камітэта Міжнароднага саюза дагістарычных і протагістарычных навук (з 1958), член [[Міжнародны камітэт славістаў|Міжнароднага камітэта славістаў]] (з 1963), сустаршыня камісіі гісторыкаў СССР і Польшчы; з 1946 года неаднаразова прадстаўляў савецкую гістарычную навуку на Міжнародных кангрэсах. З 1958 года — прэзідэнт таварыства «СССР — Грэцыя». Памёр Б. А. Рыбакоў 27 снежня 2001 года. Пахаваны ў Маскве, на [[Траякураўскія могілкі|Траякураўскіх могілках]]<ref>[http://www.moscow-tombs.ru/2001/rybakov_ba.htm Магіла Б. А. Рыбакова на Траякураўскіх могілках]</ref>. == Навуковыя погляды == Б. А. Рыбакоў быў буйным археолагам. Яго навуковая дзейнасць пачалася з раскопак [[Вяцічы|вяціцкіх]] курганоў у Падмаскоўе. Ён праводзіў маштабныя раскопкі ў Маскве, [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]], [[Звянігарад]]зе, [[Чарнігаў|Чарнігаве]], [[Пэрэяслаў-Хмяльніцкі|Пераяславе Рускім]], [[Белагародка (Кіеўская вобласць)|Белгарадзе Кіеўскім]], [[Тмутаракань|Тмутаракані]], [[Путыўль|Пуціўлі]], [[Аляксандраў (горад)|Аляксандраве]] і шматлікіх іншых месцах. Рыбакоў цалкам раскапаў старажытныя гарады [[Любеч]] і [[Вытачыў|Віцічаў]], што дало магчымасць рэканструяваць аблічча невялікага [[Кіеўская Русь|старажытнарускага]] горада. На гэтых раскопках вучыліся «рамяству» сотні будучых гісторыкаў і археолагаў. Многія вучні Рыбакова сталі вядомымі археолагамі, у прыватнасці [[Святлана Аляксандраўна Плятнёва|С. А. Плятнёва]], спецыяліст па качавых народах Стэпу, [[Хазары|хазарах]], [[Печанегі|печанегах]] і [[Полаўцы|полаўцах]]. Усё сваё жыццё Рыбакоў прытрымліваўся [[Антынарманізм|антынарманісцкіх]] перакананняў. Так, ён быў перакананы ў глыбокай [[Карэнныя народы|аўтахтоннасці]] [[Славяне|славянскага]] насельніцтва на тэрыторыі Украіны, звязваючы са славянамі і [[Скіфы|скіфаў]], і нават [[Трыпольская культура|трыпольцаў]]<ref name="klein">{{кніга|аўтар=[[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]]|загаловак=Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества|спасылка=http://www.nordic-land.com/topic/1352|месца=СПб|выдавецтва=Евразия|год=2004|старонкі=70|старонак=480|isbn=5-8071-0153-7|тыраж=3000}}</ref>. Наяўнасць на тэрыторыі Украіны [[Оюм|дзяржавы готаў]] пры гэтым адмаўлялася, а [[чарняхоўская культура]], якая традыцыйна звязвалася з [[Готы|готамі]], абвяшчалася культурай славянскай<ref name="klein"/>. Найбуйнейшыя цэнтры славян, і ў першую чаргу, [[Кіеў]], у трактоўцы Рыбакова існавалі са спрадвечных часоў. Да ліку найбольш спрэчных тэорый Рыбакова адносяцца спробы вывесці славян са [[скіфы|скіфаў-аратых]], якія жылі ў Прычарнамор’і яшчэ ў часы «бацькі гісторыі» [[Герадот]]а (V стагоддзе да н.э.). У манаграфіі «Кіеўская Русь і рускія княствы XII—XIII стагоддзяў» (1982) ён аднёс пачатак гісторыі славян да XV стагоддзя да н.э. У [[Зміевы валы|Зміевых валах]] гісторык бачыў сведчанне сутыкнення славян з [[Кімерыйцы|кімерыйцамі]] (якія, па агульнапрынятым пункце гледжання, пакінулі Прычарнамор’е за тысячу гадоў да з’яўлення там славян): «Славяне выкарыстоўвалі пры ўзвядзенні сваіх першых умацаванняў палонных кімерыйцаў», — заяўляў навуковец<ref>''Рыбаков Б. А.'' [http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000031/st010.shtml Киевская Русь и русские княжества в XII—XIII вв. Гл. 10. Мифы, предания, сказки]</ref>. Многія навуковыя працы Рыбакова змяшчалі фундаментальныя высновы пра жыццё, побыт і ўзровень сацыяльна-эканамічнага і культурнага развіцця насельніцтва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. Так, у працы «Рамяство Старажытнай Русі» (1948) даследчыку ўдалося прасачыць зараджэнне і этапы развіцця рамеснай вытворчасці ва [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]] з VI па XV стагоддзя, а таксама выявіць дзясяткі рамесных галін. Рыбакоў ставіў мэтай паказаць, што дамангольская Русь не толькі не адставала ў сваім эканамічным развіцці ад краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], як гэта сцвярджалі раней многія навукоўцы, але і апярэджвала гэтыя краіны па некаторых паказчыках. У манаграфіі «Старажытная Русь. Паданні. Быліны. Летапісы» (1963) ён правёў паралелі паміж [[Быліны|быліннымі]] сюжэтамі і [[Летапісы Русі|рускімі летапісамі]]. Ён высунуў [[Гіпотэза|гіпотэзу]] пра тое, што асобныя пагодныя запісы ў Кіеўскай дзяржаве пачынаюць рабіцца не ў XI стагоддзі, а ўжо ў другой палове IX—X стагоддзях (Гл.: «[[Летапіс Аскольда]]»), чым спарадзіў моду на спекуляцыі пра існаванне ва ўсходніх славян [[Дахрысціянскае пісьмо ў славян|дахрысціянскай пісьмовай традыцыі]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Віктар Аляксандравіч Шнірэльман|Shnirelman, V. A.]]|частка=Russian Response. Archaeology, Russian Nationalism, and the "Arctic Homeland"|загаловак=Selective Remembrances: Archaeology in the Construction, Commemoration, and Consecration of National Pasts|спасылка=https://books.google.ru/books?id=uyeDMO2T-icC&pg=PA48|адказны=Ed. by Ph. L. Kohl, M. Kozelsky, N. Ben-Yehuda|выдавецтва=University of Chicago Press|год=2008|pages=48|allpages=384|isbn=0226450643}}</ref>. Навуковец дэталёва даследаваў старажытнарускае летапісанне, прапанаваў версіі аўтарства асобных летапісных фрагментаў, старанна прааналізаваў [[Гісторыя Расійская|арыгінальныя паведамленні]] гісторыка XVIII стагоддзя [[Васіль Мікіціч Тацішчаў|В. М. Тацішчава]] і прыйшоў да высновы, што яны абапіраюцца на вартыя даверу старажытнарускія крыніцы і Тацішчаў не займаўся [[Фальсіфікацыя гісторыі|фальсіфікацыяй гісторыі]]. Дасканала вывучыў Б. А. Рыбакоў і такія выдатныя помнікі [[Старажытнаруская літаратура|старажытнарускай літаратуры]], як «[[Слова пра паход Ігараў]]» і «[[Маленне Данііла Заточніка]]». У кнігах «„Слова пра паход Ігараў“ і яго сучаснікі» (1971), «Рускія летапісцы і аўтар „Слова пра паход Ігараў“» (1972) і «Пётр Барыславіч: пошук аўтара „Слова пра паход Ігараў“» (1991) ён абгрунтоўваў гіпотэзу, паводле якой «Слова» было напісана кіеўскім [[баярын]]ам [[Пётр Барыславіч|Пятром Барыславічам]]. Паводле іншай гіпотэзы гісторыка, выдатны мысляр і публіцыст канца XII — пачала XIII стагоддзяў [[Данііл Заточнік]] з’яўляўся велікакняжацкім летапісцам пры дварах [[Усевалад Юр'евіч Вялікае Гняздо|Усевалада Вялікае Гняздо]] і яго сына [[Канстанцін Усеваладавіч|Канстанціна]]. У працах «Язычніцтва старажытных славян» (1981) і «Язычніцтва Старажытнай Русі» (1987) Б. А. Рыбакоў фактычна рэканструяваў [[Славянская міфалогія|дахрысціянскія вераванні]] ўсходніх славян, выклікаўшы ў свой адрас абвінавачвання ў фантастычных спекуляцыях і адсутнасці адзінай метадалогіі<ref>''Heretz, L.'' [https://books.google.ru/books?id=ZhwyG9_appMC&pg=PA18 Russia on the Eve of Modernity]. — [[Cambridge University Press]], 2008. — P. 18.</ref>. Напрыклад, у вобразе [[Змей Гарыныч|Змяя Гарыныча]] акадэмік бачыў смутны ўспамін славян пра нейкую дагістарычную жывёлу, напрыклад, пра [[Маманты|маманта]]. Быліннае паданне пра сустрэчу волата са Змеем на [[Калінавы мост|Калінавым мосце]] цераз [[Смародзіна (рака)|вогненную раку]], паводле Рыбакова, ёсць не што іншае, як {{пачатак цытаты}}абмалёўка старажытнага маманта (ці мамантаў), загнанага вогненным ланцугом загоншчыкаў у лоўчую яму, у падзямелле, замаскіраванае галінкамі кустоў ([[Каліна|каліны]])<ref>{{кніга|аўтар=Рыбаков Б. А.|частка=Гл. 3. Каменный век. Отголоски охотничьих верований|загаловак=Язычество древних славян|месца=М.|выдавецтва=Академический Проект|год=2013|серыя=Древняя Русь. Духовная культура и государственность|старонак=640|isbn=978-5-8291-1392-6}}</ref>.{{канец цытаты}} Сын навукоўца ў інтэрв’ю для «[[Літаратурная газета|Літаратурнай газеты]]» адзначаў: <blockquote>Успамінаю апошняе пасяджэнне бюро аддзялення, на якім выступаў Б. А. Яно было доўгім, усе стаміліся, і, калі яму далі слова, ён быў тэлеграфна сціслым: «Перад гістарычнай навукай стаяць дзве небяспекі. [[Вялесава кніга]]. І — [[Анатоль Цімафеевіч Фаменка|Фаменка]]». І сеў на сваё месца. У сутнасці, гэта стала яго завяшчаннем нам, гісторыкам{{sfn|Парпара|2008|с=15}}. </blockquote> == Педагагічная дзейнасць == Выкладчыцкую дзейнасць Б. А. Рыбакоў пачаў у 1933 годзе ў [[Акадэмія камуністычнага выхавання імя Н. К. Крупскай|Акадэміі камуністычнага выхавання імя Н. К. Крупскай]]. З 1934 па 1942 гады ён быў [[дацэнт]]ам, а затым — [[прафесар]]ам [[Маскоўскі дзяржаўны абласны ўніверсітэт|Маскоўскага абласнога педагагічнага інстытута]]. Больш за 60 гадоў ён прапрацаваў на [[Гістарычны факультэт МДУ|гістарычным факультэце МДУ імя М. В. Ламаносава]]: у 1939—1943 гадах — дацэнтам, з 1943 года — прафесарам, у 1950—1952 гадах — дэканам, у 1953—1962 гадах — загадчыкам кафедры гісторыі СССР перыяду феадалізму, у апошнія гады — у якасці заслужанага прафесара МДУ. Штогод чытаў лекцыйныя курсы «Гісторыя Расіі з найстаражытных часоў», «Гісторыя рускай культуры», «Славяна-руская археалогія» і інш., а таксама спецкурсы па археалогіі<ref name="MSU">{{кніга|аўтар=Трушкан И. Е.|частка=Рыбаков Борис Александрович|спасылка частка= |загаловак=Энциклопедический словарь Московского университета: Исторический факультет|спасылка= |адказны=Под общ. ред. [[Сяргей Паўлавіч Карпаў|С. П. Карпова]]|выданне= |месца= М.|выдавецтва=Изд-во МГУ; [[РОССПЭН]]|год=2004|старонкі=399|старонак=544|серыя= |isbn=5-8243-0565-X|тыраж=2000}}</ref>. Кіраваў заняткамі ў прасемінары I курсу, працай студэнтаў-дыпломнікаў, аспірантаў і стажораў. Паралельна з працай у МДУ чытаў лекцыі ў [[МДІМА]], [[Вышэйшая партыйная школа|ВПШ пры ЦК КПСС]] і Цэнтральнай камсамольскай школе. Мільёны школьнікаў і шматлікія тысячы студэнтаў вучыліся па падручніках Б. А. Рыбакова. Некалькі дзясяткаў дактароў і кандыдатаў гістарычных навук лічаць яго сваім настаўнікам. Існуе буйная «рыбакоўская» школа гісторыкаў Старажытнай Русі<ref name="MSU" />. == Сям’я == Бацька — [[Аляксандр Сцяпанавіч Рыбакоў (гісторык)|Аляксандр Рыбакоў]] (1884—1977), член грамады стараверскай Пакроўска-Успенскай царквы на Нямецкім рынку ў Маскве, скончыў [[гісторыка-філалагічны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта]], быў аўтарам прац па гісторыі [[Раскол рускай царквы|расколу]], а таксама заснавальнікам і дырэктарам [[Стараверскі багаслоўскі інстытут|Стараверскага багаслоўскага настаўніцкага інстытута]], створанага ў 1911 годзе на сродкі [[Сцяпан Паўлавіч Рабушынскі|С. П. Рабушынскага]]. Маці, Клаўдзія Андрэеўна Блахіна, скончыла філалагічны факультэт [[Маскоўскія вышэйшыя жаночыя курсы|Вышэйшых жаночых курсаў У. І. Гер’е]] і працавала педагогам. Сын — [[Расціслаў Барысавіч Рыбакоў|Расціслаў Рыбакоў]] (1938—2019), расійскі [[Індалогія|індолаг]], [[доктар гістарычных навук]], спецыяліст па праблемах гісторыі культуры і міжкультурных узаемадзеяннях, дырэктар [[Інстытут усходазнаўства РАН|Інстытута ўсходазнаўства РАН]] у 1994—2009 гадах. == Узнагароды і званні == * [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (02.06.1978) * [[ордэн «За заслугі перад Айчынай»]] III ступені ([[31 мая]] [[1998]]) — ''за заслугі перад дзяржавай, вялікі асабісты ўнёсак у развіццё айчыннай навукі і падрыхтоўку навуковых кадраў''<ref>Указ Прэзідэнта РФ ад 31 мая 1998 г. № 633</ref> * тры [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (31.05.1968; 20.07.1971; 02.06.1978) * [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (17.09.1975) * [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (10.06.1945) * [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|ордэн Дружбы народаў]] (02.06.1988) * [[ордэн «Знак Пашаны»]] (19.09.1953) * медалі СССР «[[За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.]]» ([[1946]]), «[[Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.]]» (1975) і інш. * медаль Тысячагоддзі Польшчы (1967) * Рыцарскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэны Адраджэння Польшчы]] (1974) * медаль імя Францішка Палацкага ([[Акадэмія навук Чэхіі|Чэхаславацкая АН]], 1974) * Залаты медаль [[Славацкая акадэмія навук|Славацкай АН]] (1974) * [[Ленінская прэмія]] (1976) * [[Сталінская прэмія|Сталінская прэмія першай ступені]] (1949) — за даследаванні па гісторыі рускай культуры, абагульненыя ў навуковай працы «Рамяство старажытнай Русі» (1948) * [[Сталінская прэмія|Сталінская прэмія другой ступені]] (1952) — за двухтомную навуковую працу «Гісторыя культуры старажытнай Русі» (1951) * [[Прэмія імя Б. Д. Грэкава]] АН СССР (1983) — за манаграфію «Кіеўская Русь і рускія княствы XII—XIII стст.» Замежны член Чэхаславацкай (1960), [[Польская акадэмія навук|Польскай]] (1970) і [[Балгарская акадэмія навук|Балгарскай акадэмій навук]] (1978); [[Honoris causa|ганаровы доктар]] [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]] ў Кракаве (1964), [[заслужаны прафесар МДУ]] (1994). У 6-й струменевай аўдыторыі першага гуманітарнага корпуса МДУ вісіць памятная дошка ў гонар Барыса Аляксандравіча Рыбакова. Ганаровы грамадзянін [[Чарнігаў|Чарнігава]] (1986)<ref>[http://www.chernigiv-rada.gov.ua/news/view/5409 Чернігівським вулицям з однаковими назвами присвоєно нові найменування]{{ref-uk}}</ref>. Імем Б. А. Рыбакова названа адна з вуліц гэтага горада<ref>[http://www.chernigiv-rada.gov.ua/document/rishennya-vikonkomu/4320 Рашэнне выканкама Чарнігаўскага гарадскога савета ад 7 кастрычніка 2013 года № 280 «Аб унясенні змен да Пераліку вуліц горада Чарнігава»]{{ref-uk}}</ref>. == Ацэнкі == У публічных водгуках пра працы Б. А. Рыбакова яго крытыкавалі некаторыя вядомыя аўтары, у прыватнасці гісторыкі [[Аляксандр Аляксандравіч Зімін|А. А. Зімін]] і [[Анатоль Пятровіч Навасельцаў|А. П. Навасельцаў]]<ref>''Новосельцев А. П.'' [http://scepsis.net/library/id_870.html «Мир истории» или миф истории?] // [[Вопросы истории]]. — 1993. — № 1. — С. 23—32.</ref>, літаратуразнаўцы [[Леў Аляксандравіч Дзмітрыеў|Л. А. Дзмітрыеў]], [[Дзмітрый Сяргеевіч Ліхачоў|Д. С. Ліхачоў]] і [[Якаў Саламонавіч Лур'е|Я. С. Лур’е]]{{Няма АК|7|07|2017}}. Археолаг [[Леў Самуілавіч Клейн|К. С. Клейн]] характарызаваў яго як [[Дылетантызм|дылетанта]] па-за межамі сваёй вузкай спецыялізацыі (рамяство старажытнай Русі)<ref>''Клейн Л. C.'' Воскрешение Перуна. К реконструкции восточнославянского язычества. СПб., 2004. С. 70.</ref>. Паводле ацэнкі Клейна, Рыбакоў быў «не проста патрыётам, а несумнеўна, [[Рускі нацыяналізм|рускім нацыяналістам]]… ультра-патрыётам — ён быў схільны палка перабольшваць сапраўдныя поспехі і перавагі рускага народа ва ўсім, ставячы яго вышэй за ўсе суседнія»<ref name="klein"/>. Пярэчанні выклікаюць, у прыватнасці, спробы Рыбакова абгрунтаваць славянскую прыналежнасць трыпольскай і чарняхоўскай культур, [[аматарская лінгвістыка|аматарскія экскурсы]] ў [[Лінгвістыка|лінгвістыку]]<ref>Напрыклад, у слове «[[Вампіры|вампір]]» (параўнальна новае запазычанне з польскай мовы) Рыбакоў знаходзіў сваяцтва са словам «[[сякера|тапор]]» (агульнапрызнаны старажытны іранізм). У выніку шэрагу маніпуляцый «вампір» прачытваўся ім як «чалавек іншай, тагасветнай сілы».</ref>, пошук у арнаментальных вышыўках XIX—XX стагоддзяў надзейнейшых сведчанняў наконт духоўнага жыцця славян да прыняцця хрысціянства<ref name="klein"/>, атаясненне легендарнага аўтара «Слова пра паход Ігараў» з [[Пётр Барыславіч|Пятром Барыславічам]]<ref>''[[Леў Аляксандравіч Дзмітрыеў|Дмитриев Л. А.]]'' Автор «Слова о полку Игореве» // Русские писатели XI — начала XX вв.: биобиблиографический словарь / под ред. [[Мікалай Мікалаевіч Скатаў|Н. Н. Скатова]]. М., 1995. С. 8.</ref>. Паводле слоў К. С. Клейна, Рыбакоў «паглыбіў [[Гісторыя Кіева|Кіеў]] на паўтысячагоддзі (прыпісаўшы яго заснаванне да канца V ст.), хоць як археолаг ён мусіў бы ведаць, што ў Кіеве няма славянскага культурнага слоя старажытнейшага за IX ст.»<ref name="klein"/> Гэта дазволіла ўладам савецкай Украіны ў 1982 годзе адсвяткаваць 1500-годдзе Кіева — горада, дзе нават слаі IX стагоддзя ледзьве могуць быць інтэрпрэтаваны як гарадскія<ref>''Егоров В. Л.'' [http://www.ipiran.ru/egorov/kvkr.htm Когда возникла Киевская Русь?]</ref>. У 1970-я гады акадэмік палемізаваў з канцэпцыяй [[Леў Мікалаевіч Гумілёў|Л. М. Гумілёва]] пра дачыненні сярэдневяковай Русі да азіяцкага свету<ref>''Рыбаков Б. А.'' [http://scepsis.net/library/id_69.html О преодолении самообмана. По поводу книги Л. Н. Гумилёва «Поиски вымышленного царства»] // Вопросы истории. — 1971. — № 3. — С. 153—159.</ref>, аднак, паводле меркавання Я. С. Лур’е, сам шмат у чым абапіраўся на здагадкі («гіпалептычныя сістэмы»)<ref>''Лурье Я. С.'' [http://scepsis.net/library/id_841.html К истории одной дискуссии] // [[Российская история|История СССР]]. — 1990 — № 4. — С. 128—132.</ref>. Разам з тым, сярод маскоўскіх універсітэцкіх навукоўцаў і ў кіраўніцтве РАН захоўвалася ў цэлым пазітыўнае стаўленне да заслуг Б. А. Рыбакова. У 1998 годзе, да 90-годдзя навукоўца, групай гісторыкаў, філолагаў, археолагаў і мастацтвазнаўцаў яго школы быў выпушчаны аб’ёмісты зборнік артыкулаў «Культура славян і Русь», у якасці прадмовы да якога быў выкарыстаны падрабязны біяграфічны нарыс [[Альбіна Аляксандраўна Мядынцава|А. А. Мядынцавай]]<ref>''Медынцева А. А.'' Б. А. Рыбаков — историк-энциклопедист нашего времени // Культура славян и Русь. — М.: Наука, 1998. — С. 3—29.</ref>. [[Доктар гістарычных навук]] [[Аляксандр Уладзіміравіч Пыжыкаў|А. У. Пыжыкаў]] выявіў у працах Рыбакова выклад без указання аўтарства напрацовак такіх навукоўцаў як [[Мікалай Міхайлавіч Маторын|Мікалай Маторын]] (у большай ступені) і [[Фёдар Іванавіч Буслаеў|Фёдар Буслаеў]] (у меншай ступені), працы якіх па шэрагу ідэалагічных прычын у савецкі час былі адданы забыццю. Паводле меркавання [[Ц. В. Гімон]]а, працы Рыбакова пра [[Рускія летапісы|рускае летапісанне]]<ref>''Рыбаков Б. А.'' Древняя Русь : Сказания, былины, летописи. М., 1963; Он же. Русские летописцы и автор «Слова о полку Игореве». М., 1972.</ref> грунтуюцца на спрэчных [[Тэксталогія|тэксталагічных]] высновах і змяшчаюць надзвычай яркія характарыстыкі летапісаў з пункту гледжання іх месца ў палітычнай барацьбе свайго часу<ref>''Гимон Т. В.'' [http://www.opentextnn.ru/history/istochnik/istXIII-XIX/index.html@id=1640#_ftn2 Для чего писались русские летописи?] // Журнал «ФИПП». М., 1998. № 1 (2). С. 8—16.</ref>. == Асноўныя працы == {{нарыхтоўка раздзела}} За 70 з лішнім гадоў навуковай дзейнасці Б. А. Рыбакова былі апублікаваны [[Манаграфія|манаграфіі]]: * «Радзімічы» (1932) * «Ремесло Древней Руси» (1948) * «Древности Чернигова» (1949) * «Древняя Русь. Сказания. Былины. Летописи» (1963) * «Первые века русской истории» (1964) * «Русские датированные надписи XI—XIV веков» (1964) * «Русское прикладное искусство X—XIII веков» (1971) * «Слово о полку Игореве и его современники» (1971) * «Русские летописцы и автор „Слова о полку Игореве“» (1972) * «Русские карты Московии XV — начала XVI веков» (1974) * «Геродотова Скифия. Историко-географический анализ» (1979) ** Перавыданне — М.: Эксмо; Алгоритм, 2010. — 272 с. — ISBN 978-5-699-42815-1 * {{кніга |аўтар= Б. А. Рыбаков |загаловак=Язычество древних славян |месца=М. |выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]] |год=1981 |isbn=5-02-009585-0 }} * «Киевская Русь и русские княжества [[XII век|XII]]—[[XIII век]]ов» (1982; 2-е изд. 1993) ** Пад назвай «Рождение Руси» (Москва: АиФ Принт, 2004. 448 с. (Русь многоликая)) ISBN 978-5-94736-038-1 * «Язычество древней Руси» (1987) * «Пётр Бориславич. Поиск автора „Слова о полку Игореве“» (1991) * «Стригольники. Русские гуманисты XIV столетия» (1993) * зборнік навуковых прац «Из истории культуры древней Руси. Исследования и заметки». — М., Изд-во Моск. універсітэта, 1984. — 240 с., 66 илл. — 20 500 экз. * навукова-папулярная кніга «Начальные века русской истории» (1984, 1987) * [http://www.delphis.ru/journal/article/novizna-formy-i-filosofskaya-glubina Новизна формы и философская глубина] // журнал «Дельфис», 1993. * больш за 400 артыкулаў і рэцэнзій, у тым ліку буйныя раздзелы для двухтомніка «Гісторыя культуры старажытнай Русі. Дамангольскі перыяд» (1948, 1951) і «Нарысы рускай культуры XIII—XV стст.» (1969, 1970), а таксама важныя раздзелы ўніверсітэцкіх і школьных падручнікаў. Пад рэдакцыяй Б. А. Рыбакова выйшла вельмі вялікая колькасць разнастайных навуковых даследаванняў: першыя шэсць тамоў «Гісторыі СССР з найстаражытных часоў», шматтомныя — «[[Збор археалагічных крыніц]]», «Археалогія СССР», «[[Поўны збор рускіх летапісаў]]» і інш. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * 80-летие академика Б. А. Рыбакова // [[Вопросы истории]]. — 1988. — № 5; * Академик Б. А. Рыбаков отвечает на вопросы журнала // Вопросы истории. — 1968. — № 9; * {{БСЭ3|Рыбаков Борис Александрович}} * Борис Александрович Рыбаков. — М.: [[Навука (выдавецтва)|Наука]], 1968; 2-е изд. 1978. — ([[Материалы к биобиблиографии учёных СССР]]. Сер. истории; Вып. 9); * Б. А. Рыбаков — историк и археолог // [[Российская история|История СССР]]. — 1988. — № 3. — С. 218—220; * ''Богданов В. П.'' Академик Б. А. Рыбаков // Преподавание истории и обществознания в школе. — 2002. — № 4; * ''[[Мікалай Сяргеевіч Барысаў|Борисов Н. С.]], [[Анатоль Дзмітрыевіч Горскі|Горский А. Д.]], [[Алег Міхайлавіч Рапаў|Рапов О. М.]]'' Профессору Московского университета Б. А. Рыбакову — 80 лет // [[Вестник Московского университета]]. Сер. «История». — 1988. — № 4. * ''Борисов Н. С., Рапов О. М.'' Б. А. Рыбаков (к 90-летию со дня рождения) // Вестник Московского университета. Сер. «История». — 1998. — № 3. * ''Волков В. В., [[Сяргей Леанідавіч Ціхвінскі|Тихвинский С. Л.]]'' 75-летие академика Б. А. Рыбакова // [[Вопросы истории]]. — 1983. — № 5; * ''[[Пётр Рыгоравіч Гайдукоў|Гайдуков П. Г.]], [[Мікалай Андрэевіч Макараў|Макаров Н. А.]]'' Академик Б. А. Рыбаков: К 100-летию со дня рождения // [[Вестник истории, литературы, искусства]]. М., 2008. Т. 6; * ''Горовенко А. В.'' Роман Мстиславич и Пётр Бориславич: татищевские известия в мистификациях академика Рыбакова // ''Горовенко А. В.'' Меч Романа Галицкого. Князь Роман Мстиславич в истории, эпосе и легендах. — СПб.: [[Дмитрий Буланин (выдавецтва)|Дмитрий Буланин]], 2011. — С. 304—332. * ''[[Ігар Мікалаевіч Данілеўскі|Данилевский И. Н.]]'' Источниковедческие уроки «Петра Бориславича» // ''Данилевский И. Н.'' Русские земли глазами современников и потомков (XII—XIV вв.): курс лекций. — М.: Аспект Пресс, 2001. — С. 326—335; * ''[[Яўген Міхайлавіч Жукаў|Жуков Е. М.]], Захарук Ю. Н., [[Святлана Аляксандраўна Плятнёва|Плетнёва С. А.]]'' 70-летие академика Б. А. Рыбакова // Вопросы истории. — 1978. — № 5; * К семидесятилетию академика Бориса Александровича Рыбакова // История СССР. — 1978. — № 3. — С. 230—232; * К 90-летию академика РАН Б. А. Рыбакова // Отечественная история. — 1998. — № 6 — С 207—208; * ''[[Леў Самуілавіч Клейн|Клейн Л. С.]]'' Воевода советской археологии // Нестор. 2010. № 14; * ''Клейн Л. С.'' [http://trv-science.ru/2011/03/01/akademik-rybakov-i-partijnaya-liniya/ Академик Рыбаков и партийная линия] // [[Троицкий вариант — Наука]]. — 2011. — № 73. — С. 14. * ''[[Іван Дзмітрыевіч Кавальчанка|Ковальченко И. Д.,]] Плетнёва С. А., [[Сяргей Леанідавіч Ціхвінскі|Тихвинский С. Л.]]'' К 75-летию академика Б. А. Рыбакова // История СССР. — 1983. — № 3. — С. 216—218. * {{артыкул|аўтар=Кутарев О. В.|загаловак=Характеристика Рода и Рожаниц в славянской мифологии: интерпретации Б. А. Рыбакова и его предшественников|спасылка=http://www.amursu.ru/attachments/article/1320/Религиоведение_2013_4.pdf|выданне=[[Рэлігіязнаўства (часопіс)|Религиоведение]]|месца=Благовещенск|выдавецтва=Амурский гос. універсітэт|год=2013|нумар=4|старонкі=170—177|issn=2072-8662|ref=Кутарев|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160615100710/http://www.amursu.ru/attachments/article/1320/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_2013_4.pdf|archivedate=2016-06-15}} * ''[[Таццяна Іванаўна Макарава|Макарова Т. И.]]'' Мастера русской историографии: Борис Александрович Рыбаков // [[Исторический архив]]. — 2001. — № 3. — С. 157—172 * ''[[Альбіна Аляксандраўна Мядынцава|Медынцева А. А.]]'' Б. А. Рыбаков как археолог и историк культуры. К 100-летию со дня рождения // [[Российская археология]]. — 2008. — № 3. — С. 147—156. * Памяти академика Б. А. Рыбакова // Отечественная история. — 2002. — № 3 — С 217—220. * Памяти академика Б. А. Рыбакова // Сборник [[Рускае гістарычнае таварыства|РИО]]. — Т. 5 (1953). — М., 2002. * {{артыкул|аўтар=[[Анатоль Анатолевіч Парпара|Парпара А. А.]]|загаловак=«Сколько весит наука?» (Вспоминая академика Бориса Рыбакова)|арыгінал=|спасылка=http://old.lgz.ru/article/4505|аўтар выдання=|выданне=[[Литературная газета]]|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2008|выпуск=|том=|нумар=22 (6174)|старонкі=15|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=Парпара|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150227091431/http://old.lgz.ru/article/4505|archivedate=27 лютага 2015}} * Сборник в честь Б. А. Рыбакова. М., 1998; * ''[[Алег Віктаравіч Творагаў|Творогов О. В.]]'' [http://feb-web.ru/feb/slovenc/es/es4/es4-2461.htm Рыбаков Борис Александрович] // [[Энциклопедия «Слова о полку Игореве»]]. — Т. 4. — СПб.: Дмитрий Буланин, 1995. — С. 246—251. * ''[[Аляксей Уладзіміравіч Чарняцоў|Чернецов А. В.]]'' [http://www.ras.ru/publishing/rasherald/rasherald_articleinfo.aspx?articleid=0765f594-21ab-40d1-8c78-89f9c199b411 Крупный учёный, неповторимая личность. К 100-летию со дня рождения академика Б. А. Рыбакова] // [[Вестник Российской академии наук]]. — 2008. — Т. 78. — № 6. — С. 538—548. == Спасылкі == * {{warheroes|id=11038}} * {{Супрацоўнік РАН|2213|Бориса Александровича Рыбакова}} * [http://w.histrf.ru/articles/article/show/rybakov_boris_alieksandrovich Статья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200301132529/https://w.histrf.ru/articles/article/show/rybakov_boris_alieksandrovich |date=1 сакавіка 2020 }} в энциклопедии «Всемирная история» * [http://letopis.msu.ru/peoples/3391 Статья] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200301132536/http://letopis.msu.ru/peoples/3391 |date=1 сакавіка 2020 }} на сайте «Летопись Московского университета» * [http://isaran.ru/?q=ru/fund&guid=61635FA5-4860-E192-D090-634FAE798D88&ida=1 Историческая справка] на сайте [[Архив Российской академии наук|Архива РАН]] * ''[[Леў Уладзіміравіч Банькоўскі|Баньковский Л. В.]]'' [http://issuu.com/bonikowski/docs/19rybakov Беседа с академиком Б. А. Рыбаковым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230224154349/https://issuu.com/bonikowski/docs/19rybakov |date=24 лютага 2023 }} // История и экология: очерки об истоках исторической гидрогеографии. — Соликамск: Соликамский гос. пед. ин-т, 2008. — 356 с. — ISBN 5-89469-047-1. * ''[[Мікалай Сяргеевіч Барысаў|Борисов Н. С.]]'' [http://hist.msu.ru/Departments/RusHis19/teachers/Ribakov.htm Борис Александрович Рыбаков ([[1908]]—[[192001]])] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161027194445/http://www.hist.msu.ru/Departments/RusHis19/teachers/Ribakov.htm |date=27 кастрычніка 2016 }} * ''[[Мікалай Андрэевіч Макараў|Макаров Н. А.]]'' [http://bigenc.ru/archeology/text/3523166 Рыбаков Борис Александрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191218115658/https://bigenc.ru/archeology/text/3523166 |date=18 снежня 2019 }} // [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Большая российская энциклопедия]] * [https://www.youtube.com/watch?v=3AUL5qgDsVY Открытие язычества]. Александр Пыжиков. Ролик на Youtube, посвящённый истории проникновения сведений о язычестве в научный оборот (с упоминанием роли академика Рыбакова). * ''Петрова Н. С.'' {{cite web |url=https://arzamas.academy/materials/570 |title=Былинная охота на мамонтов и прочие спекуляции|website=[[Arzamas]] (arzamas.academy)|accessdate=}} {{start box}} {{succession box|before=[[Георгій Андрэевіч Навіцкі]]|after=[[Арцемій Уладзіміравіч Арціхоўскі]]|title=дэкан [[Гістарычны факультэт МДУ|гістарычнага факультэта МДУ]]|years=1950—1952}} {{succession box|before=[[Аляксандр Дзмітрыевіч Удальцоў]] <br> <small>(як дырэктар <br> Інстытута гісторыі матэрыяльнай культуры)</small>|after=[[Валерый Паўлавіч Аляксееў]]|title=дырэктар [[Інстытут археалогіі РАН|Інстытута археалогіі АН СССР]]|years=1956—1987}} {{succession box|before=[[Лука Сцяпанавіч Гапоненка]] <br> <small>(в. а. дырэктара [[Інстытут гісторыі АН СССР|Інстытута гісторыі]])</small>|title=дырэктар [[Інстытут расійскай гісторыі РАН|Інстытута гісторыі СССР АН СССР]]|years=1968—1970|after=[[Павел Васільевіч Валабуеў]]}} {{succession box|before=[[Арцемій Уладзіміравіч Арціхоўскі]]|after=[[Святлана Аляксандраўна Плятнёва]]|title=галоўны рэдактар часопіса <br> «[[Расійская археалогія|Савецкая археалогія]]»|years=1979—1987}} {{end box}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рыбакоў Барыс Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Археолагі СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Археолагі Расіі]] [[Катэгорыя:Медыявісты]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута этналогіі і антрапалогіі РАН]] [[Катэгорыя:Дэканы МДУ]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Чарнігава]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] gxzuyl8zxgwysp40uusyoks9jqwr83s 0 634765 5164973 4936361 2026-07-12T11:21:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164973 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Праспект Францыска Скарыны}} {{Вуліца2 |назва = Праспект Францыска Скарыны |горад = Полацк |мясцовасць = |раён = [[Гістарычны цэнтр Полацка]] |на карце = |выява = В парке - panoramio (33).jpg |памер = |тлумачэнне = |назва ў гонар = [[Францыск Скарына]] |былыя назвы = Іллінская, Бацечкавая, Віцебская, Аляксандраўская, Верхне-Пакроўская, Карла Маркса |працягласць = 1300 |насельніцтва = |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 29 |lat_sec = 06.3 |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 46 |lon_sec = 17.3 |region = |CoordScale = 5000 |пакрыцце = |рух = |індэкс = 211415 |тэлефоны = |метро = |аўтобус = |трамвай = |тралейбус = |чыгунка = |маршрутныя таксі = |прыпынкі = |будынкі = |архітэктурныя помнікі = |помнікі = |храмы = |дзяржаўныя ўстановы = |навучальныя ўстановы = |установы культуры = |медыцынскія ўстановы = |аптэкі = |пошта = |камерцыя = |забудова = |прадпрыемствы = |паркі = }} '''Праспект Францыска Скарыны''' — [[праспект]] у [[Гістарычны цэнтр Полацка|цэнтральнай частцы]] [[Полацк]]а. Названы ў гонар ураджэнца горада, беларускага і ўсходнеславянскага першадрукара [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. == Гісторыя == Праспект утвораны з 2 старых вуліц. {{значэнні2|Іллінская вуліца}} {{значэнні2|вуліца Троцкага}} {{значэнні2|вуліца Арджанікідзэ}} Паўднёвая цотная частка праспекта ў XVI—XVIII стагоддзях называлася ''Іллінская'', яна выходзіла за межы абарончых умацаванняў горада. Назву Іллінская мела адна з гарадскіх абарончых вежаў, што стаяла на гэтай вуліцы. Назва вуліцы, верагодна, паходзіць ад назвы Іллінскай царквы, згаданай пад 1552 г.<ref name=duk>{{Кніга|год=2010|аўтар=Д. У. Дук|загаловак=Полацк і палачане (IX – XVIII стст.) |спасылка=https://www.psu.by/images/stories/iff/personal/duk/duk_polotsk.pdf|мова=be|выдавецтва=ПДУ|месца=Наваполацк|старонак=180|isbn= 978-985-531-122-6}}</ref> На вул. Іллінскай да 1780 г. (прыезду ў Полацк [[Кацярына II|Кацярыны ІІ]]) быў пабудаваны вялікі трохпавярховы корпус [[Полацкі езуіцкі калегіум|езуіцкага калегіума]], размешчаны насупраць паўднёвага фасада [[Касцёл Святога Стэфана (Полацк)|касцёла св. Стэфана]]. На заходнім канцы вул. Іллінскай былі пабудаваны два карпусы, адзін насупраць другога, па розныя бакі вуліцы. Вуліца заставалася праезджай нядоўга — пасля 1780 г. яна была перагароджана трохпавярховым будынкам езуцкага калегіума (корпус зруйнаваны ў 1964 г.). У ХІХ — пачатку XX стагоддзя вуліца мела назву ''Верхне-Пакроўская''. У 1919 была перайменавана ў вуліцу ''Троцкага'' ў гонар [[Леў Давідавіч Троцкі|Льва Троцкага]], а пазней — у вуліцу ''Арджанікідзэ'' ў гонар [[Рыгор Канстанцінавіч Арджанікідзэ|Сярго Арджанікідзэ]].<ref name=p1910>{{Кніга|год=2009|аўтар=Л. Ф. Данько, А. И. Судник|загаловак=Путеводитель по городу Полоцку 1910 года. Выпуск 8|спасылка=http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=37895-1.pdf|мова=ru|выдавецтва=Полоцкое книжное издательство|месца=Полоцк|старонак=45|isbn=978-985-6936-02-2|archive-date=13 чэрвеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210613231136/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=37895-1.pdf}}</ref><ref name=dejnis>{{Кніга|год=2007|аўтар=Дэйніс Іван Пятровіч|загаловак=Полацкая даўніна|спасылка=https://pawet.net/files/b_polackaja.pdf|мова=be-tarask|выдавецтва=Медисонт|месца=Мінск|старонак=330|isbn=978-985-6530-74-9}}</ref> Паўночная няцотная частка праспекта ў XVII—XVIII стст. згадваецца пад назвай ''Бацечкавая''. Абедзве вуліцы, Іллінская і Бацечкавая, праходзілі праз гарадскі рынак. У актавай кнізе 1656—1657 гг. згадваецца пляц паміж вул. Бацечкавай і Спаскай уздоўж паркана. Па трасе вул. Бацечкавай у 1738 г. быў закладзены мураваны касцёл св. Стэфана. З заходняга боку вуліца была перагароджана двухпавярховым флігелем езуіцкага калегіума. Падчас археалагічнага нагляду А. А. Салаўёва ў 2009 г. за рэканструкцыяй былога флігеля былі адкрыты сляды брамы, ад якой пачынаўся драўляны мост праз Чорны ручай на [[Верхні замак (Полацк)|Верхні замак]]. Гэтая брама была размешчана па трасе былой вул. Бацечкавай і вяла праз Чырвоную (Каралеўскую) вежу.<ref name=duk /> {{значэнні2|Віцебская вуліца}} {{значэнні2|Аляксандраўская вуліца}} {{значэнні2|вуліца Карла Маркса}} [[Файл:Polack.jpg|thumb|вуліца Віцебская ў 1918 годзе]] У пачатку XX стагоддзя вуліца мела назву ''Віцебская''. У 1912—1918 гадах звалася ''Аляксандраўская''.<ref name=p1910 /><ref name=dejnis /> Бальшавікі перайменавалі вуліцу ў гонар [[Карл Маркс|Карла Маркса]]. {{значэнні2|Праспект Карла Маркса}} У 1948 годзе было вырашана на паваенных руінах зрабіць велічны праспект. Дзеля гэтага зносіліся ўсе будынкі паміж вуліцамі К. Маркса і Арджанікідзэ з ліквідацыяй рынкаў. Усё гэта было прадугледжана генеральным планам рэканструкцыі горада, зацверджаным 30 жніўня 1948 года. Праспект атрымаў імя Карла Маркса<ref name=dejnis />. 22 мая 2009 года праспект быў перайменаваны ў гонар [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]<ref>{{Cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby11/region18/text273.htm|title=Решение Полоцкого городского Совета депутатов от 22.05.2009 N 92 "О наименовании и переименовании улиц в городе Полоцке"}}</ref>. == Апісанне == Праспект з’яўляецца [[бульвар]]ам з пешаходнай часткай у цэнтры. Цягнецца ад заходняга боку [[Плошча Свабоды (Полацк)|плошчы Свабоды]] (уключаючы саму плошчу) да [[Вуліца Юбілейная (Полацк)|вуліцы Юбілейнай]]. == Забудова == === Няцотны бок === [[Файл:ПОЛОЦК. Площадь СВАБОДЫ (Свободы) - POLACK (Połock). Plac SVABODY (Woli)..jpg|міні|злева|Дамы № 1 і 3]] * № 1 — будынак канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя — {{ГККРБ 4|213Г000623}} Дом яўрэйскага купца, пра што сведчылі [[Зорка Давіда|сіёнскія зоркі]] над галоўным уваходам. Да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] гэты дом быў заняты пад 2-е гарадское вучылішча, падчас рэвалюцыі ўлетку 1917 г. у ім месціўся савет рабочых дэпутатаў, затым аддзел народнай адукацыі, а ў 30-х гадах тут працавалі яўрэйская і рабочая вечаровая школы. Пасля Другой сусветнай вайны размяшчаліся аддзелы [[Полацкая вобласць|Полацкага аблвыканкама]], потым — ГПТВ № 66.<ref name=dejnis /> [[Файл:Полоцк. Проспект Ф. Скорины.jpg|thumb|]] * № 3 — будынак канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя — {{ГККРБ 4|213Г000623}} * № 5 — будынак канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя — {{ГККРБ 4|213Г000623}} «Гранд-гатэль» з рэстаранам купца Івана Бакаева. Гатэль лiчыўся лепшым у горадзе. Нумар там каштаваў каля 3 рублёў. У ім не было вадаправода i каналізацыi. У нумары стаялi ложак, рукамыйнiк са столiкам, камiн i галандская печ для абагрэву памяшкання у халодны час.<ref>{{Cite web|url=https://gorod214.by/new/4547|title=Три рубля за номер и голландская печь: каким был «Гранд Отель» в Полоцке, где хотят снова открыть гостиницу}}</ref> Падчас Кастрычніцкай рэвалюцыі тут пэўны час быў райвыканкам і праводзілася рэгістрацыя дэлегатаў першага павятовага з’езду саветаў. Пасля вайны ў гэтым будынку месціўся Полацкі аблвыканкам. Да Кастрычніцкай рэвалюцыі на першым паверсе знаходзілася канцылярыя полацкага таварыства ўзаемнага крэдыту пад кіраўніцтвам полацкага банкіра Баркана, а на другім была кватэра. У часы [[НЭП]]а на першым паверсе было казіно, дзе гулялі ў лато, а потым — сталовая Нархарчу. Сутарэнне выкарыстоўвалася пад сховішча гародніны. У канцы 30-х гадоў тут знаходзіўся райкам камсамолу. Падчас рамонтных работ і капання траншэяў для вадаправода, каналізацыі, электракабеля ў двары дома быў адрыты магутны культурны пласт, рэшткі драўлянага зруба на глыбіні каля 0,5 м, а ў паўночна-ўсходняй частцы двара знойдзены вялікі падмурак з буйных глыжоў на вапнавай заправе таўшчынёй каля 1 м. Глыбіня траншэй не перавышала 2 м і не дайшла да мацерыковага грунту. У верхняй частцы пласта бачныя рэшткі будаўнічага спарахнелага смецця і вуголля. На карысць таго, што будынак стары і некалі меў вялікае значэнне, сведчыць той факт, што калі ён замінаў планаванню вуліцы, якая ішла ад Дзвіны, будаўнікі вымушаныя былі абысці яго па ўсходнім фасадзе, па былой вул. Узнясенскай. Гэта выпадак істотнага адступлення ў гарадскім планаванні.<ref name=dejnis /> [[Файл:Полоцк. Здание на перекрёстке..jpg|thumb|Дом № 9]] * № 9 — [[Дом купца Брэйдо|Прыватны дом купца Мендэля Іцкавіча Брэйдо]]. На першым паверсе знаходзілася аптэка для яўрэяў. У часы нямецкай акупацыі ў 1918 годзе ў будынку змяшчалася палявая кніжная крама.<ref>{{Cite web|url=http://local.polotsk.museum.by/node/43404|title=Интерактивный план «Полоцк 1918 г.»|access-date=14 кастрычніка 2020|archive-date=27 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127115040/http://local.polotsk.museum.by/node/43404|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Полоцк. Гостиница "Двина"..jpg|thumb|злева|Гатэль «Славянскі»]] * № 13 — {{нп5|Славянскі (гатэль, Полацк)|Гатэль «Славянскі»|d|Q105343270}} (архітэктар [[Васіль Іларыёнавіч Зайцаў|В. Зайцаў]]<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі}}</ref>). 22 снежня 1954 года быў адкрыты як гасцініца «Дзвіна». * № 29 — будынак канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя — адзіны будынак, які адзначае выезд ад вул. Баравой на Віцебскі гасцінец<ref name=dejnis /> — {{ГККРБ 4|213Г000623}} === Цотны бок === Ансамбль плошчы Свабоды (былая Парадная, Корпусная): будынак павятовага і ніжняга земскага судоў, дом віцэ-губернатара, дом каменданта, будынак магістрата, дом губернатара, дом верхняй і ніжняй управаў, дом генерал-губернатара * № 2а — корпус А былога езуіцкага калегіума — {{ГККРБ 4|211Г000612}} * № 4 — будынак магістрата, канец XVIII стагоддзя — {{ГККРБ 4|212Г000611}} * № 6 — дом генерал-губернатара, канец XVIII стагоддзя — {{ГККРБ 4|212Г000611}} * № 8 — дом верхняй і ніжняй управаў, канец XVIII стагоддзя — {{ГККРБ 4|212Г000611}} [[Файл:ПОЛАЦК. Плошча СВАБОДЫ. Банк - POLACK (Polotsk). SVABODY square. Bank..jpg|міні|злева|Палац генерал-губернатара]] * № 8а — [[Палац генерал-губернатара, Полацк|Палац генерал-губернатара]], 1783 г., архітэктар [[Іван Зігфрыдан]] — {{ГККРБ 4|212Г000611}} [[Файл:ПОЛАЦК. Адмiнiстрацыя горада - POLACK (Polotsk). City administration..jpg|thumb|Будынак Полацкага мужчынскага духоўнага вучылішча]] * № 10 — [[будынак Полацкага мужчынскага духоўнага вучылішча|Былое Полацкае мужчынскае духоўнае вучылішча]]. Цяпер у будынку размяшчаецца [[Полацкі райвыканкам]]. У 1980 годзе зроблена прыбудова канферэнц-залы да будынка гаркама КПБ па праекце архітэктара [[Віктар Паўлавіч Андаралаў|В. П. Андаралава]]<ref name="АСБ"/>. У прыбудове цяпер размяшчаецца Полацкі міжраённы камітэт дзяржаўнага кантролю. * № 22 — будынак канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя — {{ГККРБ 4|213Г000623}} == Помнікі == * [[Помнік героям Айчыннай вайны 1812 года (Полацк)]] * [[Помнік літары «Ў»]] * [[Полацк – геаграфічны цэнтр Еўропы]] * [[Помнік Сімяону Полацкаму (Полацк)]] * [[Помнік Францыску Скарыну (Полацк)]] {{ГККРБ 4|212Ж000629}} * [[Помнік камсамольцам (Полацк)]] {{зноскі}} {{Славутасці Полацка}} [[Катэгорыя:Праспект Францыска Скарыны (Полацк)| ]] [[Катэгорыя:Вуліцы Полацка]] [[Катэгорыя:Праспекты Беларусі]] [[Катэгорыя:Вуліцы, названыя ў гонар Францыска Скарыны|Полацк]] 3173pn03gyhcxnfjozzs39wkflq1mnk 0 637012 5164597 3641991 2026-07-11T13:52:44Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Томскі політэхнічны ўніверсітэт]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5164597 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Томскі політэхнічны ўніверсітэт |скарачэнне = ТПУ |эмблема = [[Файл:ТПУ_логотип_rgb-04.jpg|75px|center]] |выява = [[Файл:Ленина-30-DSN57425.jpg|250px|center]] |арыгінал = |міжназва = |ранейшыя = |дэвіз = |заснаваны = [[1896]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |рэктар = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Томск]], [[Расія]] |метро = |кампус = |адрас = |сайт = http://www.tpu.ru |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = |Commons = |Commons-text = }} '''Томскі політэхнічны ўніверсітэт''' ({{lang-ru|Томский политехнический университет}}) — [[вышэйшая навучальная ўстанова]] ў горадзе [[Томск]]. З’яўляецца [[Нацыянальны даследчы ўніверсітэт Расіі|нацыянальным даследчым універсітэтам Расіі]]. Быў заснаваны ў [[1896]] годзе імператарам [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаем II]] як ''Томскі практычны тэхналагічны інстытут''. Сваю сучасную назву ўніверсітэт атрымаў у [[1992]] годзе<ref>[https://tpu.ru/university/meet-tpu/history История ТПУ]</ref>. == Структурныя падраздзяленні == Універсітэт мае ў сваім складзе наступныя структурныя адзінкі<ref>[https://tpu.ru/university/structure/department Все подразделения ТПУ]</ref>: * Даследчая школа фізікі высокаэнергетычных працэсаў * Даследчая школа хімічных і біямедыцынскіх тэхналогій * Інжынерная школа інфармацыйных тэхналогій і робататэхнікі * Інжынерная школа неразбуральнага кантролю і бяспекі * Інжынерная школа новых вытворчых тэхналогій * Інжынерная школа прыродных рэсурсаў * Інжынерная школа энергетыкі * Інжынерная школа ядзерных тэхналогій {{зноскі}} {{Нацыянальныя даследчыя ўніверсітэты Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Томска]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя тэхнічныя навучальныя ўстановы Расіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, узнагароджаныя ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя даследчыя ўніверсітэты Расіі]] [[Катэгорыя:Томскі політэхнічны ўніверсітэт]] ema7k8hq0s5r715cxi31bfhplf7w1ga 0 639202 5164611 5067588 2026-07-11T14:32:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164611 wikitext text/x-wiki '''Парцэляцыя''' ({{lang-pl|Parcelacja}}, ад {{lang-fr|parcelle}} — часцінка) — раздрабленне зямельных надзелаў. У [[Міжваенная Польшча|міжваеннай Польшчы]], у тым ліку ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], дзе панавала буйное [[памешчык|памешчыцкае]] землеўладанне, парцэляцыяй называлі разбіўку дзяржаўных, памешчыцкіх і так званых кінутых (землі [[Бежанства з Беларусі ў Першую сусветную вайну|бежанцаў]], якія не вярнуліся на радзіму) зямель на дробныя ўчасткі (парцэлы, ад 2 да 20 га) і продаж іх праз дзяржаўны банк. Адно з мерапрыемстваў аграрнай рэформы Польшчы ў 1920—1930-я гады. Асноўная мэта — узмацніць сацыяльную апору польскай дзяржавы на вёсцы — так званага [[Кулак (селянін)|кулака]]. Праводзілася паралельна з [[камасацыя]]й, [[асадніцтва]]м і ліквідацыяй [[сервітут]]аў на аснове законаў «Пра надзяленне зямлёй салдатаў польскай арміі» (1920) і «Пра парцэляцыю, камасацыю і асадніцтва» (1925). У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] правядзенне парцэляцыі пачалося ў 1921 годзе, мела каланізатарскі характар. Польскі ўрад выкарыстаў яе для насаджэння на захопленых землях Заходняй Беларусі і [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]] польскіх ваенных каланістаў — [[асаднік]]аў і ўмацавання мясцовага кулацтва, захаваўшы ў асноўным памешчыцкае землеўладанне. Прыкрываючыся парцэляцыяй, памешчыкі прадавалі горшыя землі па спекулятыўных (так званых рыначных) цэнах. Такая прыватная парцэляцыя ў народзе называлася «дзікай» парцэляцыяй. Цягам 1921—1925 гадоў у Заходняй Беларусі штогод прадавалася прыкладна 25 тысяч га дзяржаўных і 27 тысяч га памешчыцкіх зямель. Да 1934 года распарцэлявана блізу 600 тысяч га (каля 20 % памешчыцкіх зямель). Каля 80 % з іх трапіла ў рукі кулакоў і асаднікаў. Сяляне Заходняй Беларусі выступалі супраць такой аграрнай рэформы, у тым ліку супраць парцэляцыі ў падобным варыянце. == Спасылкі == * [http://www.gants-region.info/index/parcehljacyja/0-3928 ПАРЦЭЛЯЦЫЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200222191447/http://www.gants-region.info/index/parcehljacyja/0-3928 |date=22 лютага 2020 }} [[Катэгорыя:Польская Рэспубліка (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Гісторыя эканомікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя сельскай гаспадаркі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйнае права]] 57yfyb7y8oyfvob8mcvyerzuior74pq 0 641488 5164823 4612680 2026-07-12T05:31:35Z StarDeg 16311 5164823 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Пыха і перадузятасць (значэнні)}} {{Тэлесерыял}} '''«Пы́ха і перадузя́тасць»''' ({{lang-en|Pride and Prejudice}}) — шасцісерыйны [[Вялікабрытанія|брытанскі]] міні-серыял [[1952 год у гісторыі кіно|1952]] года, пастаўлены па [[Пыха і перадузятасць|аднайменным рамане]] англійскай пісьменніцы [[Джэйн Осцін]]. Галоўныя ролі выканалі {{нп5|Дафна Слейтэр||en|Daphne Slater}} і {{нп5|Пітэр Кушынг||en|Peter Cushing}}. Вытворчасцю міні-серыяла займалася карпарацыя [[BBC]]. == Акцёрскі склад == * {{нп5|Дафна Слейтэр||en|Daphne Slater}} — ''[[Элізабэт Бэнэт]]'' * [[Пітэр Кушынг]] — ''[[Містэр Дарсі|Фіцуільям Дарсі]]'' {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|0335734|Пыха і перадузятасць}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Экранізацыі твораў Джэйн Осцін}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 1952 года]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы BBC]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлевізійныя міні-серыялы]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Джэйн Осцін]] 08r0pm9b2taa4j7ypw2t7sj421er64c 5164824 5164823 2026-07-12T05:32:06Z StarDeg 16311 5164824 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Пыха і перадузятасць (значэнні)}} {{Тэлесерыял}} '''«Пы́ха і перадузя́тасць»''' ({{lang-en|Pride and Prejudice}}) — шасцісерыйны [[Вялікабрытанія|брытанскі]] міні-серыял [[1952 год у гісторыі кіно|1952]] года, пастаўлены па [[Пыха і перадузятасць|аднайменным рамане]] англійскай пісьменніцы [[Джэйн Осцін]]. Галоўныя ролі выканалі {{нп5|Дафна Слейтэр||en|Daphne Slater}} і [[Пітэр Кушынг]]. Вытворчасцю міні-серыяла займалася карпарацыя [[BBC]]. == Акцёрскі склад == * {{нп5|Дафна Слейтэр||en|Daphne Slater}} — ''[[Элізабэт Бэнэт]]'' * [[Пітэр Кушынг]] — ''[[Містэр Дарсі|Фіцуільям Дарсі]]'' {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|0335734|Пыха і перадузятасць}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Экранізацыі твораў Джэйн Осцін}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 1952 года]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы BBC]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлевізійныя міні-серыялы]] [[Катэгорыя:Экранізацыі твораў Джэйн Осцін]] hljfywrjufp6sqlf0vqkkq23iktcirr 0 642022 5164685 4471091 2026-07-11T17:10:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164685 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Пачаевічы]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Каталіцтва]] |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = XVIII |Заканчэнне будаўніцтва = XVIII |Рэліквіі = |Сучасны стан = руіны |Сайт = |Commons = }} '''Пачаевіцкі касцёл''' — колішні касцёл у вёсцы [[Пачаевічы]] [[Чашніцкі раён|Чашніцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Пазней вядомы як праваслаўная царква Покрыва святой Багародзіцы<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/damy-i-palatsy-kultury/199-rajony-voblastsi/chashnitski-rajon/4222-kultavaya-arkhitektura-chashnitski-rajon Культавая архітэктура. Чашніцкі раён]</ref><ref>[https://www.radzima.org/be/object/4669.html Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы | Пачаевічы]</ref>. Размяшчаецца на ўсходняй ускраіне вёскі. == Архітэктура == Твор архітэктуры [[барока|позняга барока]] — двухвежавая аднанефавая [[базіліка]]. Фасад фланкіравалі пастаўленыя вуглом чатырохгранныя ярусныя вежы; па цэнтры вылучаўся авальна-арачнымі ўваходным і аконным праёмамі. Выкарыстана крапоўка арачнымі нішамі<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/pachaevicki_kascjol/0-3816 |title=ПАЧАЕВІЦКІ КАСЦЁЛ |access-date=5 мая 2020 |archive-date=17 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211017024009/http://www.gants-region.info/index/pachaevicki_kascjol/0-3816 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)}} — С. 284 == Спасылкі == * {{ГБ|https://globustut.by/pochaevich/index.htm#church}} * {{Архіварта|}} [[Катэгорыя:Пачаевічы]] [[Катэгорыя:Касцёлы Чашніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока]] [[Катэгорыя:XVIII стагоддзе ў Беларусі]] icb4iue6m93rhs3wck1a2c8iksgd4sp 0 643478 5164706 5147555 2026-07-11T18:15:34Z DBatura 73587 5164706 wikitext text/x-wiki {{Фільм | Назва = Балканская мяжа | Выява = The creators of the film the Balkan Line 2019.jpg | Памер = | Жанр = | Рэжысёр = | Прадзюсар = | Сцэнарыст = | У галоўных ролях = | Аператар = Вячаслаў Ліснеўскі | Кампазітар = | Кампанія = Блесс-Фильм, Апгрейд Вижн, ARCHANGEL STUDIOS | Час = 151 хвіліна | Бюджэт = 230 000 000 рублёў | Зборы = 317 283 412 рублёў | Краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}}<br>{{Сцягафікацыя|Сербія}} | Мова = | Год = 2019 | Папярэдні фільм = | Наступны фільм = }} '''Балканская мяжа''' ({{lang-ru|Балканский рубеж}}, {{lang-sr|Балканска међа}}) — расійска-сербскі ваенна-драматычны баявік рэжысёра [[Андрэй Андрэявіч Волгін|Андрэя Волгіна]], прысвечаны сакрэтнай аперацыі па захопу [[Аэрапорт Прышціны|аэрадрома Слаціна]] ў [[Косава і Мятохія|Косава і Мятохіі]] падчас [[Вайна НАТА супраць Югаславіі|ваеннай аперацыі НАТА ў Югаславіі]]. Гэтыя падзеі сталі самым небяспечным абвастрэннем адносін паміж Расіяй і Захадам з часоў [[Карыбскі крызіс|Карыбскага крызісу]]<ref>{{Cite web |url=http://www.rbc.ru/society/14/11/2010/498739.shtml |title=Солдатам НАТО разрешили стрелять в русских |access-date=2017-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160803131503/http://www.rbc.ru/society/14/11/2010/498739.shtml |archive-date=2016-08-03 |url-status=dead }}</ref>. Расійская прэм’ера фільма адбылася 14 сакавіка 2019 года ў [[Масква|Маскве]]<ref>[https://www.samara.kp.ru/daily/26956/4009849/ На премьерном показе фильма «Балканский рубеж»]</ref>, а сербская — 19 сакавіка ў [[Бялград]]зе. Фільм быў выпушчаны ў пракат 21 сакавіка, да 20-й гадавіны пачатку бамбардзіровак Югаславіі<ref>https://tass.ru/kultura/6204813</ref>, кампаніяй [[20th Century Fox]]<ref>{{cite web|url=https://www.kinoafisha.info/movies/8327057/|title=Балканский рубеж (2018)|lang=ru|access-date=2018-03-02}}</ref>. 3 красавіка таго ж года прэм’ера фільма адбылася ў кіназале пасольства РФ у [[Вашынгтон]]е. Перад паказам гледачоў у відэазвароце павітаў прадзюсар кінастужкі і выканаўца адной з роляў Гоша Куцэнка<ref>https://iz.ru/863502/2019-04-03/film-balkanskii-rubezh-vpervye-pokazali-v-ssha</ref>. == Гісторыя стварэння == Ідэя стварэння фільма пра падзеі ў Югаславіі прыйшла Гошу Куцэнка ў 2012 годзе, у час размовы са славацкім прадзюсарам Васілем Шэўцам. Для напісання сцэнарыя запрасілі пісьменніка Івана Навумава, і ён стварыў 600-старонкавы гісторыю кахання рускага міратворца і сербскай дзяўчыны. Пазней Куцэнка пазнаёміўся з прадзюсарам Вадзімам Быркіным і генералам Юнус-Бекам Еўкуравым, якія пагадзіліся яму дапамагчы. Сапраўдныя дэталі аперацыі, у якой удзельнічаў Еўкураў (у той час — маёр спецназа [[Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба (Расія)|ГРУ]]), да гэтага часу знаходзяцца пад грыфам сакрэтнасці, таму сцэнарысты прыдумлялі сюжэт на ўласнае меркаванне, а Еўкураў кансультаваў іх на прадмет дакладнасці таго, што адбываецца<ref>[https://rg.ru/2019/03/19/film-balkanskij-rubezh-rasskazyvaet-o-tom-o-chem-ranshe-molchali.html Родина — вне очереди. Фильм «Балканский рубеж» рассказывает о том, о чем раньше молчали]</ref>. Мілашу Бікавічу спачатку прапанавалі ролю расійскага салдата, але ён адмовіўся, вырашыўшы, што ў сумесным фільме Расіі і Сербіі яму будзе лагічней гуляць серба. Аднак ён адразу пагадзіўся дапамагчы арганізаваць здымкі ў сябе на радзіме і стаў не толькі акцёрам, але і адным з прадзюсараў фільма. Падчас бамбардзіровак Мілашу было ўсяго адзінаццаць гадоў, і тыя падзеі засталіся ў яго ў памяці на ўсё жыццё<ref>[https://www.ural.kp.ru/daily/26956.4/4009315/ «Балканский рубеж» Милоша Биковича: о войне в Югославии и простом парне Эмире Кустурице]</ref>. Для Гойка Міціч ролю Горана Міліч стала першай роляй серба за ўсю кінакар’еру. З падзеямі 1999 года ў акцёра звязаная асабістая трагедыя — падчас бамбардзіровак Югаславіі памерла яго маці, і ён не змог прыехаць з [[Берлін]]а на яе пахаванне; таму ён не раздумваючы прыняў запрашэнне прыняць удзел у праекце<ref>[https://www.kp.ru/daily/26957/4011679/ Гойко Митич: Моя мама умерла во время бомбежек Сербии]</ref>. Нягледзячы на ​​ўзрост, Міціч наадрэз адмовіўся ад паслуг дублёраў і сам выканаў усе трукі<ref>[https://rg.ru/2019/03/26/gojko-mitich-rasskazal-o-semkah-v-balkanskom-rubezhe.html Гойко Митич рассказал о съемках в «Балканском рубеже»]</ref>. Мілена Радулавіч спецыяльна для ўдзелу ў здымках фільма вучыла рускую мову і кожны раз ўдасканальвала яе, пасля чаго яна цяпер кажа на ёй практычна без акцэнту. [[Эмір Кустурыца]] сыграў невялікую ролю бялградскага таксіста; па словах выканаўчага прадзюсара Анастасіі Пялевін, спачатку рэжысёр павінен быў увайсці ў здымачную групу з сербскага боку, але ў іх не супалі працоўныя графікі<ref>{{Cite web |url=https://ampravda.ru/2018/08/10/083635.html |title=Балканский рубеж: Гоша Куценко и Эмир Кустурица снимаются в фильме о войне в Югославии |access-date=17 мая 2020 |archive-date=6 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106122106/https://ampravda.ru/2018/08/10/083635.html |url-status=dead }}</ref>. Для здымак усе акцёры, якія выконвалі ролі спецназаўцаў, прайшлі цяжкія двухмесяцовыя трэніроўкі, значна падцягнуўшы сваю фізічную і стралковую падрыхтоўку<ref>[http://www.kinometro.ru/technology/show/name/Balkan_Ridge_shooting_3999 КАК СНИМАЛСЯ ФИЛЬМ «БАЛКАНСКИЙ РУБЕЖ»]</ref>. Здымкі праходзілі ў Маскве, Падмаскоўі, Сербіі і Крыме<ref>{{Cite web |url=http://kinomanclub.ru/blog/Harik/stati/chto-prishlos-preodolet-akteram-na-semkah-filma-balkanskiy-rubezh-1932/ |title=Что пришлось преодолеть актерам на съемках фильма «Балканский рубеж» |access-date=17 мая 2020 |archive-date=6 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106122106/http://kinomanclub.ru/blog/Harik/stati/chto-prishlos-preodolet-akteram-na-semkah-filma-balkanskiy-rubezh-1932/ |url-status=dead }}</ref>. == Сюжэт == [[1995]] год. Міратворчыя сілы [[НАТА]], у склад якіх уваходзіць і група расійскага спецназу пад камандаваннем Андрэя Шаталава, захопліваюць у Босніі ў палон албанскага баевіка. Яго патрабуецца даставіць жывым і адпусціць, аднак Шаталаў у выніку канфлікту на борце выкідае баевіка з верталёта, прама парушаючы загад. За гэта яго група аказваецца па-за законам у сябе на Радзіме. [[1999]] год. НАТА пачынае бамбардзіроўкі Югаславіі, знішчаючы жылыя дамы і бальніцы. У гэты ж час у Маскве генерал Сомаў аддае Беку Етхоеву, былому камандзіру Шаталава, сакрэтны загад заняць аэрапорт Слаціна ў [[Прышціна|Прышціне]] і ўтрымаць яго да прыходу калоны расійскіх міратворцаў. Бек угаворвае генерала дазволіць яму сабраць для выканання баявой задачы былую групу Шаталава, якая да гэтага часу хаваецца на тэрыторыі Югаславіі, на што Сомаў неахвотна ў выніку згаджаецца. Тым часам Шаталаў прыходзіць да жуліку Горану, якому замовіў югаслаўскі пашпарт. Дакумент гатовы, але пры бліжэйшым разглядзе аказваецца няякаснай падробкай. У гэты момант у дом Горана ўрываецца мясцовая паліцыя. Начальнік паліцэйскага ўчастка Горан Міліч прапануе Шаталаву здзелку: альбо той распавядае пра сябе праўду і атрымлівае працу, альбо захоўвае маўчанне і падвяргаецца дэпартацыі ў Расію. Андрэй, для якога вярнуцца дадому азначае пайсці пад трыбунал, раскрывае сябе, і Міліч, стрымліваючы сваё слова, працаўладкоўвае яго да сябе ў пастарунак і выпраўляе сапраўдны пашпарт. Астатнія былыя члены групы не могуць знайсці сябе. Вера Курбаева, у мінулым [[снайпер]] групы, працуе ахоўнікам у публічным доме. Ілля Слашчоў амаль кожны дзень выпівае ў мясцовым бары. Толькі былому сапёры Алегу Барміну атрымоўваецца прымяняць навыкі на практыцы: ён дапамагае югаслаўскім калегам размініраваць скінутыя і не разарваныя снарады. Знайшоўшы ўсіх, акрамя самага Шаталава, які, як лічыцца, падставіў усю сваю групу, Бек збірае іх і прысвячае ў курс задачы, абяцаючы, што за паспяховае выкананне ім усім дазволяць вярнуцца дадому, іх цалкам рэабілітуюць і адновяць у званні і ўзнагароды. У гэты час у Босніі расійскі міратворчы батальён трэніруецца на БТРах. Адразу пасля заезду ў размяшчэнне паступае званок ад генерала Сомава, які перадае загад рухацца ў бок Слаціна. У Вука — маладога сербскага паліцэйскага з пастарунку Міліча, у мінулым дэсантніка — у яго роднай вёсцы албанскія баевікі забіваюць усю сям’ю. Ён ашалеў ад гора, і Міліч разам з іншым падначаленым, албанцам Фадзілем, ледзьве ўтрымліваюць яго ад самасуду. Шаталаў накіроўваецца на аўтобусе і па шляху знаёміцца ​​з мясцовай дзяўчынай-урачом па імі Ясна. На горным перавале іх аўтобус спыняе банда Смука — албанскага баевіка, вядучага барацьбу за «[[Вялікая Албанія|Вялікую Албанію]]», які не грэбаваў ніякімі сродкамі для дасягнення мэтаў. Банда высаджвае людзей з аўтобуса, збівае іх, забівае святара за адмову вымавіць фразу «Няма Бога, акрамя Алаха», спрабуе згвалтаваць Ясну, але раптам Шатал, знайшоўшы момант, сам захоплівае Смука ў закладнікі, знішчае некалькіх баевікоў і патрабуе ад астатніх скласці зброю, што яны і робяць. З гэтага моманту ён становіцца для Смука кроўным ворагам. У пошуках Шаталава Смук прыходзіць у паліцэйскі ўчастак і бярэ ў палон Міліча, патрабуючы выдаць «рускага серба», але Міліч адмаўляецца што-небудзь паведаміць, аказвае супраціў і гіне з гонарам. Банда Смука захоплівае ў закладнікі дзясяткі сербаў, уключаючы Ясну, і ўтрымлівае іх на тэрыторыі падкантрольнага ім аэрапорта Слаціна, забіваючы ўсіх, акрамя самой Ясны і паспеўшай схавацца маленькай дзяўчынкі. Пагражаючы забіць апошнюю, баевікі прымушаюць дзяўчыну выдаць адрас Рады, але, не сустрэўшы там нікога (Шаталаву патэлефанаваў Фадзіль і паспеў папярэдзіць аб небяспецы), толькі ладзяць пагром. Былая група Шаталава, якой зараз кіруе Бек, а таксама сам Шаталаў разам з Вукам і Фадзілем незалежна адзін ад аднаго пранікаюць на тэрыторыю аэрапорта і займаюць яго. Затым яны сустракаюцца. Бек зусім не рады нечаканай сустрэчы і патрабуе ад Шаталава і паліцэйскіх пакінуць аэрапорт, але Вук, перакананы патрыёт [[Сербія|Сербіі]], рэзка адмаўляецца. Сварку перарывае з’яўленне разведвальнай машыны бандытаў Смука, у якой едуць чатыры чалавекі. Снайпер Вера, якая ўжо заняла пазіцыю, забівае дваіх з іх, але атрымлівае раненне з буйнакалібернага кулямёта, і тыя, што засталіся двое хутка з’язджаюць. Шаталаў паведамляе, што ў бандзе Смука больш за сто баевікоў, і Бек, разумеючы, што кожны баец на рахунку, вымушана дазваляе ўсім тром застацца. Тым часам група міратворчых сіл пад камандаваннем палкоўніка Платава, змяніўшы маркіроўку [[SFOR]] на сваіх бронетранспарцёр на [[KFOR]], арганізаванай калонай [[Марш-кідок на Прышціну|вылучаецца ў бок аэрапорта Слаціна]]. Група Бека размяркоўваецца па пазіцыях. Акрыялую Ясну, якая ўсё яшчэ знаходзіцца на тэрыторыі аэрапорта, Шаталаў, з якім у яе завязаўся раман, хавае ў дыспетчарскай — самым бяспечным месцы. Пасля заходу баевікі Смука прыбываюць да аэрапорта, і завязваецца няроўны бой, які працягваецца ўсю ноч. Пасля некалькіх няўдалых спробаў прарыву баевікі абстрэльваюць аэрадром з мінамётаў. У ходзе абстрэлу атрымлівае смяротнае раненне баец па мянушцы Гірэй. Веру ў выніку выбуху завальвае абломкамі. Фадзіль ад стрэлу з [[РПГ]] правальваецца ўніз, скрозь драўляны столь тэрмінала. Каб знішчыць мінамёты, ахвяруе сабой Слашчоў, накіраваўшы на іх гружаны бензавоз. Ратуючы Ясну, атрымлівае цяжкае раненне Шаталаў. Пазбаўляецца нагі ў выніку выбуху Вук. Разумеючы, што літасці яму не будзе, ён апранае прадмет свайго гонару — [[Чырвоны бярэт]], — каб памерці годна, і застаецца прыкрываць адступленне Шаталава. Да раніцы боепрыпасаў у спецгрупы амаль не застаецца. Усё выжылыя члены групы (Бек, Шаталаў, сапёр Бармін, снайпер Вера), а таксама Ясна і маленькая дзяўчынка, таксама былая закладніца, збіраюцца ў дыспетчарскай. Смук забівае Вука, забірае яго бярэт і адразае яму галаву, пасля чаго патрабуе ад акружаных здацца. Група не мае намеру здавацца жывымі, але ў іх застаецца ўсяго чатыры патроны. Першай вырашаецца застрэліцца Вера, але, зразумеўшы, што не ў сілах гэта зрабіць самастойна, просіць пра гэта Бека. У апошні момант, за секунду да немінучай гібелі, яны чуюць па радыёсувязі рускую размову і разумеюць, што на тэрыторыю аэрапорта прыбыла калона расійскіх міратворцаў. Смук з астатнімі васьмю баевікамі адыходзіць і садзіцца ў сваю машыну, і праз некалькі секунд яго забівае нажом паліцэйскі Фадзіль. Забраўшы з машыны чырвоны бярэт Вука, ён сыходзіць. Група таемна пакідае аэрапорт. Ясну і дзяўчынку знаходзяць расійскія міратворцы, якія занялі ўсю тэрыторыю незадоўга да прыбыцця сіл НАТА. Камандзір узвода бронетранспарцёраў Коля Палтарацкі загадвае падначаленым: «Рабіце, што хочаце, толькі каб ён [верталёт НАТА] не сеў!», а сам з аўтаматам ўстае на КПП аэрапорта. Генерал Джэксан па тэлефоне прамаўляе фразу, якая ўвайшла ў гісторыю: «Я не пачну для вас [[Трэцяя сусветная вайна|Трэцюю сусветную вайну]]!» Год праз. [[Бялград]]. Ясна выходзіць з царквы і ідзе па вуліцы. Ззаду стаіць машыне таксі, дзе сядзяць двое — вадзіцель і, як аказваецца, Андрэй Шаталаў. Андрэй, мабыць, ужо расказаў таксісту аб сваёй каханай, і той, убачыўшы Ясну, пытаецца: «Гэта яна?». Шаталаў адказвае сцвярджальна, і таксіст патрабуе ад яго ісці да яе. Павагаўшыся, Андрэй вылазіць з машыны і кліча Ясну. Яна чуе яго і абгортваецца. Гэтым і заканчваецца фільм. У тытрах распавядаецца, што расійскі міратворчы кантынгент быў выведзены з Косава ў 2003-м годзе, пасля чаго забойства сербскага насельніцтва аднавіліся і працягваюцца да гэтага часу. == У ролях == * Антон Пампушны — Андрэй «Шатай» Шаталаў * Гоша Куцэнка — Асланбек Етхоеў («Бек»), камандзір спецгрупы (прататып Юнус-Бек Еўкураў) * Мілена Радулавіч — Ясна Благаевіч, лекар, дзяўчына Андрэя * Сяргей Марын — Ілля Слашчоў («Слашч») * Надар Джанелідзэ — Рустам Маматгірэеў («Гірэй») * Кірыл Палухін — Алег Бармін («Бора»), сапёр * Равшана Куркова — Вера Курбаева, снайпер * Гойка Міціч — Горан Міліч, начальнік югаслаўскага паліцэйскага ўчастка * Мілаш Бікавіч — Вук Петравіч, супрацоўнік югаслаўскай паліцыі * Аляксандар Радойчыч — Фадзіль, супрацоўнік югаслаўскай паліцыі * Аляксандр Срэчковіч — Смук, лідар албанскіх баевікоў * Міодраг Раданіч — Амір, «правая рука» Смука * Дзмітрый Фрыд — доктар Штэрн, лекар з Швейцарыі, хаўруснік Смука * Святлана Чуйкіна — Марта, лекар, памочніца Штэрна * Эмір Кустурыца — таксіст * Срджан Тадаровіч — Горан, жулік * Дзмітрый Вяткін — сын Горана * Раман Курцын — старшы лейтэнант Мікалай Палтарацкі, камандзір узвода (прататып Мікалай Яцык) * Дзмітрый Раслякоў — маёр, намеснік камандзіра батальёна па тых. часткі. * Канстанцін Салаўёў — палкоўнік Платаў, камандуючы расійскім батальёнам з Босніі (прататып Віктар Міхайлавіч Заварзін) * Міхаіл Хмураў — генерал Віктар Іванавіч Сомаў, куратар аперацыі ў Прышціне, блізкі сябар Бека (прататып Леанід Рыгоравіч Івашоў) * Ганна Чапман — журналістка == Саўндтрэк == {{tracklist |collapsed = no |headline = Трэк-ліст : |extra_column = Выканавец |title1 = Феллини |extra1 = Сплин, Би-2 |length1 = 5:05 |title2 = Северный ветер |extra2 = Линда |length2 = 6:53 |title3 = Туман |extra3 = Сектор Газа |length3 = 3:43 |title4 = Скованные одной цепью |extra4 = Ю-Питер |length4 = 4:54 |title5 = Дальше действовать будем мы |extra5 = Кино |length5 = 3:54 |title6 = А что нам надо? |extra6 = СерьГа |length6 = 3:58 |title7 = Хлоп-хлоп |extra7 = Nautilus Pompilius |length7 = 3:58 |title8 = Родина |extra8 = ДДТ |length8 = 4:37 |title9 = Coco Jamboo |extra9 = Mr. President |length9 = 3:43 }} == Ацэнкі == === Станоўчыя === Фільм атрымаў змешаныя ацэнкі кінакрытыкаў. Кінакрытык і балканіст Дзмітрый Бавырын ацаніў карціну станоўча: «на гістарычна прадказальным і візуальна бедным матэрыяле быў зняты вострасюжэтны і відовішчны жанравы фільм»<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/culture/2019/3/20/968942.html|title=Фильм про Россию на сербской войне по-настоящему удивляет|publisher=Взгляд|lang=ru|access-date=2019-03-21}}</ref>. Аляксей Літоўчанка з выдання «Российская гузета» пісаў: «Аб’ектыўна „Балканский рубеж“ як патрыятычны ваенны баявік нічым не саступае амерыканскім аналагам. У ім хапае патрыятычнага пафасу — і гэта натуральна, такі ўжо жанр. Галоўнае, што абстаўлены ён прыгожа і з густам»<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2019/03/18/balkanskij-rubezh-dalshe-dejstvovat-budem-my.html |title=Рохан все-таки пришел |publisher=Российская газета |access-date=2019-03-29 |lang=ru}}</ref>. Кінакрытык Трафіменка М. С. назваў «Балканский рубеж» «вышэйшым дасягненнем айчыннай кінаіндустрыі»<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3922247 Военно-бездушные силы]</ref> Кінакрытык Ягор Масквіцін паказвае на недахопы фільма: мноства сцэн са слоу-мо і доўгі хранаметраж, аднак паказвае на высокую прамалёўку персанажаў, адсутнасць акцэнтаў, а бітву за аэрапорт у канцы фільма ён назваў «вяршыняй батальнай харэаграфіі сярод расійскіх баевікоў аб сучаснай вайне»<ref>{{Cite web|url=https://daily.afisha.ru/cinema/11559-balkanskiy-rubezh-kak-9-rota-bodryy-boevik-umerenno-patrioticheskih-vzglyadov/|title=«Балканский рубеж» как «9 рота»: бодрый боевик умеренно патриотических взглядов|publisher=Афиша|access-date=2020-02-02}}</ref>. === Адмоўныя === Брытанская газета Times у сваім рэдакцыйным артыкуле называе фільм спробай перапісаць гісторыю, пры гэтым нязначныя рознагалоссі з нагоды размяшчэння міратворцаў у Косава выдаюцца за стратэгічную перамогу Расіі, рэжым [[Слабадан Мілошавіч|Мілошавіча]] ўяўляецца нявіннай ахвярай «агрэсіі НАТА», а генацыд албанцаў, уладкованы сербамі, не згадваецца зусім. На думку Times, «фільм настолькі тэндэнцыйны, што пераходзіць усе межы мастацкай інтэрпрэтацыі»<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-47770442 «Пресса Британии: Переписывание истории?»] // BBC, 1.04.2019</ref>. Кінакрытык Антон Долін, нягледзячы на ​​тое, што не глядзеў фільм, выступіў з рэзкай крытыкай<ref>{{Cite web|url=https://www.novayagazeta.ru/articles/2019/04/16/80241-ne-unizhatsya-do-ob-yasneniy|title=Не унижаться до объяснений|date=2019-04-16|publisher=Новая газета - Novayagazeta.ru|lang=ru|access-date=2019-04-17}}</ref>, назваўшы яго «важкім прэтэндэнтам на горшы айчынны фільм года»<ref>{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2019/3/16/968710.html|title=Нападкам кинокритика Долина на фильм о российском спецназе в Косово дали неожиданное объяснение|publisher=vz.ru|lang=ru|access-date=2019-04-17}}</ref> «Для тых, хто не збіраецца глядзець, кароткі дайджэст: горшае зло на планеце — НАТА; на другім месцы — мусульмане <…> Але свет не скаціцца ў тартарары, паколькі НАТА супрацьстаяць славяне; самыя стромкія славяне — рускія, без іх астатнім славянам, мабыць, кранты»<ref>https://vz.ru/news/2019/3/16/968710.html</ref>. Загадчык аддзела культуры часопіса «Огонёк» Архангельскі ў сваёй рэцэнзіі паказвае што аўтары фільмы праігнаравалі «ўсю складанасць югаслаўскага канфлікту», а проста падзялілі бакі на «чужыя дрэнныя» і «свае добрыя», зрабіўшы мэтай фільма сюжэт «як мы „перамаглі НАТА“»<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3924067 Принуждение к мифу]</ref> Аглядальнік Film.ru Ягор Белікаў заявіў, што кінастужка — «не самага вялікага розуму фільм»<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/serby-i-molody|title=Рецензия на фильм «Балканский рубеж»|publisher=www.film.ru|access-date=2020-02-02}}</ref>. Кінакрытык Алёнушкіна ў сваёй рэцэнзіі паказвае на наступныя недахопы фільма: гістарычнае неадпаведнасць, тэхнічныя пралікі, саўндтрэк і акцэнты, «сербы, напрыклад, — толькі героі і ахвяры, а „ў НАТА падтрымліваюць албанскіх баевікоў“»<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.ru/msk/artwork/365369/review|title=«Балканский рубеж». Сербский песок|publisher=Time Out|lang=ru|access-date=2020-02-02}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Шугалей (фільм)]] * [[Шугалей 2]] * [[Турыст (фільм, 2021)]] == Спасылкі == * {{imdb title|id=5951188|title=«Балканский рубеж»}} * {{cite video |title=Официальная пресс-конференция фильма «Балканский рубеж» |url=https://www.youtube.com/watch?v=T56f09_aWH4 |publisher=Startfilm |access-date=2019-04-09 }} * {{cite web |url=https://tvkinoradio.ru/article/article15236-na-balkanskom-rubezhe-u-nas-goreli-kameri-no-ni-odin-chelovek-ne-postradal |title=«На “Балканском рубеже” у нас горели камеры, но ни один человек не пострадал» |author=Родион Чемонин |date=21-03-2019 |publisher=tvkinoradio.ru |access-date=2019-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804110228/https://tvkinoradio.ru/article/article15236-na-balkanskom-rubezhe-u-nas-goreli-kameri-no-ni-odin-chelovek-ne-postradal |archive-date=4 жніўня 2020 |url-status=dead }} * Сусанна Альперина [https://rg.ru/2019/03/19/film-balkanskij-rubezh-rasskazyvaet-o-tom-o-chem-ranshe-molchali.html Родина — вне очереди. Фильм «Балканский рубеж» рассказывает о том, о чем раньше молчали] // rg.ru, 19 марта 2019 * {{cite web|author=Теона Картвели|title=Политический эксперт и кинокритик спорят: «Балканский рубеж» это плоская киноагитка или лучший российский фильм со времен «Брата-2»|url=https://www.kp.ru/daily/26960.5/4014319/|publisher=KP.ru|date=2019-03-30|access-date=2019-04-01}} == Зноскі == {{Reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы, заснаваныя на рэальных падзеях]] [[Катэгорыя:Фільмы-баевікі]] [[Катэгорыя:Фільмы Расіі]] [[Катэгорыя:Фільмы Сербіі]] jvk86f0568z6y4jk2g0sohr1lynpbrs 0 643504 5164867 5138276 2026-07-12T07:42:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164867 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Помнік камсамольцам''' — помнік у [[Гомель|Гомелі]] ([[Беларусь]]). == Гісторыя і апісанне == [[Помнік]] камсамольцам<ref name="Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.">Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.</ref> згадваецца пад некалькі назвамі: помнік загінуўшым камсамольцам<ref>[http://www.pomnite-nas.ru/mshow.php?s_OID=1112 Сайт «Помните нас!». Інфармацыя аб помніке]</ref>, помнік камсамольцам-падпольшчыкам<ref name="Газета «Гомельские ведомости». В Гомеле будет отреставрирован памятник комсомольцам-подпольщикам">[https://newsgomel.by/news/society/5429-v-gomele-budet-otrestavrirovan-pamyatnik-komsomol-cam-podpol-schikam.html Газета «Гомельские ведомости». В Гомеле будет отреставрирован памятник комсомольцам-подпольщикам]</ref>, манумент (помнік) героям-камсамольцам<ref name="Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам">{{Cite web |url=https://monument.goub.by/?p=1062 |title=Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам |access-date= |archive-date=4 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404145818/https://monument.goub.by/?p=1062 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB/2/ |title=Всё о Второй мировой. Памятники и мемориалы |access-date=17 мая 2020 |archive-date=4 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404114008/http://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB/2/ |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Братэрская магіла..JPG|міні|злева|Помнік у скверы]] Помнік камсамольцам усталяваны ў [[Камсамольскі сквер (Гомель)|Камсамольскім скверы]] на скрыжаванні [[вуліца Карповіча (Гомель)|вуліц Карповіча]] і [[вуліца Жаркоўскага (Гомель)|Жаркоўскага]]<ref name="Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.">Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.</ref> ў 1964 годзе на сродкі камсамольцаў. Помнік прысвечаны героям-камсамольцам, партызанам і воінам, якія загінулі ў барацьбе з нямецкімі захопнікамі ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Спачатку ўсталявалі васьмігранны 25-метровы абеліск з шэрага граніту на прамавугольным ступеністым цокалі з чырвонага граніту. Падыходы да помніка аформілі дэкаратыўнымі газонамі. На цокалі тэкст, выбіты золатам: «''Великие подвиги ваши бессмертны. Героям, павшим в боях за свободу и независимость нашей Родины 1941—1945 г.г.''»<ref name="Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам" />. Аўтары праекта: архітэктар — [[Ю. Лысоў]], скульптар — [[У. Лятун]]<ref name="Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам" />. У 1975 годзе каля фасаднай грані помніка ўсталявалі скульптуру дзяўчыны-камсамолкі<ref name="Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.">Гомель: Энцикл. справ./Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Мн.: БелСЭ, 1991. — 527 с., 12 л. ил.</ref> з вымпелам у выцягнутых над галавой руках<ref name="Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам"/>. Двухмятровая скульптура адліта з бронзы. У сакавіку 2015 года праведзена рэканструкцыя манумента і тэрыторыі вакол яго. На помніку з’явілася сучаснае падсвятленне<ref name="Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам"/>. Абноўлены помнік камсамольцам адкрыты 8 мая 2015 года<ref name="Гомельская областная универсальная библиотека имени В. И. Ленина. Монумент героям-комсомольцам"/> да 70-годдзя Вялікай Перамогі<ref name="Газета «Гомельские ведомости». В Гомеле будет отреставрирован памятник комсомольцам-подпольщикам"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Славутасці Гомеля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Помнікі Гомеля]] [[Катэгорыя:Творы Уладзіміра Летуна]] [[Катэгорыя:Вуліца Карповіча (Гомель)]] [[Катэгорыя:Вуліца Жаркоўскага (Гомель)]] [[Катэгорыя:1964 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1964 годзе]] 3wwskw28kff610chw4ksf5suyu6ktc8 0 647474 5164679 4911787 2026-07-11T16:58:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164679 wikitext text/x-wiki {{картка персанажа |выява=Паца Ваца.jpeg |імя=Паца-Ваца |серыя=«[[Мульціклуб]]» }} '''Па{{націск}}ца-Ва{{націск}}ца''' — выдуманы персанаж, які з’яўляўся адным з вядучых тэлепраграмы «[[Мульціклуб]]» на тэлеканале [[Беларусь 1|БТ]] на працягу 14 год<ref>{{cite news |first=Дарина |last=Михалевич |title=Герои детства, или Как Паца-Ваца остановил конец света, Волк Вова потерял зубы, а Дед-Бородед пропал на свалке |url=https://news.tut.by/society/331452.html |publisher=TUT.BY |date=22 студзеня 2013 у 14:00 |access-date=2020-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612122341/https://news.tut.by/society/331452.html |archive-date=12 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Згодна з легендай, з’яўляецца іншапланецянінам з планеты Альфамегацэнтаўра, які выпадкова трапіў на [[зямля (планета)|Зямлю]] і адкрыў для сабе свет [[Мультыплікацыя|анімацыі]]. Пасля закрыцця тэлепраграмы вобраз Паца-Вацы аўтар лялькі Аляксандр Купрыянаў няўдала спрабаваў выкарыстоўваць у межах тэлеканала [[MTV]], потым персанаж некаторы час існаваў у інтэрнэт-праекце на [[YouTube]], а таксама каментаваў футбольныя матчы<ref>{{cite news |first=Денис |last=Мартинович |title="Паца-Ваца" телевидению не нужен". Создатель инопланетянина о жизни своего героя в интернете |url=https://news.tut.by/amp/culture/526967.html |publisher=TUT.BY |date=10 студзеня 2017 у 13:33 |access-date=2020-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612122344/https://news.tut.by/amp/culture/526967.html |archive-date=12 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Цікавасць да вобраза праявіў французскі прадзюсар Майк Патруш, які хацеў зрабіць персанажа галоўным героем міжнароднага тэлепраекта «Protto»<ref>{{cite news |title=Паца-Ваца снова будет вести ТВ-программу для детей |url=https://citydog.by/post/zaden_paca_vaca/ |publisher=CityDog.by |date=05.01.2017 |access-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612122348/https://citydog.by/post/zaden_paca_vaca/ |archive-date=12 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Нядзельны эфір «Мульціклуба» ў 1990-х гадах меў найвышэйшы рэйтынг сярод беларускай дзіцячай аўдыторыі, пасля замежных тэлепраектаў «{{не перакладзена 5|Ералаш|Ералаш|ru|Ералаш}}» і «Дисней-клуб».<ref>{{cite news |title=Усё нармальна, Паца-Ваца. 10 телепередач, за которые не стыдно |url=https://binkl.by/read/life/usyo-narmalna-patsa-vatsa-10-teleperedach-za-kotorye-ne-stydno/ |publisher=Бинокль” |date=14 сентября, 2017 |access-date=2020-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200612125928/https://binkl.by/read/life/usyo-narmalna-patsa-vatsa-10-teleperedach-za-kotorye-ne-stydno/ |archive-date=12 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref> Пасля закрыцця тэлепраграмы лялькавод Аляксандр Купрыянаў выпадкова знайшоў арыгінал лялькі Паца-Вацы ў сметнікавым кантэйнеры каля офіса тэлерадыёкампаніі<ref>{{cite news |title=Паца-Ваца вернулся, чтобы оживить белорусский футбол|url=https://m.sputnik.by/lifestyle/20160919/1025282651/paca-vaca-vernulsya-chtoby-ozhivit-belorusskij-futbol.html |publisher=Sputnik |date=16:53 19.09.2016 |access-date=2020-06-12 }}</ref><ref>{{cite news |title=Паца-Ваца станет героем международной анимационной передачи |url=https://m.sputnik.by/radio/20170104/1026800794/paca-waca-stane-geroem-mzhdunarodnoj-animatzionnoj-peredachi.html |publisher=Sputnik |date=09:01 04.01.2017 |access-date=2020-06-12 }}</ref>. {{зноскі}} ==Спасылкі== *{{youtube|aWdFcPomIUc|Паца-Ваца на шоў «Макаёнка, 9»}} *[https://by.tribuna.com/profile/1043724575/ Паца-Ваца] на [[Tribuna.com]] *[https://lstr.by/cishotka-paca-vaca/ Цішотка “Паца-Ваца”] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200612132250/https://lstr.by/cishotka-paca-vaca/ |date=12 чэрвеня 2020 }} на [[LSTR Adzieńnie]] [[Катэгорыя:Персанажы тэлесерыялаў]] mg09vxv7whqchprngqr5rwyq5i0t4uz 0 653867 5164557 4631787 2026-07-11T12:54:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164557 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Парламенцкія выбары ў Германіі (1912) |подпіс назвы = |дата = 12 студзеня 1912 года |папярэднія = Парламенцкія выбары ў Германіі (1907) |год папярэдніх = 1907 |наступныя = Парламенцкія выбары ў Германіі (1919) |год наступных = 1919 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Германская імперыя |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = 84,9% <!-- СДПГ --> |партрэт1 = |колер1 = Red |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[СДПГ]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = |мінулая колькасць месцаў1 = 43 |месцаў атрымана1 = 110 |сумарная колькасць месцаў1 = |змена колькасці месцаў1 = {{рост}}67 |колькасць галасоў1 = 4 250 400 |дзель галасоў1 = 34,8% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = {{рост}}5,8% <!-- Партыя цэнтра --> |партрэт2 = |колер2 = Yellow |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = |мінулая колькасць месцаў2 = 105 |месцаў атрымана2 = 91 |сумарная колькасць месцаў2 = |змена колькасці месцаў2 = {{Падзенне}}14 |колькасць галасоў2 = 1 996 800 |дзель галасоў2 = 16,4% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = {{Падзенне}}3,0% <!-- Нацыянал-ліберальная партыя --> |партрэт3 = |колер3 = #74C365 |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |кааліцыя3 = |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = 54 |месцаў атрымана3 = 45 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = {{Падзенне}}9 |колькасць галасоў3 = 1 662 700 |дзель галасоў3 = 13,6% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = {{Падзенне}}0,9% <!-- кандыдат ці партыя №4 --> |партрэт4 = |колер4 = Gold |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = [[Прагрэсіўная народная партыя]] |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = 49 |месцаў атрымана4 = 42 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = {{Падзенне}}7 |колькасць галасоў4 = 1 497 000 |дзель галасоў4 = 12,3% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = {{рост}}1,4% <!-- кандыдат ці партыя №5 --> |партрэт5 = |колер5 = Navy |кандыдат5 = |глава партыі5 = |глава партыі з5 = |партыя5 = [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |кааліцыя5 = |родам з5 = |акруга главы5 = |мінулы вынік5 = |мінулая колькасць месцаў5 = 60 |месцаў атрымана5 = 43 |сумарная колькасць месцаў5 = |змена колькасці месцаў5 = {{Падзенне}}17 |колькасць галасоў5 = 1 126 300 |дзель галасоў5 = 9,2% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў5 = {{Падзенне}}0,2% <!-- кандыдат ці партыя №6 --> |партрэт6 = |колер6 = D4213D |кандыдат6 = |глава партыі6 = |глава партыі з6 = |партыя6 = [[Польская партыя]] |кааліцыя6 = |родам з6 = |акруга главы6 = |мінулы вынік6 = |мінулая колькасць месцаў6 = 20 |месцаў атрымана6 = 18 |сумарная колькасць месцаў6 = |змена колькасці месцаў6 = {{Падзенне}}2 |колькасць галасоў6 = 441 600 |дзель галасоў6 = 3,6% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў6 = {{Падзенне}}0,3% <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = Karte_der_Reichstagswahlen_1912.svg |шырыня карты = 250px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = Вынікі выбараў у Рэйхстаг (1912) }} '''Федэральныя выбары''' былі праведзены ў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] [[12 студзеня]] [[1912]] года. Хоць [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|Сацыял-дэмакратычная партыя]] (СДПГ) атрымоўвала большасць галасоў на ўсіх выбарах з [[1890]] года, яна ніколі не выйгравала большасць месцаў, і на выбарах у [[1907]] годзе яна атрымала менш за палову месцаў, нягледзячы на атрыманне больш за мільён галасоў<ref>Nohlen & Stöver, pp. 774—789</ref>. Аднак на гэтых выбарах партыя выйграла больш чым у два разы больш галасоў другой па велічыні [[Партыя Цэнтра (Германія)|партыі Цэнтра]] і стала самай вялікай партыяй, выйграўшы 110 з 397 месцаў<ref>Nohlen & Stöver, p. 789</ref>. Расклад сіл ва ізноў абраным [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|рэйхстагу]] зрабіў магчымым кааліцыю большасці з партый, варожых або амбівалентных кіруючым элітам Германскай імперыі, — сацыял-дэмакратаў, партыі цэнтра і лева-ліберальных прагрэсістаў. Следствам гэтай магчымасці можна было ўбачыць вотум недаверу ўраду [[Тэабальд фон Бэтман-Гольвег]]а па справе Саверна ў 1913 годзе і Пастанову аб міры Рэйхстага 1917 года. Тым не менш Цэнтр і прагрэсісты не жадалі дзейнічаць паслядоўна ў апазіцыі, у выніку чаго ўрад у значнай ступені свабодна дзейнічаў паводле свайго меркавання. Некаторыя гісторыкі, такія як Фрыц Фішэр, выказалі здагадку, што [[Першая сусветная вайна]] была часткова вынікам стратэгіі кансерватыўных прускіх юнкераў, каб справіцца з гэтым вынікам<ref>{{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = {{Нп3|Germany's Aims in the First World War}}|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = {{Нп3|W. W. Norton & Company}}|год = 1961 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 0-393-09798-6|тыраж = |ref = }}</ref>. Імкнучыся ўзмацніць падтрымку кансерватыўных партый і палітыкі, каб адцягнуць насельніцтва ад СПД, яны спадзяваліся падняць патрыятызм у знешнім канфлікце з [[Расійская імперыя|Расіяй]] ці іншай усходнееўрапейскай дзяржавай, такой як [[Сербія]]. Іншыя аўтары, такія як Найл Фергюсан, лічаць, што нямецкія кансерватары былі амбівалентныя ў вайне, баючыся, што страты ў вайне будуць мець катастрафічныя наступствы, і нават паспяховая вайна можа адштурхнуць насельніцтва, калі яна будзе доўгай або цяжкай<ref>{{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = The Pity of War: Explaining World War I|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = New York |выдавецтва = Basic Books |год = 1999|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 0-465-05712-8|тыраж = |ref = Ferguson}}</ref>. Абраны на гэтых выбарах дэпутат ад [[Мец]]а і член СДПГ Жорж Вайль перабег у [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыю]] ў пачатку Першай сусветнай вайны. == Вынікі == {| class="wikitable" style="text-align:right" !Партыя !Галасоў !% !Месцаў !+/– |- | align="left" |[[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]] |4 250 400 |34,8 |110 |{{Рост}}67 |- | align="left" |[[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |1 996 800 |16,4 |91 |{{Падзенне}}14 |- | align="left" |[[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |1 662 700 |13,6 |45 |{{Падзенне}}9 |- | align="left" |[[Прагрэсіўная народная партыя]] |1 497 000 |12,3 |42 |{{Падзенне}}7 |- | align="left" |[[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |1 126 300 |9,2 |43 |{{Падзенне}}17 |- | align="left" |[[Польская партыя]] |441 600 |3,6 |18 |{{Падзенне}}2 |- | align="left" |[[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |367 200 |3,0 |14 |{{Падзенне}}10 |- | align="left" |[[Эканамічны саюз (палітычная партыя)|Эканамічны саюз]] |304 600 |2,5 |10 |{{Рост}}5 |- | align="left" |[[Эльзас-Латарынгская партыя]] |162 000 |1,3 |9 |{{Рост}}2 |- | align="left" |[[Нямецка-Гановерская партыя]] |84 600 |0,8 |5 |{{Рост}}4 |- | align="left" |[[Нямецкая рэфармісцкая партыя]] |51 900 |0,4 |3 |новая партыя |- | align="left" |[[Дацкая партыя]] |17 000 |0,1 |1 |0 |- | align="left" |[[Нямецкая аграрная ліга]] | rowspan="3" |245 100 | rowspan="3" |2,0 |2 |{{Падзенне}}6 |- | align="left" |[[Баварскі саюз фермераў|Баварскі сялянскі саюз]] |2 |{{Рост}}1 |- | align="left" |Іншыя |2 |{{Падзенне}}1 |- | align="left" |Несапраўдных галасоў |53,100 |– |– |– |- | align="left" |'''Усяго''' |'''12 260 600''' |'''100''' |'''397''' |'''0''' |- | align="left" |Зарэгістравана выбаршчыкаў/яўка |13 352 900 |84,9 |– |– |- | colspan="5" align="left" |Крыніца: Nohlen & Stöver, [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3215 DGDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200617102447/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3215 |date=17 чэрвеня 2020 }} |} {{зноскі}} {{Выбары ў Германіі}} [[Катэгорыя:Выбары ў Германіі]] [[Катэгорыя:1912 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 12 студзеня]] [[Катэгорыя:Студзень 1912 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1912 года]] f5tax6tfdsh0sf8jqsqn2t89ime4c75 0 655577 5164740 4222873 2026-07-11T20:01:22Z Siliyiw 169172 5164740 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Свірыд}} '''Аляксандр Уладзіміравіч Свірыд''' (нар. {{ДН|7|11|1946}}, [[Нач (вёска)|Нач]] [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]) — беларускі палітык. == Біяграфія == Скончыў Магілёўскую савецка-партыйную школу пры ЦК КПБ (эканаміст-арганізатар), [[Мінская вышэйшая партыйная школа|Мінскую вышэйшую партыйную школу]], [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію]] (эканаміст-арганізатар сельскагаспадарчай вытворчасці), Расійскую акадэмію дзяржаўнай службы пры Прэзідэнце Расійскай Федэрацыі (менеджар-эканаміст). Працоўную дзейнасць пачаў у [[Калгас|калгасе]] «Праўда» Ганцавіцкага раёна. Служыў у радах Узброеных Сіл. Працаваў старшынёй выканкама Дзяніскавіцкага сельскага Савета дэпутатаў працоўных, інструктарам, старшынёй партыйнай камісіі Ганцавіцкага райкама КПБ, старшынёй калгаса «Расія», намеснікам старшыні калгаса «Праўда» Ганцавіцкага раёна, дырэктарам філіяла аптовага і камісійнага гандлю «Брэстаптгандаль», старшынёй Ганцавіцкага райвыканкама. Выбіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га склікання|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]], [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання|другога]] і [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання|трэцяга]] скліканняў. Прызначаўся дэпутатам [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання|першага склікання]]<ref>[http://old.house.gov.by/index.php/,1172,4286,,,0,,,0.html СВИРИД АЛЕКСАНДР ВЛАДИМИРОВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190902113408/http://old.house.gov.by/index.php/,1172,4286,,,0,,,0.html |date=2 верасня 2019 }}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Пашаны]], «Садружнасць» (Міжпарламенцкая Асамблея дзяржаў — удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў), [[Медаль «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»|юбілейным медалём «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»]], ганаровымі граматамі<ref>[http://www.sovrep.gov.by/uploads/files/Parlament-3soz.pdf?fbclid=IwAR3-EQ8yUrBYgdGS0mZcq4T-Rh_qiAUjUPmEEQthLubx0VQD8NL3hkv87Uc ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200916191957/http://www.sovrep.gov.by/uploads/files/Parlament-3soz.pdf?fbclid=IwAR3-EQ8yUrBYgdGS0mZcq4T-Rh_qiAUjUPmEEQthLubx0VQD8NL3hkv87Uc |date=16 верасня 2020 }}</ref>. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Свірыд Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні Ганцавіцкага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні калгасаў]] n4p3iz74dk5w13btdh4lqvkradaqct5 5164745 5164740 2026-07-11T20:35:51Z Siliyiw 169172 5164745 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Свірыд}} '''Аляксандр Уладзіміравіч Свірыд''' (нар. {{ДН|7|11|1946}}, [[Нач (вёска)|Нач]] [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/zhivoe-derevo-svirida.html|title=Бывший председатель колхоза и райисполкома из Ганцевичей на пенсии открыл в себе талант резчика по дереву|website=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref>) — беларускі палітык. == Біяграфія == Скончыў Магілёўскую савецка-партыйную школу пры ЦК КПБ (эканаміст-арганізатар), [[Мінская вышэйшая партыйная школа|Мінскую вышэйшую партыйную школу]], [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію]] (эканаміст-арганізатар сельскагаспадарчай вытворчасці), Расійскую акадэмію дзяржаўнай службы пры Прэзідэнце Расійскай Федэрацыі (менеджар-эканаміст). Працоўную дзейнасць пачаў у [[Калгас|калгасе]] «Праўда» Ганцавіцкага раёна. Служыў у радах Узброеных Сіл. Працаваў старшынёй выканкама Дзяніскавіцкага сельскага Савета дэпутатаў працоўных, інструктарам, старшынёй партыйнай камісіі Ганцавіцкага райкама КПБ, старшынёй калгаса «Расія», намеснікам старшыні калгаса «Праўда» Ганцавіцкага раёна, дырэктарам філіяла аптовага і камісійнага гандлю «Брэстаптгандаль», старшынёй Ганцавіцкага райвыканкама. Выбіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га склікання|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]], [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання|другога]] і [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання|трэцяга]] скліканняў. Прызначаўся дэпутатам [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання|першага склікання]]<ref>[http://old.house.gov.by/index.php/,1172,4286,,,0,,,0.html СВИРИД АЛЕКСАНДР ВЛАДИМИРОВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190902113408/http://old.house.gov.by/index.php/,1172,4286,,,0,,,0.html |date=2 верасня 2019 }}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Пашаны]], «Садружнасць» (Міжпарламенцкая Асамблея дзяржаў — удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў), [[Медаль «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»|юбілейным медалём «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»]], ганаровымі граматамі<ref>[http://www.sovrep.gov.by/uploads/files/Parlament-3soz.pdf?fbclid=IwAR3-EQ8yUrBYgdGS0mZcq4T-Rh_qiAUjUPmEEQthLubx0VQD8NL3hkv87Uc ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200916191957/http://www.sovrep.gov.by/uploads/files/Parlament-3soz.pdf?fbclid=IwAR3-EQ8yUrBYgdGS0mZcq4T-Rh_qiAUjUPmEEQthLubx0VQD8NL3hkv87Uc |date=16 верасня 2020 }}</ref>. {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Свірыд Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні Ганцавіцкага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні калгасаў]] 1anj3vofmg19lbakwt8ppy11fnk3ree 5164907 5164745 2026-07-12T08:36:03Z M.L.Bot 261 афармленне 5164907 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Свірыд}} {{ДД}} '''Аляксандр Уладзіміравіч Свірыд''' (нар. {{ДН|7|11|1946}}, [[Нач (вёска)|Нач]] [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/zhivoe-derevo-svirida.html|title=Бывший председатель колхоза и райисполкома из Ганцевичей на пенсии открыл в себе талант резчика по дереву|website=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref>) — беларускі палітык. == Біяграфія == Скончыў Магілёўскую савецка-партыйную школу пры ЦК КПБ (эканаміст-арганізатар), [[Мінская вышэйшая партыйная школа|Мінскую вышэйшую партыйную школу]], [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію]] (эканаміст-арганізатар сельскагаспадарчай вытворчасці), Расійскую акадэмію дзяржаўнай службы пры Прэзідэнце Расійскай Федэрацыі (менеджар-эканаміст). Працоўную дзейнасць пачаў у [[калгас]]е «Праўда» Ганцавіцкага раёна. Служыў у радах Узброеных Сіл. Працаваў старшынёй выканкама Дзяніскавіцкага сельскага Савета дэпутатаў працоўных, інструктарам, старшынёй партыйнай камісіі Ганцавіцкага райкама КПБ, старшынёй калгаса «Расія», намеснікам старшыні калгаса «Праўда» Ганцавіцкага раёна, дырэктарам філіяла аптовага і камісійнага гандлю «Брэстаптгандаль», старшынёй Ганцавіцкага райвыканкама. Выбіраўся дэпутатам [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га склікання|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]], [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання|другога]] і [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання|трэцяга]] скліканняў. Прызначаўся дэпутатам [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання|першага склікання]]<ref>[http://old.house.gov.by/index.php/,1172,4286,,,0,,,0.html СВИРИД АЛЕКСАНДР ВЛАДИМИРОВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190902113408/http://old.house.gov.by/index.php/,1172,4286,,,0,,,0.html |date=2 верасня 2019 }}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны ордэнамі [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Пашаны]], «Садружнасць» (Міжпарламенцкая Асамблея дзяржаў — удзельніц Садружнасці Незалежных Дзяржаў), [[Медаль «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»|юбілейным медалём «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»]], ганаровымі граматамі<ref>[http://www.sovrep.gov.by/uploads/files/Parlament-3soz.pdf?fbclid=IwAR3-EQ8yUrBYgdGS0mZcq4T-Rh_qiAUjUPmEEQthLubx0VQD8NL3hkv87Uc ПАРЛАМЕНТ- Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь трэцяга склікання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200916191957/http://www.sovrep.gov.by/uploads/files/Parlament-3soz.pdf?fbclid=IwAR3-EQ8yUrBYgdGS0mZcq4T-Rh_qiAUjUPmEEQthLubx0VQD8NL3hkv87Uc |date=16 верасня 2020 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Свірыд Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні Ганцавіцкага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні калгасаў]] gvvulrb4rgctdus0js97324q4z2x82r 100 658977 5164641 5164237 2026-07-11T15:51:23Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5164641 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Адам Ламберт|2026-07-11T14:21:40Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Інэсэ Лайзанэ|2026-07-10T06:46:48Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дзіна Купле|2026-07-10T06:39:58Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Улдыс Жагата|2026-07-10T06:31:29Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Віктар Рыгоравіч Салагуб|2026-07-09T21:41:47Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Зінаіда Міхайлаўна Гурбо|2026-07-07T12:46:36Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Яніс Стрэйчс|2026-07-07T12:34:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іза Бінэ|2026-07-07T12:22:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Яніс Рэйніс|2026-07-07T12:07:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тоні Рычардсан|2026-07-07T09:28:27Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Yes (гурт)|2026-07-06T22:20:59Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Гранд-атэль (фільм)|2026-07-06T05:10:01Z|StarDeg}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> hf53yfeeav29oyjxe6kywlxdl881gmv 0 666271 5164793 4811763 2026-07-12T00:55:34Z РФС 109427 Сям'я 5164793 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Жан Шчарбакоўскі | поўнае імя = Жан Рафаэль Шчарбакоўскі | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германія}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Германія}} [[ФК Энергі Котбус|Энергі]] | нумар = | пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] | моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |2006—2009| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Штэрн 1900|Штэрн 1900 (Берлін)]]| |2009—2011| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Герта Цэлендорф|Герта Цэлендорф]]| |2011—2012| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Штэрн 1900|Штэрн 1900 (Берлін)]]| |2012—2019| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Герта Берлін|Герта (Берлін)]]| |2019—2020| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Галешэр|Галешэр]]| }} | клубы = {{футбольная кар’ера |2020—2022| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Галешэр|Галешэр]]|52 (5) |2022—2024| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Дынама Дрэздэн|Дынама (Дрэздэн)]]|1 (0) |2023| {{арэнда}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Энергі Котбус|Энергі (Котбус)]]|13 (2) |2024| {{арэнда}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Энергі Котбус|Энергі (Котбус)]]|16 (2) |2024—| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Энергі Котбус|Энергі (Котбус)]]| }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2019|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-19|Беларусь (да 19)]]|4 (0) }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 29 ліпеня 2024 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 1 лютага 2023 }} '''Жан Рафаэль Шчарбакоўскі''' (нар. {{ДН|24|3|2001}}, {{МН|Магілёў||}}, [[Беларусь]]) — нямецкі [[футбол|футбаліст]] беларускага паходжання, [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] нямецкага клуба «[[ФК Энергі Котбус|Энергі]]» з [[Котбус]]а . == Клубная кар’ера == Нарадзіўся ў Магілёве, аднак сям’я Жана пераехала ў Германію, калі яму было 11 месяцаў<ref>{{cite web|date = 2017-10-30 |url = https://www.pressball.by/pbonline/football/84501 |title = "На сына обратили внимание скауты юношеской сборной Германии. Но в будущем он настроен выступать за Беларусь" |website = pressball.by|language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818194610/https://www.pressball.by/pbonline/football/84501 |archive-date=2019-08-18 |url-status = dead}}</ref>. Пачынаў займацца футболам у клубе «[[ФК Штэрн 1900|Штэрн 1900]]», пазней перайшоў у «[[ФК Герта Цэлендорф|Герту Цэлендорф]]». На некаторы час вярнуўшыся ў «Штэрн», далучыўся да акадэміі «[[ФК Герта Берлін|Герты]]», дзе гуляў за юнацкія і моладзевыя каманды, станаваўся чэмпіёнам юнацкай бундэслігі. У сакавіку 2019 года знаходзіўся на праглядзе ў брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»<ref>{{cite web|date = 2019-03-12|url = https://football.by/news/124278 |title = На просмотр в брестское "Динамо" прибыл воспитанник "Герты" белорусского происхождения Щербаковский |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>, аднак пераход не адбыўся. У ліпені 2019 года падпісаў кантракт з клубам трэцяга нямецкага дывізіёна «[[ФК Галешэр|Галешэр]]»<ref>{{cite web|url = https://www.pressball.by/news/football/332161 |title = Футбол. Родившийся в Беларуси хавбек Жан-Рафаэль Щербаковский перешел в "Галлешер" из третьей лиги Германии |website = pressball.by|language = ru |url-status = dead}}</ref>. Спачатку выступаў за моладзевую каманду, з пачатку 2020 года пачаў прыцягвацца да асноўнй каманды. Дбютаваў у Трэцяй Бундэслізе 31 студзеня 2020 года, калі выйшаў у стартавым складзе ў матчы супраць «[[ФК Вікторыя Кёльн|Вікторыі]]» з [[Кёльн]]а і быў заменены ў другім тайме<ref>{{cite web|date = |url = https://int.soccerway.com/matches/2020/01/31/germany/3-liga/halleschen-fussballclub-e-v/fc-viktoria-koln/3053356/ |title = Hallescher FC vs. Viktoria Köln 3 - 4 |website = soccerway.com|access-date = 2024-01-31|language = en}}</ref>. У маі 2020 года падоўжыў кантракт з «Галешэрам» на два гады<ref>{{cite web|url = https://www.pressball.by/news/football/356350 |title = Футбол. Чемпионат Германии. Д3. Белорус Жан Щербаковский продлил контракт с "Халлешером" |website = pressball.by|language = ru |url-status = dead}}</ref>. У маі 2022 года падпісаў пагадненне з дрэздэнскім «[[ФК Дынама Дрэздэн|Дынама]]» да 2025 года<ref>{{cite web|date = 2022-05-31|url = https://football.by/news/164602 |title = "Динамо" Дрезден объявило о подписании Жана-Рафаэля Щербаковского |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>. Згуляўшы толькі ў адным матчы Трэцяй лігі, у студзені 2023 года адправіўся ў арэнду ў «[[ФК Энергі Котбус|Энергі]]»<ref>{{cite web|date = 2023-02-01|url = https://football.by/news/171691 |title = Жан-Рафаэль Щербаковский сменил клуб в Германии |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>. У чэрвені 2023 года вярнуўся з арэнды ў «Дынама»<ref>{{cite web|date = 2023-06-24|url = https://football.by/news/175994 |title = Щербаковский покинул "Энерги". Похоже, что дрезденскому "Динамо" он тоже не нужен |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>, а ў студзені 2024 года зноў адправіўся ў «Энергі»<ref>{{cite web|date = 2024-01-30|url = https://football.by/news/183388 |title = Дрезденское "Динамо" вновь отдало в аренду Щербаковского |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>. У ліпені 2024 года, разарваўшы пагадненне з «Дынама»<ref>{{cite web|date = 2024-06-27|url = https://football.by/news/189373 |title = Щербаковский и дрезденское "Динамо" расторгли контракт |website = football.by|access-date = 2024-07-29|language = ru}}</ref>, падпісаў паўнавартасны кантракт з «Энергі»<ref>{{cite web|date = 2024-07-13|url = https://football.by/news/190048 |title = Жан-Рафаэль Щербаковский заключил полноценный контракт с немецким "Энерги" |website = football.by|access-date = 2024-07-29|language = ru}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == У 2019 годзе прыцягваўся да [[Юніёрская зборная Беларусі па футболе|юніёрскай зборнай Беларусі]]<ref>{{cite web|date = 2019-07-29 |url = http://old.abff.by/index.php?option=com_zoo&task=item&item_id=5592&Itemid=490&lang=ru |title = Проведем два спарринга против Турции |website = abff.by|language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128033659/http://old.abff.by/index.php?option=com_zoo&task=item&item_id=5592&Itemid=490&lang=ru |archive-date=2021-01-28 |url-status = dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} === Сям'я === Бацька — Генадзь Шчарбакоўскі (нар. 1973, Магілёў), кіраўнік спартыўнай дынастыі, афіцыйны прадстаўнік і кіраўнік кар'еры Жана. Буйны топ-менеджэр (працаваў генеральным дырэктарам нафтаперапрацоўчага камбіната). КМС СССР па горных лыжах (Мончагорск) і КМС па боксе (Магілёў, трэнер А. Кісялёў). Выпускнік матэматычнай школы № 1. У 1986–1988 гадах — першапраходзец шорт-трэка і нумар адзін u зборнай Беларускай ССР. Пад кіраўніцтвам С. М. Нікішына (МСМК, заслужанага трэнера БССР) на чэмпіянаце СССР 1988 года ў Тэміртау заваяваў першую гістарычную бронзу для Беларусі, стаўшы першым і апошнім прызёрам Саюза ў гісторыі рэспублікі. Зборы і спаборніцтвы праходзілі пад асабістым куратарствам міністра спорту БССР А. Хіжняка і кіраўніцтва Дзяржкамспорту СССР (А. Бяздзенежных). Пасля ад'езду С. Нікішына ў Маскву ў Вышэйшую школу трэнераў, з-за адсутнасці спецыялістаў і трэнераў у гэтым кірунку ўзроўню Г. Шчарбакоўскага, развіццё шорт-трэка ў рэспубліцы спынілася да канца 1990-х гадоў. <ref>https://asist.ai</ref> {{ізаляваны артыкул}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шчарбакоўскі Жан}} [[Катэгорыя:Футбалісты Германіі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Галешэр]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Дрэздэн]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Энергі Котбус]] 0nzjpt10eanr0200jkejmiuz0nu2xgc 5164920 5164793 2026-07-12T09:17:16Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/РФС|РФС]]) і адноўлена версія 4811763, зробленая Artsiom91: зноска стаіць на "https://asist.ai", а сапраўдных крыніц не пададзена, выдаляю, бо верыць голаму ШІ не выпадае 5164920 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Жан Шчарбакоўскі | поўнае імя = Жан Рафаэль Шчарбакоўскі | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германія}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Германія}} [[ФК Энергі Котбус|Энергі]] | нумар = | пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] | моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |2006—2009| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Штэрн 1900|Штэрн 1900 (Берлін)]]| |2009—2011| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Герта Цэлендорф|Герта Цэлендорф]]| |2011—2012| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Штэрн 1900|Штэрн 1900 (Берлін)]]| |2012—2019| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Герта Берлін|Герта (Берлін)]]| |2019—2020| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Галешэр|Галешэр]]| }} | клубы = {{футбольная кар’ера |2020—2022| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Галешэр|Галешэр]]|52 (5) |2022—2024| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Дынама Дрэздэн|Дынама (Дрэздэн)]]|1 (0) |2023| {{арэнда}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Энергі Котбус|Энергі (Котбус)]]|13 (2) |2024| {{арэнда}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Энергі Котбус|Энергі (Котбус)]]|16 (2) |2024—| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Энергі Котбус|Энергі (Котбус)]]| }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2019|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-19|Беларусь (да 19)]]|4 (0) }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 29 ліпеня 2024 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 1 лютага 2023 }} '''Жан Рафаэль Шчарбакоўскі''' (нар. {{ДН|24|3|2001}}, {{МН|Магілёў||}}, [[Беларусь]]) — нямецкі [[футбол|футбаліст]] беларускага паходжання, [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] нямецкага клуба «[[ФК Энергі Котбус|Энергі]]» з [[Котбус]]а . == Клубная кар’ера == Нарадзіўся ў Магілёве, аднак сям’я Жана пераехала ў Германію, калі яму было 11 месяцаў<ref>{{cite web|date = 2017-10-30 |url = https://www.pressball.by/pbonline/football/84501 |title = "На сына обратили внимание скауты юношеской сборной Германии. Но в будущем он настроен выступать за Беларусь" |website = pressball.by|language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818194610/https://www.pressball.by/pbonline/football/84501 |archive-date=2019-08-18 |url-status = dead}}</ref>. Пачынаў займацца футболам у клубе «[[ФК Штэрн 1900|Штэрн 1900]]», пазней перайшоў у «[[ФК Герта Цэлендорф|Герту Цэлендорф]]». На некаторы час вярнуўшыся ў «Штэрн», далучыўся да акадэміі «[[ФК Герта Берлін|Герты]]», дзе гуляў за юнацкія і моладзевыя каманды, станаваўся чэмпіёнам юнацкай бундэслігі. У сакавіку 2019 года знаходзіўся на праглядзе ў брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»<ref>{{cite web|date = 2019-03-12|url = https://football.by/news/124278 |title = На просмотр в брестское "Динамо" прибыл воспитанник "Герты" белорусского происхождения Щербаковский |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>, аднак пераход не адбыўся. У ліпені 2019 года падпісаў кантракт з клубам трэцяга нямецкага дывізіёна «[[ФК Галешэр|Галешэр]]»<ref>{{cite web|url = https://www.pressball.by/news/football/332161 |title = Футбол. Родившийся в Беларуси хавбек Жан-Рафаэль Щербаковский перешел в "Галлешер" из третьей лиги Германии |website = pressball.by|language = ru |url-status = dead}}</ref>. Спачатку выступаў за моладзевую каманду, з пачатку 2020 года пачаў прыцягвацца да асноўнй каманды. Дбютаваў у Трэцяй Бундэслізе 31 студзеня 2020 года, калі выйшаў у стартавым складзе ў матчы супраць «[[ФК Вікторыя Кёльн|Вікторыі]]» з [[Кёльн]]а і быў заменены ў другім тайме<ref>{{cite web|date = |url = https://int.soccerway.com/matches/2020/01/31/germany/3-liga/halleschen-fussballclub-e-v/fc-viktoria-koln/3053356/ |title = Hallescher FC vs. Viktoria Köln 3 - 4 |website = soccerway.com|access-date = 2024-01-31|language = en}}</ref>. У маі 2020 года падоўжыў кантракт з «Галешэрам» на два гады<ref>{{cite web|url = https://www.pressball.by/news/football/356350 |title = Футбол. Чемпионат Германии. Д3. Белорус Жан Щербаковский продлил контракт с "Халлешером" |website = pressball.by|language = ru |url-status = dead}}</ref>. У маі 2022 года падпісаў пагадненне з дрэздэнскім «[[ФК Дынама Дрэздэн|Дынама]]» да 2025 года<ref>{{cite web|date = 2022-05-31|url = https://football.by/news/164602 |title = "Динамо" Дрезден объявило о подписании Жана-Рафаэля Щербаковского |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>. Згуляўшы толькі ў адным матчы Трэцяй лігі, у студзені 2023 года адправіўся ў арэнду ў «[[ФК Энергі Котбус|Энергі]]»<ref>{{cite web|date = 2023-02-01|url = https://football.by/news/171691 |title = Жан-Рафаэль Щербаковский сменил клуб в Германии |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>. У чэрвені 2023 года вярнуўся з арэнды ў «Дынама»<ref>{{cite web|date = 2023-06-24|url = https://football.by/news/175994 |title = Щербаковский покинул "Энерги". Похоже, что дрезденскому "Динамо" он тоже не нужен |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>, а ў студзені 2024 года зноў адправіўся ў «Энергі»<ref>{{cite web|date = 2024-01-30|url = https://football.by/news/183388 |title = Дрезденское "Динамо" вновь отдало в аренду Щербаковского |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>. У ліпені 2024 года, разарваўшы пагадненне з «Дынама»<ref>{{cite web|date = 2024-06-27|url = https://football.by/news/189373 |title = Щербаковский и дрезденское "Динамо" расторгли контракт |website = football.by|access-date = 2024-07-29|language = ru}}</ref>, падпісаў паўнавартасны кантракт з «Энергі»<ref>{{cite web|date = 2024-07-13|url = https://football.by/news/190048 |title = Жан-Рафаэль Щербаковский заключил полноценный контракт с немецким "Энерги" |website = football.by|access-date = 2024-07-29|language = ru}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == У 2019 годзе прыцягваўся да [[Юніёрская зборная Беларусі па футболе|юніёрскай зборнай Беларусі]]<ref>{{cite web|date = 2019-07-29 |url = http://old.abff.by/index.php?option=com_zoo&task=item&item_id=5592&Itemid=490&lang=ru |title = Проведем два спарринга против Турции |website = abff.by|language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128033659/http://old.abff.by/index.php?option=com_zoo&task=item&item_id=5592&Itemid=490&lang=ru |archive-date=2021-01-28 |url-status = dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шчарбакоўскі Жан}} [[Катэгорыя:Футбалісты Германіі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Галешэр]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Дрэздэн]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Энергі Котбус]] qjgkmdlj1k631pie1jin44j1xme5fe2 5164921 5164920 2026-07-12T09:18:23Z M.L.Bot 261 5164921 wikitext text/x-wiki {{футбаліст | імя = Жан Шчарбакоўскі | поўнае імя = Жан Рафаэль Шчарбакоўскі | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германія}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Германія}} [[ФК Энергі Котбус|Энергі]] | нумар = | пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] | моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |2006—2009| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Штэрн 1900|Штэрн 1900 (Берлін)]]| |2009—2011| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Герта Цэлендорф|Герта Цэлендорф]]| |2011—2012| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Штэрн 1900|Штэрн 1900 (Берлін)]]| |2012—2019| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Герта Берлін|Герта (Берлін)]]| |2019—2020| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Галешэр|Галешэр]]| }} | клубы = {{футбольная кар’ера |2020—2022| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Галешэр|Галешэр]]|52 (5) |2022—2024| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Дынама Дрэздэн|Дынама (Дрэздэн)]]|1 (0) |2023| {{арэнда}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Энергі Котбус|Энергі (Котбус)]]|13 (2) |2024| {{арэнда}} {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Энергі Котбус|Энергі (Котбус)]]|16 (2) |2024—| {{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Энергі Котбус|Энергі (Котбус)]]| }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2019|{{Сцяг|Беларусь||20px}} [[Зборная Беларусі па футболе U-19|Беларусь (да 19)]]|4 (0) }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 29 ліпеня 2024 | абнаўленне дадзеных аб зборнай = 1 лютага 2023 }} '''Жан Рафаэль Шчарбакоўскі''' (нар. {{ДН|24|3|2001}}, {{МН|Магілёў||}}, [[Беларусь]]) — нямецкі [[футбол|футбаліст]] беларускага паходжання, [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] нямецкага клуба «[[ФК Энергі Котбус|Энергі]]» з [[Котбус]]а . == Клубная кар’ера == Нарадзіўся ў Магілёве. Ссям’я Жана пераехала ў Германію, калі яму было 11 месяцаў<ref>{{cite web|date = 2017-10-30 |url = https://www.pressball.by/pbonline/football/84501 |title = "На сына обратили внимание скауты юношеской сборной Германии. Но в будущем он настроен выступать за Беларусь" |website = pressball.by|language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190818194610/https://www.pressball.by/pbonline/football/84501 |archive-date=2019-08-18 |url-status = dead}}</ref>. Пачынаў займацца футболам у клубе «[[ФК Штэрн 1900|Штэрн 1900]]», пазней перайшоў у «[[ФК Герта Цэлендорф|Герту Цэлендорф]]». На некаторы час вярнуўся ў «Штэрн», далучыўся да акадэміі «[[ФК Герта Берлін|Герты]]», дзе гуляў за юнацкія і моладзевыя каманды, станаваўся чэмпіёнам юнацкай бундэслігі. У сакавіку 2019 года знаходзіўся на праглядзе ў брэсцкім «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»<ref>{{cite web|date = 2019-03-12|url = https://football.by/news/124278 |title = На просмотр в брестское "Динамо" прибыл воспитанник "Герты" белорусского происхождения Щербаковский |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>, аднак пераход не адбыўся. У ліпені 2019 года падпісаў кантракт з клубам трэцяга нямецкага дывізіёна «[[ФК Галешэр|Галешэр]]»<ref>{{cite web|url = https://www.pressball.by/news/football/332161 |title = Футбол. Родившийся в Беларуси хавбек Жан-Рафаэль Щербаковский перешел в "Галлешер" из третьей лиги Германии |website = pressball.by|language = ru |url-status = dead}}</ref>. Спачатку выступаў за моладзевую каманду, з пачатку 2020 года пачаў прыцягвацца да асноўнй каманды. Дбютаваў у Трэцяй Бундэслізе 31 студзеня 2020 года, калі выйшаў у стартавым складзе ў матчы супраць «[[ФК Вікторыя Кёльн|Вікторыі]]» з [[Кёльн]]а і быў заменены ў другім тайме<ref>{{cite web|date = |url = https://int.soccerway.com/matches/2020/01/31/germany/3-liga/halleschen-fussballclub-e-v/fc-viktoria-koln/3053356/ |title = Hallescher FC vs. Viktoria Köln 3 - 4 |website = soccerway.com|access-date = 2024-01-31|language = en}}</ref>. У маі 2020 года падоўжыў кантракт з «Галешэрам» на два гады<ref>{{cite web|url = https://www.pressball.by/news/football/356350 |title = Футбол. Чемпионат Германии. Д3. Белорус Жан Щербаковский продлил контракт с "Халлешером" |website = pressball.by|language = ru |url-status = dead}}</ref>. У маі 2022 года падпісаў пагадненне з дрэздэнскім «[[ФК Дынама Дрэздэн|Дынама]]» да 2025 года<ref>{{cite web|date = 2022-05-31|url = https://football.by/news/164602 |title = "Динамо" Дрезден объявило о подписании Жана-Рафаэля Щербаковского |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>. Згуляўшы толькі ў адным матчы Трэцяй лігі, у студзені 2023 года адправіўся ў арэнду ў «[[ФК Энергі Котбус|Энергі]]»<ref>{{cite web|date = 2023-02-01|url = https://football.by/news/171691 |title = Жан-Рафаэль Щербаковский сменил клуб в Германии |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>. У чэрвені 2023 года вярнуўся з арэнды ў «Дынама»<ref>{{cite web|date = 2023-06-24|url = https://football.by/news/175994 |title = Щербаковский покинул "Энерги". Похоже, что дрезденскому "Динамо" он тоже не нужен |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>, а ў студзені 2024 года зноў адправіўся ў «Энергі»<ref>{{cite web|date = 2024-01-30|url = https://football.by/news/183388 |title = Дрезденское "Динамо" вновь отдало в аренду Щербаковского |website = football.by|access-date = 2024-01-31|language = ru}}</ref>. У ліпені 2024 года, разарваўшы пагадненне з «Дынама»<ref>{{cite web|date = 2024-06-27|url = https://football.by/news/189373 |title = Щербаковский и дрезденское "Динамо" расторгли контракт |website = football.by|access-date = 2024-07-29|language = ru}}</ref>, падпісаў паўнавартасны кантракт з «Энергі»<ref>{{cite web|date = 2024-07-13|url = https://football.by/news/190048 |title = Жан-Рафаэль Щербаковский заключил полноценный контракт с немецким "Энерги" |website = football.by|access-date = 2024-07-29|language = ru}}</ref>. == Міжнародная кар’ера == У 2019 годзе прыцягваўся да [[Юніёрская зборная Беларусі па футболе|юніёрскай зборнай Беларусі]]<ref>{{cite web|date = 2019-07-29 |url = http://old.abff.by/index.php?option=com_zoo&task=item&item_id=5592&Itemid=490&lang=ru |title = Проведем два спарринга против Турции |website = abff.by|language = ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20210128033659/http://old.abff.by/index.php?option=com_zoo&task=item&item_id=5592&Itemid=490&lang=ru |archive-date=2021-01-28 |url-status = dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шчарбакоўскі Жан}} [[Катэгорыя:Футбалісты Германіі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Галешэр]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Дрэздэн]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Энергі Котбус]] o6jjstgs4nqfchnxqtfjcbmhs7tf12q 0 668261 5164540 4631824 2026-07-11T12:49:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164540 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Парламенцкія выбары ў Германіі (1871) |подпіс назвы = |дата = 3 сакавіка 1871 года |папярэднія = |год папярэдніх = |наступныя = Парламенцкія выбары ў Германіі (1874) |год наступных = 1874 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Германская імперыя |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = 52,0% |партрэт1 = |колер1 = #1E90FF |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = |мінулая колькасць месцаў1 = |месцаў атрымана1 = 119 |сумарная колькасць месцаў1 = |змена колькасці месцаў1 = |колькасць галасоў1 = 1,171 млн. |дзель галасоў1 = 30,1% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = <!-- Партыя цэнтра --> |партрэт2 = |колер2 = #002FA7 |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = |мінулая колькасць месцаў2 = |месцаў атрымана2 = 60 |сумарная колькасць месцаў2 = |змена колькасці месцаў2 = |колькасць галасоў2 = 724 тыс. |дзель галасоў2 = 18,6% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = <!-- Кансерватыўная партыя --> |партрэт3 = |колер3 = black |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |кааліцыя3 = |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = |месцаў атрымана3 = 453 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = |колькасць галасоў3 = 549 тыс. |дзель галасоў3 = 13,6% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = <!-- Свабодна-кансерватыўная партыя --> |партрэт4 = |колер4 = #F7B600 |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = [[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = |месцаў атрымана4 = 39 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = |колькасць галасоў4 = 346 тыс. |дзель галасоў4 = 8,9% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = <!-- Германская прагрэсісцкая партыя --> |партрэт5 = |колер5 = #FF8000 |кандыдат5 = |глава партыі5 = |глава партыі з5 = |партыя5 = [[Германская прагрэсісцкая партыя]] |кааліцыя5 = |родам з5 = |акруга главы5 = |мінулы вынік5 = |мінулая колькасць месцаў5 = |месцаў атрымана5 = 45 |сумарная колькасць месцаў5 = |змена колькасці месцаў5 = |колькасць галасоў5 = 342 тыс. |дзель галасоў5 = 8,8% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў5 = <!-- кандыдат ці партыя №6 --> |партрэт6 = |колер6 = yellow |кандыдат6 = |глава партыі6 = |глава партыі з6 = |партыя6 = [[Імперская ліберальная партыя]] |кааліцыя6 = |родам з6 = |акруга главы6 = |мінулы вынік6 = |мінулая колькасць месцаў6 = |месцаў атрымана6 = 30 |сумарная колькасць месцаў6 = |змена колькасці месцаў6 = |колькасць галасоў6 = 281 тыс. |дзель галасоў6 = 7,2% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў6 = <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = Karte_der_Reichstagswahlen_1871.svg |шырыня карты = 250px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = Вынікі выбараў у Рэйхстаг (без [[Эльзас-Латарынгія|Эльзас-Латарынгіі]]) }} '''Парламенцкія выбары ў Германіі 1871 года''' ({{lang-de|Reichstagswahl 1871}}) — першыя ў гісторыі адзінай германскай дзяржавы выбары ў агульнанацыянальны прадстаўнічы орган — Імперскі сход ([[Рэйхстаг (Германская імперыя)|Рэйхстаг]]) [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. Адбыліся 3 сакавіка. == Асаблівасці выбараў == Да галасавання былі дапушчаныя падданыя мужчынскага полу, старэйшыя за 25 гадоў. З выбараў былі выключаныя ваеннаслужачыя, а таксама жыхары [[Эльзас-Латарынгія|Эльзас-Латарынгіі]] (паколькі далучэнне гэтай тэрыторыі да Германіі было афіцыйна замацавана пазней, пасля падпісання 14 мая [[1871]] года [[Франкфурцкі мір|Франкфурцкага мірнага дагавора]] з [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыяй]]). Да моманту правядзення галасавання не была дэмабілізавана шматлікая армія ваеннага часу, створаная ў сувязі з [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайной]]. У выніку агульная колькасць выбаршчыкаў склала толькі 7,65 мільёна чалавек — 19,4 % насельніцтва імперыі. У выбарах прынялі ўдзел 51 % ад ліку маючых права голасу. Выбары праводзіліся па мажарытарнай сістэме ў 382 акругах. У выпадку, калі пераможца не атрымліваў абсалютнай большасці галасоў, прадугледжвалася перабалаціроўка (падлік вынікаў «паўторнага выбару» выбаршчыкаў). == Вынікі выбараў == Найбольшую падтрымку выбаршчыкаў атрымалі кандыдаты ад [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальнай партыі]], за якіх быў пададзены 1,171 млн галасоў (30,1 %). Партыя атрымала 119 мандатаў. Другое месца заняла каталіцкая [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] (724 тыс. галасоў, 18,6 %, 60 мандатаў). Трэцяе — [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] (549 тыс. галасоў, 14,1 %, 53 мандаты). У агульнай складанасці ў парламент прайшлі прадстаўнікі 14 розных палітычных груп. Акрамя агульнанацыянальных партый, у галасаванні прымалі ўдзел рэгіянальныя і нацыянальныя палітычныя аб’яднанні. 7 месцаў атрымалі прыхільнікі звергнутай у [[1866]] годзе [[Каралеўства Гановер|гановерскай]] дынастыі [[Вельфы|Вельфаў]]; 14 — прадстаўнікі [[Палякі|польскай]] меншасці, 1 — [[Датчане|дацкай]]. {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=4|[[Файл:Alemania Reichstag 1871.svg|center]] |- !Партыя !Галасоў !% !Месцаў |- |align=left|[[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]]||1 171 000||30,1||125 |- |align=left|[[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]]||724 000||18,6||63 |- |align=left|[[Нямецкая кансерватыўная партыя]]||549 000||14,1||57 |- |align=left|[[Свабодна-кансерватыўная партыя]]||346 000||8,9||37 |- |align=left|[[Германская прагрэсісцкая партыя]]||342 000||8,8||46 |- |align=left|[[Імперская ліберальная партыя]]||281 000||7,2||30 |- |align=left|[[Польская партыя]]||176,000||4.6||13 |- |align=left|[[Сацыял-дэмакратычная рабочая партыя Германіі]]||124 000||3,2||2 |- |align=left|[[Нямецка-Гановерская партыя]]||52 000||1,4||6 |- |align=left|[[Дацкая партыя]]||25,000||0.7||1 |- |align=left|[[Нямецкая народная партыя (1868)|Нямецкая народная партыя]]||19 000||0,5||1 |- |align=left|Іншыя||79 000||2,0||1 |- |align=left|Несапраўдных галасоў||275 500||-||- |- |align=left|'''Усяго'''||'''4 163 500'''||'''100'''||'''382''' |- |align=left|Зарэгістравана выбаршчыкаў / яўка||7 656 200||52,0||- |- |align=left colspan=4|Крыніца: Nohlen & Stöver, [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3212&language=german DGDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181026182713/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3212&language=german |date=26 кастрычніка 2018 }} |} == Літаратура == * Gerhard Stoltenberg: Der Deutsche Reichstag 1871—1873. Droste Verlag, Düsseldorf, 1955. {{Выбары ў Германіі}} [[Катэгорыя:Выбары ў Германіі]] [[Катэгорыя:1871 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 3 сакавіка]] [[Катэгорыя:Сакавік 1871 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1871 года]] lppukooaxl7lap6gn9lyr08w65x3c0y 0 668659 5164542 4631821 2026-07-11T12:50:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164542 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Парламенцкія выбары ў Германіі (1874) |подпіс назвы = |дата = 10 студзеня 1874 |папярэднія = Парламенцкія выбары ў Германіі (1871) |год папярэдніх = 1871 |наступныя = Парламенцкія выбары ў Германіі (1877) |год наступных = 1877 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Германская імперыя |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = 61,2% |партрэт1 = |колер1 = #1E90FF |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = |мінулая колькасць месцаў1 = 119 |месцаў атрымана1 = 155 |сумарная колькасць месцаў1 = |змена колькасці месцаў1 = {{рост}}36 |колькасць галасоў1 = 1,542 млн. |дзель галасоў1 = 29,7% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = {{Падзенне}}0,4% <!-- Партыя цэнтра --> |партрэт2 = |колер2 = black |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = |мінулая колькасць месцаў2 = 60 |месцаў атрымана2 = 91 |сумарная колькасць месцаў2 = {{рост}}31 |змена колькасці месцаў2 = |колькасць галасоў2 = 1,446 млн. |дзель галасоў2 = 27,9% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = {{рост}}9,3% <!-- Германская прагрэсісцкая партыя --> |партрэт3 = |колер3 = #F7B600 |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = [[Германская прагрэсісцкая партыя]] |кааліцыя3 = |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = 46 |месцаў атрымана3 = 49 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = {{рост}}3 |колькасць галасоў3 = 447,5 тыс. |дзель галасоў3 = 8,6% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = {{Падзенне}}0,2% <!-- Свабодна-кансерватыўная партыя --> |партрэт4 = |колер4 = #F7B600 |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = [[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = 37 |месцаў атрымана4 = 33 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = {{Падзенне}}4 |колькасць галасоў4 = 375,5 тыс. |дзель галасоў4 = 7,2% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = {{Падзенне}}1,7% <!-- Нямецкая кансерватыўная партыя --> |партрэт5 = |колер5 = Navy |кандыдат5 = |глава партыі5 = |глава партыі з5 = |партыя5 = [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |кааліцыя5 = |родам з5 = |акруга главы5 = |мінулы вынік5 = |мінулая колькасць месцаў5 = 57 |месцаў атрымана5 = 22 |сумарная колькасць месцаў5 = |змена колькасці месцаў5 = {{Падзенне}}35 |колькасць галасоў5 = 360 тыс. |дзель галасоў5 = 7,0% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў5 = {{Падзенне}}7,1% <!-- Сацыял-дэмакратычная рабочая партыя Германіі --> |партрэт6 = |колер6 = red |кандыдат6 = |глава партыі6 = |глава партыі з6 = |партыя6 = [[Сацыял-дэмакратычная рабочая партыя Германіі]] |кааліцыя6 = |родам з6 = |акруга главы6 = |мінулы вынік6 = |мінулая колькасць месцаў6 = 2 |месцаў атрымана6 = 9 |сумарная колькасць месцаў6 = |змена колькасці месцаў6 = {{рост}}7 |колькасць галасоў6 = 352 тыс. |дзель галасоў6 = 6,8% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў6 = {{рост}}3?6 <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = Karte_der_Reichstagswahlen_1874.svg |шырыня карты = 250px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = Вынікі выбараў у Рэйхстаг па акругах }} '''Федэральныя выбары''' былі праведзены ў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] [[10 студзеня]] [[1874]] года<ref name="NS">[[Dieter Nohlen|Nohlen, D]] & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', С. 762 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref>. [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] засталася найбуйнейшай партыяй у [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|рэйхстагу]], заняўшы 155 з 397 месцаў<ref>Nohlen & Stöver, С. 788</ref>. Яўка выбаршчыкаў склала 61,2%<ref>Nohlen & Stöver, С. 772</ref>. == Вынікі == {| class="wikitable" style="text-align:right" |colspan=5|[[File:1874 German Parlament.png|center|1874 German Parliament]] |- !Партыя !Галасоў !% !Месцаў !+/– |- | align="left" |[[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |1 542 500 |29,7 |155 |{{Рост}}30 |- | align="left" |[[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |1 446 000 |27,9 |91 |{{Рост}}30 |- | align="left" |[[Германская прагрэсісцкая партыя]] |447 500 |8,6 |49 |{{Рост}}3 |- | align="left" |[[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |375 500 |7,2 |33 |{{Падзенне}}4 |- | align="left" |[[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |360 000 |7,0 |22 |{{Падзенне}}35 |- | align="left" |[[Сацыял-дэмакратычная рабочая партыя Германіі]] |352 000 |6,8 |9 |{{Рост}}7 |- | align="left" |[[Эльзас-Латарынгская партыя]] |234 500 |4,5 |15 |новая партыя |- | align="left" |[[Польская партыя]] |198 400 |3,8 |14 |{{Рост}}1 |- | align="left" |[[Нямецка-Гановерская партыя]] |73 000 |1,4 |4 |{{Падзенне}}2 |- | align="left" |[[Імперская ліберальная партыя]] |53 900 |1,0 |3 |{{Падзенне}}27 |- | align="left" |[[Дацкая партыя]] |34 000 |0,7 |1 |0 |- | align="left" |[[Нямецкая народная партыя (1868)|Нямецкая народная партыя]] |22 000 |0,4 |1 |0 |- | align="left" |Іншыя |51 000 |1,0 |0 |0 |- | align="left" |Несапраўдных галасоў |29 600 |– |– |– |- | align="left" |'''усяго''' |'''5,219,900''' |'''100''' |'''397''' |'''{{Рост}}15''' |- | align="left" |Зарэгістравана выбаршчыкаў/яўка |8 523 400 |61,2 |– |– |- | colspan="5" align="left" |Крыніца: Nohlen & Stöver, [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3212&language=german DGDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181026182713/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3212&language=german |date=26 кастрычніка 2018 }} |} {{зноскі}} {{Выбары ў Германіі}} [[Катэгорыя:Выбары ў Германіі]] [[Катэгорыя:1874 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 10 студзеня]] [[Катэгорыя:Студзень 1874 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1874 года]] m6axbr5u57ykag2xm0ogicx984vvwu2 0 668677 5164543 4631818 2026-07-11T12:50:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164543 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Парламенцкія выбары ў Германіі (1877) |подпіс назвы = |дата = 10 студзеня 1877 |папярэднія = Парламенцкія выбары ў Германіі (1874) |год папярэдніх = 1874 |наступныя = Парламенцкія выбары ў Германіі (1878) |год наступных = 1878 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Германская імперыя |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = 61,6% |партрэт1 = |колер1 = #1E90FF |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = |мінулая колькасць месцаў1 = 155 |месцаў атрымана1 = 128 |сумарная колькасць месцаў1 = |змена колькасці месцаў1 = {{Падзенне}}27 |колькасць галасоў1 = 1,470 млн. |дзель галасоў1 = 27,2% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = {{Падзенне}}2,5% <!-- Партыя цэнтра --> |партрэт2 = |колер2 = black |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = |мінулая колькасць месцаў2 = 91 |месцаў атрымана2 = 93 |сумарная колькасць месцаў2 = {{рост}}2 |змена колькасці месцаў2 = |колькасць галасоў2 = 1,341 млн. |дзель галасоў2 = 24,8% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = {{Падзенне}}3,1% <!-- Нямецкая кансерватыўная партыя --> |партрэт3 = |колер3 = Navy |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |кааліцыя3 = |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = 22 |месцаў атрымана3 = 40 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = {{рост}}18 |колькасць галасоў3 = 526 тыс. |дзель галасоў3 = 9,8% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = {{рост}}1,2% <!-- Свабодна-кансерватыўная партыя --> |партрэт4 = |колер4 = #F7B600 |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = [[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = 33 |месцаў атрымана4 = 38 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = {{рост}}5 |колькасць галасоў4 = 426,6 тыс. |дзель галасоў4 = 7,9% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = {{рост}}0,7% <!-- Германская прагрэсісцкая партыя --> |партрэт5 = |колер5 = #FF8000 |кандыдат5 = |глава партыі5 = |глава партыі з5 = |партыя5 = [[Германская прагрэсісцкая партыя]] |кааліцыя5 = |родам з5 = |акруга главы5 = |мінулы вынік5 = |мінулая колькасць месцаў5 = 49 |месцаў атрымана5 = 35 |сумарная колькасць месцаў5 = |змена колькасці месцаў5 = {{Падзенне}}14 |колькасць галасоў5 = 417,8 тыс. |дзель галасоў5 = 7,8% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў5 = {{Падзенне}}0,8% <!-- Ліберальны саюз --> |партрэт6 = |колер6 = Yellow |кандыдат6 = |глава партыі6 = |глава партыі з6 = |партыя6 = [[Ліберальны саюз (Германія)|Ліберальны саюз ]] |кааліцыя6 = |родам з6 = |акруга главы6 = |мінулы вынік6 = |мінулая колькасць месцаў6 = |месцаў атрымана6 = 13 |сумарная колькасць месцаў6 = |змена колькасці месцаў6 = |колькасць галасоў6 = 135 тыс. |дзель галасоў6 = 2,5% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў6 = <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = Karte der Reichstagswahlen 1877.svg |шырыня карты = 350px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = Вынікі выбараў у Рэйхстаг па акругах }} '''Федэральныя выбары''' былі праведзены ў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] [[10 студзеня]] [[1877]] года<ref name=NS>Nohlen, D & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', С. 762 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref>. [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] заставалася найбуйнейшай партыяй у рэйхстагу, атрымаўшы 128 з 397 месцаў<ref>Nohlen & Stöver, С. 788</ref>. Яўка выбаршчыкаў склала 61,6%<ref>Nohlen & Stöver, С. 773</ref>. == Вынікі выбараў == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=5|[[File:1877 German Parlament.png|center|1874 German Parliament]] |- !Партыя !Галасоў !% !Месцаў !+/– |- |align=left|[[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]]||1 470 000||27,2||128||{{Падзенне}}27 |- |align=left|[[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]]||1 341 300||24,8||93||{{рост}}2 |- |align=left|[[Нямецкая кансерватыўная партыя]]||526 000||9,8||40||{{рост}}18 |- |align=left|[[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]]||493 300||9,1||12||{{рост}}3 |- |align=left|[[Свабодна-кансерватыўная партыя]]||426 600||7,9||38||{{рост}}5 |- |align=left|[[Германская прагрэсісцкая партыя]]||417 800||7,8||35||{{Падзенне}}14 |- |align=left|[[Польская партыя]]||216 200||4,0||14||0 |- |align=left|[[Эльзас-Латарынгская партыя]]||200 000||3,7||15||0 |- |align=left|[[Ліберальны саюз (Германія)|Ліберальны саюз]]||135,000||2.5||13||новая партыя |- |align=left|[[Нямецка-Гановерская партыя]]||85 000||1,6||4||0 |- |align=left|[[Нямецкая народная партыя (1868)|Нямецкая народная партыя]]||44 900||0,8||4||{{рост}}3 |- |align=left|[[Дацкая партыя]]||23 000||0,4||1||0 |- |align=left|Іншыя||22 000||0,4||0||0 |- |align=left|Несапраўдных галасоў||21 600||–||–||– |- |align=left|'''Усяго'''||'''5 422 600'''||'''100'''||'''397'''||'''0''' |- |align=left|Зарэгістравана выбаршчыкаў/яўка||8 943 000||61,6||–||– |- |align=left colspan=5|Крыніца: Nohlen & Stöver, [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3212&language=german DGDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181026182713/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3212&language=german |date=26 кастрычніка 2018 }} |} {{зноскі}} {{Выбары ў Германіі}} [[Катэгорыя:Выбары ў Германіі]] [[Катэгорыя:1877 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 10 студзеня]] [[Катэгорыя:Студзень 1877 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1877 года]] 1hqzxfxodokewzji67nnp3l7xxcz406 0 668687 5164544 4631815 2026-07-11T12:50:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164544 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Парламенцкія выбары ў Германіі (1878) |подпіс назвы = |дата = 30 ліпеня 1878 |папярэднія = Парламенцкія выбары ў Германіі (1877) |год папярэдніх = 1874 |наступныя = Парламенцкія выбары ў Германіі (1881) |год наступных = 1881 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Германская імперыя |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = 63,4% {{рост}} 1,8% |партрэт1 = |колер1 = #1E90FF |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = |мінулая колькасць месцаў1 = 128 |месцаў атрымана1 = 99 |сумарная колькасць месцаў1 = |змена колькасці месцаў1 = {{Падзенне}}29 |колькасць галасоў1 = 1,331 млн. |дзель галасоў1 = 23,1% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = {{Падзенне}}4,1% <!-- Партыя цэнтра --> |партрэт2 = |колер2 = black |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = |мінулая колькасць месцаў2 = 93 |месцаў атрымана2 = 94 |сумарная колькасць месцаў2 = {{рост}}1 |змена колькасці месцаў2 = |колькасць галасоў2 = 1,328 млн. |дзель галасоў2 = 23,1% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = {{Падзенне}}1,7% <!-- Нямецкая кансерватыўная партыя --> |партрэт3 = |колер3 = Navy |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |кааліцыя3 = |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = 40 |месцаў атрымана3 = 59 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = {{рост}}19 |колькасць галасоў3 = 749,5 тыс. |дзель галасоў3 = 13,0% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = {{рост}}3,2% <!-- Свабодна-кансерватыўная партыя --> |партрэт4 = |колер4 = #F7B600 |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = [[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = 38 |месцаў атрымана4 = 57 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = {{рост}}19 |колькасць галасоў4 = 785,8 тыс. |дзель галасоў4 = 13,6% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = {{рост}}5,7% <!-- Германская прагрэсісцкая партыя --> |партрэт5 = |колер5 = #FF8000 |кандыдат5 = |глава партыі5 = |глава партыі з5 = |партыя5 = [[Германская прагрэсісцкая партыя]] |кааліцыя5 = |родам з5 = |акруга главы5 = |мінулы вынік5 = |мінулая колькасць месцаў5 = 35 |месцаў атрымана5 = 26 |сумарная колькасць месцаў5 = |змена колькасці месцаў5 = {{Падзенне}}9 |колькасць галасоў5 = 385,1 тыс. |дзель галасоў5 = 6,7% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў5 = {{Падзенне}}1,1% <!-- Ліберальны саюз --> |партрэт6 = |колер6 = Yellow |кандыдат6 = |глава партыі6 = |глава партыі з6 = |партыя6 = [[Ліберальны саюз (Германія)|Ліберальны саюз ]] |кааліцыя6 = |родам з6 = |акруга главы6 = |мінулы вынік6 = |мінулая колькасць месцаў6 = 13 |месцаў атрымана6 = 10 |сумарная колькасць месцаў6 = |змена колькасці месцаў6 = {{Падзенне}}3 |колькасць галасоў6 = 156 тыс. |дзель галасоў6 = 2,7% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў6 = {{рост}}0,2% <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = Karte der Reichstagswahlen 1878.svg |шырыня карты = 350px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = Вынікі выбараў у Рэйхстаг па акругах }} '''Федэральныя выбары''' былі праведзены ў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] [[30 ліпеня]] [[1878]] года<ref name=NS>Nohlen, D & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', С. 762 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref>. [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] заставалася найбуйнейшай партыяй у рэйхстагу, атрымаўшы 99 з 397 месцаў<ref>Nohlen & Stöver, С. 788</ref>. Яўка выбаршчыкаў склала 63,4%<ref>Nohlen & Stöver, С. 773</ref>. == Вынікі выбараў == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=5|[[File:1878 German Parlament.png|center|1878 German Parliament]] |- !Партыя !Галасоў !% !Месцаў !+/– |- |- |align=left|[[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]]||1,331,000||23.1||99||{{Падзенне}}29 |- |align=left|[[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]]||1,328,100||23.1||94||{{рост}}1 |- |align=left|[[Свабодна-кансерватыўная партыя]]||785,800||13.6||57||{{рост}}19 |- |align=left|[[Нямецкая кансерватыўная партыя]]||749,500||13.0||59||{{рост}}19 |- |align=left|[[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]]||437,100||7.6||9||{{Падзенне}}3 |- |align=left|[[Германская прагрэсісцкая партыя]]||385,100||6.7||26||{{Падзенне}}9 |- |align=left|[[Польская партыя]]||210,100||3.6||14||0 |- |align=left|[[Эльзас-Латарынгская партыя]]||178,900||3.1||15||0 |- |align=left|[[Ліберальны саюз (Германія)|Ліберальны саюз]]||156,000||2.7||10||{{Падзенне}}3 |- |align=left|[[Нямецка-Гановерская партыя]]||100,000||1.7||10||{{рост}}6 |- |align=left|[[Нямецкая народная партыя (1868)|Нямецкая народная партыя]]||66,100||1.1||3||{{Падзенне}}1 |- |align=left|[[Дацкая партыя]]||18,000||0.3||1||0 |- |align=left|Іншыя||14,700||0.3||0||0 |- |align=left|Несапраўдных галасоў||20,000||–||–||– |- |align=left|'''Усяго'''||'''5,780,900'''||'''100'''||'''397'''||'''0''' |- |align=left|Зарэгістравана выбаршчыкаў/яўка||9,128,300||63.4||–||– |- |align=left colspan=5|Крыніца: Nohlen & Stöver, [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3212&language=german DGDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181026182713/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3212&language=german |date=26 кастрычніка 2018 }} |} {{зноскі}} {{Выбары ў Германіі}} [[Катэгорыя:Выбары ў Германіі]] [[Катэгорыя:1878 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 30 ліпеня]] [[Катэгорыя:Ліпень 1878 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1878 года]] i26686rep3d8ea0ofazcg4z0yiyafag 0 668775 5164545 4631810 2026-07-11T12:51:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164545 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Парламенцкія выбары ў Германіі (1881) |подпіс назвы = |дата = 27 кастрычніка 1881 |папярэднія = Парламенцкія выбары ў Германіі (1878) |год папярэдніх = 1878 |наступныя = Парламенцкія выбары ў Германіі (1884) |год наступных = 1884 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Германская імперыя |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = 56,3% {{Падзенне}} 7,1% <!-- Партыя цэнтра --> |партрэт1 = |колер1 = black |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = |мінулая колькасць месцаў1 = 94 |месцаў атрымана1 = 100 |сумарная колькасць месцаў1 = {{рост}}6 |змена колькасці месцаў1 = |колькасць галасоў1 = 1,182 млн. |дзель галасоў1 = 23,2% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = {{рост}}0,1% <!-- Германская прагрэсісцкая партыя --> |партрэт2 = |колер2 = #FF8000 |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Германская прагрэсісцкая партыя]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = |мінулая колькасць месцаў2 = 26 |месцаў атрымана2 = 60 |сумарная колькасць месцаў2 = |змена колькасці месцаў2 = {{рост}}34 |колькасць галасоў2 = 649,3 тыс. |дзель галасоў2 = 12,7% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = {{рост}}6,0% <!-- Нямецкая кансерватыўная партыя --> |партрэт3 = |колер3 = Navy |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |кааліцыя3 = |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = 59 |месцаў атрымана3 = 50 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = {{Падзенне}}9 |колькасць галасоў3 = 830,8 тыс. |дзель галасоў3 = 16,3% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = {{рост}}3,2% <!--Нацыянал-ліберальная партыя--> |партрэт4 = |колер4 = #1E90FF |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = 99 |месцаў атрымана4 = 47 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = {{Падзенне}}52 |колькасць галасоў4 = 746,6 тыс. |дзель галасоў4 = 14,6% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = {{Падзенне}}8,5% <!-- Ліберальны саюз --> |партрэт5 = |колер5 = Yellow |кандыдат5 = |глава партыі5 = |глава партыі з5 = |партыя5 = [[Ліберальны саюз (Германія)|Ліберальны саюз ]] |кааліцыя5 = |родам з5 = |акруга главы5 = |мінулы вынік5 = |мінулая колькасць месцаў5 = 10 |месцаў атрымана5 = 46 |сумарная колькасць месцаў5 = |змена колькасці месцаў5 = {{рост}}36 |колькасць галасоў5 = 429,2 тыс. |дзель галасоў5 = 8,4% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў5 = {{рост}}5,7% <!-- Свабодна-кансерватыўная партыя --> |партрэт6 = |колер6 = #F7B600 |кандыдат6 = |глава партыі6 = |глава партыі з6 = |партыя6 = [[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |кааліцыя6 = |родам з6 = |акруга главы6 = |мінулы вынік6 = |мінулая колькасць месцаў6 = 57 |месцаў атрымана6 = 28 |сумарная колькасць месцаў6 = |змена колькасці месцаў6 = {{Падзенне}}29 |колькасць галасоў6 = 379,3 тыс. |дзель галасоў6 = 7,4% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў6 = {{Падзенне}}6,2% <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = Karte der Reichstagswahlen 1881.svg |шырыня карты = 450px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = Вынікі выбараў у Рэйхстаг па акругах }} '''Федэральныя выбары''' былі праведзены ў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] [[27 кастрычніка]] [[1881]] года<ref name=NS>Nohlen, D & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', С. 762 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref>. [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] стала самай буйной партыяй у [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|Рэйхстагу]], атрымаўшы 100 з 397 месцаў<ref>Nohlen & Stöver, С. 789</ref>. Яўка выбаршчыкаў склала 56,3%<ref>Nohlen & Stöver, С. 773</ref>. == Вынікі выбараў == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=5|[[File:1881 German Parlament.png|center|Германскі парламент 1881 года]] |- !Партыя !Галасоў !% !Месцаў !+/– |- |align=left|[[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]]||1,182,900||23.2||100||{{рост}}6 |- |align=left|[[Нямецкая кансерватыўная партыя]]||830,800||16.3||50||{{Падзенне}}9 |- |align=left|[[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]]||746,600||14.6||47||{{Падзенне}}52 |- |align=left|[[Германская прагрэсісцкая партыя]]||649,300||12.7||60||{{рост}}34 |- |align=left|[[Ліберальны саюз (Германія)|Ліберальны саюз]]||429,200||8.4||46||{{рост}}36 |- |align=left|[[Свабодна-кансерватыўная партыя]]||379,300||7.4||28||{{Падзенне}}29 |- |align=left|[[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]]||312,000||6.1||12||{{рост}}3 |- |align=left|[[Польская партыя]]||194,900||3.8||18||{{рост}}4 |- |align=left|[[Эльзас-Латарынгская партыя]]||153,000||3.0||15||0 |- |align=left|[[Нямецкая народная партыя (1868)|Нямецкая народная партыя]]||103,400||2.0||9||{{рост}}6 |- |align=left|[[Нямецка-Гановерская партыя]]||86,700||1.7||10||0 |- |align=left|[[Дацкая партыя]]||14,000||0.3||2||{{рост}}1 |- |align=left|Іншыя||15,300||0.3||0||0 |- |align=left|Несапраўдных галасоў||20,600||–||–||– |- |align=left|'''Усяго'''||'''5,118,400'''||'''100'''||'''397'''||'''0''' |- |align=left|Зарэгістравана выбаршчыкаў/яўка||9,088,800||56.3||–||– |- |align=left colspan=5|Крыніца: Nohlen & Stöver, [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3212&language=german DGDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181026182713/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3212&language=german |date=26 кастрычніка 2018 }} |} {{зноскі}} {{Выбары ў Германіі}} [[Катэгорыя:Выбары ў Германіі]] [[Катэгорыя:1881 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 27 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1881 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1881 года]] gsul86enniecjanlbie5pgcov433fcs 0 669563 5164547 4631805 2026-07-11T12:51:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164547 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Парламенцкія выбары ў Германіі (1884) |подпіс назвы = |дата = 28 кастрычніка 1884 |папярэднія = Парламенцкія выбары ў Германіі (1881) |год папярэдніх = 1881 |наступныя = Парламенцкія выбары ў Германіі (1887) |год наступных = 1887 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Германская імперыя |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = 60,5% {{Рост}} 4,2% <!-- Партыя цэнтра --> |партрэт1 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:black; font-size:28px;"> '''Zentrum'''</span></div> |колер1 = black |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = |мінулая колькасць месцаў1 = 100 |месцаў атрымана1 = 99 |сумарная колькасць месцаў1 = {{Падзенне}}1 |змена колькасці месцаў1 = |колькасць галасоў1 = 1,282 млн. |дзель галасоў1 = 22,6% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = {{Падзенне}}0,6% <!-- Нямецкая кансерватыўная партыя --> |партрэт2 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Navy; font-size:37px;"> '''DkP'''</span></div> |колер2 = Navy |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = |мінулая колькасць месцаў2 = 59 |месцаў атрымана2 = 78 |сумарная колькасць месцаў2 = |змена колькасці месцаў2 = {{Рост}}28 |колькасць галасоў2 = 861,1 тыс. |дзель галасоў2 = 15,2% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = {{Падзенне}}1,1% <!-- Нямецкая вольнадумная партыя --> |партрэт3 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Yellow; font-size:37px;"> '''DFP'''</span></div> |колер3 = Yellow |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = [[Нямецкая вольнадумная партыя]] |кааліцыя3 = |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = 106<ref>Аб’яднаная колькасць месцаў [[Германская прагрэсісцкая партыя|Германскай прагрэсісцкай партыі]] (60) і [[Ліберальны саюз (Германія)|Ліберальнага саюза]] (40).</ref> |месцаў атрымана3 = 67 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = {{Падзенне}}39 |колькасць галасоў3 = 997,0 тыс. |дзель галасоў3 = 17,6% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = {{Падзенне}}3,5% <!--Нацыянал-ліберальная партыя--> |партрэт4 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#1E90FF; font-size:37px;"> '''NLP'''</span></div> |колер4 = #1E90FF |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = 47 |месцаў атрымана4 = 51 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = {{Рост}}4 |колькасць галасоў4 = 997,0 тыс. |дзель галасоў4 = 17,6% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = {{Рост}}3,0% <!-- Свабодна-кансерватыўная партыя --> |партрэт5 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#F7B600; font-size:37px;"> '''DRP'''</span></div> |колер5 = #F7B600 |кандыдат5 = |глава партыі5 = |глава партыі з5 = |партыя5 = [[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |кааліцыя5 = |родам з5 = |акруга главы5 = |мінулы вынік5 = |мінулая колькасць месцаў5 = 28 |месцаў атрымана5 = 28 |сумарная колькасць месцаў5 = |змена колькасці месцаў5 = {{Няма змен}}0 |колькасць галасоў5 = 387,7 тыс. |дзель галасоў5 = 6,8% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў5 = {{Падзенне}}0,6% <!-- Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі --> |партрэт6 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Red; font-size:37px;"> '''SPD'''</span></div> |колер6 = Red |кандыдат6 = |глава партыі6 = |глава партыі з6 = |партыя6 = [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]] |кааліцыя6 = |родам з6 = |акруга главы6 = |мінулы вынік6 = |мінулая колькасць месцаў6 = 12 |месцаў атрымана6 = 24 |сумарная колькасць месцаў6 = |змена колькасці месцаў6 = {{рост}}12 |колькасць галасоў6 = 550,0 тыс. |дзель галасоў6 = 9,7% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў6 = {{рост}}3,6% <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = Karte der Reichstagswahlen 1884.svg |шырыня карты = 450px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = Вынікі выбараў у Рэйхстаг па акругах }} '''Федэральныя выбары''' былі праведзены ў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] [[28 кастрычніка]] [[1884]] года<ref name=NS>Nohlen, D & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', С. 762 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref>. [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] засталася самай буйной партыяй у [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|Рэйхстагу]], атрымаўшы 99 з 397 месцаў<ref>Nohlen & Stöver, С. 789</ref>. Яўка выбаршчыкаў склала 60,5%<ref>Nohlen & Stöver, С. 773</ref>. == Вынікі выбараў == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=5|[[File:1884 German Parlament.png|center|Германскі парламент 1884 года]] |- !Партыя !Галасоў !% !Месцаў !+/– |- |align=left|[[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]]||1,282,000||22.6||99||{{Падзенне}}1 |- |align=left|[[Нямецкая вольнадумная партыя]]||997,000||17.6||67||{{Падзенне}}39 |- |align=left|[[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]]||997,000||17.6||51||{{рост}}4 |- |align=left|[[Нямецкая кансерватыўная партыя]]||861,100||15.2||78||{{рост}}28 |- |align=left|[[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]]||550,000||9.7||24||{{рост}}12 |- |align=left|[[Свабодна-кансерватыўная партыя]]||387,700||6.8||28||0 |- |align=left|[[Польская партыя]]||203,200||3.6||16||{{Падзенне}}2 |- |align=left|[[Эльзас-Латарынгская партыя]]||165,600||2.9||15||0 |- |align=left|[[Нямецка-Гановерская партыя]]||96,400||1.7||11||{{рост}}1 |- |align=left|[[Нямецкая народная партыя (1868)|Нямецкая народная партыя]]||95,900||1.7||7||{{Падзенне}}2 |- |align=left|[[Дацкая партыя]]||14,000||0.3||1||{{Падзенне}}1 |- |align=left|Іншыя||12,700||0.2||0||0 |- |align=left|Несапраўдных галасоў||18,700||–||–||– |- |align=left|'''Усяго'''||'''5,681,700'''||'''100'''||'''397'''||'''0''' |- |align=left|Зарэгістравана выбаршчыкаў/яўка||9,383,100||60.5||–||– |- |align=left colspan=5|Source: Nohlen & Stöver, [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3213 DGDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170814104725/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3213 |date=14 жніўня 2017 }} |} {{зноскі}} {{Выбары ў Германіі}} [[Катэгорыя:Выбары ў Германіі]] [[Катэгорыя:1884 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 28 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 1884 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1884 года]] nsdh0b80pg0et6dpmsip5hlptzp5u7w 0 669576 5164548 4631802 2026-07-11T12:52:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164548 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Парламенцкія выбары ў Германіі (1887) |подпіс назвы = |дата = 21 лютага 1887 |папярэднія = Парламенцкія выбары ў Германіі (1884) |год папярэдніх = 1884 |наступныя = Парламенцкія выбары ў Германіі (1890) |год наступных = 1890 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Германская імперыя |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = 77,5% {{Рост}} 17,0% <!--Нацыянал-ліберальная партыя--> |партрэт1 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#1E90FF; font-size:37px;"> '''NLP'''</span></div> |колер1 = #1E90FF |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = |мінулая колькасць месцаў1 = 51 |месцаў атрымана1 = 99 |сумарная колькасць месцаў1 = |змена колькасці месцаў1 = {{Рост}}48 |колькасць галасоў1 = 1,678 млн. |дзель галасоў1 = 22,3% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = {{Рост}}4,7% <!-- Партыя цэнтра --> |партрэт2 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:black; font-size:28px;"> '''Zentrum'''</span></div> |колер2 = black |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = |мінулая колькасць месцаў2 = 99 |месцаў атрымана2 = 98 |сумарная колькасць месцаў2 = {{Падзенне}}1 |змена колькасці месцаў2 = |колькасць галасоў2 = 1,516 млн. |дзель галасоў2 = 20,1% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = {{Падзенне}}2,5% <!-- Нямецкая кансерватыўная партыя --> |партрэт3 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Navy; font-size:37px;"> '''DkP'''</span></div> |колер3 = Navy |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |кааліцыя3 = |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = 78 |месцаў атрымана3 = 80 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = {{Рост}}2 |колькасць галасоў3 = 1,147 млн. |дзель галасоў3 = 15,2% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = {{Няма змен}}0,0% <!-- Нямецкая вольнадумная партыя --> |партрэт4 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Yellow; font-size:37px;"> '''DFP'''</span></div> |колер4 = Yellow |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = [[Нямецкая вольнадумная партыя]] |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = 67 |месцаў атрымана4 = 32 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = {{Падзенне}}35 |колькасць галасоў4 = 973,1 тыс. |дзель галасоў4 = 12,9% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = {{Падзенне}}4,7% <!-- Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі --> |партрэт5 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Red; font-size:37px;"> '''SPD'''</span></div> |колер5 = Red |кандыдат5 = |глава партыі5 = |глава партыі з5 = |партыя5 = [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]] |кааліцыя5 = |родам з5 = |акруга главы5 = |мінулы вынік5 = |мінулая колькасць месцаў5 = 24 |месцаў атрымана5 = 11 |сумарная колькасць месцаў5 = |змена колькасці месцаў5 = {{падзенне}}13 |колькасць галасоў5 = 763,1 тыс. |дзель галасоў5 = 10,1% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў5 = {{рост}}0,4% <!-- Свабодна-кансерватыўная партыя --> |партрэт6 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#F7B600; font-size:37px;"> '''DRP'''</span></div> |колер6 = #F7B600 |кандыдат6 = |глава партыі6 = |глава партыі з6 = |партыя6 = [[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |кааліцыя6 = |родам з6 = |акруга главы6 = |мінулы вынік6 = |мінулая колькасць месцаў6 = 28 |месцаў атрымана6 = 41 |сумарная колькасць месцаў6 = |змена колькасці месцаў6 = {{Рост}}13 |колькасць галасоў6 = 736,4 тыс. |дзель галасоў6 = 9,8% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў6 = {{Рост}}3,0% <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = Karte der Reichstagswahlen 1887.svg |шырыня карты = 450px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = Вынікі выбараў у Рэйхстаг па акругах }} '''Федэральныя выбары''' былі праведзены ў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] [[21 лютага]] [[1887]] года<ref name=NS>Nohlen, D & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', С. 762 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref>. [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] стала самай буйной партыяй у [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|Рэйхстагу]], атрымаўшы 99 з 397 месцаў<ref>Nohlen & Stöver, С. 789</ref>. Яўка выбаршчыкаў стала рэкорднай у гісторыі і склала 77,5%<ref>Nohlen & Stöver, С. 774</ref>. == Вынікі выбараў == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=5|[[File:Alemania Reichstag 1887.svg|center|Германскі парламент 1887 года]] |- !Партыя !Галасоў !% !Месцаў !+/– |- |align=left|[[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]]||1,678,000||22.3||99||{{рост}}48 |- |align=left|[[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]]||1,516,200||20.1||98||{{Падзенне}}1 |- |align=left|[[Нямецкая кансерватыўная партыя]]||1,147,200||15.2||80||{{рост}}2 |- |align=left|[[Нямецкая вольнадумная партыя]]||973,100||12.9||32||{{Падзенне}}35 |- |align=left|[[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]]||763,100||10.1||11||{{Падзенне}}13 |- |align=left|[[Свабодна-кансерватыўная партыя]]||736,400||9.8||41||{{рост}}13 |- |align=left|[[Эльзас-Латарынгская партыя]]||233,700||3.1||15||0 |- |align=left|[[Польская партыя]]||220,000||2.9||13||{{Падзенне}}3 |- |align=left|[[Нямецка-Гановерская партыя]]||112,800||1.5||4||{{Падзенне}}7 |- |align=left|[[Нямецкая народная партыя (1868)|Нямецкая народная партыя]]||88,800||1.2||0||{{Падзенне}}7 |- |align=left|[[Дацкая партыя]]||12,000||0.2||1||0 |- |align=left|[[Ота Бёкель|Антысеміты]]||11,600||0.2||1||{{рост}}1 |- |align=left|Іншыя||47,600||0.6||2||+2 |- |align=left|Несапраўдных галасоў||29,800||–||–||– |- |align=left|'''Усяго'''||'''7,570,700'''||'''100'''||'''397'''||'''0''' |- |align=left|Зарэгістравана выбаршчыкаў/яўка||9,769,800||77.5||–||– |- |align=left colspan=5|Source: Nohlen & Stöver, [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3213 DGDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170814104725/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3213 |date=14 жніўня 2017 }} |} {{зноскі}} {{Выбары ў Германіі}} [[Катэгорыя:Выбары ў Германіі]] [[Катэгорыя:1887 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 21 лютага]] [[Катэгорыя:Люты 1887 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1887 года]] svw78rfu8nq3l4egbrz50v5d6w14yfh 0 669646 5164549 4631799 2026-07-11T12:52:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164549 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Парламенцкія выбары ў Германіі (1890) |подпіс назвы = |дата = 20 лютага 1890 |папярэднія = Парламенцкія выбары ў Германіі (1887) |год папярэдніх = 1887 |наступныя = Парламенцкія выбары ў Германіі (1893) |год наступных = 1893 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Германская імперыя |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = 71,5% {{Падзенне}} 6,0% <!-- Партыя цэнтра --> |партрэт1 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:black; font-size:28px;"> '''Zentrum'''</span></div> |колер1 = black |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = |мінулая колькасць месцаў1 = 98 |месцаў атрымана1 = 106 |сумарная колькасць месцаў1 = {{Рост}}8 |змена колькасці месцаў1 = |колькасць галасоў1 = 1,342 млн. |дзель галасоў1 = 18,6% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = {{Падзенне}}1,5% <!-- Нямецкая кансерватыўная партыя --> |партрэт2 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Navy; font-size:37px;"> '''DkP'''</span></div> |колер2 = Navy |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = |мінулая колькасць месцаў2 = 80 |месцаў атрымана2 = 73 |сумарная колькасць месцаў2 = |змена колькасці месцаў2 = {{Падзенне}}7 |колькасць галасоў2 = 895,1 тыс. |дзель галасоў2 = 12,4% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = {{Падзенне}}2,8% <!-- Нямецкая вольнадумная партыя --> |партрэт3 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Yellow; font-size:37px;"> '''DFP'''</span></div> |колер3 = Yellow |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = [[Нямецкая вольнадумная партыя]] |кааліцыя3 = |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = 32 |месцаў атрымана3 = 66 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = {{Рост}}34 |колькасць галасоў3 = 1,159 млн. |дзель галасоў3 = 16,0% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = {{Рост}}3,1% <!--Нацыянал-ліберальная партыя--> |партрэт4 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#1E90FF; font-size:37px;"> '''NLP'''</span></div> |колер4 = #1E90FF |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = 99 |месцаў атрымана4 = 42 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = {{Падзенне}}57 |колькасць галасоў4 = 1,177 млн. |дзель галасоў4 = 16,3% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = {{Падзенне}}6,0% <!-- Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі --> |партрэт5 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Red; font-size:37px;"> '''SPD'''</span></div> |колер5 = Red |кандыдат5 = |глава партыі5 = |глава партыі з5 = |партыя5 = [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]] |кааліцыя5 = |родам з5 = |акруга главы5 = |мінулы вынік5 = |мінулая колькасць месцаў5 = 11 |месцаў атрымана5 = 35 |сумарная колькасць месцаў5 = |змена колькасці месцаў5 = {{рост}}24 |колькасць галасоў5 = 1,427 млн. |дзель галасоў5 = 19,7% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў5 = {{рост}}9,6% <!-- Свабодна-кансерватыўная партыя --> |партрэт6 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#F7B600; font-size:37px;"> '''DRP'''</span></div> |колер6 = #F7B600 |кандыдат6 = |глава партыі6 = |глава партыі з6 = |партыя6 = [[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |кааліцыя6 = |родам з6 = |акруга главы6 = |мінулы вынік6 = |мінулая колькасць месцаў6 = 41 |месцаў атрымана6 = 20 |сумарная колькасць месцаў6 = |змена колькасці месцаў6 = {{Падзенне}}21 |колькасць галасоў6 = 736,4 тыс. |дзель галасоў6 = 6,7% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў6 = {{Падзенне}}3,1% <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = Karte der Reichstagswahlen 1890.svg |шырыня карты = 450px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = Вынікі выбараў у Рэйхстаг па акругах }} '''Федэральныя выбары''' былі праведзены ў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] [[20 лютага]] [[1890]] года<ref name=NS>Nohlen, D & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', С. 762 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref>. [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] зноў стала буйной партыяй у [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|Рэйхстагу]], атрымаўшы 106 з 397 месцаў, пакуль у былой самай буйнай [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] стала толькі 42 месцы<ref>Nohlen & Stöver, С. 789</ref>. Яўка выбаршчыкаў склала 71,5%<ref>Nohlen & Stöver, С. 774</ref>. == Вынікі выбараў == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=5|[[File:Alemania Reichstag 1890.svg|center|Германскі парламент 1890 года]] |- !Партыя !Галасоў !% !Месцаў !+/– |- |align=left|[[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]]||1,427,300||19.7||35||{{рост}}24 |- |align=left|[[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]]||1,342,100||18.6||106||{{рост}}8 |- |align=left|[[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]]||1,177,800||16.3||42||{{Падзенне}}57 |- |align=left|[[Нямецкая вольнадумная партыя]]||1,159,900||16.0||66||{{рост}}34 |- |align=left|[[Нямецкая кансерватыўная партыя]]||895,100||12.4||73||{{Падзенне}}7 |- |align=left|[[Свабодна-кансерватыўная партыя]]||482,300||6.7||20||{{Падзенне}}21 |- |align=left|[[Польская партыя]]||246,800||3.4||16||{{рост}}3 |- |align=left|[[Нямецкая народная партыя (1868)|Нямецкая народная партыя]]||147,600||2.0||10||{{рост}}10 |- |align=left|[[Нямецка-Гановерская партыя]]||112,700||1.6||11||{{рост}}7 |- |align=left|[[Эльзас-Латарынгская партыя]]||101,100||1.4||10||{{Падзенне}}5 |- |align=left|Антысеміты{{ref label|reference_name_B|b|b}}||47,500||0.7||5||{{рост}}4 |- |align=left|[[Дацкая партыя]]||14,000||0.2||1||0 |- |align=left|Іншыя||74,600||1.0||2||0 |- |align=left|Несапраўдных галасоў||33,100||–||–||– |- |align=left|'''Усяго'''||'''7,261,600'''||'''100'''||'''397'''||'''0''' |- |align=left|Зарэгістравана выбаршчыкаў/яўка||10,145,900||71.5||–||– |- |align=left colspan=5|Source: Nohlen & Stöver, [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3213 DGDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170814104725/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3213 |date=14 жніўня 2017 }} |} {{note label|reference_name_B|b|b}}З пяці месцаў, якія належалі антысемітам, чацвёра былі занятыя [[Нямецкая партыя рэформ|Нямецкай партыяй рэформ]] [[Ота Бёкель|Ота Бёкеля]] і адно Нямецкай Сацыяльнай антысяміцкай партыі.<ref>Bracher, KD (1970) ''The German Dictatorship'', С. 61</ref> {{зноскі}} {{Выбары ў Германіі}} [[Катэгорыя:Выбары ў Германіі]] [[Катэгорыя:1890 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 20 лютага]] [[Катэгорыя:Люты 1890 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1890 года]] nv4h7t5vehxecerpw2k5vk84fbq6g44 0 670164 5164550 4631796 2026-07-11T12:53:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164550 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Парламенцкія выбары ў Германіі (1893) |подпіс назвы = |дата = 15 чэрвеня 1893 |папярэднія = Парламенцкія выбары ў Германіі (1890) |год папярэдніх = 1890 |наступныя = Парламенцкія выбары ў Германіі (1898) |год наступных = 1898 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Германская імперыя |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = 72,4% {{Рост}} 0,9% <!-- Партыя цэнтра --> |партрэт1 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:black; font-size:28px;"> '''Zentrum'''</span></div> |колер1 = black |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = |мінулая колькасць месцаў1 = 106 |месцаў атрымана1 = 96 |сумарная колькасць месцаў1 = {{Падзенне}}10 |змена колькасці месцаў1 = |колькасць галасоў1 = 1,468 млн. |дзель галасоў1 = 19,1% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = {{Рост}}0,5% <!-- Нямецкая кансерватыўная партыя --> |партрэт2 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Navy; font-size:37px;"> '''DkP'''</span></div> |колер2 = Navy |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = |мінулая колькасць месцаў2 = 73 |месцаў атрымана2 = 72 |сумарная колькасць месцаў2 = |змена колькасці месцаў2 = {{Падзенне}}1 |колькасць галасоў2 = 1,038 млн. |дзель галасоў2 = 13,5% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = {{Рост}}1,1% <!--Нацыянал-ліберальная партыя--> |партрэт3 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#1E90FF; font-size:37px;"> '''NLP'''</span></div> |колер3 = #1E90FF |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |кааліцыя3 = |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = 42 |месцаў атрымана3 = 53 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = {{Рост}}11 |колькасць галасоў3 = 997 тыс. |дзель галасоў3 = 13,0% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = {{Падзенне}}3,3% <!-- Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі --> |партрэт4 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Red; font-size:37px;"> '''SPD'''</span></div> |колер4 = Red |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]] |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = 35 |месцаў атрымана4 = 44 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = {{рост}}9 |колькасць галасоў4 = 1,786 млн. |дзель галасоў4 = 23,3% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = {{рост}}3,6% <!-- Свабодна-кансерватыўная партыя --> |партрэт5 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#F7B600; font-size:37px;"> '''DRP'''</span></div> |колер5 = #F7B600 |кандыдат5 = |глава партыі5 = |глава партыі з5 = |партыя5 = [[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |кааліцыя5 = |родам з5 = |акруга главы5 = |мінулы вынік5 = |мінулая колькасць месцаў5 = 20 |месцаў атрымана5 = 28 |сумарная колькасць месцаў5 = |змена колькасці месцаў5 = {{Рост}}8 |колькасць галасоў5 = 438,4 тыс. |дзель галасоў5 = 7,7% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў5 = {{Падзенне}}1,0% <!-- Нямецкая вольнадумная народная партыя --> |партрэт6 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Yellow; font-size:37px;"> '''FVp'''</span></div> |колер6 = Yellow |кандыдат6 = |глава партыі6 = |глава партыі з6 = |партыя6 = [[Нямецкая вольнадумная народная партыя (Германія)|Нямецкая вольнадумная народная партыя]] |кааліцыя6 = |родам з6 = |акруга главы6 = |мінулы вынік6 = |мінулая колькасць месцаў6 = ''Новая партыя'' |месцаў атрымана6 = 24 |сумарная колькасць месцаў6 = |змена колькасці месцаў6 = {{Рост}}24 |колькасць галасоў6 = 666,4 тыс. |дзель галасоў6 = 8,7% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў6 = {{Рост}}8,7% <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = Karte der Reichstagswahlen 1893.svg |шырыня карты = 450px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = Вынікі выбараў у Рэйхстаг па акругах }} '''Федэральныя выбары''' былі праведзены ў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] [[15 чэрвеня]] [[1893]] года<ref name=NS>Nohlen, D & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', С. 762 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref>. [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] захавала сваю большасць у [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|Рэйхстагу]], атрымаўшы 96 з 397 месцаў<ref>Nohlen & Stöver, С. 789</ref>. Яўка выбаршчыкаў склала 72,4%<ref>Nohlen & Stöver, С. 774</ref>. == Вынікі выбараў == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=5|[[File:Alemania Reichstag 1893.svg|center|Германскі парламент 1893 года]] |- !Партыя !Галасоў !% !Месцаў !+/– |- |align=left|[[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]]||1,786,700||23.3||44||{{рост}}9 |- |align=left|[[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]]||1,468,500||19.1||96||{{Падзенне}}10 |- |align=left|[[Нямецкая кансерватыўная партыя]]||1,038,300||13.5||72||{{Падзенне}}1 |- |align=left|[[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]]||997,000||13.0||53||{{рост}}11 |- |align=left|[[Нямецкая вольнадумная народная партыя (Германія)|Нямецкая вольнадумная народная партыя]]||666,400||8.7||24||''Новая партыя'' |- |align=left|[[Свабодна-кансерватыўная партыя]]||438,400||5.7||28||{{рост}}8 |- |align=left|Антысеміты||263,900||3.4||16||{{рост}}11 |- |align=left|[[Нямецкая вольнадумная партыя]]||258,500||3.4||13||{{Падзенне}}53 |- |align=left|[[Польская партыя]]||229,500||3.0||19||{{рост}}3 |- |align=left|[[Нямецкая народная партыя (1868)|Нямецкая народная партыя]]||166,800||2.2||11||{{рост}}1 |- |align=left|[[Эльзас-Латарынгская партыя]]||114,700||1.5||8||{{Падзенне}}2 |- |align=left|[[Нямецка-Гановерская партыя]]||101,800||1.3||7||{{Падзенне}}4 |- |align=left|[[Баварскі саюз фермераў|Баварскі сялянскі саюз]]||66,300||0.9||4||''Новая партыя'' |- |align=left|[[Дацкая партыя]]||14,000||0.2||1||0 |- |align=left|Іншыя||62,800||0.8||1||−1 |- |align=left|Несапраўдных галасоў||28,300||–||–||– |- |align=left|'''Усяго'''||'''7,702,300'''||'''100'''||'''397'''||'''0''' |- |align=left|Зарэгістравана выбаршчыкаў/яўка||10,628,300||72.4||–||– |- |align=left colspan=5|Source: Nohlen & Stöver, [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3214 DGDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170814105530/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3214 |date=14 жніўня 2017 }} |} {{зноскі}} {{Выбары ў Германіі}} [[Катэгорыя:Выбары ў Германіі]] [[Катэгорыя:1893 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 15 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1893 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1893 года]] s0klwexnjxlbo9pgnk001uh0in7yu01 0 670246 5164778 5148428 2026-07-11T23:25:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164778 wikitext text/x-wiki [[Файл:Hayes-Valley-Farm by Zoey-Kroll fava-hillside.jpg|250px|thumb|Дэманстрацыйны ўчастак ужывання пермакультуры ў [[Сан-Францыска]]]] '''Пермакульту́ра''' (ад {{lang-en|permaculture, permanent agriculture}} «сталая [[сельская гаспадарка]]») — падыход да сельскагаспадарчай дзейнасці, заснаваны на выкарыстанні механізмаў прыродных [[Экасістэма|экасістэм]]. Прыхільнікі пермакультуры вызначаюць яе як [[Інавацыя|інавацыйную]] аснову для стварэння ўстойлівага ладу жыцця і практычны метад распрацоўкі [[экалогія|экалагічна]] гарманічных, эфектыўных і прадукцыйных сістэм, якімі можна карыстацца ў розных умовах. == Гісторыя == Упершыню назву «сталая [[сельская гаспадарка]]» ўжыў у 1929 годзе<ref>Smith, R. [https://archive.org/details/TreeCrops-J.RussellSmith Tree Crops: A Permanent Agriculture]. — New York: Harcourt, Brace, 1929</ref> [[ЗША|амерыканскі]] [[геаграфія|географ]] Джозеф Расэл Сміт ([[1874]]—[[1966]] гг.), які прапаноўваў ствараць [[падлесак]] пры вырошчванні [[арэх]]авых дрэў, падобна таму як гэта адбываецца ў [[прырода|прыродзе]]. Сучаснае вызначэнне тэрміна '''пермакультура''' было ўжыта і патлумачана [[Тасманія|тасманійскімі]] навукоўцамі [[:en:Bill Mollison|Білам Молісанам]] і [[:en:David Holmgren|Дэвідам Холмгрэнам]] у [[1978]]—[[1979]] гг. у кнігах «Пермакультура I»<ref>''Mollison, B.'' Permaculture 1: a perennial agricultural system for human settlements / Bill (B.C.) Mollison and David Holmgren. — Ealing: Transworld Publishers, 1978</ref> і «Пермакультура II»<ref>''Mollison, B.'' Permaculture Two: Practical Design for Town and Country in Permanent Agriculture / Bill Mollison. — Stanley: Tagari Publications, 1979</ref>. У 1978 г. у Тасманіі быў створаны даследчы цэнтр для эксперыментальнага выпрабавання вынесеных імі прапаноў. Пазней Б. Молісан заснаваў два інстытуты, адзін з якіх працуе ў [[ЗША]], і да канца свайго жыцця прачытаў лекцыі ў болей чым 80 краінах свету. У [[Беларусь|Беларусі]] паслядоўнікі Б. Молісана з’явіліся ў 1994 годзе<ref>[https://34mag.net/ru/post/permakultura Пермакультурная революция]</ref> == Тэорыя == [[Тэорыя]] пермакультуры накіравана на стварэнне штучных [[Экасістэма|экалагічных сістэм]] на аснове наяўных рэсурсаў, пры гэтым дадзеныя сістэмы павінны прыносіць карысць для іх стваральнікаў (эканамічную, эстэтычную, пазнавальную і інш.). Тэорыя абапіраецца на веды аб наяўнасці [[гарызонт|гарызантальных]] ярусаў і [[геаграфія|геаграфічных]] зон у функцыянаванні адзінай сістэмы, груп [[расліны|раслін]] і іншых жывых арганізмаў, што аказваюць узаемны станоўчы ўплыў. Чалавек таксама можа разглядацца як частка створанай экасістэмы, паколькі ён праектуе яе і аказвае непасрэдны ўплыў. На практыцы ў пермакультуры ўжываюцца розныя вядомыя прыёмы [[агратэхніка|агратэхнікі]] і [[ландшафтная экалогія|ландшафтнай экалогіі]]: [[мульча|мульчыраванне]], стварэнне цёплых град, штучных [[геалогія|геалагічных]] утварэнняў, збор [[дождж|дажджавой]] [[вада|вады]] і г. д. Выкарыстанне тых ці іншых прыёмаў залежыць ад канкрэтнага выпадку і пастаўленай задачы. == Прынцыпы пермакультуры == Асноўныя прынцыпы творчага [[дызайн]]а і [[этыка|этыкі]] пермакультуры былі распрацаваны і апублікаваны [[:en:David Holmgren|Дэвідам Холмгрэнам]] у [[2002]] г.<ref>Гл.: [https://books.google.by/books/about/Permaculture.html?id=g1ofAQAAIAAJ&redir_esc=y David Holmgren, Permaculture: Principles & Pathways Beyond Sustainability]</ref>: * Назіранне і ўзаемадзеянне: траціць час для зносін з [[прырода]]й, каб запазычаць у яе рашэнні і ўжыць іх у пэўнай сітуацыі * Атрыманне і захоўванне [[энергія|энергіі]]: павышэнне эфектыўнасці вонкавых рэсурсаў (святла, вады, цяплыні і інш.) праз іх выкарыстанне ў найбольш спрыяльных для гэтага ўмовах * Атрыманне вынікаў (усе дзеянні павінны прыносіць канкрэтныя вынікі) * Ужыванне самарэгуляцыі і зваротнай сувязі (створаныя штучныя [[Экасістэма|экасістэмы]] павінны самарэгулявацца, знешняе рэгуляванне не павінна парушаць [[экалогія|экалогію]]) * Выкарыстанне і разуменне каштоўнасці ўзнаўляемых рэсурсаў * Мінімізацыя або адсутнасць адыходаў * Праектаванне ад шаблонаў да дэталяў (паступовае праектаванне асобных элементаў і ўнясенне змен) * Інтэграванне замест падзелу. Стварэнне адзінай экасістэмы патрабуе сумяшчэння розных культур або прынцыпаў іх апрацоўкі. Традыцыйны падзел на сад і агарод ці надзелы для пэўных культур парушаюць іх узаемасувязь, якая павінна прывесці да фарміравання пладавітай сістэмы * Выкарыстанне малых і марудных рашэнняў. Пры стварэнні малых штучных экасістэм трэба абапірацца на наяўныя рэсурсы, каб пры магчымасці пашыраць іх * Апора на разнастайнасць для захавання экасістэмы ў неспрыяльных умовах * Каштоўнасць межаў і ўскраін, паколькі там адбываюцца найбольш цікавыя працэсы для далейшага развіцця * Творчыя выкарыстанне наяўнага і рэакцыя на змены == Гл. таксама == * [[Лясное садоўніцтва]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://www.permaculture.co.uk/what-is-permaculture What is permaculture? — Permaculture magazine] * [https://www.permaculturenews.org Permaculture Research Institute] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240905213640/https://www.permaculturenews.org/ |date=5 верасня 2024 }} * [https://justlists.wordpress.com/2010/01/14/principles-of-permaculture/ 12 Principles of Permaculture by David Holmgren] * [http://thecarrotrevolution.com/history-of-permaculture/ A History of Permaculture and its Movers and Shakers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210119112011/http://thecarrotrevolution.com/history-of-permaculture/ |date=19 студзеня 2021 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганічная сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Агратэхніка]] 8to5oasth34au2kao36o5brppxftuun 0 670284 5164551 4631793 2026-07-11T12:53:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164551 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Парламенцкія выбары ў Германіі (1898) |подпіс назвы = |дата = 16 чэрвеня 1898 |папярэднія = Парламенцкія выбары ў Германіі (1893) |год папярэдніх = 1893 |наступныя = Парламенцкія выбары ў Германіі (1903) |год наступных = 1903 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Германская імперыя |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = 68,1% {{Падзенне}} 4,3% <!-- Партыя цэнтра --> |партрэт1 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:black; font-size:28px;"> '''Zentrum'''</span></div> |колер1 = black |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = |мінулая колькасць месцаў1 = 96 |месцаў атрымана1 = 102 |сумарная колькасць месцаў1 = {{Рост}}6 |змена колькасці месцаў1 = |колькасць галасоў1 = 1,455 млн. |дзель галасоў1 = 18,8% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = {{Падзенне}}0,3% <!-- Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі --> |партрэт2 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Red; font-size:37px;"> '''SPD'''</span></div> |колер2 = Red |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = |мінулая колькасць месцаў2 = 44 |месцаў атрымана2 = 56 |сумарная колькасць месцаў2 = |змена колькасці месцаў2 = {{рост}}12 |колькасць галасоў2 = 2,107 млн. |дзель галасоў2 = 27,2% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = {{рост}}3,9% <!-- Нямецкая кансерватыўная партыя --> |партрэт3 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Navy; font-size:37px;"> '''DkP'''</span></div> |колер3 = Navy |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |кааліцыя3 = |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = 72 |месцаў атрымана3 = 56 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = {{Падзенне}}16 |колькасць галасоў3 = 859,2 тыс. |дзель галасоў3 = 11,1% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = {{Падзенне}}2,4% <!--Нацыянал-ліберальная партыя--> |партрэт4 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#1E90FF; font-size:37px;"> '''NLP'''</span></div> |колер4 = #1E90FF |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = 53 |месцаў атрымана4 = 46 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = {{Падзенне}}7 |колькасць галасоў4 = 971,3 тыс. |дзель галасоў4 = 12,5% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = {{Падзенне}}0,5% <!-- Нямецкая вольнадумная народная партыя --> |партрэт5 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Yellow; font-size:37px;"> '''FVp'''</span></div> |колер5 = Yellow |кандыдат5 = |глава партыі5 = |глава партыі з5 = |партыя5 = [[Нямецкая вольнадумная народная партыя (Германія)|Нямецкая вольнадумная народная партыя]] |кааліцыя5 = |родам з5 = |акруга главы5 = |мінулы вынік5 = |мінулая колькасць месцаў5 = 24 |месцаў атрымана5 = 29 |сумарная колькасць месцаў5 = |змена колькасці месцаў5 = {{Рост}}5 |колькасць галасоў5 = 558,3 тыс. |дзель галасоў5 = 7,2% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў5 = {{Падзенне}}1,5% <!-- Свабодна-кансерватыўная партыя --> |партрэт6 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#F7B600; font-size:37px;"> '''DRP'''</span></div> |колер6 = #F7B600 |кандыдат6 = |глава партыі6 = |глава партыі з6 = |партыя6 = [[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |кааліцыя6 = |родам з6 = |акруга главы6 = |мінулы вынік6 = |мінулая колькасць месцаў6 = 28 |месцаў атрымана6 = 23 |сумарная колькасць месцаў6 = |змена колькасці месцаў6 = {{Падзенне}}5 |колькасць галасоў6 = 343,6 тыс. |дзель галасоў6 = 4,5% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў6 = {{Падзенне}}1,2% <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = Karte der Reichstagswahlen 1898.svg |шырыня карты = 450px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = Вынікі выбараў у Рэйхстаг па акругах }} '''Федэральныя выбары''' былі праведзены ў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] [[16 чэрвеня]] [[1898]] года<ref name=NS>Nohlen, D & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', С. 762 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref>. [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] захавала сваю большасць у [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|Рэйхстагу]], атрымаўшы 102 з 397 месцаў<ref>Nohlen & Stöver, С. 789</ref>. Яўка выбаршчыкаў склала 68,1%<ref>Nohlen & Stöver, С. 774</ref>. == Вынікі выбараў == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=5|[[File:Alemania Reichstag 1898.svg|center|Германскі парламент 1898 года]] |- !Партыя !Галасоў !% !Месцаў !+/– |- |align=left|[[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]]||2,107,100||27.2||56||{{рост}}12 |- |align=left|[[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]]||1,455,100||18.8||102||{{рост}}6 |- |align=left|[[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]]||971,300||12.5||46||{{Падзенне}}7 |- |align=left|[[Нямецкая кансерватыўная партыя]]||859,200||11.1||56||{{Падзенне}}16 |- |align=left|[[Нямецкая вольнадумная народная партыя (Германія)|Нямецкая вольнадумная народная партыя]]||558,300||7.2||29||{{рост}}5 |- |align=left|[[Свабодна-кансерватыўная партыя]]||343,600||4.5||23||{{Падзенне}}5 |- |align=left|Антысеміты||284,300||3.7||13||{{Падзенне}}3 |- |align=left|[[Польская партыя]]||244,100||3.1||14||{{Падзенне}}5 |- |align=left|[[Вольнадумны саюз]]||195,700||2.5||12||{{Падзенне}}1 |- |align=left|[[Баварскі саюз фермераў|Баварскі сялянскі саюз]]||140,300||1.8||5||{{рост}}1 |- |align=left|[[Нямецкая аграрная ліга]]||110,400||1.4||6||''Новая партыя'' |- |align=left|[[Нямецкая народная партыя (1868)|Нямецкая народная партыя]]||108,500||1.4||8||{{Падзенне}}3 |- |align=left|[[Эльзас-Латарынгская партыя]]||107,400||1.3||10||{{рост}}2 |- |align=left|[[Нямецка-Гановерская партыя]]||105,200||1.3||9||{{рост}}2 |- |align=left|[[Дацкая партыя]]||15,000||0.2||1||0 |- |align=left|Іншыя||146,800||2.0||7||+6 |- |align=left|Несапраўдных галасоў||34,000||–||–||– |- |align=left|'''Усяго'''||'''7,786,700'''||'''100'''||'''397'''||'''0''' |- |align=left|Зарэгістравана выбаршчыкаў/яўка||11,441,100||68.1||–||– |- |align=left colspan=5|Source: Nohlen & Stöver, [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3214 DGDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170814105530/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3214 |date=14 жніўня 2017 }} |} {{зноскі}} {{Выбары ў Германіі}} [[Катэгорыя:Выбары ў Германіі]] [[Катэгорыя:1898 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1898 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1898 года]] becy3dyqwqu69w5c8v2ighxa3jsv4qn 0 670479 5164553 4631790 2026-07-11T12:53:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164553 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Парламенцкія выбары ў Германіі (1903) |подпіс назвы = |дата = 16 чэрвеня 1903 |папярэднія = Парламенцкія выбары ў Германіі (1898) |год папярэдніх = 1898 |наступныя = Парламенцкія выбары ў Германіі (1907) |год наступных = 1907 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Германская імперыя |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = 76,1% {{Рост}} 8,0% <!-- Партыя цэнтра --> |партрэт1 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:black; font-size:28px;"> '''Zentrum'''</span></div> |колер1 = black |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = |мінулая колькасць месцаў1 = 102 |месцаў атрымана1 = 100 |сумарная колькасць месцаў1 = {{Падзенне}}2 |змена колькасці месцаў1 = |колькасць галасоў1 = 1,875 млн. |дзель галасоў1 = 19,8% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = {{Рост}}1,0% <!-- Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі --> |партрэт2 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Red; font-size:37px;"> '''SPD'''</span></div> |колер2 = Red |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = |мінулая колькасць месцаў2 = 56 |месцаў атрымана2 = 81 |сумарная колькасць месцаў2 = |змена колькасці месцаў2 = {{рост}}25 |колькасць галасоў2 = 3,010 млн. |дзель галасоў2 = 31,7% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = {{рост}}4,5% <!-- Нямецкая кансерватыўная партыя --> |партрэт3 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Navy; font-size:37px;"> '''DkP'''</span></div> |колер3 = Navy |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |кааліцыя3 = |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = 56 |месцаў атрымана3 = 54 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = {{Падзенне}}2 |колькасць галасоў3 = 948,5 тыс. |дзель галасоў3 = 10,0% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = {{Падзенне}}1,1% <!--Нацыянал-ліберальная партыя--> |партрэт4 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#1E90FF; font-size:37px;"> '''NLP'''</span></div> |колер4 = #1E90FF |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = 46 |месцаў атрымана4 = 51 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = {{Рост}}5 |колькасць галасоў4 = 1,317 млн. |дзель галасоў4 = 13,9% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = {{Рост}}1,4% <!-- Нямецкая вольнадумная народная партыя --> |партрэт5 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Yellow; font-size:37px;"> '''FVp'''</span></div> |колер5 = Yellow |кандыдат5 = |глава партыі5 = |глава партыі з5 = |партыя5 = [[Нямецкая вольнадумная народная партыя (Германія)|Нямецкая вольнадумная народная партыя]] |кааліцыя5 = |родам з5 = |акруга главы5 = |мінулы вынік5 = |мінулая колькасць месцаў5 = 29 |месцаў атрымана5 = 21 |сумарная колькасць месцаў5 = |змена колькасці месцаў5 = {{Падзенне}}8 |колькасць галасоў5 = 538,2 тыс. |дзель галасоў5 = 5,7% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў5 = {{Падзенне}}1,5% <!-- Свабодна-кансерватыўная партыя --> |партрэт6 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#F7B600; font-size:37px;"> '''DRP'''</span></div> |колер6 = #F7B600 |кандыдат6 = |глава партыі6 = |глава партыі з6 = |партыя6 = [[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |кааліцыя6 = |родам з6 = |акруга главы6 = |мінулы вынік6 = |мінулая колькасць месцаў6 = 23 |месцаў атрымана6 = 21 |сумарная колькасць месцаў6 = |змена колькасці месцаў6 = {{Падзенне}}2 |колькасць галасоў6 = 333,4 тыс. |дзель галасоў6 = 4,7% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў6 = {{Падзенне}}1,0% <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = Karte der Reichstagswahlen 1903.svg |шырыня карты = 450px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = Вынікі выбараў у Рэйхстаг па акругах }} '''Федэральныя выбары''' былі праведзены ў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] [[16 чэрвеня]] [[1903]] года<ref name=NS>Nohlen, D & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', С. 762 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref>. [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] захавала сваю большасць у [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|Рэйхстагу]], атрымаўшы 100 з 397 месцаў<ref>Nohlen & Stöver, С. 789</ref>. Яўка выбаршчыкаў склала 76,1%<ref>Nohlen & Stöver, С. 775</ref>. == Вынікі выбараў == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=5|[[File:Alemania Reichstag 1903.svg|center|Германскі парламент 1903 года]] |- !Партыя !Галасоў !% !Месцаў !+/– |- |align=left|[[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]]||3,010,800||31.7||81||{{рост}}25 |- |align=left|[[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]]||1,875,300||19.8||100||{{Падзенне}}2 |- |align=left|[[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]]||1,317,400||13.9||51||{{рост}}5 |- |align=left|[[Нямецкая кансерватыўная партыя]]||948,500||10.0||54||{{Падзенне}}2 |- |align=left|[[Нямецкая вольнадумная народная партыя (Германія)|Нямецкая вольнадумная народная партыя]]||538,200||5.7||21||{{Падзенне}}8 |- |align=left|[[Польская партыя]]||347,800||3.7||16||{{рост}}2 |- |align=left|[[Свабодна-кансерватыўная партыя]]||333,400||3.5||21||{{Падзенне}}2 |- |align=left|Антысеміты||244,500||2.6||11||{{Падзенне}}2 |- |align=left|[[Вольнадумны саюз]]||243,200||2.6||9||{{Падзенне}}3 |- |align=left|[[Нямецкая аграрная ліга]]||118,800||1.3||4||{{Падзенне}}2 |- |align=left|[[Баварскі саюз фермераў|Баварскі сялянскі саюз]]||111,400||1.2||4||{{Падзенне}}1 |- |align=left|[[Эльзас-Латарынгская партыя]]||101,900||1.1||9||{{Падзенне}}1 |- |align=left|[[Нямецка-Гановерская партыя]]||94,300||1.0||6||{{Падзенне}}3 |- |align=left|[[Нямецкая народная партыя (1868)|Нямецкая народная партыя]]||91,200||1.0||6||{{Падзенне}}2 |- |align=left|[[Дацкая партыя]]||15,000||0.2||1||0 |- |align=left|Іншыя||97,500||1.0||3||{{Падзенне}}4 |- |align=left|Несапраўдных галасоў||44,800||–||–||– |- |align=left|'''Усяго'''||'''9,533,800'''||'''100'''||'''397'''||'''0''' |- |align=left|Зарэгістравана выбаршчыкаў/яўка||12,531,200||76.1||–||– |- |align=left colspan=5|Source: Nohlen & Stöver, [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3214 DGDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170814105530/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3214 |date=14 жніўня 2017 }} |} {{зноскі}} {{Выбары ў Германіі}} [[Катэгорыя:Выбары ў Германіі]] [[Катэгорыя:1903 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 16 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1903 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1903 года]] f66cmi9r25p60o5f3l3gkb5x895t473 0 670489 5164554 4631789 2026-07-11T12:54:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164554 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Парламенцкія выбары ў Германіі (1907) |подпіс назвы = |дата = 25 студзеня 1907 |папярэднія = Парламенцкія выбары ў Германіі (1903) |год папярэдніх = 1903 |наступныя = Парламенцкія выбары ў Германіі (1912) |год наступных = 1912 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Германская імперыя |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = 84,7% {{Рост}} 8,6% <!-- Партыя цэнтра --> |партрэт1 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:black; font-size:28px;"> '''Zentrum'''</span></div> |колер1 = black |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = |мінулая колькасць месцаў1 = 100 |месцаў атрымана1 = 105 |сумарная колькасць месцаў1 = {{Рост}}5 |змена колькасці месцаў1 = |колькасць галасоў1 = 2,179 млн. |дзель галасоў1 = 19,4% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = {{Падзенне}}0,4% <!-- Нямецкая кансерватыўная партыя --> |партрэт2 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Navy; font-size:37px;"> '''DkP'''</span></div> |колер2 = Navy |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Нямецкая кансерватыўная партыя]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = |мінулая колькасць месцаў2 = 54 |месцаў атрымана2 = 60 |сумарная колькасць месцаў2 = |змена колькасці месцаў2 = {{Рост}}6 |колькасць галасоў2 = 1,060 млн. |дзель галасоў2 = 9,4% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = {{Падзенне}}0,6% <!--Нацыянал-ліберальная партыя--> |партрэт3 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#1E90FF; font-size:37px;"> '''NLP'''</span></div> |колер3 = #1E90FF |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]] |кааліцыя3 = |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = 51 |месцаў атрымана3 = 54 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = {{Рост}}3 |колькасць галасоў3 = 1,630 млн. |дзель галасоў3 = 14,4% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = {{Рост}}0,6% <!-- Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі --> |партрэт4 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Red; font-size:37px;"> '''SPD'''</span></div> |колер4 = Red |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]] |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = 81 |месцаў атрымана4 = 43 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = {{Падзенне}}38 |колькасць галасоў4 = 3,259 млн. |дзель галасоў4 = 29,0% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = {{Падзенне}}2,7% <!-- Нямецкая вольнадумная народная партыя --> |партрэт5 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:Yellow; font-size:37px;"> '''FVp'''</span></div> |колер5 = Yellow |кандыдат5 = |глава партыі5 = |глава партыі з5 = |партыя5 = [[Нямецкая вольнадумная народная партыя (Германія)|Нямецкая вольнадумная народная партыя]] |кааліцыя5 = |родам з5 = |акруга главы5 = |мінулы вынік5 = |мінулая колькасць месцаў5 = 21 |месцаў атрымана5 = 28 |сумарная колькасць месцаў5 = |змена колькасці месцаў5 = {{Рост}}7 |колькасць галасоў5 = 736,0 тыс. |дзель галасоў5 = 6,5% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў5 = {{Рост}}0,8% <!-- Свабодна-кансерватыўная партыя --> |партрэт6 = <div style="width:115px;"><span style="line-height:150px; vertical-align:center; text-align:center; color:#F7B600; font-size:37px;"> '''DRP'''</span></div> |колер6 = #F7B600 |кандыдат6 = |глава партыі6 = |глава партыі з6 = |партыя6 = [[Свабодна-кансерватыўная партыя]] |кааліцыя6 = |родам з6 = |акруга главы6 = |мінулы вынік6 = |мінулая колькасць месцаў6 = 21 |месцаў атрымана6 = 24 |сумарная колькасць месцаў6 = |змена колькасці месцаў6 = {{Рост}}3 |колькасць галасоў6 = 471,9 тыс. |дзель галасоў6 = 4,2% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў6 = {{Падзенне}}0,5% <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = Karte der Reichstagswahlen 1907 (1).svg |шырыня карты = 450px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = Вынікі выбараў у Рэйхстаг па акругах }} '''Федэральныя выбары''' былі праведзены ў [[Германская імперыя|Германскай імперыі]] [[25 студзеня]] [[1907]] года<ref name=NS>Nohlen, D & Stöver, P (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', С. 762 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}</ref>. Сацыял-дэмакратычная партыя ([[СДПГ]]) набрала найбольшую колькасць галасоў, але атрымала толькі 43 дэпутацкіх мандата з-за меншай колькасці выбаршчыкаў у сельскіх акругах у параўнанні з гарадскімі<ref>Nohlen & Stöver, С. 747</ref>. [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]] захавала сваю большасць у [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|Рэйхстагу]], атрымаўшы 105 з 397 месцаў<ref>Nohlen & Stöver, С. 789</ref>. Яўка выбаршчыкаў склала 84,7%<ref>Nohlen & Stöver, С. 775</ref>. Выбары былі адзначаны нямецкай каланіяльнай вайной у [[Германская Паўднёва-Заходняя Афрыка|Германскай паўднёва-заходняй Афрыцы]] супраць [[Герэра (народ)|герэра]] і [[Нама]] (у той час у Еўропе іх звалі «готэнтоты»). [[Нямецкая кансерватыўная партыя|Кансерватары]] і [[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|нацыянал-лібералы]] выступалі за працяг жорсткай барацьбы з герэра і Нама, [[СДПГ|сацыял-дэмакраты]] і члены [[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыі цэнтра]], крытыкавалі гэтую барацьбу. [[13 снежня]] [[1906]] года супраць сумы ваенных крэдытаў (26 мільёнаў марак) прагаласавалі партыя Цэнтра, сацыял-дэмакраты і левая ліберальная большасць. [[Рэйхсканцлер]] [[Бернгард фон Бюлаў]] праз дзень атрымаў ад [[Германскі імператар|імператара]] рэзалюцыю аб роспуску [[Рэйхстаг (Германская імперыя)|рэйхстага]], пасля якой былі праведзены новыя парламенцкія выбары. == Вынікі выбараў == {| class=wikitable style=text-align:right |colspan=5|[[File:Alemania Reichstag 1907.svg|center|Германскі парламент 1907 года]] |- !Партыя !Галасоў !% !Месцаў !+/– |- |align=left|[[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі]]||3,259,000||29.0||43||{{Падзенне}}38 |- |align=left|[[Партыя Цэнтра (Германія)|Партыя цэнтра]]||2,179,800||19.4||105||{{рост}}5 |- |align=left|[[Нацыянал-ліберальная партыя (Германія)|Нацыянал-ліберальная партыя]]||1,630,600||14.5||54||{{рост}}3 |- |align=left|[[Нямецкая кансерватыўная партыя]]||1,060,200||9.4||60||{{рост}}6 |- |align=left|[[Нямецкая вольнадумная народная партыя (Германія)|Нямецкая вольнадумная народная партыя]]||736,000||6.5||28||{{рост}}7 |- |align=left|[[Свабодна-кансерватыўная партыя]]||471,900||4.2||24||{{рост}}3 |- |align=left|[[Польская партыя]]||453,900||3.9||20||{{рост}}4 |- |align=left|[[Вольнадумны саюз]]||359,300||3.2||14||{{рост}}5 |- |align=left|Антысеміты||248,500||2.2||16||{{рост}}5 |- |align=left|[[Нямецкая народная партыя (1868)|Нямецкая народная партыя]]||138,600||1.2||7||{{рост}}1 |- |align=left|[[Нямецкая аграрная ліга]]||119,400||1.1||8||{{рост}}4 |- |align=left|[[Эканамічны Саюз (палітычная партыя)|Эканамічны Саюз]]||104,600||0.9||5||Новая партыя |- |align=left|[[Эльзас-Латарынгская партыя]]||103,600||0.9||7||{{Падзенне}}2 |- |align=left|[[Нямецка-Гановерская партыя]]||78,200||0.7||1||{{Падзенне}}5 |- |align=left|[[Баварскі саюз фермераў|Баварскі сялянскі саюз]]||75,300||0.7||1||{{Падзенне}}3 |- |align=left|[[Дацкая партыя]]||15,000||0.1||1||0 |- |align=left|Іншыя||219,100||1.9||3||0 |- |align=left|Несапраўдных галасоў||50,100||–||–||– |- |align=left|'''Усяго'''||'''11,303,500'''||'''100'''||'''397'''||'''0''' |- |align=left|Зарэгістравана выбаршчыкаў/яўка||13,352,900||84.7||–||– |- |align=left colspan=5|Source: Nohlen & Stöver, [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3214 DGDB] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170814105530/http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/docpage.cfm?docpage_id=3214 |date=14 жніўня 2017 }} |} {{зноскі}} {{Выбары ў Германіі}} [[Катэгорыя:Выбары ў Германіі]] [[Катэгорыя:1907 год у Германіі]] [[Катэгорыя:Падзеі 25 студзеня]] [[Катэгорыя:Студзень 1907 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1907 года]] h38q2lurj0mzj0jn3o69n0hkis21oje 0 671154 5164750 4765087 2026-07-11T21:08:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164750 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Педыятрычны факультэт | арыгінал = | вну = | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = | закрыты = | дэкан = | размяшчэнне = | адрас = 230009, г. [[Гродна]], [[Вуліца Горкага (Гродна)|вул. Горкага]], 80 | каардынаты = | сайт = }} '''Педыятрычны факультэт''' — адзін з факультэтаў [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Гродзенскага дзяржаўнага медыцынскага ўніверсітэта]]. == Гісторыя == У 1968 годзе выдзелена першая педыятрычная група субардынатараў. Гэта былі студэнты, якія атрымалі размеркаванне ўрача-педыятра. Навучанне працягвалася тры месяцы на кафедры педыятрыі. У далейшым была створана гадавая субардынатура па педыятрыі, для якой фарміраваліся 1-2 студэнцкія групы. У 1979 годзе ў адпаведнасці з Пастановай ЦК КП Беларусі і [[Савет Міністраў Беларускай ССР|Савета Міністраў Беларускай ССР]] ад [[23 снежня]] 1977 года № 416 «Аб працы органаў аховы здароўя і мерах па далейшым паляпшэнні медыцынскага абслугоўвання насельніцтва ў святле патрабаванняў [[XXV з’езд КПСС|XXV з’езда КПСС]]» быў адчынены педыятрычны факультэт з колькасцю студэнтаў на першым курсе 100 чалавек. З 1991 года па 1996 год педыятрычны факультэт пры Гродзенскім медінстытуце быў зачынены<ref>{{Cite web |url=http://www.grsmu.by/by/university/structure/faculties/05/ |title=Педыятрычны факультэт |access-date=27 лютага 2021 |archive-date=17 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117114804/http://www.grsmu.by/by/university/structure/faculties/05/ |url-status=dead }}</ref>. == Склад == У складзе факультэта працуе Савет факультэта, метадычная камісія. Профільнымі кафедрамі факультэта з’яўляюцца: 2-ая кафедра дзіцячых хвароб і кафедра дзіцячай хірургіі. == Дэканы == У розны час дэканамі педыятрычнага факультэта з’яўляліся: {{Div col|2}} * [[Генадзь Іосіфавіч Вайцяхоўскі]] (1979—1985) * [[Міхаіл Міхайлавіч Пяткевіч]] (1985—1997) * [[Генадзь Рыгоравіч Мармыш]] (1997—1998) * [[Канстанцін Усцінавіч Вільчук]] (1998—2004) * [[Нэла Сяргееўна Парамонава]] (2004—2006) * [[Андрэй Леанідавіч Гурын]] (з 2006) {{Div col end}} {{зноскі}} {{ГрДМУ}} [[Катэгорыя:Педыятрычны факультэт ГрДМУ| ]] [[Катэгорыя:1979 год у Гродне]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Вуліца Максіма Горкага (Гродна)]] pn69ht4jb3yiozxjo63zpjcv9y4igfi 100 671832 5164642 5162533 2026-07-11T15:51:33Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5164642 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Адам Ламберт|2026-07-11T14:21:40Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Тоні Рычардсан|2026-07-07T09:28:27Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі, атрыбутыкі і інфармацыйнай прадукцыі|2026-06-12T11:54:47Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гендарная дысфарыя|2026-06-06T20:36:18Z|Ф-чан}} {{Новы артыкул|Дэднэймінг|2026-06-06T20:11:43Z|Ф-чан}} {{Новы артыкул|Жан-Клод Брыялі|2026-06-04T05:07:28Z|StarDeg}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 8axmp41wp1axli42znz7z34p3d597qv 0 681352 5164891 4826879 2026-07-12T08:18:18Z Wiz KDDI 138198 эмблема 5164891 wikitext text/x-wiki {{Орган заканадаўчай улады |назва = Савет Федэрацыі Федэральнага Сходу Расійскай Федэрацыі | тып = Верхняя палата | заканадаўчы збор = [[Федэральны сход Расійскай Федэрацыі|Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі]] | пасада главы 1 = Старшыня | глава 1 = [[Валянціна Іванаўна Матвіенка]] | партыя главы 1 = [[Адзіная Расія]] | дата абрання 1 = [[21 верасня]] [[2011]] года | колькасць членаў = 200 | структура 1 = Russian Federation Council since 2014.svg | шырыня структуры 1 = 240px | фракцыі 1 = '''Пазафракцыйныя''' * {{Каляровы прамавугольнік|#0099CC}} [[Адзіная Расія|АР]] (121) * {{Каляровы прамавугольнік|#999999}} [[Беспартыйны|Незалежныя]] (39) * {{Каляровы прамавугольнік|#FFD700}} [[ЛДПР]] (5) * {{Каляровы прамавугольнік|#6FBA2C}} [[Справядлівая Расія|СР]] (3) * {{Каляровы прамавугольнік|#E00000}} [[КПРФ]] (2) | камітэты 1 = 10 камітэтаў і 3 камісіі |эмблема=Logo of the Federation Council (Russia, 2026).svg |сайт=[http://www.council.gov.ru/ council.gov.ru] |зала паседжанняў=Meeting of the Federation Council (2018-12-11).jpg | шырыня залы паседжанняў = 240px | падзагаловак залы паседжанняў = Масква, вул. Вялікая Дзмітраўка, дом 26 }} [[Файл:Здание_Совета_Федерации.jpg|міні|300x300пкс| Будынак Савета Федэрацыі ў 2017 годзе]] '''Савет Федэрацыі Федэральнага Сходу Расійскай Федэрацыі''' (скарочана '''Савет Федэрацыі, СФ,''' неафіцыйна '''[[Сенат]]''') — [[Двухпалатны парламент|верхняя палата]] [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі]] — [[парламент]]а [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] . У Савет Федэрацыі, у адпаведнасці з часткай 2 артыкула 95 [[Канстытуцыя Расіі|Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі]]<ref name="конституция">[https://ru.wikisource.org/wiki/Конституция%20Российской%20Федерации Конституция Российской Федерации] : Принята всенародным голосованием 12 декабря 1993 г. // Собрание законодательства РФ. — 2014. — № 31. — Ст. 4398.</ref>, уваходзяць па два прадстаўнікі ад кожнага [[Суб’екты Расійскай Федэрацыі|суб’екта Расійскай Федэрацыі]] (па адным ад заканадаўчага (прадстаўнічага) і выканаўчага органаў дзяржаўнай улады), а таксама «не больш за 30 прадстаўнікоў Расійскай Федэрацыі, прызначаных [[Прэзідэнт Расіі|Прэзідэнтам Расійскай Федэрацыі]], з якіх не больш за сем могуць быць прызначаныя пажыццёва» (прадстаўнікі Расійскай Федэрацыі былі ўведзеныя законам РФ аб папраўцы да Канстытуцыі РФ ад 2014/07/21 № 11-ФКЗ «Аб Савеце Федэрацыі Федэральнага Сходу Расійскай Федэрацыі»). З 1993 года колькасць сенатараў Расійскай Федэрацыі змянялася некалькі разоў з-за аб’яднання існуючых і ўтварэння новых суб’ектаў Федэрацыі. На 2021 год агульная колькасць яго членаў — 200, з якіх 170 — прадстаўнікі суб’ектаў Расіі (па два прадстаўнікі ад кожнага з 85 суб’ектаў), а 30 — сенатары, якія прызначаюцца прэзідэнтам Расійскай Федэрацыі. Прэзідэнцкая квота павялічана пасля ўвядзення паправак 1 ліпеня 2020 года да 30 чалавек, таксама Прэзідэнт РФ, які спыніў свае паўнамоцтвы па заканчэнні тэрміну або датэрмінова ў выпадку адстаўкі, мае права стаць пажыццёвым сенатарам. Паняцце «сенатар Расійскай Федэрацыі» было ўведзена ў Канстытуцыю Расійскай Федэрацыі папраўкамі, прынятымі на [[Агульнарасійскае галасаванне па папраўках да Канстытуцыі Расіі|галасаванні 1 ліпеня 2020 года]]. [[De facto|Дэ-факта]] гэта паняцце выкарыстоўвалася і раней (пераважна ў [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]]) і азначала «член Савета Федэрацыі». Пасля ўнясення паправак паняцце «член Савета Федэрацыі» выключана з Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі (пакінута толькі ў артыкулах 134 і 135, якія знаходзяцца ў нязменнай частцы 9). Савет Федэрацыі ўяўляе сабой «палату рэгіёнаў», у якой прадстаўнікі рэгіёнаў прадстаўляюць іх інтарэсы на федэральным узроўні, што адлюстроўвае федэратыўны прынцып расійскай дзяржавы. З’яўляючыся інстытутам інтэграцыі і кансалідацыі рэгіёнаў, Савет Федэрацыі пазваны забяспечваць баланс агульнафедэральных і рэгіянальных інтарэсаў пры прыняцці рашэнняў, накіраваных на рэалізацыю стратэгічных мэтаў развіцця краіны. Савет Федэрацыі фармуецца і структуруецца па непартыйным прынцыпе. Сенатары не ствараюць фракцый і партыйных аб’яднанняў<ref>{{Cite web |url=http://regions.ru/news/2480329/ |title=Архіўная копія |access-date=29 чэрвеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429080555/http://regions.ru/news/2480329/ |archivedate=29 красавіка 2014 |url-status=dead }}</ref> . Савет Федэрацыі з’яўляецца пастаянна дзеючым органам. У адрозненне ад [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай думы]], Савет Федэрацыі не можа быць распушчаны прэзідэнтам. Яго паседжанні праводзяцца па меры неабходнасці, але не радзей як два разы на месяц. Паседжанні Савета Федэрацыі з’яўляюцца асноўнай формай працы палаты. Яны праходзяць асобна ад паседжанняў Дзяржаўнай думы. Палаты могуць збірацца сумесна для заслухоўвання пасланняў [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расійскай Федэрацыі]], пасланняў Канстытуцыйнага Суда Расійскай Федэрацыі, выступленняў кіраўнікоў замежных дзяржаў. Сенатары ажыццяўляюць свае паўнамоцтвы на пастаяннай аснове. Сенатары валодаюць недатыкальнасцю на працягу ўсяго тэрміну іх паўнамоцтваў. Яны не могуць быць затрыманыя, арыштаваныя, падвергнутыя вобшуку, акрамя выпадкаў затрымання на месцы злачынства, а таксама падвергнуты асабістаму надгляду, за выключэннем выпадкаў, калі гэта прадугледжана федэральным законам для забеспячэння бяспекі іншых людзей. Савет Федэрацыі праводзіць свае паседжанні ў галоўным будынку на вул. Вялікай Дзмітраўцы ў [[Масква|Маскве]], як правіла, у перыяд з 25 студзеня па 15 ліпеня і з 16 верасня па 31 снежня. Паседжанні з’яўляюцца адкрытымі. Па рашэнні Савета Федэрацыі месца правядзення паседжанняў можа быць зменена, а таксама можа быць праведзена закрытае паседжанне. == Паўнамоцтвы == Згодна з артыкулам 102 Канстытуцыі Расійскай Федэрацыі, да ведання Савета Федэрацыі належаць (пункт 1): * зацвярджэнне змены межаў паміж суб’ектамі Расійскай Федэрацыі; * зацвярджэнне ўказа прэзідэнта Расіі аб увядзенні ваеннага становішча; * зацвярджэнне ўказа прэзідэнта Расіі аб увядзенні надзвычайнага становішча; * вырашэнне пытання аб магчымасці выкарыстання Узброеных Сіл РФ за межамі тэрыторыі Расіі; * прызначэнне выбараў прэзідэнта Расіі; * адхіленне прэзідэнта Расіі ад пасады; пазбаўленне недатыкальнасці прэзідэнта Расіі, які спыніў выкананне сваіх паўнамоцтваў; * прызначэнне на пасаду па прадстаўленні прэзідэнта Расіі старшыні, намесніка старшыні і суддзяў Канстытуцыйнага Суда Расіі, старшыні, намеснікаў старшыні і суддзяў Вярхоўнага Суда Расіі; * правядзенне кансультацый па прапанаваных прэзідэнтам Расіі кандыдатурах на пасаду Генеральнага пракурора Расіі, яго намеснікаў, пракурораў суб’ектаў Расійскай Федэрацыі, пракурораў ваенных і іншых спецыялізаваных пракуратур, прыраўнаваных да пракурораў суб’ектаў Расіі; * прызначэнне на пасаду і вызваленне ад пасады старшыні Падліковай палаты і паловы ад агульнага ліку аўдытараў Падліковай палаты па прадстаўленні прэзідэнта Расіі; * правядзенне кансультацый па прапанаваных прэзідэнтам Расіі кандыдатурах на пасаду кіраўнікоў федэральных органаў выканаўчай улады (уключаючы федэральных міністраў), якія ведаюць пытаннямі абароны, бяспекі дзяржавы, унутраных спраў, юстыцыі, замежных спраў, прадухілення надзвычайных сітуацый і ліквідацыі наступстваў стыхійных бедстваў, грамадскай бяспекі; * спыненне па прадстаўленні прэзідэнта Расіі ў адпаведнасці з федэральным канстытуцыйным законам паўнамоцтваў старшыні, намесніка старшыні і суддзяў Канстытуцыйнага Суда Расіі, старшыні, намеснікаў старшыні і суддзяў Вярхоўнага Суда Расіі, старшыняў, намеснікаў старшыняў і суддзяў касацыйных і апеляцыйных судоў у выпадку здзяйснення імі ўчынку, што ганьбіць гонар і годнасць суддзі, а таксама ў іншых прадугледжаных федэральным канстытуцыйным законам выпадках, якія сведчаць аб немагчымасці ажыццяўлення суддзёй сваіх паўнамоцтваў; * заслухоўванне штогадовых дакладаў Генеральнага пракурора Расіі аб стане законнасці і правапарадку ў Расіі. Па пытаннях, аднесеных да яго ведання [[Канстытуцыя Расіі|Канстытуцыяй Расійскай Федэрацыі]], Савет Федэрацыі прымае пастановы, якія прымаюцца большасцю галасоў ад агульнай колькасці сенатараў, калі іншы парадак прыняцця рашэнняў не прадугледжаны Канстытуцыяй Расійскай Федэрацыі. У галіне заканатворчасці Савет Федэрацыі займае ў адносінах да Дзяржаўнай думы падпарадкаваную ролю. Любыя законы спачатку ўносяцца ў Дзяржаўную думу, і толькі пасля ўхвалення ніжняй палатай паступаюць на разгляд Савета Федэрацыі. Як увесь Савет Федэрацыі ў цэлым, так і сенатары валодаюць правам заканадаўчай ініцыятывы, аднак законы аб папраўках у канстытуцыю могуць быць унесены альбо Саветам Федэрацыі як калегіяльным органам, або групай колькасцю не менш за адну пятую ад канстытуцыйнага складу палаты. Пры разглядзе прынятых Дзяржаўнай думай законаў Савет Федэрацыі не мае права ўнясення паправак, а можа альбо ўхваліць, альбо адхіліць закон у цэлым. Федэральны закон лічыцца ўхваленым Саветам Федэрацыі, калі за яго прагаласавала больш за палову ад агульнай колькасці членаў гэтай палаты альбо калі на працягу чатырнаццаці дзён ён не быў разгледжаны Саветам Федэрацыі. У выпадку адхілення федэральнага закона Саветам Федэрацыі палаты могуць стварыць пагаджальную камісію для пераадолення ўзніклых рознагалоссяў, пасля чаго федэральны закон падлягае паўторнаму разгляду Дзяржаўнай думай. У выпадку нязгоды Дзяржаўнай думы з рашэннем Савета Федэрацыі федэральны закон лічыцца прынятым, калі пры паўторным галасаванні за яго прагаласавала не менш за дзве трэці ад агульнай колькасці дэпутатаў Дзяржаўнай думы. Для прыняцця федэральных канстытуцыйных законаў неабходна ўхваленне трох чвэрцяў галасоў Савета Федэрацыі, у выпадку адхілення Саветам Федэрацыі праекта федэральнага канстытуцыйнага закона [[вета]] не можа быць пераадолена Дзяржаўнай думай. Сенатар Расійскай Федэрацыі асабіста ажыццяўляе сваё права на галасаванне. == Наведванне паседжанняў == Сенатары абавязаны прысутнічаць на пасяджаннях Савета Федэрацыі. Сенатар да пачатку паседжання Савета Федэрацыі, камітэта Савета Федэрацыі, членам якога ён з’яўляецца, пісьмова інфармуе адпаведна старшыню Савета Федэрацыі, старшыню камітэта Савета Федэрацыі аб ''немагчымасці прысутнічаць'' з уважлівых прычын (накіраванне ў камандзіроўку, хвароба, рэгістрацыя шлюбу, нараджэнне дзіцяці, смерць члена сям’і ці блізкага сваяка, надзвычайныя сітуацыі на месцах) на паседжанні палаты, камітэта. ''Адсутнасць'' парламентарыя па іншых прычынах дапускаецца на падставе яго пісьмовага звароту са згоды адпаведна старшыні Савета Федэрацыі, старшыні камітэта Савета Федэрацыі. == Перадгісторыя == Савет Федэрацыі СССР — кансультатыўны орган пры прэзідэнце СССР (1990—1991), які ўзначальваў [[прэзідэнт СССР]] і які ўключаў у сябе вышэйшых службовых асоб (прэзідэнтаў, па меры іх абрання, а да гэтага — старшыняў Вярхоўных Саветаў) 15 саюзных рэспублік. Заснаваны папраўкамі да Канстытуцыі СССР ад 14 сакавіка 1990 аб стварэнні пасады прэзідэнта СССР (арт. 127.4 Частка 15.1 — «Прэзідэнт СССР»). Пры наступнай змене Канстытуцыі папраўкамі ад 26 снежня 1990 статус СФ быў вызначаны асобнай Часткай 15.2; у склад Савета Федэрацыі быў уведзены з вырашальным голасам віцэ-прэзідэнт СССР; устаноўлена, што рашэнні СФ прымаюцца дзвюма трацінамі галасоў. З 30 студзеня 1991 года (з моманту зацвярджэння пастановай Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР Палажэння аб Савеце Федэрацыі) уключаў старшыняў Саветаў усіх 88 (затым — 89) суб’ектаў Федэрацыі. У ліпені 1991 года пасаду старшыні Савета Федэрацыі атрымаў у спадчыну Р. І. Хасбулатаў як в. а. старшыні, а затым — старшыня Вярхоўнага Савета. Савет Федэрацыі РСФСР пад старшынствам [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]] збіраўся на паседжанні тройчы — 22 лістапада 1990 года, 23 студзеня і 20 сакавіка 1991 года<ref>{{Кніга|загаловак=Конституция Девяносто третьего. История явления|аўтар=Румянцаў А. Г.|месца=Масква|старонак=92|год=2013|isbn=978-5-94821-025-4}}</ref>. 18 верасня 1993 года прэзідэнт Ельцын склікаў сустрэчу кіраўнікоў выканаўчай і прадстаўнічай улады рэгіёнаў, загадзя абвешчаную устаноўчым сходам новага Савета Федэрацыі і правобразам верхняй палаты новага парламента, альтэрнатыўнага дзейнаму З’езду народных дэпутатаў РФ. Удзельнікі сустрэчы адмовіліся падпісаць дакумент аб стварэнні Савета Федэрацыі, пакуль яго паўнамоцтвы не будуць вызначаны заканадаўча дзеючым парламентам. == Першы перыяд фарміравання (студзень 1994 — студзень 1996) == {{Палітыка Расіі}} У пераходных палажэннях Канстытуцыі Расіі 1993 года было азначана, што першы склад СФ на два гады абіраецца грамадзянамі па двухмандатных акругах, а далей парадак фарміравання СФ неабходна было ўсталяваць асобным законам. Выбары ў СФ адбыліся 12 снежня 1993 года. СФ засядаў з 11 студзеня 1994 года па 15 студзеня 1996. Практычная дзейнасць выбарнага СФ паказала, што ён не заўсёды выконвае адведзеную яму аўтарамі Канстытуцыі ролю «фільтра» прынятых [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай думай]] законаў і нярэдка галасуе за пераадоленне [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнцкага]] [[вета]]. '''Старшыня''' — Уладзімір Піліпавіч Шумейка (абраны 13 студзеня 1994 года — пастанова Савета Федэрацыі № 9-I СФ, паўнамоцтвы дэпутата Савета Федэрацыі першага склікання спыніліся з моманту пачатку працы Савета Федэрацыі новага склікання 23 студзеня 1996 года), дэпутат ад Калінінградскай вобласці. == Другі перыяд фарміравання (студзень 1996 — снежань 2001) == Рэформа СФ была заклікана зрабіць яго палітычна больш блізкім да выканаўчай улады. У снежні 1995 года быў прыняты закон, па якім [[губернатар]]ы (кіраўнікі рэгіянальнай выканаўчай улады) і старшыні заканадаўчых сходаў суб’ектаў Федэрацыі ўваходзілі ў СФ па пасадзе. Пры гэтым члены СФ працавалі ў ім на нясталай аснове, збіраючыся ў Маскве на рэгулярныя сесіі, або беручы ўдзел у паседжаннях камітэтаў і камісій. Гэты склад СФ быў сфармаваны [[23 студзеня]] 1996 і засядаў па [[26 снежня]] [[2001]]. '''Старшыня''' — Ягор Сямёнавіч Строеў (абраны 23 студзеня 1996 года — пастанова Савета Федэрацыі № 9-СФ, вызвалены з пасады 5 снежня 2001 года — пастанова № 358-СФ; абраны ганаровым старшынёй Савета Федэрацыі 5 снежня 2001 года — пастанова № 360-СФ), кіраўнік адміністрацыі Арлоўскай вобласці. == Трэці перыяд фарміравання (студзень 2002 — снежань 2012) == Мэтай наступнай рэформы, прапанаванай [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнтам]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Пуціным]], стала замена [[губернатар]]аў і кіраўнікоў заканадаўчай улады прызначанымі прадстаўнікамі, якія павінны працаваць у СФ на пастаяннай і прафесійнай аснове (пры гэтым аднаго з іх прызначае губернатар, а другога — заканадаўчы орган рэгіёна). Кіраўнікі рэгіянальнай выканаўчай улады былі, такім чынам, пазбаўленыя магчымасці самастойна займацца лабіяваннем сваіх інтарэсаў у сталіцы і ўдзельнічаць у партыйнай і палітычнай дзейнасці на федэральным узроўні. У якасці свайго роду «кампенсацыі» для рэгіянальных лідараў быў створаны кансультатыўны орган — [[Дзяржаўны савет Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўны Савет РФ]], які перыядычна збіраецца ў Маскве і з удзелам прэзідэнта разглядае надзённыя пытанні жыцця краіны. Згодна з пунктам «е⁵» артыкула 83 Канстытуцыі РФ, Дзяржаўны Савет фармуецца «ў мэтах забеспячэння ўзгодненага функцыянавання і ўзаемадзеяння органаў дзяржаўнай улады, вызначэння асноўных напрамкаў унутранай і знешняй палітыкі Расійскай Федэрацыі і прыярытэтных напрамкаў сацыяльна-эканамічнага развіцця дзяржавы». Трэці Савет Федэрацыі быў канчаткова сфарміраваны да [[1 студзеня]] [[2002]] года на неабмежаваны тэрмін і засядаў у цалкам абноўленым складзе з [[16 студзеня]] 2002 года. Рэгламент і структура палаты перафарміравана [[30 студзеня]] 2002 года. '''Старшыня''': * [[Сяргей Міхайлавіч Міронаў]] (абраны 5 снежня 2001 года — пастанова Савета Федэрацыі № 359-СФ, вызвалены ад пасады 29 студзеня 2003 года — пастанова № 5-СФ, абраны 29 студзеня 2003 года — пастанова № 7-СФ, вызвалены ад пасады 30 сакавіка 2007 года — пастанова № 106-СФ, абраны 30 сакавіка 2007 года — пастанова № 107-СФ, адкліканы з Савета Федэрацыі 18 мая 2011 года), прадстаўнік ад Заканадаўчага сходу Санкт-Пецярбурга. * [[Валянціна Іванаўна Матвіенка]] (абрана 21 верасня 2011 года), прадстаўнік ад Урада Санкт-Пецярбурга. == Чацвёрты перыяд фарміравання (снежань 2012 — цяперашні час) == Федэральны закон «Аб парадку фарміравання Савета Федэрацыі Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі» ўступіў у сілу ў снежні 2012 года. Па ім, агульныя патрабаванні да кандыдатаў для надзялення паўнамоцтвамі сенатара Расійскай Федэрацыі выглядаюць наступным чынам:<ref>{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/46281|title=Подписан Закон Российской Федерации о поправке к Конституции|publisher=Президент России|accessdate=2020-04-18}}</ref> * Грамадзянін павінен быць старэйшым за 30 гадоў; * Грамадзянін павінен мець бездакорную рэпутацыю; * Грамадзянін павінен мець не менш за 5 гадоў аселасці. Прадстаўніком ад ''заканадаўчага органа'' рэгіёна можа быць толькі дэпутат гэтага органа. Кандыдатуры ўносяцца старшынёй, фракцыяй ці групай дэпутатаў. Рашэнне прымаецца большасцю галасоў ад агульнай колькасці. Прадстаўнік ад ''выканаўчага органа'' рэгіёна: кандыдатура загадзя вызначана. Пры выбарах вышэйшай службовай асобы суб’екта кожны кандыдат заяўляе спіс з трох чалавек, першы з якіх у выпадку абрання кандыдата будзе надзелены паўнамоцтвамі члена Савета Федэрацыі (другі ў спісе мае шанец стаць сенатарам толькі ў выпадку датэрміновага спынення паўнамоцтваў першага, трэці — адпаведна пасля другога)<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20120627/686448586.html|title=Путин в Совфеде 11 лет спустя: новый порядок формирования|date=2012-06-27|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2020-04-17|lang=ru}}</ref>. Рашэнне аб надзяленні прымаецца нававыбранай вышэйшай службовай асобай суб’екта Расійскай Федэрацыі на наступны дзень пасля дня яго ўступлення на пасаду ўказам (пастановай). Важнае новаўвядзенне: выключаецца магчымасць датэрміновага адклікання сенатара па ініцыятыве губернатара або заканадаўчага сходу рэгіёна. Для датэрміновага спынення паўнамоцтваў сенатара Расійскай Федэрацыі прадугледжаны тыя ж падставы, што і для датэрміновага спынення паўнамоцтваў дэпутата Дзяржаўнай думы. Спікер Савета Федэрацыі накіроўвае інфармацыю аб наведванні сенатарам пленарных паседжанняў, паседжанняў камітэтаў Савета Федэрацыі ў орган дзяржаўнай улады суб’екта/рэгіёна Расіі, які абраў сенатара Расійскай Федэрацыі. Абмежаванні: * які мае грамадзянства замежнай дзяржавы, альбо від на жыхарства ці іншы дакумент, які пацвярджае права на пастаяннае пражыванне грамадзяніна Расійскай Федэрацыі на тэрыторыі замежнай дзяржавы; * прызнаны судом недзеяздольным або абмежавана дзеяздольным; * які змяшчаецца ў месцах пазбаўлення волі па прысуду суда; * які мае судзімасць за здзяйсненне цяжкіх і асабліва цяжкіх злачынстваў. == Патрабаванні пасля прыняцця паправак да Канстытуцыі (2020) == Сенатарам Расійскай Федэрацыі можа быць грамадзянін Расійскай Федэрацыі, які дасягнуў 30 гадоў, які пастаянна пражывае ў Расійскай Федэрацыі, які не мае грамадзянства замежнай дзяржавы альбо віду на жыхарства ці іншага дакумента, які пацвярджае права на пастаяннае пражыванне грамадзяніна Расійскай Федэрацыі на тэрыторыі замежнай дзяржавы. Сенатарам Расійскай Федэрацыі ў парадку, устаноўленым федэральным законам, забараняецца адкрываць і мець рахункі (уклады), захоўваць наяўныя грашовыя сродкі і каштоўнасці ў замежных банках, размешчаных за межамі тэрыторыі Расійскай Федэрацыі. Прадстаўнікамі Расійскай Федэрацыі ў Савеце Федэрацыі, якія ажыццяўляюць паўнамоцтвы сенатараў Расійскай Федэрацыі пажыццёва, могуць быць прызначаныя грамадзяне, якія маюць выдатныя заслугі перад краінай у сферы дзяржаўнай і грамадскай дзейнасці. Прадстаўнікі Расійскай Федэрацыі ў Савеце Федэрацыі, за выключэннем прадстаўнікоў Расійскай Федэрацыі, якія ажыццяўляюць паўнамоцтвы сенатараў Расійскай Федэрацыі пажыццёва, прызначаюцца тэрмінам на шэсць гадоў. == Апарат Савета Федэрацыі == Апарат Савета Федэрацыі ажыццяўляе непасрэднае забеспячэнне дзейнасці Савета Федэрацыі па рэалізацыі яго канстытуцыйных паўнамоцтваў. '''Кіраўнікі Апарата Савета Федэрацыі:''' # Генадзь Іванавіч Голаў (з 2019) # Сяргей Аляксандравіч Мартынаў (2014—2019) # Уладзімір Валянцінавіч Свінароў (2008—2014) # Пётр Фёдаравіч Ткачэнка (2001—2008) # Уладзімір Апалонавіч Мікітаў (1994—2001) '''Першы намеснік Кіраўніка Апарата Савета Федэрацыі:''' # Леў Андрэевіч Шчарбакоў (з 2014) # Валяр’ян Мікалаевіч Віктараў (1996—2014) '''Намеснік Кіраўніка Апарата Савета Федэрацыі:''' # Аляксандр Сяргеевіч Краско # Кацярына Юр’еўна Ягорава, начальнік Прававога ўпраўлення (з 2008) # Мікалай Уладзіміравіч Парузін, начальнік Упраўлення міжнародных сувязяў # Віталь Віктаравіч Семікін, начальнік Упраўлення справамі '''Упраўленні Апарата''': # Начальнік Прававога ўпраўлення — Кацярына Юр’еўна Ягорава # Начальнік Аналітычнага ўпраўлення — Андрэй Яўгенавіч Пятроў # Начальнік Упраўлення арганізацыйнага забеспячэння — Мікалай Пятровіч Кастулін # Начальнік Упраўлення справамі — Віталь Віктаравіч Семікін # Начальнік Упраўлення інфармацыйных тэхналогій і дакументазвароту — Валер Валер’евіч Папоў # Начальнік Упраўлення дзяржаўнай службы і кадраў — Аляксандр Барысавіч Корчак # Начальнік Упраўлення міжнародных сувязяў — Мікалай Уладзіміравіч Парузін # Начальнік Упраўлення інфармацыі і ўзаемадзеяння са СМІ (Прэс-служба Савета Федэрацыі) — прэс-сакратар Старшыні Савета Федэрацыі Уладзіслаў Валер’евіч Панамарэнка # Начальнік Фінансава-эканамічнага ўпраўлення — Ксенія Уладзіміраўна Хапалава == Часовая камісія СФ па абароне дзяржаўнага суверэнітэту і прадухіленні ўмяшання ва ўнутраныя справы РФ == '''Часовая камісія Савета Федэрацыі па абароне дзяржаўнага суверэнітэту і прадухіленні ўмяшання ва ўнутраныя справы Расійскай Федэрацыі''' — камісія, створаная па рашэнні 414-га паседжання Савета Федэрацыі Федэральнага Сходу РФ з мэтай абароны дзяржаўнага суверэнітэту Расіі і прадухілення ўмяшання ва ўнутраныя справы [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. ''' Перадгісторыя ўзнікнення ''' Перадумовы з’яўлення камісіі намеціліся яшчэ ў красавіку 2017 года, падчас правядзення 136-й Асамблеі Міжпарламенцкага Саюза ў [[Дака|Дацы]]. Па выніках працы Асамблеі па ініцыятыве расійскай дэлегацыі была прынятая рэзалюцыя<ref>{{Cite web|url=https://sovfedinfo.livejournal.com/1249819.html|title=МПС принял резолюцию о роли парламентов в предотвращении вмешательства во внутренние дела государств|author=adminsovfedinfo, sovfedinfo|date=2017-04-04|publisher=Совет Федерации|accessdate=2020-04-18}}</ref> пра ролю парламентаў у захаванні прынцыпу неўмяшання ва ўнутраныя справы суверэнных дзяржаў. Тэзісам дадзенай рэзалюцыі стала канстатацыя недапушчальнасці гвалтоўнай змены законных урадаў дзяржаў пад падставамі так званых «гуманітарных інтэрвенцый». 7 чэрвеня 2017 года ў Савеце Федэрацыі прайшлі парламенцкія слуханні<ref>{{Cite web|url=http://council.gov.ru/activity/documents/81380/|title=Об итогах парламентских слушаний «Предотвращение вмешательства во внутренние дела Российской Федерации: законодательство и правоприменительная практика»|publisher=Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|lang=ru|accessdate=2020-04-18}}</ref> на тэму «Прадухіленне ўмяшання ва ўнутраныя справы Расійскай Федэрацыі: заканадаўства і правапрымяняльная практыка», арганізаваныя Камітэтам Савета Федэрацыі па міжнародных справах і Камітэтам па канстытуцыйным заканадаўстве і дзяржаўным будаўніцтве. Па выніках дыскусій падрыхтаваны рэкамендацыі. 14 чэрвеня 2017 года, на 414-м паседжанні Савет Федэрацыі прыняў Пастанову<ref>{{Cite web|url=http://council.gov.ru/events/news/81239/|title=Создана Временная комиссия СФ по защите государственного суверенитета и предотвращению вмешательства во внутренние дела России|publisher=Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|lang=ru|accessdate=2020-04-18}}</ref> «Аб стварэнні Часовай камісіі Савета Федэрацыі па абароне дзяржаўнага суверэнітэту і прадухіленні ўмяшання ва ўнутраныя справы Расійскай Федэрацыі». '''Склад Часовай камісіі''' У склад Часовай камісіі ўключаны<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=http://council.gov.ru/activity/documents/81373/|title=О создании Временной комиссии Совета Федерации по защите государственного суверенитета и предотвращению вмешательства во внутренние дела Российской Федерации|publisher=Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|lang=ru|accessdate=2020-04-18}}</ref> наступныя сенатары Расійскай Федэрацыі: * Андрэй Аркадзьевіч Клімаў<ref name="автоссылка1"/> — старшыня Часовай камісіі. * Іван Мікалаевіч Абрамаў * Алена Уладзіміраўна Афанасьева * Аляксандр Давыдавіч Башкін * Аляксандр Уладзеленавіч Вайнберг * Любоў Мікалаеўна Глебава * Уладзімір Міхайлавіч Джабараў * Эдуард Уладзіміравіч Ісакаў * Вольга Фёдараўна Кавітыдзі * Маргарыта Мікалаеўна Паўлава * Уладзімір Уладзіміравіч Палятаеў Пры Часовай камісіі быў утвораны экспертны савет. === <small>Асноўныя задачы</small> === Да асноўных задач Часовай камісіі датычацца<ref name="автоссылка1"/>: * Збор, аналіз і абагульненне інфармацыі аб стане заканадаўства Расійскай Федэрацыі і правапрымяняльнай практыкі ў сферы абароны дзяржаўнага суверэнітэту і прадухілення ўмяшання ва ўнутраныя справы Расійскай Федэрацыі; * Падрыхтоўка прапаноў па ўдасканаленні заканадаўства Расійскай Федэрацыі ў сферы абароны дзяржаўнага суверэнітэту і прадухілення ўмяшання ва ўнутраныя справы Расійскай Федэрацыі; * Маніторынг дзейнасці замежных дзяржаў, міждзяржаўных аб’яднанняў і міжнародных арганізацый, накіраванай на ажыццяўленне ўмяшання ў палітычную, эканамічную, культурную, гуманітарную сферы дзейнасці ў Расійскай Федэрацыі; * Маніторынг стану міжнароднага права ў галіне прадухілення ўмяшання ва ўнутраныя справы дзяржаў, падрыхтоўка прапаноў па яго ўдасканаленні. === <small>Паседжанні</small> === Першае паседжанне Часовай камісіі па абароне дзяржаўнага суверэнітэту і прадухіленні ўмяшання ва ўнутраныя справы прайшло<ref>{{Cite web|url=http://council.gov.ru/events/news/81208/|title=Cенаторы обсудили итоги парламентских слушаний о предотвращении вмешательства во внутренние дела России|publisher=Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|lang=ru|accessdate=2020-04-18}}</ref> 27 чэрвеня 2017 года. == Афіцыйныя СМІ Савета Федэрацыі == Савет Федэрацыі з’яўляецца сузаснавальнікам (разам з Дзяржаўнай думай) трох парламенцкіх СМІ: # Тэлеканал Савета Федэрацыі «[https://vmeste-rf.tv Вместе-РФ]»; # «Парламенцкая газета»; # Часопіс «Расійская Федэрацыя сёння». # У Савета Федэрацыі ёсць канал на платформе [[YouTube]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCmZaveC5gNycuFAlimRRIOQ|title=Совет Федерации|publisher=YouTube|lang=ru|accessdate=2020-04-18}}</ref>, дзе транслююцца паседжанні палаты, паседжанні камітэтаў і інфармацыя для прэсы. == Нумізматыка == 16 лістапада 2018 года [[Цэнтральны банк Расійскай Федэрацыі|Банк Расіі]] выпусціў у абарачэнне памятную сярэбраную манету наміналам 3 рублі «Савет Федэрацыі Федэральнага Сходу Расійскай Федэрацыі»<ref>{{Cite web|url=http://cbr.ru/press/pr/?file=15112018_164731coins.htm|title=О выпуске в обращение памятных монет из драгоценного металла {{!}} Банк России|publisher=cbr.ru|accessdate=2020-04-18}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўны савет Расійскай імперыі]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|council.gov.ru|Савета Федэрацыі}} [[Катэгорыя:Федэральны сход Расійскай Федэрацыі]] [[Катэгорыя:Верхнія палаты парламентаў паводле краін|Расія]] 5eg2frn1l22l7kr9c7p14u7ipevbl7w 0 684283 5164860 4077810 2026-07-12T07:29:21Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Венгерскі ўніверсітэт выяўленчых мастацтваў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5164860 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Венгерскі ўніверсітэт выяўленчых мастацтваў |скарачэнне = |эмблема = |выява = Képzőművészeti Főiskola (715. számú műemlék) 2.jpg |арыгінал = {{lang-hu|Magyar Képzőművészeti Egyetem}} |міжназва = {{lang-en|Hungarian University of Fine Arts}} |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = 1871 |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Будапешт]] |кампус = |адрас = |сайт = http://www.mke.hu/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Венгерскі ўніверсітэт выяўленчых мастацтваў''' ({{lang-hu|Magyar Képzőművészeti Egyetem}}) — [[Венгрыя|венгерская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]] са статусам [[універсітэт]]а і з сядзібай у горадзе [[Будапешт]]. == Агульная характарыстыка == Установа была заснавана ў [[1871]] годзе як Венгерская каралеўская школа малявання. З 2001 года мае статус [[універсітэт]]а і сучасную назву. == Напрамкі навучання == * выяўленчае мастацтва * інтэрмедыйнае мастацтва * графіка * рэстаўрацыя твораў мастацтва * скульптура * тэорыя мастацтва * прыкладны візуальны дызайн * арт-дызайнер * выкладанне выяўленчага мастацтва {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.mke.hu/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Венгрыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Будапешта]] [[Катэгорыя:Мастацкія вышэйшыя навучальныя ўстановы]] [[Катэгорыя:Венгерскі ўніверсітэт выяўленчых мастацтваў]] p1zpvmq1hlt62vskhsnfpipyfgplzzr 0 685396 5164531 5164514 2026-07-11T12:14:56Z Цімур 27525 /* Храналогія */ 5164531 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом |Вокладка=The Beatles, Revolver (Logo).png }} '''«Revolver»''' — сёмы [[студыйны альбом]] рок-гурта «[[The Beatles]]», выпушчаны [[5 жніўня]] [[1966]] года. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай кружэлкай гурта, выдадзенай у ЗША 8 жніўня 1966 года. У амерыканскае выданне не ўвайшлі песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Dr. Robert]]», ужо выпушчаныя 20 чэрвеня 1966 года ў альбоме ''[[Yesterday and Today]]''. Адначасова з кружэлкай ''Revolver'' у продаж паступіў [[сінгл]] «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Гурт распачаў студыйную працу 6 красавіка, пачаўшы з запісу песні «[[Tomorrow Never Knows]]». Апошняй для альбома ''Revolver'' была створана «[[She Said, She Said]]». Усе кампазіцыі запісваліся ў студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]] у [[Лондан]]е. [[Музычны прадзюсар|Музычным прадзюсарам]] і гукарэжысёрам, як і ў папярэдніх работах The Beatles, быў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], а новым гукааператарам стаў [[Джэф Эмерык]]. Да запісу некалькіх песень былі прыцягнуты пабочныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[Валторна|валтарніст]] Алан Сівіл, які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[Труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[Духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Неўзабаве пасля жнівеньскага рэлізу ў 1966 годзе альбом узначаліў [[хіт-парад]]ы і ўтрымліваў першую пазіцыю на працягу сямі тыдняў у Вялікабрытаніі і на працягу шасці тыдняў у ЗША. Крытыкамі было адзначана наватарства The Beatles: новыя метады гуказапісу, эксперыменты з музычнымі стылямі, пашырэнне тэматыкі тэкстаў песень. ''Revolver'' з прыкметным пастаянствам залічваўся ў розныя спісы лепшых запісаў [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]], зазнаў мноства перавыданняў, на песні з гэтага альбома створана больш за 270 [[Кавер-версія|кавер-версій]]. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы. == Запіс == [[Файл:Guitarras de McCartney y Harrison.jpg|thumb|Бас-гітара [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] (злева) і гітара [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]] (справа).]] Згодна з усталяванай практыкай «турнэ — фільм — запіс — турнэ» ўдзельнікам калектыва належала ў пачатку 1966 года пачаць працу над новым фільмам, але яны ніяк не прыходзілі да згоды наконт сюжэту і нават тэмы карціны<ref name="beatles.ru">''Джон Робертсон''. Полный путеводитель по музыке The Beatles, часть 7, ''Revolver''. (31 октября 2003 года).</ref>. У выніку было вырашана парушыць усталяваны графік, праца над меркаваным фільмам так і не была пачата. Завяршыўшы сваё брытанскае турнэ, гурт з красавіка 1966 года паглыбіўся ў студыйную працу над новым альбомам. Запіс матэрыялу доўжыўся амаль тры месяцы — з 6 красавіка па 22 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 1|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і раней, музыканты працавалі ў студыі «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]» у Лондане — хаця, паводле Пола Мак-Картні, альбом спачатку збіраліся запісваць у Амерыцы, але прапанаваныя цэны за арэнду і абсталяванне былі «фантастычнымі», да таго ж тэрмін іх кантракта з гуказапіснай кампаніяй [[EMI]] мінаў толькі ў чэрвені 1966 года<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музыканты === Акрамя песень, напісаных у сааўтарстве Ленанам і Мак-Картні, у альбоме прадстаўлены тры новыя кампазіцыі Джорджа Харысана, а Рынга Стару было даверана заспяваць песню «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», напісаную адмыслова для яго. За гуказапіс адказвалі прадзюсар Джордж Марцін і гукааператар Джэф Эмерык. Таксама для запісу асобных кампазіцый былі запрошаны прафесійныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[валторна|валтарніст]] [[Алан Сівіл]], які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Акрамя таго, у запісе прыпева «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» прынялі ўдзел: канцэртны менеджар гурта [[Ніл Аспінал]], яго памочнік [[Мэл Эванс]], прадзюсар Джордж Марцін, [[Донаван (музыкант)|Донаван]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], гукааператар [[Джэф Эмерык]], [[Браян Джонс]], [[Марыяна Фейтфул]] і шафёр Альф Бікнел<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4snDNXP?url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музычныя інструменты === [[Файл:Sitar3.jpg|thumb|Сітар]] Акрамя асноўных для гурта [[гітара|гітары]], [[бас-гітара|бас-гітары]] і [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]], таксама выкарыстоўваліся [[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]] і іншыя інструменты. З [[ударныя музычныя інструменты|перкусіі]] не раз прымяняліся ў запісе некалькіх кампазіцый [[бубен]] і [[маракас]]ы. У песні «[[Taxman]]» можна пачуць [[каўбел|сенсера]]. У запісе «[[Love You To]]» Джордж Харысан грае на [[сітар]]ы, які быў ім упершыню выкарыстаны яшчэ ў працы над «[[Norwegian Wood (This Bird Has Flown)|Norwegian Wood]]» для альбома ''[[Rubber Soul]]''. Апрача сітара, у запісе гучаць індыйскія барабаны [[табла]]<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:aifqxql5ldae~T2|title=Revolver. Credits|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127FjBg5?url=http://www.allmusic.com/album/r1518|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Найбольшая інструментальная разнастайнасць характэрна для песень Пола Мак-Картні. Для «[[Got to Get You into My Life]]» ён пажадаў запісаць партыю [[духавыя музычныя інструменты|духавых музычных інструментаў]], і прадзюсар запрасіў траіх [[труба|трубачоў]] і дваіх [[саксафон|саксафаністаў]]. У той жа песні «Got to Get You into My Life» гучыць [[арган Хаманда]], на якім сыграў Джордж Марцін. Для запісу «[[Eleanor Rigby]]» давялося наняць струнны ансамбль. А ў песні «For No One» Полу хацелася, каб гучала [[валторна]], што і было ажыццёўлена. Акрамя валторны, была запісана партыя фартэпіяна, на якім граў сам Мак-Картні. Для «[[Good Day Sunshine]]» на фартэпіяна граў Джордж Марцін. === Інавацыі гуказапісу === Падчас працы над альбомам былі прыменены чатыры асноўныя інавацыі ў галіне гуказапісу<ref name="revolver-1">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>: * Упершыню пры запісе быў ужыты метад «штучнага накладання» голасу ({{lang-en|ADT — artificial double tracking}}), вынайдзены гукаінжэнерам кампаніі [[EMI]] Кенам Таўнсендам у красавіку 1966 года. Сутнасць прыёму заключалася ў тым, каб накладваць дзве дарожкі з адной і той жа вакальнай партыяй, не запісваючы яе двойчы. Апісаны метад, напрыклад, быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў першай палавіне песні «[[Tomorrow Never Knows]]». * Другім ключавым момантам было ўжыванне працэса запісу гука ў адваротным кірунку. Гэты прыём упершыню быў ужыты пры запісе песні «Rain» 14 красавіка 1966 года, якая была выдадзена ў якасці двухбаковага сінгла «Paperback Writer» / «Rain». У працы над альбомам ''Revolver'' гэты прыём быў ужыты ў кампазіцыях «[[I'm Only Sleeping]]» і «Tomorrow Never Knows». * Трэцяй інавацыяй стала выкарыстанне склееных у кольцы магнітафонных стужак ({{lang-en|Tape loop}}) з запісанымі гукамі. Ідэя была прапанавана Полам Мак-Картні, які ўзяў яе з твораў нямецкага кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]]. У працы над «Tomorrow Never Knows» прымянялася пяць падобных кольцаў: першае з запісам крыкаў і смеху Пола Мак-Картні; другое з аркестравым акордам [[сі-бемоль мажор]]; трэцяе з гукамі [[флейта|флейты]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; чацвёртае з гукамі [[скрыпка|скрыпак]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; пятае са скажоным гукам [[сітар]]а. Падобным метадам пазней дадалі гітарнае сола Пола Мак-Картні, запісанае для песні «Taxman». Сола было перавернута ў адваротным кірунку і запаволена. * Чацвёртай асаблівасцю была тэхналогія запісу вакала пры дапамозе [[Леслі-спікер]]а падчас вярчэння дынамікаў. Падобны прыём забяспечваў пульсаванне гучання. Гэты метад быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў другой палавіне песні «Tomorrow Never Knows». === Храналогія === '''Красавік''' [[Файл:Magtape1.jpg|thumb|7-цалёвая шпуля {{nowrap|с ¼-цалёвай стужкай,}} выкарыстаная Полам Мак-Картні для стварэння гукавых эфектаў і лупаў у песні «Tomorrow Never Knows»]] * 6 красавіка — запіс трох дубляў рытм-трэка для песні «[[Tomorrow Never Knows]]» пад рабочай назвай «Mark I». Першы дубль быў пазней выдадзены ў 1996 годзе ў зборніку ''[[Anthology 2]]''. Другі дубль быў няпоўным, а трэці лёг у аснову афіцыйнай версіі<ref name="tomorrow-never-knows-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|title=Tomorrow Never Knows. The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sJsDZy?url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. * 7 красавіка — у ходзе пяцігадзіннай студыйнай сесіі музыканты дадавалі гукавыя эфекты і лупы да выбранага ў якасці асноўнага трэцяга дубля песні «Tomorrow Never Knows»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 красавіка — завершана праца над рытм-трэкам песні «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 11 красавіка — накладанне гітарнай партыі на рытм-трэк «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Пачатак працы над песняй «[[Love You To]]». Падчас запісу першага дубля Джордж Харысан спяваў [[акампанемент|акампануючы]] сабе на [[акустычная гітара|акустычнай гітары]], а Пол Мак-Картні выконваў партыю бэк-вакала. Трэцім дублем запісалі [[сітар]], які таксама быў выкарыстаны ў шостым дублі, калі запісвалі барабаны [[табла]], бас-гітару і [[фуз (эфект)|фуз-гітару]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 13 красавіка — завяршэнне працы над «Love You To». Харысан дадаў вакал, Стар запісаў партыю бубна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 красавіка — пачатак працы над песняй «[[Dr. Robert]]». Запісана 7 дубляў рытм-трэка, партыі [[маракас]]аў, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і [[фартэпіяна]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 красавіка — заканчэнне запісу «Dr. Robert». Накладанне вакальнай партыі Джона Ленана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 20 красавіка — пачатак працы над песняй «[[And Your Bird Can Sing]]». Запісаны два дублі рытм-трэка. Затым былі дададзены вакал Джона Ленана, бэк-вакал Мак-Картні і Харысана, запісы бубна і партыя бас-гітары. Запісаная версія была адрынута, яе можна пачуць на зборніку ''[[Anthology 2]]''<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Таго ж дня пачалася праца над песняй Джорджа Харысана «[[Taxman]]». Запісаны чатыры пробныя дублі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 красавіка — працягу працы над «Taxman». Запісана 11 дубляў, 10 з якіх — рытм-трэк<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 22 красавіка — завяршэнне працы над «Tomorrow Never Knows». Накладанне партыі [[сітар]]а, запісанай Джорджам Харысанам, і накладанне вакалу Джона Ленана, запісанага з выкарыстаннем [[Леслі-спікер]]а<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Для песні «Taxman» Рынга Стар запісаў партыю [[каўбел|сенсера]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 красавіка — паўторны запіс рытм-трэка песні «And Your Bird Can Sing». З трынаццаці дубляў быў выбраны дзясяты. На яго наклалі ўжо запісаныя партыі вакалу і астатніх інструментаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 27 красавіка — пачатак працы над «[[I’m Only Sleeping]]». Запісана 11 дубляў рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 28 красавіка — пачатак працы над «[[Eleanor Rigby]]». Запісана 14 дублей ў выкананні запрошанага струннага ансамбля. Затым быў запісаны вакал Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 29 красавіка — запіс вакалу Джона Ленана для песні «I’m Only Sleeping»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Запіс вакалу Пола Мак-Картні і бэк-вакалу ў выкананні Ленана і Харысана для песні «Eleanor Rigby»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. == Продажы і пазіцыі ў хіт-парадах == Брытанскі рэліз альбома адбыўся 5 жніўня 1966 года. Праз тыдзень было распрададзена каля 300 000 копій і ''Revolver'' дасягнуў першай пазіцыі ў брытанскім хіт-парадзе, дзе заставаўся на працягу сямі тыдняў. Агульны тэрмін знаходжання ў хіт-парадзе склаў 34 тыдні<ref name="uk-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|title=UK LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tBHFQm?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Распаўсюджванне дыска ў Англіі ажыццяўлялася лэйблам [[Parlophone|Parlophone Records]]. Адначасова з альбомам у продаж паступіў двухбаковы сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». У хіт-парады ён трапіў 11 жніўня і праз сем дзён дасягнуў першага месца<ref name="uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=UK single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tCdWw8?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай пласцінкай гурта, выдадзенай у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 8 жніўня 1966 года. Альбом узначальваў амерыканскія хіт-парады на працягу шасці тыдняў. Песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Dr. Robert]]», якія не ўвайшлі ў амерыканскае выданне, трапілі ў альбом ''[[Yesterday and Today]]'', выпушчаны ў ЗША 20 чэрвеня 1966 года<ref name="us-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|title=US LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tDqTge?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і ў выпадку з брытанскім выданнем, адначасова з альбомам у продаж паступіў сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Аднак у амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]] ён дасягнуў толькі другога радка, што было звязана са скандаламі, якія ўзняліся ў Амерыцы ў сувязі з першапачатковай «мясніцкай» вокладкай ({{lang-en|'Butcher' cover}}) пласцінкі ''Yesterday and Today'' і фразай Джона Ленана аб тым, што «The Beatles» «папулярнейшыя за Ісуса» ({{lang-en|We’re more popular than Jesus now}})<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=US single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tGTIEx?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом ''Revolver'' неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы<ref name="RIAA">{{cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|title=RIAA — Gold & Platinum|publisher=Сайт [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tHgCvJ?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Альбом дагэтуль займае высокую пазіцыю ў хіт-парадзе ''[[Billboard 200|Billboard Hot 200]]''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|title=''Billboard'' Hot 200. Chart.|publisher=[[Billboard Hot 200]]|access-date=2022-11-22|archive-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213225258/https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|url-status=live}}</ref>. == Уплыў на папулярную культуру == На ўсе кампазіцыі з альбома ''Revolver'' было створана каля 270 [[кавер-версія|кавер-версій]]<ref name="covertogether">{{cite web|url=http://covertogether.com/album/revolver|title=Revolver на сайце covertogether.com|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tW9hbh?url=http://covertogether.com/album/revolver|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref><ref name="covers">{{cite web|url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|title=Beatles Covers List|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tWweRn?url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, песні альбома неаднаразова выкарыстоўваліся ў [[саўндтрэк]]ах да многіх фільмаў і тэлесерыялаў<ref name="IMDb">{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|title=Soundtrack|publisher=Сайт [[Internet Movie Database|IMDb]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tXrRik?url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Упершыню кампазіцыі «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», «[[Eleanor Rigby]]» і «[[Love You To]]» прагучалі ў мультфільме «[[Жоўтая субмарына (мультфільм)|Жоўтая субмарына]]». У папулярным тэлевізійным серыяле «[[Сябры (тэлесерыял)|Сябры]]» песня «[[Here, There and Everywhere]]» граецца на [[стальны барабан|стальных барабанах]], калі адна з гераінь серыяла [[Фібі Буфе]] праходзіць паміж радамі царквы падчас яе вясельнай цырымоніі. [[Файл:Eleanor Rigby Statue Liverpool.JPG|thumb|Помнік Элінар Рыгбі ў Ліверпулі]] У гонар лірычнага персанажа песні «Eleanor Rigby» на вуліцы Стэнлі Стрыт у [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ў 1982 годзе быў усталяваны помнік. На шыльдзе побач са статуяй быў змешчаны надпіс: «Eleanor Rigby. "All the lonely people"» ({{tr-en|Элінар Рыгбі. "Усім адзінокім людзям"}})<!-- beatles.ru/books/articles.asp?article_id=1346-->. [[Джэф Эмерык]], гукааператар «The Beatles», азагаловіў свае мемуары пра перыяд працы з гуртом — «Тут, там і паўсюль: мая студыйная праца з "The Beatles"» ({{lang-en|Here, There, and Everywhere: My Life Recording the Music of The Beatles}})<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|title=Here, There, and Everywhere — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tb1VyL?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Кніга названа ў гонар аднайменнай песні «[[Here, There and Everywhere]]». У 1960-х гадах будучы нобелеўскі лаўрэат [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|Іосіф Бродскі]] пераклаў песню «Yellow Submarine» для піянерскага часопіса «Костёр». У адным са сваіх інтэрв'ю, апублікаваным пазней у кнізе Саламона Волкава «Диалоги с Иосифом Бродским», Бродскі казаў, што «тэксты, напісаныя Джонам Ленанам і Полам Мак-Картні, абсалютна выдатныя»<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|title=Yellow Submarine — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tcBg6f?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Песні з альбома ''Revolver'' неаднаразова выкарыстоўваліся ў радыёперадачы «Аэростат». Першай песняй, якую [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]] уключыў у дэбютным выпуску радыёпраграмы 22 мая 2005 года, была «I’m Only Sleeping»<ref name="aerostat01">{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192542/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|url-status=live}}</ref>. У кастрычніцкай перадачы 2005 года, прысвечанай Джону Ленану, выкарыстоўвалася кампазіцыя «Tomorrow Never Knows»<ref name="aerostat01"/>. У радыёпраграме, прымеркаванай да дня нараджэння Джорджа Харысана, гучала песня «Love You To»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|url-status=live}}</ref>. У 57-м выпуску, прымеркаваным да дня нараджэння Пола Мак-Картні, былі выкарыстаны аўдыёзапісы «Eleanor Rigby» і «For No One»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|url-status=live}}</ref>. == Спіс кампазіцый == === Брытанскае выданне === {{Track listing | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | note1 = * | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:36 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:11 | title3 = [[I'm Only Sleeping]] | extra3 = [[Джон Ленан]] | length3 = 2:58 | title4 = [[Love You To]] | note4 = * | extra4 = [[Джордж Харысан]] | length4 = 3:00 | title5 = [[Here, There and Everywhere]] | extra5 = [[Пол Мак-Картні]] | length5 = 2:29 | title6 = [[Yellow Submarine (song)|Yellow Submarine]] | extra6 = [[Рынга Стар]] | length6 = 2:40 | title7 = [[She Said She Said]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 2:39 | total_length = 18:33 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} {{Track listing | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:08 | title2 = [[And Your Bird Can Sing]] | extra2 = [[Джон Ленан]] | length2 = 2:02 | title3 = [[For No One]] | extra3 = [[Пол Мак-Картні]] | length3 = 2:03 | title4 = [[Doctor Robert]] | extra4 = [[Джон Ленан]] | length4 = 2:14 | title5 = [[I Want to Tell You]] | note5 = * | extra5 = [[Джордж Харысан]] | length5 = 2:30 | title6 = [[Got to Get You into My Life]] | extra6 = [[Пол Мак-Картні]] | length6 = 2:31 | title7 = [[Tomorrow Never Knows]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 3:00 | total_length = 16:28 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} === Амерыканскае выданне === {{tracklist | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | lyrics1 = [[Джордж Харысан]] | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:39 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:07 | title3 = [[Love You To]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 3:01 | title4 = [[Here, There and Everywhere]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:25 | title5 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Рынга Стар]] | length5 = 2:40 | title6 = [[She Said, She Said]] | lyrics6 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra6 = [[Джон Ленан]] | length6 = 2:37 }} {{tracklist | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | lyrics1 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:09 | title2 = [[For No One]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:01 | title3 = [[I Want to Tell You]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 2:29 | title4 = [[Got to Get You into My Life]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:30 | title5 = [[Tomorrow Never Knows]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Джон Ленан]] | length5 = 2:57 }} == Удзельнікі == {{слупкі}} {{Col-2}} * '''[[The Beatles]]''': ** [[Джон Ленан]] — [[гітара]], [[рытм-гітара]], [[арган]], [[фісгармонія]], [[бубен]], [[вакал]], гукавыя эфекты ** [[Пол Мак-Картні]] — гітара, [[фартэпіяна]], [[бас-гітара]], вакал ** [[Джордж Харысан]] — [[сола-гітара]], [[сітар]], бубен, вакал, гукавыя эфекты ** [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|ударныя]], бубен, [[каўбел|сенсера]], вакал * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[гукарэжысёр]], фартэпіяна («Good Day Sunshine», «Tomorrow Never Knows»), [[арган Хаманда]] («Got to Get You into My Life»), [[бэк-вакал]] * [[Джэф Эмерык]] — гукааператар, бэк-вакал {{Col-2}} * [[Ніл Аспінал]], [[Мэл Эванс]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], [[Донаван (музыкант)|Донаван]] — бэк-вакал («Yellow Submarine») * Тоні Гілберт, Юрген Хес, Сідні Сакс, Джон Шарп — [[скрыпка]] («Eleanor Rigby») * Стэфен Шынглс, Джон Андэрвуд — [[альт (струнны інструмент)|альт]] («Eleanor Rigby») * Дэрэк Сімпсан, Норман Джонс — [[віяланчэль]] («Eleanor Rigby») * Лес Конлан, Ян Хамер, Эдзі «Tan Tan» Торнтан — [[труба]] («Got to Get You into My Life») * Алан Брэнскамб, Пітэр Коў — [[саксафон]] («Got to Get You into My Life») * Аніл Бхагват — [[табла]] («Love You To») * [[Алан Сівіл]] — [[валторна]] («For No One») * Аарон Брэмнер — фотамантаж * [[Клаўс Форман]] — афармленне і дызайн вокладкі * [[Роберт Уітакер]] — [[фатограф]] {{слупкі/канец}} == Выданні альбома == Даныя прыведзены паводле матэрыялаў сайта [[Discogs]]<ref name="discogs">{{cite web|url=http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|title=Revolver at Discogs|publisher=Сайт [[Discogs]]|access-date=2009|lang=en|archive-date=2010-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220101510/http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| {{Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| 5 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[LP]] ([[манафонія|мона]]) | PMC 7009 |- | [[LP]] ([[стэрэа]]) | PCS 7009 |- |rowspan=2| {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] |rowspan=2| 8 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | [[LP]] (мона) | T 2576 |- | [[LP]] (стэрэа) | ST 2576 |- | {{Грэцыя}} [[Грэцыя]] | 1966 | [[EMI]] | [[LP]] | 14C 062-04097 <br>YEX 605 |- | {{Германія}} [[Германія]] | 1966 | Odeon Records <br>HÖR ZU | [[LP]] | SHZE 186 |- | {{Італія}} [[Італія]] | 1966 | EMI ITALIANA S.p.A. | [[LP]] | 3C 062-04097 <br>3C 064-04097 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1966 | Odeon EMI France <br>Odeon Records | [[LP]] | 2C 062 04097 |- | {{Югаславія}} [[Югаславія]] | 1966 | Jugoton Records | [[LP]] | LSPAR-70760 |- | {{Венесуэла}} [[Венесуэла]] | 1966 | Odeon Records | [[LP]] (мона) | MT-1021 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1971 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | ST-2576 |- | {{Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя]] | 1973 | [[Apple Records]] <br>World Record Club | [[LP]] | PCSM 7009 <br>WRC E.3114 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1973 | [[Apple Records]] | [[LP]] | AP-8443 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1976 | [[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[LP]] | EAS-80556 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] | 1978 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | SW 2576 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1978 | Odeon EMI France <br>Pathé Marconi EMI | [[LP]] | 2C 066 — 04.097 <br>2C 066-04097 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | CLJ-46441 |- | {{Канада}} [[Канада]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | C2 0777 7 46441 2 9 |- | [[Еўропа]] | 1987 | [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1998 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] <br>[[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] | TOCP-51117 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Сцяг|Еўропа}} [[Еўропа]] | 2009 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | 0946 3 82417 2 0 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.lastfm.ru/music/The+Beatles/Revolver Revolver] на сайце [[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284 Revolver] на сайце [[Discogs]]{{ref|en}} * ''[http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/ Revolver]''{{ref|en}} — інфармацыя пра альбом у "Бібліі The Beatles" * [http://www.lib.ru/SONGS/BEAT/beat13.txt Тэксты песень альбома ''Revolver'']{{-}}{{-}} * [https://vz.ru/opinions/2021/8/5/1112271.html Как «Револьвер» вышиб мозги американской молодежи]<!-- 55 лет назад, 5 августа 1966 года, вышел культовый альбом группы The Beatles «Revolver», который сами музыканты называли одним из лучших в своей дискографии. --> // Взгляд, 5 жніўня 2021 {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1966 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] 4gbxe7rdepekmlj15mwhwrn4j2bvycu 5164737 5164531 2026-07-11T19:54:25Z Цімур 27525 /* Храналогія */ 5164737 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом |Вокладка=The Beatles, Revolver (Logo).png }} '''«Revolver»''' — сёмы [[студыйны альбом]] рок-гурта «[[The Beatles]]», выпушчаны [[5 жніўня]] [[1966]] года. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай кружэлкай гурта, выдадзенай у ЗША 8 жніўня 1966 года. У амерыканскае выданне не ўвайшлі песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Dr. Robert]]», ужо выпушчаныя 20 чэрвеня 1966 года ў альбоме ''[[Yesterday and Today]]''. Адначасова з кружэлкай ''Revolver'' у продаж паступіў [[сінгл]] «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Гурт распачаў студыйную працу 6 красавіка, пачаўшы з запісу песні «[[Tomorrow Never Knows]]». Апошняй для альбома ''Revolver'' была створана «[[She Said, She Said]]». Усе кампазіцыі запісваліся ў студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]] у [[Лондан]]е. [[Музычны прадзюсар|Музычным прадзюсарам]] і гукарэжысёрам, як і ў папярэдніх работах The Beatles, быў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], а новым гукааператарам стаў [[Джэф Эмерык]]. Да запісу некалькіх песень былі прыцягнуты пабочныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[Валторна|валтарніст]] Алан Сівіл, які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[Труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[Духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Неўзабаве пасля жнівеньскага рэлізу ў 1966 годзе альбом узначаліў [[хіт-парад]]ы і ўтрымліваў першую пазіцыю на працягу сямі тыдняў у Вялікабрытаніі і на працягу шасці тыдняў у ЗША. Крытыкамі было адзначана наватарства The Beatles: новыя метады гуказапісу, эксперыменты з музычнымі стылямі, пашырэнне тэматыкі тэкстаў песень. ''Revolver'' з прыкметным пастаянствам залічваўся ў розныя спісы лепшых запісаў [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]], зазнаў мноства перавыданняў, на песні з гэтага альбома створана больш за 270 [[Кавер-версія|кавер-версій]]. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы. == Запіс == [[Файл:Guitarras de McCartney y Harrison.jpg|thumb|Бас-гітара [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] (злева) і гітара [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]] (справа).]] Згодна з усталяванай практыкай «турнэ — фільм — запіс — турнэ» ўдзельнікам калектыва належала ў пачатку 1966 года пачаць працу над новым фільмам, але яны ніяк не прыходзілі да згоды наконт сюжэту і нават тэмы карціны<ref name="beatles.ru">''Джон Робертсон''. Полный путеводитель по музыке The Beatles, часть 7, ''Revolver''. (31 октября 2003 года).</ref>. У выніку было вырашана парушыць усталяваны графік, праца над меркаваным фільмам так і не была пачата. Завяршыўшы сваё брытанскае турнэ, гурт з красавіка 1966 года паглыбіўся ў студыйную працу над новым альбомам. Запіс матэрыялу доўжыўся амаль тры месяцы — з 6 красавіка па 22 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 1|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і раней, музыканты працавалі ў студыі «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]» у Лондане — хаця, паводле Пола Мак-Картні, альбом спачатку збіраліся запісваць у Амерыцы, але прапанаваныя цэны за арэнду і абсталяванне былі «фантастычнымі», да таго ж тэрмін іх кантракта з гуказапіснай кампаніяй [[EMI]] мінаў толькі ў чэрвені 1966 года<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музыканты === Акрамя песень, напісаных у сааўтарстве Ленанам і Мак-Картні, у альбоме прадстаўлены тры новыя кампазіцыі Джорджа Харысана, а Рынга Стару было даверана заспяваць песню «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», напісаную адмыслова для яго. За гуказапіс адказвалі прадзюсар Джордж Марцін і гукааператар Джэф Эмерык. Таксама для запісу асобных кампазіцый былі запрошаны прафесійныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[валторна|валтарніст]] [[Алан Сівіл]], які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Акрамя таго, у запісе прыпева «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» прынялі ўдзел: канцэртны менеджар гурта [[Ніл Аспінал]], яго памочнік [[Мэл Эванс]], прадзюсар Джордж Марцін, [[Донаван (музыкант)|Донаван]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], гукааператар [[Джэф Эмерык]], [[Браян Джонс]], [[Марыяна Фейтфул]] і шафёр Альф Бікнел<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4snDNXP?url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музычныя інструменты === [[Файл:Sitar3.jpg|thumb|Сітар]] Акрамя асноўных для гурта [[гітара|гітары]], [[бас-гітара|бас-гітары]] і [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]], таксама выкарыстоўваліся [[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]] і іншыя інструменты. З [[ударныя музычныя інструменты|перкусіі]] не раз прымяняліся ў запісе некалькіх кампазіцый [[бубен]] і [[маракас]]ы. У песні «[[Taxman]]» можна пачуць [[каўбел|сенсера]]. У запісе «[[Love You To]]» Джордж Харысан грае на [[сітар]]ы, які быў ім упершыню выкарыстаны яшчэ ў працы над «[[Norwegian Wood (This Bird Has Flown)|Norwegian Wood]]» для альбома ''[[Rubber Soul]]''. Апрача сітара, у запісе гучаць індыйскія барабаны [[табла]]<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:aifqxql5ldae~T2|title=Revolver. Credits|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127FjBg5?url=http://www.allmusic.com/album/r1518|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Найбольшая інструментальная разнастайнасць характэрна для песень Пола Мак-Картні. Для «[[Got to Get You into My Life]]» ён пажадаў запісаць партыю [[духавыя музычныя інструменты|духавых музычных інструментаў]], і прадзюсар запрасіў траіх [[труба|трубачоў]] і дваіх [[саксафон|саксафаністаў]]. У той жа песні «Got to Get You into My Life» гучыць [[арган Хаманда]], на якім сыграў Джордж Марцін. Для запісу «[[Eleanor Rigby]]» давялося наняць струнны ансамбль. А ў песні «For No One» Полу хацелася, каб гучала [[валторна]], што і было ажыццёўлена. Акрамя валторны, была запісана партыя фартэпіяна, на якім граў сам Мак-Картні. Для «[[Good Day Sunshine]]» на фартэпіяна граў Джордж Марцін. === Інавацыі гуказапісу === Падчас працы над альбомам былі прыменены чатыры асноўныя інавацыі ў галіне гуказапісу<ref name="revolver-1">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>: * Упершыню пры запісе быў ужыты метад «штучнага накладання» голасу ({{lang-en|ADT — artificial double tracking}}), вынайдзены гукаінжэнерам кампаніі [[EMI]] Кенам Таўнсендам у красавіку 1966 года. Сутнасць прыёму заключалася ў тым, каб накладваць дзве дарожкі з адной і той жа вакальнай партыяй, не запісваючы яе двойчы. Апісаны метад, напрыклад, быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў першай палавіне песні «[[Tomorrow Never Knows]]». * Другім ключавым момантам было ўжыванне працэса запісу гука ў адваротным кірунку. Гэты прыём упершыню быў ужыты пры запісе песні «Rain» 14 красавіка 1966 года, якая была выдадзена ў якасці двухбаковага сінгла «Paperback Writer» / «Rain». У працы над альбомам ''Revolver'' гэты прыём быў ужыты ў кампазіцыях «[[I'm Only Sleeping]]» і «Tomorrow Never Knows». * Трэцяй інавацыяй стала выкарыстанне склееных у кольцы магнітафонных стужак ({{lang-en|Tape loop}}) з запісанымі гукамі. Ідэя была прапанавана Полам Мак-Картні, які ўзяў яе з твораў нямецкага кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]]. У працы над «Tomorrow Never Knows» прымянялася пяць падобных кольцаў: першае з запісам крыкаў і смеху Пола Мак-Картні; другое з аркестравым акордам [[сі-бемоль мажор]]; трэцяе з гукамі [[флейта|флейты]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; чацвёртае з гукамі [[скрыпка|скрыпак]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; пятае са скажоным гукам [[сітар]]а. Падобным метадам пазней дадалі гітарнае сола Пола Мак-Картні, запісанае для песні «Taxman». Сола было перавернута ў адваротным кірунку і запаволена. * Чацвёртай асаблівасцю была тэхналогія запісу вакала пры дапамозе [[Леслі-спікер]]а падчас вярчэння дынамікаў. Падобны прыём забяспечваў пульсаванне гучання. Гэты метад быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў другой палавіне песні «Tomorrow Never Knows». === Храналогія === '''Красавік''' [[Файл:Magtape1.jpg|thumb|7-цалёвая шпуля {{nowrap|с ¼-цалёвай стужкай,}} выкарыстаная Полам Мак-Картні для стварэння гукавых эфектаў і лупаў у песні «Tomorrow Never Knows»]] * 6 красавіка — запіс трох дубляў рытм-трэка для песні «[[Tomorrow Never Knows]]» пад рабочай назвай «Mark I». Першы дубль быў пазней выдадзены ў 1996 годзе ў зборніку ''[[Anthology 2]]''. Другі дубль быў няпоўным, а трэці лёг у аснову афіцыйнай версіі<ref name="tomorrow-never-knows-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|title=Tomorrow Never Knows. The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sJsDZy?url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. * 7 красавіка — у ходзе пяцігадзіннай студыйнай сесіі музыканты дадавалі гукавыя эфекты і лупы да выбранага ў якасці асноўнага трэцяга дубля песні «Tomorrow Never Knows»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 красавіка — завершана праца над рытм-трэкам песні «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 11 красавіка — накладанне гітарнай партыі на рытм-трэк «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Пачатак працы над песняй «[[Love You To]]». Падчас запісу першага дубля Джордж Харысан спяваў [[акампанемент|акампануючы]] сабе на [[акустычная гітара|акустычнай гітары]], а Пол Мак-Картні выконваў партыю бэк-вакала. Трэцім дублем запісалі [[сітар]], які таксама быў выкарыстаны ў шостым дублі, калі запісвалі барабаны [[табла]], бас-гітару і [[фуз (эфект)|фуз-гітару]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 13 красавіка — завяршэнне працы над «Love You To». Харысан дадаў вакал, Стар запісаў партыю бубна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 красавіка — пачатак працы над песняй «[[Dr. Robert]]». Запісана 7 дубляў рытм-трэка, партыі [[маракас]]аў, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і [[фартэпіяна]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 красавіка — заканчэнне запісу «Dr. Robert». Накладанне вакальнай партыі Джона Ленана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 20 красавіка — пачатак працы над песняй «[[And Your Bird Can Sing]]». Запісаны два дублі рытм-трэка. Затым былі дададзены вакал Джона Ленана, бэк-вакал Мак-Картні і Харысана, запісы бубна і партыя бас-гітары. Запісаная версія была адрынута, яе можна пачуць на зборніку ''[[Anthology 2]]''<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Таго ж дня пачалася праца над песняй Джорджа Харысана «[[Taxman]]». Запісаны чатыры пробныя дублі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 красавіка — працягу працы над «Taxman». Запісана 11 дубляў, 10 з якіх — рытм-трэк<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 22 красавіка — завяршэнне працы над «Tomorrow Never Knows». Накладанне партыі [[сітар]]а, запісанай Джорджам Харысанам, і накладанне вакалу Джона Ленана, запісанага з выкарыстаннем [[Леслі-спікер]]а<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Для песні «Taxman» Рынга Стар запісаў партыю [[каўбел|сенсера]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 красавіка — паўторны запіс рытм-трэка песні «And Your Bird Can Sing». З трынаццаці дубляў быў выбраны дзясяты. На яго наклалі ўжо запісаныя партыі вакалу і астатніх інструментаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 27 красавіка — пачатак працы над «[[I’m Only Sleeping]]». Запісана 11 дубляў рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 28 красавіка — пачатак працы над «[[Eleanor Rigby]]». Запісана 14 дублей ў выкананні запрошанага струннага ансамбля. Затым быў запісаны вакал Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 29 красавіка — запіс вакалу Джона Ленана для песні «I’m Only Sleeping»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Запіс вакалу Пола Мак-Картні і бэк-вакалу ў выкананні Ленана і Харысана для песні «Eleanor Rigby»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Май''' [[Файл:Leslie Speaker.jpg|thumb|Леслі-спікер, які выкарыстоўваўся ў запісе «Tomorrow Never Knows»]] * 5 мая — на працягу пяцігадзіннай начной сесіі Джордж Харысан запісаў гітарнае сола для песні «I’m Only Sleeping», якое гучыць у песні ў адваротным кірунку паводле задумы музыкантаў. Адзін з двух дубляў быў запісаны з прымяненнем [[фуз (эфект)|фуз-эфекта]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 мая — завяршэнне працы над «I'm Only Sleeping». Запіс бэк-вакалу Ленана, Мак-Картні і Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 мая — пачатак працы над песняй «[[For No One]]». Запісана дзесяць дубляў рытм-трэка: Пол Мак-Картні граў на фартэпіяна, а Рынга Стар на [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўцы]]. У апошнюю чаргу запісалі [[клавікорд]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусію]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 мая — працяг працы над «For No One». Дадаванне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзены адлік у пачатку песні «Taxman» і трэк [[звядзенне (музыка)|зведзены]] ў [[манафонія|мона]]версію<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 18 мая — праца над песняй «Got to Get You into My Life». Дадаванне партыі [[медныя духавыя музычныя інструменты|медных духавых музычных інструментаў]], вакалу, бэк-вакалу і гітарнага сола<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 мая — запіс партыі [[валторна|валторны]] пры ўдзеле [[Алан Сівіл|Алана Сівіла]] для песні «For No One»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 мая — пачатак працы над «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]». «The Beatles» патрацілі амаль тры гадзіны, рэпетуючы песню, а затым запісалі чатыры дублі. Затым былі запісаны вакал Рынга Стара і бэк-вакал<ref name="yellow-submarine-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/2/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Чэрвень''' * 1 чэрвеня — працяг працы над «Yellow Submarine». Накладанне гукавых эфектаў<ref name="yellow-submarine-2" />. * 2 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[I Want to Tell You]]». Запісана пяць дубляў рытм-трэка, уключна з фартэпіяна, ударнымі і гітарамі. Трэці дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Джорджа Харысана, бэк-вакал Ленана і Мак-Картні, запісы [[бубен|бубна]], маракасаў, воплескі і яшчэ фартэпіяна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 3 чэрвеня — працяг запісу «I Want to Tell You». Накладанне партыі бас-гітары, бо Пол граў на фартэпіяна падчас запісу рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 чэрвеня — завяршэнне працы над «Eleanor Rigby». Пол Мак-Картні запісаў яшчэ адну вакальную партыю для песні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 чэрвеня — пачатак працы над «[[Good Day Sunshine]]». «The Beatles» шмат разоў рэпетавалі, перш чым запісаць рытм-трэк — бас-гітару, фартэпіяна і ўдарныя — у тры дублі. Першы дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Пола і бэк-вакал Джона і Джорджа<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 чэрвеня — працяг працы над «Good Day Sunshine». Стар запісаў яшчэ ўдарных, Джордж Марцін сыграў сваё сола на фартэпіяна, затым дадалі яшчэ бэк-вакалу і воплескі ў далоні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 14 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[Here, There and Everywhere]]». Запісаны чатыры дублі, з якіх толькі апошні быў завершаны. Таго ж дня былі запісаны партыі гарманічнага вакалу пры ўдзеле Пола Мак-Картні, Джона Ленана і Джорджа Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 чэрвеня — працяг працы над «Here, There and Everywhere». Запіс рытм-трэка. Агульная колькасць дубляў даведзена да трынаццаці. Апошні дубль прызнаны найлепшым, і на яго наклалі партыі гарманічнага вакалу, асноўны вакал Пола і запіс бас-гітары<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 чэрвеня — завяршэнне працы над «Got to Get You into My Life». Фінальнае накладанне гітарнай партыі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Завяршэнне працы над «Here, There And Everywhere»: праведзена двайное накладанне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 чэрвеня — праца над песняй «[[She Said, She Said]]». На працягу дзевяцігадзіннай сесіі музыканты адрэпетавалі песню больш за 25 разоў, а затым запісалі тры дублі рытм-трэка. З іх быў выбраны трэці, да якога дадалі вакал Джона Ленана, бэк-вакал Ленана і Харысана, дадатковую партыю гітары і запіс [[арган Хаманда|аргана Хаманда]], на якім сыграў Ленан. Пол Мак-Картні ў запісе не ўдзельнічаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/she-said-she-said/|title=She Said She Said. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзена гітарнае сола Пола Мак-Картні ў песню «Taxman», запісанае яшчэ 21 красавіка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. == Продажы і пазіцыі ў хіт-парадах == Брытанскі рэліз альбома адбыўся 5 жніўня 1966 года. Праз тыдзень было распрададзена каля 300 000 копій і ''Revolver'' дасягнуў першай пазіцыі ў брытанскім хіт-парадзе, дзе заставаўся на працягу сямі тыдняў. Агульны тэрмін знаходжання ў хіт-парадзе склаў 34 тыдні<ref name="uk-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|title=UK LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tBHFQm?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Распаўсюджванне дыска ў Англіі ажыццяўлялася лэйблам [[Parlophone|Parlophone Records]]. Адначасова з альбомам у продаж паступіў двухбаковы сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». У хіт-парады ён трапіў 11 жніўня і праз сем дзён дасягнуў першага месца<ref name="uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=UK single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tCdWw8?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай пласцінкай гурта, выдадзенай у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 8 жніўня 1966 года. Альбом узначальваў амерыканскія хіт-парады на працягу шасці тыдняў. Песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Dr. Robert]]», якія не ўвайшлі ў амерыканскае выданне, трапілі ў альбом ''[[Yesterday and Today]]'', выпушчаны ў ЗША 20 чэрвеня 1966 года<ref name="us-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|title=US LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tDqTge?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і ў выпадку з брытанскім выданнем, адначасова з альбомам у продаж паступіў сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Аднак у амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]] ён дасягнуў толькі другога радка, што было звязана са скандаламі, якія ўзняліся ў Амерыцы ў сувязі з першапачатковай «мясніцкай» вокладкай ({{lang-en|'Butcher' cover}}) пласцінкі ''Yesterday and Today'' і фразай Джона Ленана аб тым, што «The Beatles» «папулярнейшыя за Ісуса» ({{lang-en|We’re more popular than Jesus now}})<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=US single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tGTIEx?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом ''Revolver'' неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы<ref name="RIAA">{{cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|title=RIAA — Gold & Platinum|publisher=Сайт [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tHgCvJ?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Альбом дагэтуль займае высокую пазіцыю ў хіт-парадзе ''[[Billboard 200|Billboard Hot 200]]''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|title=''Billboard'' Hot 200. Chart.|publisher=[[Billboard Hot 200]]|access-date=2022-11-22|archive-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213225258/https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|url-status=live}}</ref>. == Уплыў на папулярную культуру == На ўсе кампазіцыі з альбома ''Revolver'' было створана каля 270 [[кавер-версія|кавер-версій]]<ref name="covertogether">{{cite web|url=http://covertogether.com/album/revolver|title=Revolver на сайце covertogether.com|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tW9hbh?url=http://covertogether.com/album/revolver|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref><ref name="covers">{{cite web|url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|title=Beatles Covers List|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tWweRn?url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, песні альбома неаднаразова выкарыстоўваліся ў [[саўндтрэк]]ах да многіх фільмаў і тэлесерыялаў<ref name="IMDb">{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|title=Soundtrack|publisher=Сайт [[Internet Movie Database|IMDb]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tXrRik?url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Упершыню кампазіцыі «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», «[[Eleanor Rigby]]» і «[[Love You To]]» прагучалі ў мультфільме «[[Жоўтая субмарына (мультфільм)|Жоўтая субмарына]]». У папулярным тэлевізійным серыяле «[[Сябры (тэлесерыял)|Сябры]]» песня «[[Here, There and Everywhere]]» граецца на [[стальны барабан|стальных барабанах]], калі адна з гераінь серыяла [[Фібі Буфе]] праходзіць паміж радамі царквы падчас яе вясельнай цырымоніі. [[Файл:Eleanor Rigby Statue Liverpool.JPG|thumb|Помнік Элінар Рыгбі ў Ліверпулі]] У гонар лірычнага персанажа песні «Eleanor Rigby» на вуліцы Стэнлі Стрыт у [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ў 1982 годзе быў усталяваны помнік. На шыльдзе побач са статуяй быў змешчаны надпіс: «Eleanor Rigby. "All the lonely people"» ({{tr-en|Элінар Рыгбі. "Усім адзінокім людзям"}})<!-- beatles.ru/books/articles.asp?article_id=1346-->. [[Джэф Эмерык]], гукааператар «The Beatles», азагаловіў свае мемуары пра перыяд працы з гуртом — «Тут, там і паўсюль: мая студыйная праца з "The Beatles"» ({{lang-en|Here, There, and Everywhere: My Life Recording the Music of The Beatles}})<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|title=Here, There, and Everywhere — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tb1VyL?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Кніга названа ў гонар аднайменнай песні «[[Here, There and Everywhere]]». У 1960-х гадах будучы нобелеўскі лаўрэат [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|Іосіф Бродскі]] пераклаў песню «Yellow Submarine» для піянерскага часопіса «Костёр». У адным са сваіх інтэрв'ю, апублікаваным пазней у кнізе Саламона Волкава «Диалоги с Иосифом Бродским», Бродскі казаў, што «тэксты, напісаныя Джонам Ленанам і Полам Мак-Картні, абсалютна выдатныя»<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|title=Yellow Submarine — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tcBg6f?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Песні з альбома ''Revolver'' неаднаразова выкарыстоўваліся ў радыёперадачы «Аэростат». Першай песняй, якую [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]] уключыў у дэбютным выпуску радыёпраграмы 22 мая 2005 года, была «I’m Only Sleeping»<ref name="aerostat01">{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192542/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|url-status=live}}</ref>. У кастрычніцкай перадачы 2005 года, прысвечанай Джону Ленану, выкарыстоўвалася кампазіцыя «Tomorrow Never Knows»<ref name="aerostat01"/>. У радыёпраграме, прымеркаванай да дня нараджэння Джорджа Харысана, гучала песня «Love You To»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|url-status=live}}</ref>. У 57-м выпуску, прымеркаваным да дня нараджэння Пола Мак-Картні, былі выкарыстаны аўдыёзапісы «Eleanor Rigby» і «For No One»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|url-status=live}}</ref>. == Спіс кампазіцый == === Брытанскае выданне === {{Track listing | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | note1 = * | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:36 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:11 | title3 = [[I'm Only Sleeping]] | extra3 = [[Джон Ленан]] | length3 = 2:58 | title4 = [[Love You To]] | note4 = * | extra4 = [[Джордж Харысан]] | length4 = 3:00 | title5 = [[Here, There and Everywhere]] | extra5 = [[Пол Мак-Картні]] | length5 = 2:29 | title6 = [[Yellow Submarine (song)|Yellow Submarine]] | extra6 = [[Рынга Стар]] | length6 = 2:40 | title7 = [[She Said She Said]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 2:39 | total_length = 18:33 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} {{Track listing | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:08 | title2 = [[And Your Bird Can Sing]] | extra2 = [[Джон Ленан]] | length2 = 2:02 | title3 = [[For No One]] | extra3 = [[Пол Мак-Картні]] | length3 = 2:03 | title4 = [[Doctor Robert]] | extra4 = [[Джон Ленан]] | length4 = 2:14 | title5 = [[I Want to Tell You]] | note5 = * | extra5 = [[Джордж Харысан]] | length5 = 2:30 | title6 = [[Got to Get You into My Life]] | extra6 = [[Пол Мак-Картні]] | length6 = 2:31 | title7 = [[Tomorrow Never Knows]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 3:00 | total_length = 16:28 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} === Амерыканскае выданне === {{tracklist | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | lyrics1 = [[Джордж Харысан]] | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:39 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:07 | title3 = [[Love You To]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 3:01 | title4 = [[Here, There and Everywhere]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:25 | title5 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Рынга Стар]] | length5 = 2:40 | title6 = [[She Said, She Said]] | lyrics6 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra6 = [[Джон Ленан]] | length6 = 2:37 }} {{tracklist | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | lyrics1 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:09 | title2 = [[For No One]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:01 | title3 = [[I Want to Tell You]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 2:29 | title4 = [[Got to Get You into My Life]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:30 | title5 = [[Tomorrow Never Knows]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Джон Ленан]] | length5 = 2:57 }} == Удзельнікі == {{слупкі}} {{Col-2}} * '''[[The Beatles]]''': ** [[Джон Ленан]] — [[гітара]], [[рытм-гітара]], [[арган]], [[фісгармонія]], [[бубен]], [[вакал]], гукавыя эфекты ** [[Пол Мак-Картні]] — гітара, [[фартэпіяна]], [[бас-гітара]], вакал ** [[Джордж Харысан]] — [[сола-гітара]], [[сітар]], бубен, вакал, гукавыя эфекты ** [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|ударныя]], бубен, [[каўбел|сенсера]], вакал * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[гукарэжысёр]], фартэпіяна («Good Day Sunshine», «Tomorrow Never Knows»), [[арган Хаманда]] («Got to Get You into My Life»), [[бэк-вакал]] * [[Джэф Эмерык]] — гукааператар, бэк-вакал {{Col-2}} * [[Ніл Аспінал]], [[Мэл Эванс]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], [[Донаван (музыкант)|Донаван]] — бэк-вакал («Yellow Submarine») * Тоні Гілберт, Юрген Хес, Сідні Сакс, Джон Шарп — [[скрыпка]] («Eleanor Rigby») * Стэфен Шынглс, Джон Андэрвуд — [[альт (струнны інструмент)|альт]] («Eleanor Rigby») * Дэрэк Сімпсан, Норман Джонс — [[віяланчэль]] («Eleanor Rigby») * Лес Конлан, Ян Хамер, Эдзі «Tan Tan» Торнтан — [[труба]] («Got to Get You into My Life») * Алан Брэнскамб, Пітэр Коў — [[саксафон]] («Got to Get You into My Life») * Аніл Бхагват — [[табла]] («Love You To») * [[Алан Сівіл]] — [[валторна]] («For No One») * Аарон Брэмнер — фотамантаж * [[Клаўс Форман]] — афармленне і дызайн вокладкі * [[Роберт Уітакер]] — [[фатограф]] {{слупкі/канец}} == Выданні альбома == Даныя прыведзены паводле матэрыялаў сайта [[Discogs]]<ref name="discogs">{{cite web|url=http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|title=Revolver at Discogs|publisher=Сайт [[Discogs]]|access-date=2009|lang=en|archive-date=2010-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220101510/http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| {{Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| 5 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[LP]] ([[манафонія|мона]]) | PMC 7009 |- | [[LP]] ([[стэрэа]]) | PCS 7009 |- |rowspan=2| {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] |rowspan=2| 8 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | [[LP]] (мона) | T 2576 |- | [[LP]] (стэрэа) | ST 2576 |- | {{Грэцыя}} [[Грэцыя]] | 1966 | [[EMI]] | [[LP]] | 14C 062-04097 <br>YEX 605 |- | {{Германія}} [[Германія]] | 1966 | Odeon Records <br>HÖR ZU | [[LP]] | SHZE 186 |- | {{Італія}} [[Італія]] | 1966 | EMI ITALIANA S.p.A. | [[LP]] | 3C 062-04097 <br>3C 064-04097 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1966 | Odeon EMI France <br>Odeon Records | [[LP]] | 2C 062 04097 |- | {{Югаславія}} [[Югаславія]] | 1966 | Jugoton Records | [[LP]] | LSPAR-70760 |- | {{Венесуэла}} [[Венесуэла]] | 1966 | Odeon Records | [[LP]] (мона) | MT-1021 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1971 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | ST-2576 |- | {{Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя]] | 1973 | [[Apple Records]] <br>World Record Club | [[LP]] | PCSM 7009 <br>WRC E.3114 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1973 | [[Apple Records]] | [[LP]] | AP-8443 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1976 | [[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[LP]] | EAS-80556 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] | 1978 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | SW 2576 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1978 | Odeon EMI France <br>Pathé Marconi EMI | [[LP]] | 2C 066 — 04.097 <br>2C 066-04097 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | CLJ-46441 |- | {{Канада}} [[Канада]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | C2 0777 7 46441 2 9 |- | [[Еўропа]] | 1987 | [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1998 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] <br>[[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] | TOCP-51117 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Сцяг|Еўропа}} [[Еўропа]] | 2009 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | 0946 3 82417 2 0 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.lastfm.ru/music/The+Beatles/Revolver Revolver] на сайце [[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284 Revolver] на сайце [[Discogs]]{{ref|en}} * ''[http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/ Revolver]''{{ref|en}} — інфармацыя пра альбом у "Бібліі The Beatles" * [http://www.lib.ru/SONGS/BEAT/beat13.txt Тэксты песень альбома ''Revolver'']{{-}}{{-}} * [https://vz.ru/opinions/2021/8/5/1112271.html Как «Револьвер» вышиб мозги американской молодежи]<!-- 55 лет назад, 5 августа 1966 года, вышел культовый альбом группы The Beatles «Revolver», который сами музыканты называли одним из лучших в своей дискографии. --> // Взгляд, 5 жніўня 2021 {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1966 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] 4ld09yei8pqmgpyzy53u3z7c74up7xu 5164833 5164737 2026-07-12T06:22:32Z Цімур 27525 5164833 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом |Вокладка=The Beatles, Revolver (Logo).png }} '''«Revolver»''' — сёмы [[студыйны альбом]] рок-гурта «[[The Beatles]]», выпушчаны [[5 жніўня]] [[1966]] года. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай кружэлкай гурта, выдадзенай у ЗША 8 жніўня 1966 года. У амерыканскае выданне не ўвайшлі песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Dr. Robert]]», ужо выпушчаныя 20 чэрвеня 1966 года ў альбоме ''[[Yesterday and Today]]''. Адначасова з кружэлкай ''Revolver'' у продаж паступіў [[сінгл]] «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Гурт распачаў студыйную працу 6 красавіка, пачаўшы з запісу песні «[[Tomorrow Never Knows]]». Апошняй для альбома ''Revolver'' была створана «[[She Said, She Said]]». Усе кампазіцыі запісваліся ў студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]] у [[Лондан]]е. [[Музычны прадзюсар|Музычным прадзюсарам]] і гукарэжысёрам, як і ў папярэдніх работах The Beatles, быў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], а новым гукааператарам стаў [[Джэф Эмерык]]. Да запісу некалькіх песень былі прыцягнуты пабочныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[Валторна|валтарніст]] Алан Сівіл, які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[Труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[Духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Неўзабаве пасля жнівеньскага рэлізу ў 1966 годзе альбом узначаліў [[хіт-парад]]ы і ўтрымліваў першую пазіцыю на працягу сямі тыдняў у Вялікабрытаніі і на працягу шасці тыдняў у ЗША. Крытыкамі было адзначана наватарства The Beatles: новыя метады гуказапісу, эксперыменты з музычнымі стылямі, пашырэнне тэматыкі тэкстаў песень. ''Revolver'' з прыкметным пастаянствам залічваўся ў розныя спісы лепшых запісаў [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]], зазнаў мноства перавыданняў, на песні з гэтага альбома створана больш за 270 [[Кавер-версія|кавер-версій]]. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы. == Запіс == [[Файл:Guitarras de McCartney y Harrison.jpg|thumb|Бас-гітара [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] (злева) і гітара [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]] (справа).]] Згодна з усталяванай практыкай «турнэ — фільм — запіс — турнэ» ўдзельнікам калектыва належала ў пачатку 1966 года пачаць працу над новым фільмам, але яны ніяк не прыходзілі да згоды наконт сюжэту і нават тэмы карціны<ref name="beatles.ru">''Джон Робертсон''. Полный путеводитель по музыке The Beatles, часть 7, ''Revolver''. (31 октября 2003 года).</ref>. У выніку было вырашана парушыць усталяваны графік, праца над меркаваным фільмам так і не была пачата. Завяршыўшы сваё брытанскае турнэ, гурт з красавіка 1966 года паглыбіўся ў студыйную працу над новым альбомам. Запіс матэрыялу доўжыўся амаль тры месяцы — з 6 красавіка па 22 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 1|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і раней, музыканты працавалі ў студыі «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]» у Лондане — хаця, паводле Пола Мак-Картні, альбом спачатку збіраліся запісваць у Амерыцы, але прапанаваныя цэны за арэнду і абсталяванне былі «фантастычнымі», да таго ж тэрмін іх кантракта з гуказапіснай кампаніяй [[EMI]] мінаў толькі ў чэрвені 1966 года<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музыканты === Акрамя песень, напісаных у сааўтарстве Ленанам і Мак-Картні, у альбоме прадстаўлены тры новыя кампазіцыі Джорджа Харысана, а Рынга Стару было даверана заспяваць песню «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», напісаную адмыслова для яго. За гуказапіс адказвалі прадзюсар Джордж Марцін і гукааператар Джэф Эмерык. Таксама для запісу асобных кампазіцый былі запрошаны прафесійныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[валторна|валтарніст]] [[Алан Сівіл]], які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Акрамя таго, у запісе прыпева «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» прынялі ўдзел: канцэртны менеджар гурта [[Ніл Аспінал]], яго памочнік [[Мэл Эванс]], прадзюсар Джордж Марцін, [[Донаван (музыкант)|Донаван]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], гукааператар [[Джэф Эмерык]], [[Браян Джонс]], [[Марыяна Фейтфул]] і шафёр Альф Бікнел<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4snDNXP?url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музычныя інструменты === [[Файл:Sitar3.jpg|thumb|Сітар]] Акрамя асноўных для гурта [[гітара|гітары]], [[бас-гітара|бас-гітары]] і [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]], таксама выкарыстоўваліся [[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]] і іншыя інструменты. З [[ударныя музычныя інструменты|перкусіі]] не раз прымяняліся ў запісе некалькіх кампазіцый [[бубен]] і [[маракас]]ы. У песні «[[Taxman]]» можна пачуць [[каўбел|сенсера]]. У запісе «[[Love You To]]» Джордж Харысан грае на [[сітар]]ы, які быў ім упершыню выкарыстаны яшчэ ў працы над «[[Norwegian Wood (This Bird Has Flown)|Norwegian Wood]]» для альбома ''[[Rubber Soul]]''. Апрача сітара, у запісе гучаць індыйскія барабаны [[табла]]<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:aifqxql5ldae~T2|title=Revolver. Credits|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127FjBg5?url=http://www.allmusic.com/album/r1518|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Найбольшая інструментальная разнастайнасць характэрна для песень Пола Мак-Картні. Для «[[Got to Get You into My Life]]» ён пажадаў запісаць партыю [[духавыя музычныя інструменты|духавых музычных інструментаў]], і прадзюсар запрасіў траіх [[труба|трубачоў]] і дваіх [[саксафон|саксафаністаў]]. У той жа песні «Got to Get You into My Life» гучыць [[арган Хаманда]], на якім сыграў Джордж Марцін. Для запісу «[[Eleanor Rigby]]» давялося наняць струнны ансамбль. А ў песні «For No One» Полу хацелася, каб гучала [[валторна]], што і было ажыццёўлена. Акрамя валторны, была запісана партыя фартэпіяна, на якім граў сам Мак-Картні. Для «[[Good Day Sunshine]]» на фартэпіяна граў Джордж Марцін. === Інавацыі гуказапісу === Падчас працы над альбомам былі прыменены чатыры асноўныя інавацыі ў галіне гуказапісу<ref name="revolver-1">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>: * Упершыню пры запісе быў ужыты метад «штучнага накладання» голасу ({{lang-en|ADT — artificial double tracking}}), вынайдзены гукаінжэнерам кампаніі [[EMI]] Кенам Таўнсендам у красавіку 1966 года. Сутнасць прыёму заключалася ў тым, каб накладваць дзве дарожкі з адной і той жа вакальнай партыяй, не запісваючы яе двойчы. Апісаны метад, напрыклад, быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў першай палавіне песні «[[Tomorrow Never Knows]]». * Другім ключавым момантам было ўжыванне працэса запісу гука ў адваротным кірунку. Гэты прыём упершыню быў ужыты пры запісе песні «Rain» 14 красавіка 1966 года, якая была выдадзена ў якасці двухбаковага сінгла «Paperback Writer» / «Rain». У працы над альбомам ''Revolver'' гэты прыём быў ужыты ў кампазіцыях «[[I'm Only Sleeping]]» і «Tomorrow Never Knows». * Трэцяй інавацыяй стала выкарыстанне склееных у кольцы магнітафонных стужак ({{lang-en|Tape loop}}) з запісанымі гукамі. Ідэя была прапанавана Полам Мак-Картні, які ўзяў яе з твораў нямецкага кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]]. У працы над «Tomorrow Never Knows» прымянялася пяць падобных кольцаў: першае з запісам крыкаў і смеху Пола Мак-Картні; другое з аркестравым акордам [[сі-бемоль мажор]]; трэцяе з гукамі [[флейта|флейты]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; чацвёртае з гукамі [[скрыпка|скрыпак]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; пятае са скажоным гукам [[сітар]]а. Падобным метадам пазней дадалі гітарнае сола Пола Мак-Картні, запісанае для песні «Taxman». Сола было перавернута ў адваротным кірунку і запаволена. * Чацвёртай асаблівасцю была тэхналогія запісу вакала пры дапамозе [[Леслі-спікер]]а падчас вярчэння дынамікаў. Падобны прыём забяспечваў пульсаванне гучання. Гэты метад быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў другой палавіне песні «Tomorrow Never Knows». === Храналогія === '''Красавік''' [[Файл:Magtape1.jpg|thumb|7-цалёвая шпуля {{nowrap|с ¼-цалёвай стужкай,}} выкарыстаная Полам Мак-Картні для стварэння гукавых эфектаў і лупаў у песні «Tomorrow Never Knows»]] * 6 красавіка — запіс трох дубляў рытм-трэка для песні «[[Tomorrow Never Knows]]» пад рабочай назвай «Mark I». Першы дубль быў пазней выдадзены ў 1996 годзе ў зборніку ''[[Anthology 2]]''. Другі дубль быў няпоўным, а трэці лёг у аснову афіцыйнай версіі<ref name="tomorrow-never-knows-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|title=Tomorrow Never Knows. The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sJsDZy?url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. * 7 красавіка — у ходзе пяцігадзіннай студыйнай сесіі музыканты дадавалі гукавыя эфекты і лупы да выбранага ў якасці асноўнага трэцяга дубля песні «Tomorrow Never Knows»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 красавіка — завершана праца над рытм-трэкам песні «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 11 красавіка — накладанне гітарнай партыі на рытм-трэк «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Пачатак працы над песняй «[[Love You To]]». Падчас запісу першага дубля Джордж Харысан спяваў [[акампанемент|акампануючы]] сабе на [[акустычная гітара|акустычнай гітары]], а Пол Мак-Картні выконваў партыю бэк-вакала. Трэцім дублем запісалі [[сітар]], які таксама быў выкарыстаны ў шостым дублі, калі запісвалі барабаны [[табла]], бас-гітару і [[фуз (эфект)|фуз-гітару]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 13 красавіка — завяршэнне працы над «Love You To». Харысан дадаў вакал, Стар запісаў партыю бубна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 красавіка — пачатак працы над песняй «[[Dr. Robert]]». Запісана 7 дубляў рытм-трэка, партыі [[маракас]]аў, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і [[фартэпіяна]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 красавіка — заканчэнне запісу «Dr. Robert». Накладанне вакальнай партыі Джона Ленана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 20 красавіка — пачатак працы над песняй «[[And Your Bird Can Sing]]». Запісаны два дублі рытм-трэка. Затым былі дададзены вакал Джона Ленана, бэк-вакал Мак-Картні і Харысана, запісы бубна і партыя бас-гітары. Запісаная версія была адрынута, яе можна пачуць на зборніку ''[[Anthology 2]]''<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Таго ж дня пачалася праца над песняй Джорджа Харысана «[[Taxman]]». Запісаны чатыры пробныя дублі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 красавіка — працягу працы над «Taxman». Запісана 11 дубляў, 10 з якіх — рытм-трэк<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 22 красавіка — завяршэнне працы над «Tomorrow Never Knows». Накладанне партыі [[сітар]]а, запісанай Джорджам Харысанам, і накладанне вакалу Джона Ленана, запісанага з выкарыстаннем [[Леслі-спікер]]а<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Для песні «Taxman» Рынга Стар запісаў партыю [[каўбел|сенсера]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 красавіка — паўторны запіс рытм-трэка песні «And Your Bird Can Sing». З трынаццаці дубляў быў выбраны дзясяты. На яго наклалі ўжо запісаныя партыі вакалу і астатніх інструментаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 27 красавіка — пачатак працы над «[[I’m Only Sleeping]]». Запісана 11 дубляў рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 28 красавіка — пачатак працы над «[[Eleanor Rigby]]». Запісана 14 дублей ў выкананні запрошанага струннага ансамбля. Затым быў запісаны вакал Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 29 красавіка — запіс вакалу Джона Ленана для песні «I’m Only Sleeping»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Запіс вакалу Пола Мак-Картні і бэк-вакалу ў выкананні Ленана і Харысана для песні «Eleanor Rigby»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Май''' [[Файл:Leslie Speaker.jpg|thumb|Леслі-спікер, які выкарыстоўваўся ў запісе «Tomorrow Never Knows»]] * 5 мая — на працягу пяцігадзіннай начной сесіі Джордж Харысан запісаў гітарнае сола для песні «I’m Only Sleeping», якое гучыць у песні ў адваротным кірунку паводле задумы музыкантаў. Адзін з двух дубляў быў запісаны з прымяненнем [[фуз (эфект)|фуз-эфекта]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 мая — завяршэнне працы над «I'm Only Sleeping». Запіс бэк-вакалу Ленана, Мак-Картні і Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 мая — пачатак працы над песняй «[[For No One]]». Запісана дзесяць дубляў рытм-трэка: Пол Мак-Картні граў на фартэпіяна, а Рынга Стар на [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўцы]]. У апошнюю чаргу запісалі [[клавікорд]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусію]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 мая — працяг працы над «For No One». Дадаванне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзены адлік у пачатку песні «Taxman» і трэк [[звядзенне (музыка)|зведзены]] ў [[манафонія|мона]]версію<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 18 мая — праца над песняй «Got to Get You into My Life». Дадаванне партыі [[медныя духавыя музычныя інструменты|медных духавых музычных інструментаў]], вакалу, бэк-вакалу і гітарнага сола<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 мая — запіс партыі [[валторна|валторны]] пры ўдзеле [[Алан Сівіл|Алана Сівіла]] для песні «For No One»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 мая — пачатак працы над «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]». «The Beatles» патрацілі амаль тры гадзіны, рэпетуючы песню, а затым запісалі чатыры дублі. Затым былі запісаны вакал Рынга Стара і бэк-вакал<ref name="yellow-submarine-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/2/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Чэрвень''' * 1 чэрвеня — працяг працы над «Yellow Submarine». Накладанне гукавых эфектаў<ref name="yellow-submarine-2" />. * 2 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[I Want to Tell You]]». Запісана пяць дубляў рытм-трэка, уключна з фартэпіяна, ударнымі і гітарамі. Трэці дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Джорджа Харысана, бэк-вакал Ленана і Мак-Картні, запісы [[бубен|бубна]], маракасаў, воплескі і яшчэ фартэпіяна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 3 чэрвеня — працяг запісу «I Want to Tell You». Накладанне партыі бас-гітары, бо Пол граў на фартэпіяна падчас запісу рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 чэрвеня — завяршэнне працы над «Eleanor Rigby». Пол Мак-Картні запісаў яшчэ адну вакальную партыю для песні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 чэрвеня — пачатак працы над «[[Good Day Sunshine]]». «The Beatles» шмат разоў рэпетавалі, перш чым запісаць рытм-трэк — бас-гітару, фартэпіяна і ўдарныя — у тры дублі. Першы дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Пола і бэк-вакал Джона і Джорджа<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 чэрвеня — працяг працы над «Good Day Sunshine». Стар запісаў яшчэ ўдарных, Джордж Марцін сыграў сваё сола на фартэпіяна, затым дадалі яшчэ бэк-вакалу і воплескі ў далоні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 14 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[Here, There and Everywhere]]». Запісаны чатыры дублі, з якіх толькі апошні быў завершаны. Таго ж дня былі запісаны партыі гарманічнага вакалу пры ўдзеле Пола Мак-Картні, Джона Ленана і Джорджа Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 чэрвеня — працяг працы над «Here, There and Everywhere». Запіс рытм-трэка. Агульная колькасць дубляў даведзена да трынаццаці. Апошні дубль прызнаны найлепшым, і на яго наклалі партыі гарманічнага вакалу, асноўны вакал Пола і запіс бас-гітары<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 чэрвеня — завяршэнне працы над «Got to Get You into My Life». Фінальнае накладанне гітарнай партыі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Завяршэнне працы над «Here, There And Everywhere»: праведзена двайное накладанне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 чэрвеня — праца над песняй «[[She Said, She Said]]». На працягу дзевяцігадзіннай сесіі музыканты адрэпетавалі песню больш за 25 разоў, а затым запісалі тры дублі рытм-трэка. З іх быў выбраны трэці, да якога дадалі вакал Джона Ленана, бэк-вакал Ленана і Харысана, дадатковую партыю гітары і запіс [[арган Хаманда|аргана Хаманда]], на якім сыграў Ленан. Пол Мак-Картні ў запісе не ўдзельнічаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/she-said-she-said/|title=She Said She Said. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзена гітарнае сола Пола Мак-Картні ў песню «Taxman», запісанае яшчэ 21 красавіка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. == Інфармацыя пра альбом == {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Гэта проста назва пласцінкі, і ў ёй няма асаблівага сэнсу. Чаму кожнаму хочацца ва ўсім бачыць нейкую прычыну? «Revolver» азначае ўсё, што можа азначаць «revolver», бо гэта менавіта тое, што мы ўкладвалі ў назву<ref name="revolver-4" />.{{oq|en|It’s just a name for an LP, and there’s no meaning to it. Why does everyone want a reason every time you move? It means Revolver. It’s all the things that Revolver means, because that’s what it means to us.}} | Подпіс = [[Джон Ленан]] | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} Як адзначае Бары Майлс у кнізе ''Many Years From Now'', «''Revolver'' азначае не зброю, а нешта, што круціцца, як пласцінка» ({{lang-en|Revolver did not mean a gun, but something that revolves, like a record}}). Першапачаткова планавалася даць новаму запісу назву ''Abracadabra''. У той жа кнізе апавядаецца, што 24 чэрвеня 1966 года, падчас абмеркавання назвы новага альбома, выказваліся прапановы азагаловіць пласцінку ''Pendulums'', ''Fat Man'' або ''Bobby''. Стар прапаноўваў назву ''After Geography'', Ленан — ''Beatles on Safari'', а Мак-Картні — ''Magic Circle''. Нягледзячы на ўсе прапановы, у выніку альбом быў названы ''Revolver''<ref name="revolver-4" />. === Афармленне вокладкі === ''Revolver'' быў другім альбомам пасля ''[[Rubber Soul]]'', на вокладцы якога адсутнічала назва гурта. Афармленне даверылі Клаўсу Форману — мастаку, удзельніку гурта «[[Manfred Mann]]», з якім удзельнікі «[[The Beatles]]» пазнаёміліся яшчэ ў пачатку сваёй кар'еры, падчас выступаў у [[Гамбург]]у<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |title=Полвека назад Revolver превратил рок-музыку в искусство |access-date=2022-01-13 |archive-date=2022-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113091651/https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |url-status=live }}</ref>. Вокладка ўяўляе сабой кампазіцыю з намаляваных ручкай партрэтаў Пола Мак-Картні, Джона Ленана, Джорджа Харысана і Рынга Стара. Паміж выявамі іх твараў знаходзіцца [[калаж]], створаны з выразак фатаграфій «The Beatles», адснятых раней Робертам Фрыманам і Робертам Уітакерам, які таксама працаваў у якасці фатографа пры стварэнні вокладак для ранніх запісаў гурта. За працу Форману заплацілі 40 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]]<ref name="revolver-4">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 4|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sN2vca?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У 1967 годзе вокладка была ўганаравана прэміяй «[[Грэмі]]» ў намінацыі «Лепшая вокладка альбома, графічная работа» (Best Album Cover, Graphic Arts)<ref name="revolver-4" />. У 2011 годзе вокладка альбома заняла 31-е месца ў спісе лепшых вокладак альбомаў усіх часоў паводле чытачоў інтэрнет-выдання ''[[Music Radar]]''<ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|title=The 50 greatest album covers of all time|publisher=Music Radar|access-date=2011-05-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6127GBNps?url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|archive-date=2011-08-18|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Музычны жанр === Як сказаў Джон Робертсан у сваёй кнізе «Поўны давденік па музыцы "The Beatles"», «''Revolver'' паказаў, што "The Beatles" могуць брацца сапраўды за любы [[музычны жанр]]»<ref name="beatles.ru" />. Падобнае выказванне звязана з эксперыментальным характарам некаторых кампазіцый. Ва ўсіх песнях, напісаных пераважна Джонам Ленанам, крытыкамі адзначаецца наркатычная падаплёка. Напрыклад, Рычы Унтэрбергер у сваёй публікацыі на сайце «[[Allmusic]]» назваў «Tomorrow Never Knows» «самым эксперыментальным і [[псіхадэлічны рок|псіхадэлічным]] трэкам альбома ''Revolver''» ({{lang-en|the most experimental and psychedelic track on ''Revolver''}})<ref>{{cite web|author=Рычы Унтэрбергер|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:w9fwxq8dld0e|title=Tomorrow Never Knows. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127HUCJt?url=http://www.allmusic.com/song/t819429|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Музычныя жанры «[[псіхадэлічны рок]]» і «[[брытанская псіхадэлія]]» ўказаны сярод іншых на старонцы, прысвечанай альбому на тым жа сайце «[[Allmusic]]». Пол Мак-Картні працягнуў жанравыя эксперыменты і запісаў «[[Got to Get You into My Life]]» у стылі псеўда[[соўл]]<ref>{{cite web|author=Томас Уорд|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:a9fwxq8dld0e|title=Got to Get You into My Life. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127IIeUo?url=http://www.allmusic.com/song/t819428|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Джон Робертсан піша, што «выразіўшы ў назве альбома ''[[Rubber Soul]]'' жаданне белых музыкантаў граць негрыцянскую музыку, Пол Мак-Картні ўсё ж не прамінуў прайсціся па папулярным у 1966 годзе кірунку соўл, напісаўшы гэтую выдатную кампазіцыю ў стылі "псеўдастакс" і дадаўшы фінальныя штрыхі ў выглядзе меднага гурта з пяці музыкантаў»<ref name="beatles.ru" />. Свой унёсак у стылявую разнастайнасць альбома ўнёс і Джордж Харысан. Запісаная ім «[[Love You To]]» лічыцца адной з першых кампазіцый, выкананых у жанры [[рага-рок]], які зараджаўся ў сярэдзіне 1960-х гадоў<ref name="progarchives">{{cite web|author=Філіп Блэч|url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|title=Indo-Prog/Raga Rock definition|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sXQRcY?url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Амаль праз пяць месяцаў пасля таго, як «The Beatles» запісалі фінальныя вакалы для чароўнай «I’m Looking Through You», музыканты вярнуліся ў студыю, каб стварыць троххвілінную кампазіцыю, якая апавядала пра смерць індывідуальнай свядомасці і трыумф сусветнага духу за мяжой быцця. Што ж здарылася ў перыяд паміж лістападам 65-га і красавіком 66-га?<ref name="beatles.ru" /> | Подпіс = Джон Робертсан | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} === Тэматыка песень === Эксперыментуючы са стылямі, «The Beatles» надавалі ўвагу не толькі гучанню. Стала істотна разнастайнай і тэматыка песень. Джордж Харысан выступіў з сацыяльна-палітычнай сатырай у кампазіцыі «[[Taxman]]». У іншай сваёй песні «[[Love You To]]» Харысан выкарыстаў пераклады будыйскіх духоўных трактатаў, якія чытаў у тую пару<ref name="beatles.ru" />. У альбоме ''Revolver'' адзначаецца росквіт сачыніцельскай творчасці Пола Мак-Картні. У адной са сваіх лепшых песень «[[Eleanor Rigby]]» ён закранае тэму адзіноты. Джон Ленан напісаў тэкст «Tomorrow Never Knows» паводле кнігі «Псіхадэлічны эксперымент» [[Тымаці Ліры]], Рычарда Олперта і Ральфа Мецнера, заснаванай у сваю чаргу на тэксце «[[Тыбецкая Кніга мёртвых|Тыбецкай кнігі мёртвых]]». А вядомая песня «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» апавядае пра жыццё ўнутры жоўтай [[падводная лодка|падводнай лодкі]]. == Продажы і пазіцыі ў хіт-парадах == Брытанскі рэліз альбома адбыўся 5 жніўня 1966 года. Праз тыдзень было распрададзена каля 300 000 копій і ''Revolver'' дасягнуў першай пазіцыі ў брытанскім хіт-парадзе, дзе заставаўся на працягу сямі тыдняў. Агульны тэрмін знаходжання ў хіт-парадзе склаў 34 тыдні<ref name="uk-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|title=UK LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tBHFQm?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Распаўсюджванне дыска ў Англіі ажыццяўлялася лэйблам [[Parlophone|Parlophone Records]]. Адначасова з альбомам у продаж паступіў двухбаковы сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». У хіт-парады ён трапіў 11 жніўня і праз сем дзён дасягнуў першага месца<ref name="uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=UK single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tCdWw8?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай пласцінкай гурта, выдадзенай у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 8 жніўня 1966 года. Альбом узначальваў амерыканскія хіт-парады на працягу шасці тыдняў. Песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Dr. Robert]]», якія не ўвайшлі ў амерыканскае выданне, трапілі ў альбом ''[[Yesterday and Today]]'', выпушчаны ў ЗША 20 чэрвеня 1966 года<ref name="us-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|title=US LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tDqTge?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і ў выпадку з брытанскім выданнем, адначасова з альбомам у продаж паступіў сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Аднак у амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]] ён дасягнуў толькі другога радка, што было звязана са скандаламі, якія ўзняліся ў Амерыцы ў сувязі з першапачатковай «мясніцкай» вокладкай ({{lang-en|'Butcher' cover}}) пласцінкі ''Yesterday and Today'' і фразай Джона Ленана аб тым, што «The Beatles» «папулярнейшыя за Ісуса» ({{lang-en|We’re more popular than Jesus now}})<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=US single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tGTIEx?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом ''Revolver'' неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы<ref name="RIAA">{{cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|title=RIAA — Gold & Platinum|publisher=Сайт [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tHgCvJ?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Альбом дагэтуль займае высокую пазіцыю ў хіт-парадзе ''[[Billboard 200|Billboard Hot 200]]''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|title=''Billboard'' Hot 200. Chart.|publisher=[[Billboard Hot 200]]|access-date=2022-11-22|archive-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213225258/https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|url-status=live}}</ref>. == Уплыў на папулярную культуру == На ўсе кампазіцыі з альбома ''Revolver'' было створана каля 270 [[кавер-версія|кавер-версій]]<ref name="covertogether">{{cite web|url=http://covertogether.com/album/revolver|title=Revolver на сайце covertogether.com|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tW9hbh?url=http://covertogether.com/album/revolver|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref><ref name="covers">{{cite web|url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|title=Beatles Covers List|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tWweRn?url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, песні альбома неаднаразова выкарыстоўваліся ў [[саўндтрэк]]ах да многіх фільмаў і тэлесерыялаў<ref name="IMDb">{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|title=Soundtrack|publisher=Сайт [[Internet Movie Database|IMDb]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tXrRik?url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Упершыню кампазіцыі «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», «[[Eleanor Rigby]]» і «[[Love You To]]» прагучалі ў мультфільме «[[Жоўтая субмарына (мультфільм)|Жоўтая субмарына]]». У папулярным тэлевізійным серыяле «[[Сябры (тэлесерыял)|Сябры]]» песня «[[Here, There and Everywhere]]» граецца на [[стальны барабан|стальных барабанах]], калі адна з гераінь серыяла [[Фібі Буфе]] праходзіць паміж радамі царквы падчас яе вясельнай цырымоніі. [[Файл:Eleanor Rigby Statue Liverpool.JPG|thumb|Помнік Элінар Рыгбі ў Ліверпулі]] У гонар лірычнага персанажа песні «Eleanor Rigby» на вуліцы Стэнлі Стрыт у [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ў 1982 годзе быў усталяваны помнік. На шыльдзе побач са статуяй быў змешчаны надпіс: «Eleanor Rigby. "All the lonely people"» ({{tr-en|Элінар Рыгбі. "Усім адзінокім людзям"}})<!-- beatles.ru/books/articles.asp?article_id=1346-->. [[Джэф Эмерык]], гукааператар «The Beatles», азагаловіў свае мемуары пра перыяд працы з гуртом — «Тут, там і паўсюль: мая студыйная праца з "The Beatles"» ({{lang-en|Here, There, and Everywhere: My Life Recording the Music of The Beatles}})<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|title=Here, There, and Everywhere — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tb1VyL?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Кніга названа ў гонар аднайменнай песні «[[Here, There and Everywhere]]». У 1960-х гадах будучы нобелеўскі лаўрэат [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|Іосіф Бродскі]] пераклаў песню «Yellow Submarine» для піянерскага часопіса «Костёр». У адным са сваіх інтэрв'ю, апублікаваным пазней у кнізе Саламона Волкава «Диалоги с Иосифом Бродским», Бродскі казаў, што «тэксты, напісаныя Джонам Ленанам і Полам Мак-Картні, абсалютна выдатныя»<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|title=Yellow Submarine — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tcBg6f?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Песні з альбома ''Revolver'' неаднаразова выкарыстоўваліся ў радыёперадачы «Аэростат». Першай песняй, якую [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]] уключыў у дэбютным выпуску радыёпраграмы 22 мая 2005 года, была «I’m Only Sleeping»<ref name="aerostat01">{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192542/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|url-status=live}}</ref>. У кастрычніцкай перадачы 2005 года, прысвечанай Джону Ленану, выкарыстоўвалася кампазіцыя «Tomorrow Never Knows»<ref name="aerostat01"/>. У радыёпраграме, прымеркаванай да дня нараджэння Джорджа Харысана, гучала песня «Love You To»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|url-status=live}}</ref>. У 57-м выпуску, прымеркаваным да дня нараджэння Пола Мак-Картні, былі выкарыстаны аўдыёзапісы «Eleanor Rigby» і «For No One»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|url-status=live}}</ref>. == Спіс кампазіцый == === Брытанскае выданне === {{Track listing | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | note1 = * | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:36 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:11 | title3 = [[I'm Only Sleeping]] | extra3 = [[Джон Ленан]] | length3 = 2:58 | title4 = [[Love You To]] | note4 = * | extra4 = [[Джордж Харысан]] | length4 = 3:00 | title5 = [[Here, There and Everywhere]] | extra5 = [[Пол Мак-Картні]] | length5 = 2:29 | title6 = [[Yellow Submarine (song)|Yellow Submarine]] | extra6 = [[Рынга Стар]] | length6 = 2:40 | title7 = [[She Said She Said]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 2:39 | total_length = 18:33 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} {{Track listing | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:08 | title2 = [[And Your Bird Can Sing]] | extra2 = [[Джон Ленан]] | length2 = 2:02 | title3 = [[For No One]] | extra3 = [[Пол Мак-Картні]] | length3 = 2:03 | title4 = [[Doctor Robert]] | extra4 = [[Джон Ленан]] | length4 = 2:14 | title5 = [[I Want to Tell You]] | note5 = * | extra5 = [[Джордж Харысан]] | length5 = 2:30 | title6 = [[Got to Get You into My Life]] | extra6 = [[Пол Мак-Картні]] | length6 = 2:31 | title7 = [[Tomorrow Never Knows]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 3:00 | total_length = 16:28 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} === Амерыканскае выданне === {{tracklist | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | lyrics1 = [[Джордж Харысан]] | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:39 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:07 | title3 = [[Love You To]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 3:01 | title4 = [[Here, There and Everywhere]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:25 | title5 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Рынга Стар]] | length5 = 2:40 | title6 = [[She Said, She Said]] | lyrics6 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra6 = [[Джон Ленан]] | length6 = 2:37 }} {{tracklist | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | lyrics1 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:09 | title2 = [[For No One]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:01 | title3 = [[I Want to Tell You]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 2:29 | title4 = [[Got to Get You into My Life]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:30 | title5 = [[Tomorrow Never Knows]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Джон Ленан]] | length5 = 2:57 }} == Удзельнікі == {{слупкі}} {{Col-2}} * '''[[The Beatles]]''': ** [[Джон Ленан]] — [[гітара]], [[рытм-гітара]], [[арган]], [[фісгармонія]], [[бубен]], [[вакал]], гукавыя эфекты ** [[Пол Мак-Картні]] — гітара, [[фартэпіяна]], [[бас-гітара]], вакал ** [[Джордж Харысан]] — [[сола-гітара]], [[сітар]], бубен, вакал, гукавыя эфекты ** [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|ударныя]], бубен, [[каўбел|сенсера]], вакал * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[гукарэжысёр]], фартэпіяна («Good Day Sunshine», «Tomorrow Never Knows»), [[арган Хаманда]] («Got to Get You into My Life»), [[бэк-вакал]] * [[Джэф Эмерык]] — гукааператар, бэк-вакал {{Col-2}} * [[Ніл Аспінал]], [[Мэл Эванс]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], [[Донаван (музыкант)|Донаван]] — бэк-вакал («Yellow Submarine») * Тоні Гілберт, Юрген Хес, Сідні Сакс, Джон Шарп — [[скрыпка]] («Eleanor Rigby») * Стэфен Шынглс, Джон Андэрвуд — [[альт (струнны інструмент)|альт]] («Eleanor Rigby») * Дэрэк Сімпсан, Норман Джонс — [[віяланчэль]] («Eleanor Rigby») * Лес Конлан, Ян Хамер, Эдзі «Tan Tan» Торнтан — [[труба]] («Got to Get You into My Life») * Алан Брэнскамб, Пітэр Коў — [[саксафон]] («Got to Get You into My Life») * Аніл Бхагват — [[табла]] («Love You To») * [[Алан Сівіл]] — [[валторна]] («For No One») * Аарон Брэмнер — фотамантаж * [[Клаўс Форман]] — афармленне і дызайн вокладкі * [[Роберт Уітакер]] — [[фатограф]] {{слупкі/канец}} == Выданні альбома == Даныя прыведзены паводле матэрыялаў сайта [[Discogs]]<ref name="discogs">{{cite web|url=http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|title=Revolver at Discogs|publisher=Сайт [[Discogs]]|access-date=2009|lang=en|archive-date=2010-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220101510/http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| {{Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| 5 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[LP]] ([[манафонія|мона]]) | PMC 7009 |- | [[LP]] ([[стэрэа]]) | PCS 7009 |- |rowspan=2| {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] |rowspan=2| 8 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | [[LP]] (мона) | T 2576 |- | [[LP]] (стэрэа) | ST 2576 |- | {{Грэцыя}} [[Грэцыя]] | 1966 | [[EMI]] | [[LP]] | 14C 062-04097 <br>YEX 605 |- | {{Германія}} [[Германія]] | 1966 | Odeon Records <br>HÖR ZU | [[LP]] | SHZE 186 |- | {{Італія}} [[Італія]] | 1966 | EMI ITALIANA S.p.A. | [[LP]] | 3C 062-04097 <br>3C 064-04097 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1966 | Odeon EMI France <br>Odeon Records | [[LP]] | 2C 062 04097 |- | {{Югаславія}} [[Югаславія]] | 1966 | Jugoton Records | [[LP]] | LSPAR-70760 |- | {{Венесуэла}} [[Венесуэла]] | 1966 | Odeon Records | [[LP]] (мона) | MT-1021 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1971 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | ST-2576 |- | {{Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя]] | 1973 | [[Apple Records]] <br>World Record Club | [[LP]] | PCSM 7009 <br>WRC E.3114 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1973 | [[Apple Records]] | [[LP]] | AP-8443 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1976 | [[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[LP]] | EAS-80556 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] | 1978 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | SW 2576 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1978 | Odeon EMI France <br>Pathé Marconi EMI | [[LP]] | 2C 066 — 04.097 <br>2C 066-04097 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | CLJ-46441 |- | {{Канада}} [[Канада]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | C2 0777 7 46441 2 9 |- | [[Еўропа]] | 1987 | [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1998 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] <br>[[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] | TOCP-51117 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Сцяг|Еўропа}} [[Еўропа]] | 2009 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | 0946 3 82417 2 0 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.lastfm.ru/music/The+Beatles/Revolver Revolver] на сайце [[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284 Revolver] на сайце [[Discogs]]{{ref|en}} * ''[http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/ Revolver]''{{ref|en}} — інфармацыя пра альбом у "Бібліі The Beatles" * [http://www.lib.ru/SONGS/BEAT/beat13.txt Тэксты песень альбома ''Revolver'']{{-}}{{-}} * [https://vz.ru/opinions/2021/8/5/1112271.html Как «Револьвер» вышиб мозги американской молодежи]<!-- 55 лет назад, 5 августа 1966 года, вышел культовый альбом группы The Beatles «Revolver», который сами музыканты называли одним из лучших в своей дискографии. --> // Взгляд, 5 жніўня 2021 {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1966 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] q56ydn5ztpa135wv5f32b2b844hsuv5 5164835 5164833 2026-07-12T06:26:25Z Цімур 27525 /* Інфармацыя пра альбом */ 5164835 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом |Вокладка=The Beatles, Revolver (Logo).png }} '''«Revolver»''' — сёмы [[студыйны альбом]] рок-гурта «[[The Beatles]]», выпушчаны [[5 жніўня]] [[1966]] года. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай кружэлкай гурта, выдадзенай у ЗША 8 жніўня 1966 года. У амерыканскае выданне не ўвайшлі песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Dr. Robert]]», ужо выпушчаныя 20 чэрвеня 1966 года ў альбоме ''[[Yesterday and Today]]''. Адначасова з кружэлкай ''Revolver'' у продаж паступіў [[сінгл]] «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Гурт распачаў студыйную працу 6 красавіка, пачаўшы з запісу песні «[[Tomorrow Never Knows]]». Апошняй для альбома ''Revolver'' была створана «[[She Said, She Said]]». Усе кампазіцыі запісваліся ў студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]] у [[Лондан]]е. [[Музычны прадзюсар|Музычным прадзюсарам]] і гукарэжысёрам, як і ў папярэдніх работах The Beatles, быў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], а новым гукааператарам стаў [[Джэф Эмерык]]. Да запісу некалькіх песень былі прыцягнуты пабочныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[Валторна|валтарніст]] Алан Сівіл, які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[Труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[Духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Неўзабаве пасля жнівеньскага рэлізу ў 1966 годзе альбом узначаліў [[хіт-парад]]ы і ўтрымліваў першую пазіцыю на працягу сямі тыдняў у Вялікабрытаніі і на працягу шасці тыдняў у ЗША. Крытыкамі было адзначана наватарства The Beatles: новыя метады гуказапісу, эксперыменты з музычнымі стылямі, пашырэнне тэматыкі тэкстаў песень. ''Revolver'' з прыкметным пастаянствам залічваўся ў розныя спісы лепшых запісаў [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]], зазнаў мноства перавыданняў, на песні з гэтага альбома створана больш за 270 [[Кавер-версія|кавер-версій]]. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы. == Запіс == [[Файл:Guitarras de McCartney y Harrison.jpg|thumb|Бас-гітара [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] (злева) і гітара [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]] (справа).]] Згодна з усталяванай практыкай «турнэ — фільм — запіс — турнэ» ўдзельнікам калектыва належала ў пачатку 1966 года пачаць працу над новым фільмам, але яны ніяк не прыходзілі да згоды наконт сюжэту і нават тэмы карціны<ref name="beatles.ru">''Джон Робертсон''. Полный путеводитель по музыке The Beatles, часть 7, ''Revolver''. (31 октября 2003 года).</ref>. У выніку было вырашана парушыць усталяваны графік, праца над меркаваным фільмам так і не была пачата. Завяршыўшы сваё брытанскае турнэ, гурт з красавіка 1966 года паглыбіўся ў студыйную працу над новым альбомам. Запіс матэрыялу доўжыўся амаль тры месяцы — з 6 красавіка па 22 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 1|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і раней, музыканты працавалі ў студыі «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]» у Лондане — хаця, паводле Пола Мак-Картні, альбом спачатку збіраліся запісваць у Амерыцы, але прапанаваныя цэны за арэнду і абсталяванне былі «фантастычнымі», да таго ж тэрмін іх кантракта з гуказапіснай кампаніяй [[EMI]] мінаў толькі ў чэрвені 1966 года<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музыканты === Акрамя песень, напісаных у сааўтарстве Ленанам і Мак-Картні, у альбоме прадстаўлены тры новыя кампазіцыі Джорджа Харысана, а Рынга Стару было даверана заспяваць песню «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», напісаную адмыслова для яго. За гуказапіс адказвалі прадзюсар Джордж Марцін і гукааператар Джэф Эмерык. Таксама для запісу асобных кампазіцый былі запрошаны прафесійныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[валторна|валтарніст]] [[Алан Сівіл]], які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Акрамя таго, у запісе прыпева «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» прынялі ўдзел: канцэртны менеджар гурта [[Ніл Аспінал]], яго памочнік [[Мэл Эванс]], прадзюсар Джордж Марцін, [[Донаван (музыкант)|Донаван]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], гукааператар [[Джэф Эмерык]], [[Браян Джонс]], [[Марыяна Фейтфул]] і шафёр Альф Бікнел<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4snDNXP?url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музычныя інструменты === [[Файл:Sitar3.jpg|thumb|Сітар]] Акрамя асноўных для гурта [[гітара|гітары]], [[бас-гітара|бас-гітары]] і [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]], таксама выкарыстоўваліся [[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]] і іншыя інструменты. З [[ударныя музычныя інструменты|перкусіі]] не раз прымяняліся ў запісе некалькіх кампазіцый [[бубен]] і [[маракас]]ы. У песні «[[Taxman]]» можна пачуць [[каўбел|сенсера]]. У запісе «[[Love You To]]» Джордж Харысан грае на [[сітар]]ы, які быў ім упершыню выкарыстаны яшчэ ў працы над «[[Norwegian Wood (This Bird Has Flown)|Norwegian Wood]]» для альбома ''[[Rubber Soul]]''. Апрача сітара, у запісе гучаць індыйскія барабаны [[табла]]<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:aifqxql5ldae~T2|title=Revolver. Credits|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127FjBg5?url=http://www.allmusic.com/album/r1518|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Найбольшая інструментальная разнастайнасць характэрна для песень Пола Мак-Картні. Для «[[Got to Get You into My Life]]» ён пажадаў запісаць партыю [[духавыя музычныя інструменты|духавых музычных інструментаў]], і прадзюсар запрасіў траіх [[труба|трубачоў]] і дваіх [[саксафон|саксафаністаў]]. У той жа песні «Got to Get You into My Life» гучыць [[арган Хаманда]], на якім сыграў Джордж Марцін. Для запісу «[[Eleanor Rigby]]» давялося наняць струнны ансамбль. А ў песні «For No One» Полу хацелася, каб гучала [[валторна]], што і было ажыццёўлена. Акрамя валторны, была запісана партыя фартэпіяна, на якім граў сам Мак-Картні. Для «[[Good Day Sunshine]]» на фартэпіяна граў Джордж Марцін. === Інавацыі гуказапісу === Падчас працы над альбомам былі прыменены чатыры асноўныя інавацыі ў галіне гуказапісу<ref name="revolver-1">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>: * Упершыню пры запісе быў ужыты метад «штучнага накладання» голасу ({{lang-en|ADT — artificial double tracking}}), вынайдзены гукаінжэнерам кампаніі [[EMI]] Кенам Таўнсендам у красавіку 1966 года. Сутнасць прыёму заключалася ў тым, каб накладваць дзве дарожкі з адной і той жа вакальнай партыяй, не запісваючы яе двойчы. Апісаны метад, напрыклад, быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў першай палавіне песні «[[Tomorrow Never Knows]]». * Другім ключавым момантам было ўжыванне працэса запісу гука ў адваротным кірунку. Гэты прыём упершыню быў ужыты пры запісе песні «Rain» 14 красавіка 1966 года, якая была выдадзена ў якасці двухбаковага сінгла «Paperback Writer» / «Rain». У працы над альбомам ''Revolver'' гэты прыём быў ужыты ў кампазіцыях «[[I'm Only Sleeping]]» і «Tomorrow Never Knows». * Трэцяй інавацыяй стала выкарыстанне склееных у кольцы магнітафонных стужак ({{lang-en|Tape loop}}) з запісанымі гукамі. Ідэя была прапанавана Полам Мак-Картні, які ўзяў яе з твораў нямецкага кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]]. У працы над «Tomorrow Never Knows» прымянялася пяць падобных кольцаў: першае з запісам крыкаў і смеху Пола Мак-Картні; другое з аркестравым акордам [[сі-бемоль мажор]]; трэцяе з гукамі [[флейта|флейты]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; чацвёртае з гукамі [[скрыпка|скрыпак]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; пятае са скажоным гукам [[сітар]]а. Падобным метадам пазней дадалі гітарнае сола Пола Мак-Картні, запісанае для песні «Taxman». Сола было перавернута ў адваротным кірунку і запаволена. * Чацвёртай асаблівасцю была тэхналогія запісу вакала пры дапамозе [[Леслі-спікер]]а падчас вярчэння дынамікаў. Падобны прыём забяспечваў пульсаванне гучання. Гэты метад быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў другой палавіне песні «Tomorrow Never Knows». === Храналогія === '''Красавік''' [[Файл:Magtape1.jpg|thumb|7-цалёвая шпуля {{nowrap|с ¼-цалёвай стужкай,}} выкарыстаная Полам Мак-Картні для стварэння гукавых эфектаў і лупаў у песні «Tomorrow Never Knows»]] * 6 красавіка — запіс трох дубляў рытм-трэка для песні «[[Tomorrow Never Knows]]» пад рабочай назвай «Mark I». Першы дубль быў пазней выдадзены ў 1996 годзе ў зборніку ''[[Anthology 2]]''. Другі дубль быў няпоўным, а трэці лёг у аснову афіцыйнай версіі<ref name="tomorrow-never-knows-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|title=Tomorrow Never Knows. The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sJsDZy?url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. * 7 красавіка — у ходзе пяцігадзіннай студыйнай сесіі музыканты дадавалі гукавыя эфекты і лупы да выбранага ў якасці асноўнага трэцяга дубля песні «Tomorrow Never Knows»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 красавіка — завершана праца над рытм-трэкам песні «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 11 красавіка — накладанне гітарнай партыі на рытм-трэк «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Пачатак працы над песняй «[[Love You To]]». Падчас запісу першага дубля Джордж Харысан спяваў [[акампанемент|акампануючы]] сабе на [[акустычная гітара|акустычнай гітары]], а Пол Мак-Картні выконваў партыю бэк-вакала. Трэцім дублем запісалі [[сітар]], які таксама быў выкарыстаны ў шостым дублі, калі запісвалі барабаны [[табла]], бас-гітару і [[фуз (эфект)|фуз-гітару]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 13 красавіка — завяршэнне працы над «Love You To». Харысан дадаў вакал, Стар запісаў партыю бубна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 красавіка — пачатак працы над песняй «[[Dr. Robert]]». Запісана 7 дубляў рытм-трэка, партыі [[маракас]]аў, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і [[фартэпіяна]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 красавіка — заканчэнне запісу «Dr. Robert». Накладанне вакальнай партыі Джона Ленана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 20 красавіка — пачатак працы над песняй «[[And Your Bird Can Sing]]». Запісаны два дублі рытм-трэка. Затым былі дададзены вакал Джона Ленана, бэк-вакал Мак-Картні і Харысана, запісы бубна і партыя бас-гітары. Запісаная версія была адрынута, яе можна пачуць на зборніку ''[[Anthology 2]]''<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Таго ж дня пачалася праца над песняй Джорджа Харысана «[[Taxman]]». Запісаны чатыры пробныя дублі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 красавіка — працягу працы над «Taxman». Запісана 11 дубляў, 10 з якіх — рытм-трэк<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 22 красавіка — завяршэнне працы над «Tomorrow Never Knows». Накладанне партыі [[сітар]]а, запісанай Джорджам Харысанам, і накладанне вакалу Джона Ленана, запісанага з выкарыстаннем [[Леслі-спікер]]а<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Для песні «Taxman» Рынга Стар запісаў партыю [[каўбел|сенсера]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 красавіка — паўторны запіс рытм-трэка песні «And Your Bird Can Sing». З трынаццаці дубляў быў выбраны дзясяты. На яго наклалі ўжо запісаныя партыі вакалу і астатніх інструментаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 27 красавіка — пачатак працы над «[[I’m Only Sleeping]]». Запісана 11 дубляў рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 28 красавіка — пачатак працы над «[[Eleanor Rigby]]». Запісана 14 дублей ў выкананні запрошанага струннага ансамбля. Затым быў запісаны вакал Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 29 красавіка — запіс вакалу Джона Ленана для песні «I’m Only Sleeping»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Запіс вакалу Пола Мак-Картні і бэк-вакалу ў выкананні Ленана і Харысана для песні «Eleanor Rigby»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Май''' [[Файл:Leslie Speaker.jpg|thumb|Леслі-спікер, які выкарыстоўваўся ў запісе «Tomorrow Never Knows»]] * 5 мая — на працягу пяцігадзіннай начной сесіі Джордж Харысан запісаў гітарнае сола для песні «I’m Only Sleeping», якое гучыць у песні ў адваротным кірунку паводле задумы музыкантаў. Адзін з двух дубляў быў запісаны з прымяненнем [[фуз (эфект)|фуз-эфекта]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 мая — завяршэнне працы над «I'm Only Sleeping». Запіс бэк-вакалу Ленана, Мак-Картні і Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 мая — пачатак працы над песняй «[[For No One]]». Запісана дзесяць дубляў рытм-трэка: Пол Мак-Картні граў на фартэпіяна, а Рынга Стар на [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўцы]]. У апошнюю чаргу запісалі [[клавікорд]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусію]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 мая — працяг працы над «For No One». Дадаванне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзены адлік у пачатку песні «Taxman» і трэк [[звядзенне (музыка)|зведзены]] ў [[манафонія|мона]]версію<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 18 мая — праца над песняй «Got to Get You into My Life». Дадаванне партыі [[медныя духавыя музычныя інструменты|медных духавых музычных інструментаў]], вакалу, бэк-вакалу і гітарнага сола<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 мая — запіс партыі [[валторна|валторны]] пры ўдзеле [[Алан Сівіл|Алана Сівіла]] для песні «For No One»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 мая — пачатак працы над «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]». «The Beatles» патрацілі амаль тры гадзіны, рэпетуючы песню, а затым запісалі чатыры дублі. Затым былі запісаны вакал Рынга Стара і бэк-вакал<ref name="yellow-submarine-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/2/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Чэрвень''' * 1 чэрвеня — працяг працы над «Yellow Submarine». Накладанне гукавых эфектаў<ref name="yellow-submarine-2" />. * 2 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[I Want to Tell You]]». Запісана пяць дубляў рытм-трэка, уключна з фартэпіяна, ударнымі і гітарамі. Трэці дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Джорджа Харысана, бэк-вакал Ленана і Мак-Картні, запісы [[бубен|бубна]], маракасаў, воплескі і яшчэ фартэпіяна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 3 чэрвеня — працяг запісу «I Want to Tell You». Накладанне партыі бас-гітары, бо Пол граў на фартэпіяна падчас запісу рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 чэрвеня — завяршэнне працы над «Eleanor Rigby». Пол Мак-Картні запісаў яшчэ адну вакальную партыю для песні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 чэрвеня — пачатак працы над «[[Good Day Sunshine]]». «The Beatles» шмат разоў рэпетавалі, перш чым запісаць рытм-трэк — бас-гітару, фартэпіяна і ўдарныя — у тры дублі. Першы дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Пола і бэк-вакал Джона і Джорджа<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 чэрвеня — працяг працы над «Good Day Sunshine». Стар запісаў яшчэ ўдарных, Джордж Марцін сыграў сваё сола на фартэпіяна, затым дадалі яшчэ бэк-вакалу і воплескі ў далоні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 14 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[Here, There and Everywhere]]». Запісаны чатыры дублі, з якіх толькі апошні быў завершаны. Таго ж дня былі запісаны партыі гарманічнага вакалу пры ўдзеле Пола Мак-Картні, Джона Ленана і Джорджа Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 чэрвеня — працяг працы над «Here, There and Everywhere». Запіс рытм-трэка. Агульная колькасць дубляў даведзена да трынаццаці. Апошні дубль прызнаны найлепшым, і на яго наклалі партыі гарманічнага вакалу, асноўны вакал Пола і запіс бас-гітары<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 чэрвеня — завяршэнне працы над «Got to Get You into My Life». Фінальнае накладанне гітарнай партыі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Завяршэнне працы над «Here, There And Everywhere»: праведзена двайное накладанне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 чэрвеня — праца над песняй «[[She Said, She Said]]». На працягу дзевяцігадзіннай сесіі музыканты адрэпетавалі песню больш за 25 разоў, а затым запісалі тры дублі рытм-трэка. З іх быў выбраны трэці, да якога дадалі вакал Джона Ленана, бэк-вакал Ленана і Харысана, дадатковую партыю гітары і запіс [[арган Хаманда|аргана Хаманда]], на якім сыграў Ленан. Пол Мак-Картні ў запісе не ўдзельнічаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/she-said-she-said/|title=She Said She Said. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзена гітарнае сола Пола Мак-Картні ў песню «Taxman», запісанае яшчэ 21 красавіка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. == Інфармацыя пра альбом == {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Гэта проста назва пласцінкі, і ў ёй няма асаблівага сэнсу. Чаму кожнаму хочацца ва ўсім бачыць нейкую прычыну? «Revolver» азначае ўсё, што можа азначаць «revolver», бо гэта менавіта тое, што мы ўкладвалі ў назву<ref name="revolver-4" />.{{oq|en|It’s just a name for an LP, and there’s no meaning to it. Why does everyone want a reason every time you move? It means Revolver. It’s all the things that Revolver means, because that’s what it means to us.}} | Подпіс = [[Джон Ленан]] | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} Як адзначае Бары Майлс у кнізе ''Many Years From Now'', «''Revolver'' азначае не зброю, а нешта, што круціцца, як пласцінка» ({{lang-en|Revolver did not mean a gun, but something that revolves, like a record}}). Першапачаткова планавалася даць новаму запісу назву ''Abracadabra''. У той жа кнізе апавядаецца, што 24 чэрвеня 1966 года, падчас абмеркавання назвы новага альбома, выказваліся прапановы азагаловіць пласцінку ''Pendulums'', ''Fat Man'' або ''Bobby''. Стар прапаноўваў назву ''After Geography'', Ленан — ''Beatles on Safari'', а Мак-Картні — ''Magic Circle''. Нягледзячы на ўсе прапановы, у выніку альбом быў названы ''Revolver''<ref name="revolver-4" />. === Афармленне вокладкі === ''Revolver'' быў другім альбомам пасля ''[[Rubber Soul]]'', на вокладцы якога адсутнічала назва гурта. Афармленне даверылі Клаўсу Форману — мастаку, удзельніку гурта «[[Manfred Mann]]», з якім удзельнікі «[[The Beatles]]» пазнаёміліся яшчэ ў пачатку сваёй кар'еры, падчас выступаў у [[Гамбург]]у<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |title=Полвека назад Revolver превратил рок-музыку в искусство |access-date=2022-01-13 |archive-date=2022-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113091651/https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |url-status=live }}</ref>. Вокладка ўяўляе сабой кампазіцыю з намаляваных ручкай партрэтаў Пола Мак-Картні, Джона Ленана, Джорджа Харысана і Рынга Стара. Паміж выявамі іх твараў знаходзіцца [[калаж]], створаны з выразак фатаграфій «The Beatles», адснятых раней Робертам Фрыманам і Робертам Уітакерам, які таксама працаваў у якасці фатографа пры стварэнні вокладак для ранніх запісаў гурта. За працу Форману заплацілі 40 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]]<ref name="revolver-4">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 4|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sN2vca?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У 1967 годзе вокладка была ўганаравана прэміяй «[[Грэмі]]» ў намінацыі «Лепшая вокладка альбома, графічная работа» (Best Album Cover, Graphic Arts)<ref name="revolver-4" />. У 2011 годзе вокладка альбома заняла 31-е месца ў спісе лепшых вокладак альбомаў усіх часоў паводле чытачоў інтэрнет-выдання ''[[Music Radar]]''<ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|title=The 50 greatest album covers of all time|publisher=Music Radar|access-date=2011-05-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6127GBNps?url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|archive-date=2011-08-18|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Музычны жанр === Як сказаў Джон Робертсан у сваёй кнізе «Поўны давденік па музыцы "The Beatles"», «''Revolver'' паказаў, што "The Beatles" могуць брацца сапраўды за любы [[музычны жанр]]»<ref name="beatles.ru" />. Падобнае выказванне звязана з эксперыментальным характарам некаторых кампазіцый. Ва ўсіх песнях, напісаных пераважна Джонам Ленанам, крытыкамі адзначаецца наркатычная падаплёка. Напрыклад, Рычы Унтэрбергер у сваёй публікацыі на сайце «[[Allmusic]]» назваў «Tomorrow Never Knows» «самым эксперыментальным і [[псіхадэлічны рок|псіхадэлічным]] трэкам альбома ''Revolver''» ({{lang-en|the most experimental and psychedelic track on ''Revolver''}})<ref>{{cite web|author=Рычы Унтэрбергер|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:w9fwxq8dld0e|title=Tomorrow Never Knows. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127HUCJt?url=http://www.allmusic.com/song/t819429|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Музычныя жанры «[[псіхадэлічны рок]]» і «[[брытанская псіхадэлія]]» ўказаны сярод іншых на старонцы, прысвечанай альбому на тым жа сайце «[[Allmusic]]». Пол Мак-Картні працягнуў жанравыя эксперыменты і запісаў «[[Got to Get You into My Life]]» у стылі псеўда[[соўл]]<ref>{{cite web|author=Томас Уорд|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:a9fwxq8dld0e|title=Got to Get You into My Life. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127IIeUo?url=http://www.allmusic.com/song/t819428|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Джон Робертсан піша, што «выразіўшы ў назве альбома ''[[Rubber Soul]]'' жаданне белых музыкантаў граць негрыцянскую музыку, Пол Мак-Картні ўсё ж не прамінуў прайсціся па папулярным у 1966 годзе кірунку соўл, напісаўшы гэтую выдатную кампазіцыю ў стылі "псеўдастакс" і дадаўшы фінальныя штрыхі ў выглядзе меднага гурта з пяці музыкантаў»<ref name="beatles.ru" />. Свой унёсак у стылявую разнастайнасць альбома ўнёс і Джордж Харысан. Запісаная ім «[[Love You To]]» лічыцца адной з першых кампазіцый, выкананых у жанры [[рага-рок]], які зараджаўся ў сярэдзіне 1960-х гадоў<ref name="progarchives">{{cite web|author=Філіп Блэч|url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|title=Indo-Prog/Raga Rock definition|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sXQRcY?url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Амаль праз пяць месяцаў пасля таго, як «The Beatles» запісалі фінальныя вакалы для чароўнай «I’m Looking Through You», музыканты вярнуліся ў студыю, каб стварыць троххвілінную кампазіцыю, якая апавядала пра смерць індывідуальнай свядомасці і трыумф сусветнага духу за мяжой быцця. Што ж здарылася ў перыяд паміж лістападам 65-га і красавіком 66-га?<ref name="beatles.ru" /> | Подпіс = Джон Робертсан | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} === Тэматыка песень === Эксперыментуючы са стылямі, «The Beatles» надавалі ўвагу не толькі гучанню. Стала істотна разнастайнай і тэматыка песень. Джордж Харысан выступіў з сацыяльна-палітычнай сатырай у кампазіцыі «[[Taxman]]». У іншай сваёй песні «[[Love You To]]» Харысан выкарыстаў пераклады будыйскіх духоўных трактатаў, якія чытаў у тую пару<ref name="beatles.ru" />. У альбоме ''Revolver'' адзначаецца росквіт сачыніцельскай творчасці Пола Мак-Картні. У адной са сваіх лепшых песень «[[Eleanor Rigby]]» ён закранае тэму адзіноты. Джон Ленан напісаў тэкст «Tomorrow Never Knows» паводле кнігі «Псіхадэлічны эксперымент» [[Тымаці Ліры]], Рычарда Олперта і Ральфа Мецнера, заснаванай у сваю чаргу на тэксце «[[Тыбецкая Кніга мёртвых|Тыбецкай кнігі мёртвых]]». А вядомая песня «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» апавядае пра жыццё ўнутры жоўтай [[падводная лодка|падводнай лодкі]]. == Продажы і пазіцыі ў хіт-парадах == Брытанскі рэліз альбома адбыўся 5 жніўня 1966 года. Праз тыдзень было распрададзена каля 300 000 копій і ''Revolver'' дасягнуў першай пазіцыі ў брытанскім хіт-парадзе, дзе заставаўся на працягу сямі тыдняў. Агульны тэрмін знаходжання ў хіт-парадзе склаў 34 тыдні<ref name="uk-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|title=UK LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tBHFQm?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Распаўсюджванне дыска ў Англіі ажыццяўлялася лэйблам [[Parlophone|Parlophone Records]]. Адначасова з альбомам у продаж паступіў двухбаковы сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». У хіт-парады ён трапіў 11 жніўня і праз сем дзён дасягнуў першага месца<ref name="uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=UK single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tCdWw8?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай пласцінкай гурта, выдадзенай у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 8 жніўня 1966 года. Альбом узначальваў амерыканскія хіт-парады на працягу шасці тыдняў. Песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Dr. Robert]]», якія не ўвайшлі ў амерыканскае выданне, трапілі ў альбом ''[[Yesterday and Today]]'', выпушчаны ў ЗША 20 чэрвеня 1966 года<ref name="us-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|title=US LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tDqTge?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і ў выпадку з брытанскім выданнем, адначасова з альбомам у продаж паступіў сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Аднак у амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]] ён дасягнуў толькі другога радка, што было звязана са скандаламі, якія ўзняліся ў Амерыцы ў сувязі з першапачатковай «мясніцкай» вокладкай ({{lang-en|'Butcher' cover}}) пласцінкі ''Yesterday and Today'' і фразай Джона Ленана аб тым, што «The Beatles» «папулярнейшыя за Ісуса» ({{lang-en|We’re more popular than Jesus now}})<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=US single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tGTIEx?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом ''Revolver'' неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы<ref name="RIAA">{{cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|title=RIAA — Gold & Platinum|publisher=Сайт [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tHgCvJ?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Альбом дагэтуль займае высокую пазіцыю ў хіт-парадзе ''[[Billboard 200|Billboard Hot 200]]''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|title=''Billboard'' Hot 200. Chart.|publisher=[[Billboard Hot 200]]|access-date=2022-11-22|archive-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213225258/https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|url-status=live}}</ref>. == Уплыў на папулярную культуру == На ўсе кампазіцыі з альбома ''Revolver'' было створана каля 270 [[кавер-версія|кавер-версій]]<ref name="covertogether">{{cite web|url=http://covertogether.com/album/revolver|title=Revolver на сайце covertogether.com|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tW9hbh?url=http://covertogether.com/album/revolver|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref><ref name="covers">{{cite web|url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|title=Beatles Covers List|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tWweRn?url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, песні альбома неаднаразова выкарыстоўваліся ў [[саўндтрэк]]ах да многіх фільмаў і тэлесерыялаў<ref name="IMDb">{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|title=Soundtrack|publisher=Сайт [[Internet Movie Database|IMDb]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tXrRik?url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Упершыню кампазіцыі «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», «[[Eleanor Rigby]]» і «[[Love You To]]» прагучалі ў мультфільме «[[Жоўтая субмарына (мультфільм)|Жоўтая субмарына]]». У папулярным тэлевізійным серыяле «[[Сябры (тэлесерыял)|Сябры]]» песня «[[Here, There and Everywhere]]» граецца на [[стальны барабан|стальных барабанах]], калі адна з гераінь серыяла [[Фібі Буфе]] праходзіць паміж радамі царквы падчас яе вясельнай цырымоніі. [[Файл:Eleanor Rigby Statue Liverpool.JPG|thumb|Помнік Элінар Рыгбі ў Ліверпулі]] У гонар лірычнага персанажа песні «Eleanor Rigby» на вуліцы Стэнлі Стрыт у [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ў 1982 годзе быў усталяваны помнік. На шыльдзе побач са статуяй быў змешчаны надпіс: «Eleanor Rigby. "All the lonely people"» ({{tr-en|Элінар Рыгбі. "Усім адзінокім людзям"}})<!-- beatles.ru/books/articles.asp?article_id=1346-->. [[Джэф Эмерык]], гукааператар «The Beatles», азагаловіў свае мемуары пра перыяд працы з гуртом — «Тут, там і паўсюль: мая студыйная праца з "The Beatles"» ({{lang-en|Here, There, and Everywhere: My Life Recording the Music of The Beatles}})<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|title=Here, There, and Everywhere — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tb1VyL?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Кніга названа ў гонар аднайменнай песні «[[Here, There and Everywhere]]». У 1960-х гадах будучы нобелеўскі лаўрэат [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|Іосіф Бродскі]] пераклаў песню «Yellow Submarine» для піянерскага часопіса «Костёр». У адным са сваіх інтэрв'ю, апублікаваным пазней у кнізе Саламона Волкава «Диалоги с Иосифом Бродским», Бродскі казаў, што «тэксты, напісаныя Джонам Ленанам і Полам Мак-Картні, абсалютна выдатныя»<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|title=Yellow Submarine — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tcBg6f?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Песні з альбома ''Revolver'' неаднаразова выкарыстоўваліся ў радыёперадачы «Аэростат». Першай песняй, якую [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]] уключыў у дэбютным выпуску радыёпраграмы 22 мая 2005 года, была «I’m Only Sleeping»<ref name="aerostat01">{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192542/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|url-status=live}}</ref>. У кастрычніцкай перадачы 2005 года, прысвечанай Джону Ленану, выкарыстоўвалася кампазіцыя «Tomorrow Never Knows»<ref name="aerostat01"/>. У радыёпраграме, прымеркаванай да дня нараджэння Джорджа Харысана, гучала песня «Love You To»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|url-status=live}}</ref>. У 57-м выпуску, прымеркаваным да дня нараджэння Пола Мак-Картні, былі выкарыстаны аўдыёзапісы «Eleanor Rigby» і «For No One»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|url-status=live}}</ref>. == Спіс кампазіцый == === Брытанскае выданне === {{Track listing | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | note1 = * | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:36 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:11 | title3 = [[I'm Only Sleeping]] | extra3 = [[Джон Ленан]] | length3 = 2:58 | title4 = [[Love You To]] | note4 = * | extra4 = [[Джордж Харысан]] | length4 = 3:00 | title5 = [[Here, There and Everywhere]] | extra5 = [[Пол Мак-Картні]] | length5 = 2:29 | title6 = [[Yellow Submarine (song)|Yellow Submarine]] | extra6 = [[Рынга Стар]] | length6 = 2:40 | title7 = [[She Said She Said]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 2:39 | total_length = 18:33 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} {{Track listing | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:08 | title2 = [[And Your Bird Can Sing]] | extra2 = [[Джон Ленан]] | length2 = 2:02 | title3 = [[For No One]] | extra3 = [[Пол Мак-Картні]] | length3 = 2:03 | title4 = [[Doctor Robert]] | extra4 = [[Джон Ленан]] | length4 = 2:14 | title5 = [[I Want to Tell You]] | note5 = * | extra5 = [[Джордж Харысан]] | length5 = 2:30 | title6 = [[Got to Get You into My Life]] | extra6 = [[Пол Мак-Картні]] | length6 = 2:31 | title7 = [[Tomorrow Never Knows]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 3:00 | total_length = 16:28 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} === Амерыканскае выданне === {{tracklist | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | lyrics1 = [[Джордж Харысан]] | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:39 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:07 | title3 = [[Love You To]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 3:01 | title4 = [[Here, There and Everywhere]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:25 | title5 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Рынга Стар]] | length5 = 2:40 | title6 = [[She Said, She Said]] | lyrics6 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra6 = [[Джон Ленан]] | length6 = 2:37 }} {{tracklist | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | lyrics1 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:09 | title2 = [[For No One]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:01 | title3 = [[I Want to Tell You]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 2:29 | title4 = [[Got to Get You into My Life]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:30 | title5 = [[Tomorrow Never Knows]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Джон Ленан]] | length5 = 2:57 }} == Удзельнікі == {{слупкі}} {{Col-2}} * '''[[The Beatles]]''': ** [[Джон Ленан]] — [[гітара]], [[рытм-гітара]], [[арган]], [[фісгармонія]], [[бубен]], [[вакал]], гукавыя эфекты ** [[Пол Мак-Картні]] — гітара, [[фартэпіяна]], [[бас-гітара]], вакал ** [[Джордж Харысан]] — [[сола-гітара]], [[сітар]], бубен, вакал, гукавыя эфекты ** [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|ударныя]], бубен, [[каўбел|сенсера]], вакал * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[гукарэжысёр]], фартэпіяна («Good Day Sunshine», «Tomorrow Never Knows»), [[арган Хаманда]] («Got to Get You into My Life»), [[бэк-вакал]] * [[Джэф Эмерык]] — гукааператар, бэк-вакал {{Col-2}} * [[Ніл Аспінал]], [[Мэл Эванс]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], [[Донаван (музыкант)|Донаван]] — бэк-вакал («Yellow Submarine») * Тоні Гілберт, Юрген Хес, Сідні Сакс, Джон Шарп — [[скрыпка]] («Eleanor Rigby») * Стэфен Шынглс, Джон Андэрвуд — [[альт (струнны інструмент)|альт]] («Eleanor Rigby») * Дэрэк Сімпсан, Норман Джонс — [[віяланчэль]] («Eleanor Rigby») * Лес Конлан, Ян Хамер, Эдзі «Tan Tan» Торнтан — [[труба]] («Got to Get You into My Life») * Алан Брэнскамб, Пітэр Коў — [[саксафон]] («Got to Get You into My Life») * Аніл Бхагват — [[табла]] («Love You To») * [[Алан Сівіл]] — [[валторна]] («For No One») * Аарон Брэмнер — фотамантаж * [[Клаўс Форман]] — афармленне і дызайн вокладкі * [[Роберт Уітакер]] — [[фатограф]] {{слупкі/канец}} == Выданні альбома == Даныя прыведзены паводле матэрыялаў сайта [[Discogs]]<ref name="discogs">{{cite web|url=http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|title=Revolver at Discogs|publisher=Сайт [[Discogs]]|access-date=2009|lang=en|archive-date=2010-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220101510/http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| {{Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| 5 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[LP]] ([[манафонія|мона]]) | PMC 7009 |- | [[LP]] ([[стэрэа]]) | PCS 7009 |- |rowspan=2| {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] |rowspan=2| 8 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | [[LP]] (мона) | T 2576 |- | [[LP]] (стэрэа) | ST 2576 |- | {{Грэцыя}} [[Грэцыя]] | 1966 | [[EMI]] | [[LP]] | 14C 062-04097 <br>YEX 605 |- | {{Германія}} [[Германія]] | 1966 | Odeon Records <br>HÖR ZU | [[LP]] | SHZE 186 |- | {{Італія}} [[Італія]] | 1966 | EMI ITALIANA S.p.A. | [[LP]] | 3C 062-04097 <br>3C 064-04097 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1966 | Odeon EMI France <br>Odeon Records | [[LP]] | 2C 062 04097 |- | {{Югаславія}} [[Югаславія]] | 1966 | Jugoton Records | [[LP]] | LSPAR-70760 |- | {{Венесуэла}} [[Венесуэла]] | 1966 | Odeon Records | [[LP]] (мона) | MT-1021 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1971 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | ST-2576 |- | {{Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя]] | 1973 | [[Apple Records]] <br>World Record Club | [[LP]] | PCSM 7009 <br>WRC E.3114 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1973 | [[Apple Records]] | [[LP]] | AP-8443 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1976 | [[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[LP]] | EAS-80556 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] | 1978 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | SW 2576 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1978 | Odeon EMI France <br>Pathé Marconi EMI | [[LP]] | 2C 066 — 04.097 <br>2C 066-04097 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | CLJ-46441 |- | {{Канада}} [[Канада]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | C2 0777 7 46441 2 9 |- | [[Еўропа]] | 1987 | [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1998 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] <br>[[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] | TOCP-51117 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Сцяг|Еўропа}} [[Еўропа]] | 2009 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | 0946 3 82417 2 0 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.lastfm.ru/music/The+Beatles/Revolver Revolver] на сайце [[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284 Revolver] на сайце [[Discogs]]{{ref|en}} * ''[http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/ Revolver]''{{ref|en}} — інфармацыя пра альбом у "Бібліі The Beatles" * [http://www.lib.ru/SONGS/BEAT/beat13.txt Тэксты песень альбома ''Revolver'']{{-}}{{-}} * [https://vz.ru/opinions/2021/8/5/1112271.html Как «Револьвер» вышиб мозги американской молодежи]<!-- 55 лет назад, 5 августа 1966 года, вышел культовый альбом группы The Beatles «Revolver», который сами музыканты называли одним из лучших в своей дискографии. --> // Взгляд, 5 жніўня 2021 {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1966 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] mlpvjh19mkwzhsp8a0oqakimq6ueq0p 5164836 5164835 2026-07-12T06:26:58Z Цімур 27525 /* Інфармацыя пра альбом */ 5164836 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом |Вокладка=The Beatles, Revolver (Logo).png }} '''«Revolver»''' — сёмы [[студыйны альбом]] рок-гурта «[[The Beatles]]», выпушчаны [[5 жніўня]] [[1966]] года. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай кружэлкай гурта, выдадзенай у ЗША 8 жніўня 1966 года. У амерыканскае выданне не ўвайшлі песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Dr. Robert]]», ужо выпушчаныя 20 чэрвеня 1966 года ў альбоме ''[[Yesterday and Today]]''. Адначасова з кружэлкай ''Revolver'' у продаж паступіў [[сінгл]] «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Гурт распачаў студыйную працу 6 красавіка, пачаўшы з запісу песні «[[Tomorrow Never Knows]]». Апошняй для альбома ''Revolver'' была створана «[[She Said, She Said]]». Усе кампазіцыі запісваліся ў студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]] у [[Лондан]]е. [[Музычны прадзюсар|Музычным прадзюсарам]] і гукарэжысёрам, як і ў папярэдніх работах The Beatles, быў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], а новым гукааператарам стаў [[Джэф Эмерык]]. Да запісу некалькіх песень былі прыцягнуты пабочныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[Валторна|валтарніст]] Алан Сівіл, які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[Труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[Духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Неўзабаве пасля жнівеньскага рэлізу ў 1966 годзе альбом узначаліў [[хіт-парад]]ы і ўтрымліваў першую пазіцыю на працягу сямі тыдняў у Вялікабрытаніі і на працягу шасці тыдняў у ЗША. Крытыкамі было адзначана наватарства The Beatles: новыя метады гуказапісу, эксперыменты з музычнымі стылямі, пашырэнне тэматыкі тэкстаў песень. ''Revolver'' з прыкметным пастаянствам залічваўся ў розныя спісы лепшых запісаў [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]], зазнаў мноства перавыданняў, на песні з гэтага альбома створана больш за 270 [[Кавер-версія|кавер-версій]]. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы. == Запіс == [[Файл:Guitarras de McCartney y Harrison.jpg|thumb|Бас-гітара [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] (злева) і гітара [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]] (справа).]] Згодна з усталяванай практыкай «турнэ — фільм — запіс — турнэ» ўдзельнікам калектыва належала ў пачатку 1966 года пачаць працу над новым фільмам, але яны ніяк не прыходзілі да згоды наконт сюжэту і нават тэмы карціны<ref name="beatles.ru">''Джон Робертсон''. Полный путеводитель по музыке The Beatles, часть 7, ''Revolver''. (31 октября 2003 года).</ref>. У выніку было вырашана парушыць усталяваны графік, праца над меркаваным фільмам так і не была пачата. Завяршыўшы сваё брытанскае турнэ, гурт з красавіка 1966 года паглыбіўся ў студыйную працу над новым альбомам. Запіс матэрыялу доўжыўся амаль тры месяцы — з 6 красавіка па 22 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 1|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і раней, музыканты працавалі ў студыі «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]» у Лондане — хаця, паводле Пола Мак-Картні, альбом спачатку збіраліся запісваць у Амерыцы, але прапанаваныя цэны за арэнду і абсталяванне былі «фантастычнымі», да таго ж тэрмін іх кантракта з гуказапіснай кампаніяй [[EMI]] мінаў толькі ў чэрвені 1966 года<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музыканты === Акрамя песень, напісаных у сааўтарстве Ленанам і Мак-Картні, у альбоме прадстаўлены тры новыя кампазіцыі Джорджа Харысана, а Рынга Стару было даверана заспяваць песню «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», напісаную адмыслова для яго. За гуказапіс адказвалі прадзюсар Джордж Марцін і гукааператар Джэф Эмерык. Таксама для запісу асобных кампазіцый былі запрошаны прафесійныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[валторна|валтарніст]] [[Алан Сівіл]], які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Акрамя таго, у запісе прыпева «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» прынялі ўдзел: канцэртны менеджар гурта [[Ніл Аспінал]], яго памочнік [[Мэл Эванс]], прадзюсар Джордж Марцін, [[Донаван (музыкант)|Донаван]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], гукааператар [[Джэф Эмерык]], [[Браян Джонс]], [[Марыяна Фейтфул]] і шафёр Альф Бікнел<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4snDNXP?url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музычныя інструменты === [[Файл:Sitar3.jpg|thumb|Сітар]] Акрамя асноўных для гурта [[гітара|гітары]], [[бас-гітара|бас-гітары]] і [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]], таксама выкарыстоўваліся [[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]] і іншыя інструменты. З [[ударныя музычныя інструменты|перкусіі]] не раз прымяняліся ў запісе некалькіх кампазіцый [[бубен]] і [[маракас]]ы. У песні «[[Taxman]]» можна пачуць [[каўбел|сенсера]]. У запісе «[[Love You To]]» Джордж Харысан грае на [[сітар]]ы, які быў ім упершыню выкарыстаны яшчэ ў працы над «[[Norwegian Wood (This Bird Has Flown)|Norwegian Wood]]» для альбома ''[[Rubber Soul]]''. Апрача сітара, у запісе гучаць індыйскія барабаны [[табла]]<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:aifqxql5ldae~T2|title=Revolver. Credits|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127FjBg5?url=http://www.allmusic.com/album/r1518|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Найбольшая інструментальная разнастайнасць характэрна для песень Пола Мак-Картні. Для «[[Got to Get You into My Life]]» ён пажадаў запісаць партыю [[духавыя музычныя інструменты|духавых музычных інструментаў]], і прадзюсар запрасіў траіх [[труба|трубачоў]] і дваіх [[саксафон|саксафаністаў]]. У той жа песні «Got to Get You into My Life» гучыць [[арган Хаманда]], на якім сыграў Джордж Марцін. Для запісу «[[Eleanor Rigby]]» давялося наняць струнны ансамбль. А ў песні «For No One» Полу хацелася, каб гучала [[валторна]], што і было ажыццёўлена. Акрамя валторны, была запісана партыя фартэпіяна, на якім граў сам Мак-Картні. Для «[[Good Day Sunshine]]» на фартэпіяна граў Джордж Марцін. === Інавацыі гуказапісу === Падчас працы над альбомам былі прыменены чатыры асноўныя інавацыі ў галіне гуказапісу<ref name="revolver-1">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>: * Упершыню пры запісе быў ужыты метад «штучнага накладання» голасу ({{lang-en|ADT — artificial double tracking}}), вынайдзены гукаінжэнерам кампаніі [[EMI]] Кенам Таўнсендам у красавіку 1966 года. Сутнасць прыёму заключалася ў тым, каб накладваць дзве дарожкі з адной і той жа вакальнай партыяй, не запісваючы яе двойчы. Апісаны метад, напрыклад, быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў першай палавіне песні «[[Tomorrow Never Knows]]». * Другім ключавым момантам было ўжыванне працэса запісу гука ў адваротным кірунку. Гэты прыём упершыню быў ужыты пры запісе песні «Rain» 14 красавіка 1966 года, якая была выдадзена ў якасці двухбаковага сінгла «Paperback Writer» / «Rain». У працы над альбомам ''Revolver'' гэты прыём быў ужыты ў кампазіцыях «[[I'm Only Sleeping]]» і «Tomorrow Never Knows». * Трэцяй інавацыяй стала выкарыстанне склееных у кольцы магнітафонных стужак ({{lang-en|Tape loop}}) з запісанымі гукамі. Ідэя была прапанавана Полам Мак-Картні, які ўзяў яе з твораў нямецкага кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]]. У працы над «Tomorrow Never Knows» прымянялася пяць падобных кольцаў: першае з запісам крыкаў і смеху Пола Мак-Картні; другое з аркестравым акордам [[сі-бемоль мажор]]; трэцяе з гукамі [[флейта|флейты]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; чацвёртае з гукамі [[скрыпка|скрыпак]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; пятае са скажоным гукам [[сітар]]а. Падобным метадам пазней дадалі гітарнае сола Пола Мак-Картні, запісанае для песні «Taxman». Сола было перавернута ў адваротным кірунку і запаволена. * Чацвёртай асаблівасцю была тэхналогія запісу вакала пры дапамозе [[Леслі-спікер]]а падчас вярчэння дынамікаў. Падобны прыём забяспечваў пульсаванне гучання. Гэты метад быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў другой палавіне песні «Tomorrow Never Knows». === Храналогія === '''Красавік''' [[Файл:Magtape1.jpg|thumb|7-цалёвая шпуля {{nowrap|с ¼-цалёвай стужкай,}} выкарыстаная Полам Мак-Картні для стварэння гукавых эфектаў і лупаў у песні «Tomorrow Never Knows»]] * 6 красавіка — запіс трох дубляў рытм-трэка для песні «[[Tomorrow Never Knows]]» пад рабочай назвай «Mark I». Першы дубль быў пазней выдадзены ў 1996 годзе ў зборніку ''[[Anthology 2]]''. Другі дубль быў няпоўным, а трэці лёг у аснову афіцыйнай версіі<ref name="tomorrow-never-knows-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|title=Tomorrow Never Knows. The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sJsDZy?url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. * 7 красавіка — у ходзе пяцігадзіннай студыйнай сесіі музыканты дадавалі гукавыя эфекты і лупы да выбранага ў якасці асноўнага трэцяга дубля песні «Tomorrow Never Knows»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 красавіка — завершана праца над рытм-трэкам песні «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 11 красавіка — накладанне гітарнай партыі на рытм-трэк «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Пачатак працы над песняй «[[Love You To]]». Падчас запісу першага дубля Джордж Харысан спяваў [[акампанемент|акампануючы]] сабе на [[акустычная гітара|акустычнай гітары]], а Пол Мак-Картні выконваў партыю бэк-вакала. Трэцім дублем запісалі [[сітар]], які таксама быў выкарыстаны ў шостым дублі, калі запісвалі барабаны [[табла]], бас-гітару і [[фуз (эфект)|фуз-гітару]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 13 красавіка — завяршэнне працы над «Love You To». Харысан дадаў вакал, Стар запісаў партыю бубна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 красавіка — пачатак працы над песняй «[[Dr. Robert]]». Запісана 7 дубляў рытм-трэка, партыі [[маракас]]аў, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і [[фартэпіяна]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 красавіка — заканчэнне запісу «Dr. Robert». Накладанне вакальнай партыі Джона Ленана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 20 красавіка — пачатак працы над песняй «[[And Your Bird Can Sing]]». Запісаны два дублі рытм-трэка. Затым былі дададзены вакал Джона Ленана, бэк-вакал Мак-Картні і Харысана, запісы бубна і партыя бас-гітары. Запісаная версія была адрынута, яе можна пачуць на зборніку ''[[Anthology 2]]''<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Таго ж дня пачалася праца над песняй Джорджа Харысана «[[Taxman]]». Запісаны чатыры пробныя дублі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 красавіка — працягу працы над «Taxman». Запісана 11 дубляў, 10 з якіх — рытм-трэк<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 22 красавіка — завяршэнне працы над «Tomorrow Never Knows». Накладанне партыі [[сітар]]а, запісанай Джорджам Харысанам, і накладанне вакалу Джона Ленана, запісанага з выкарыстаннем [[Леслі-спікер]]а<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Для песні «Taxman» Рынга Стар запісаў партыю [[каўбел|сенсера]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 красавіка — паўторны запіс рытм-трэка песні «And Your Bird Can Sing». З трынаццаці дубляў быў выбраны дзясяты. На яго наклалі ўжо запісаныя партыі вакалу і астатніх інструментаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 27 красавіка — пачатак працы над «[[I’m Only Sleeping]]». Запісана 11 дубляў рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 28 красавіка — пачатак працы над «[[Eleanor Rigby]]». Запісана 14 дублей ў выкананні запрошанага струннага ансамбля. Затым быў запісаны вакал Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 29 красавіка — запіс вакалу Джона Ленана для песні «I’m Only Sleeping»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Запіс вакалу Пола Мак-Картні і бэк-вакалу ў выкананні Ленана і Харысана для песні «Eleanor Rigby»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Май''' [[Файл:Leslie Speaker.jpg|thumb|Леслі-спікер, які выкарыстоўваўся ў запісе «Tomorrow Never Knows»]] * 5 мая — на працягу пяцігадзіннай начной сесіі Джордж Харысан запісаў гітарнае сола для песні «I’m Only Sleeping», якое гучыць у песні ў адваротным кірунку паводле задумы музыкантаў. Адзін з двух дубляў быў запісаны з прымяненнем [[фуз (эфект)|фуз-эфекта]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 мая — завяршэнне працы над «I'm Only Sleeping». Запіс бэк-вакалу Ленана, Мак-Картні і Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 мая — пачатак працы над песняй «[[For No One]]». Запісана дзесяць дубляў рытм-трэка: Пол Мак-Картні граў на фартэпіяна, а Рынга Стар на [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўцы]]. У апошнюю чаргу запісалі [[клавікорд]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусію]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 мая — працяг працы над «For No One». Дадаванне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзены адлік у пачатку песні «Taxman» і трэк [[звядзенне (музыка)|зведзены]] ў [[манафонія|мона]]версію<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 18 мая — праца над песняй «Got to Get You into My Life». Дадаванне партыі [[медныя духавыя музычныя інструменты|медных духавых музычных інструментаў]], вакалу, бэк-вакалу і гітарнага сола<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 мая — запіс партыі [[валторна|валторны]] пры ўдзеле [[Алан Сівіл|Алана Сівіла]] для песні «For No One»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 мая — пачатак працы над «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]». «The Beatles» патрацілі амаль тры гадзіны, рэпетуючы песню, а затым запісалі чатыры дублі. Затым былі запісаны вакал Рынга Стара і бэк-вакал<ref name="yellow-submarine-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/2/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Чэрвень''' * 1 чэрвеня — працяг працы над «Yellow Submarine». Накладанне гукавых эфектаў<ref name="yellow-submarine-2" />. * 2 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[I Want to Tell You]]». Запісана пяць дубляў рытм-трэка, уключна з фартэпіяна, ударнымі і гітарамі. Трэці дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Джорджа Харысана, бэк-вакал Ленана і Мак-Картні, запісы [[бубен|бубна]], маракасаў, воплескі і яшчэ фартэпіяна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 3 чэрвеня — працяг запісу «I Want to Tell You». Накладанне партыі бас-гітары, бо Пол граў на фартэпіяна падчас запісу рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 чэрвеня — завяршэнне працы над «Eleanor Rigby». Пол Мак-Картні запісаў яшчэ адну вакальную партыю для песні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 чэрвеня — пачатак працы над «[[Good Day Sunshine]]». «The Beatles» шмат разоў рэпетавалі, перш чым запісаць рытм-трэк — бас-гітару, фартэпіяна і ўдарныя — у тры дублі. Першы дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Пола і бэк-вакал Джона і Джорджа<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 чэрвеня — працяг працы над «Good Day Sunshine». Стар запісаў яшчэ ўдарных, Джордж Марцін сыграў сваё сола на фартэпіяна, затым дадалі яшчэ бэк-вакалу і воплескі ў далоні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 14 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[Here, There and Everywhere]]». Запісаны чатыры дублі, з якіх толькі апошні быў завершаны. Таго ж дня былі запісаны партыі гарманічнага вакалу пры ўдзеле Пола Мак-Картні, Джона Ленана і Джорджа Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 чэрвеня — працяг працы над «Here, There and Everywhere». Запіс рытм-трэка. Агульная колькасць дубляў даведзена да трынаццаці. Апошні дубль прызнаны найлепшым, і на яго наклалі партыі гарманічнага вакалу, асноўны вакал Пола і запіс бас-гітары<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 чэрвеня — завяршэнне працы над «Got to Get You into My Life». Фінальнае накладанне гітарнай партыі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Завяршэнне працы над «Here, There And Everywhere»: праведзена двайное накладанне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 чэрвеня — праца над песняй «[[She Said, She Said]]». На працягу дзевяцігадзіннай сесіі музыканты адрэпетавалі песню больш за 25 разоў, а затым запісалі тры дублі рытм-трэка. З іх быў выбраны трэці, да якога дадалі вакал Джона Ленана, бэк-вакал Ленана і Харысана, дадатковую партыю гітары і запіс [[арган Хаманда|аргана Хаманда]], на якім сыграў Ленан. Пол Мак-Картні ў запісе не ўдзельнічаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/she-said-she-said/|title=She Said She Said. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзена гітарнае сола Пола Мак-Картні ў песню «Taxman», запісанае яшчэ 21 красавіка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. == Інфармацыя пра альбом == {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Гэта проста назва пласцінкі, і ў ёй няма асаблівага сэнсу. Чаму кожнаму хочацца ва ўсім бачыць нейкую прычыну? «Revolver» азначае ўсё, што можа азначаць «revolver», бо гэта менавіта тое, што мы ўкладвалі ў назву<ref name="revolver-4" />.{{oq|en|It’s just a name for an LP, and there’s no meaning to it. Why does everyone want a reason every time you move? It means Revolver. It’s all the things that Revolver means, because that’s what it means to us.}} | Подпіс = [[Джон Ленан]] | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} Як адзначае Бары Майлс у кнізе ''Many Years From Now'', «''Revolver'' азначае не зброю, а нешта, што круціцца, як пласцінка» ({{lang-en|Revolver did not mean a gun, but something that revolves, like a record}}). Першапачаткова планавалася даць новаму запісу назву ''Abracadabra''. У той жа кнізе апавядаецца, што 24 чэрвеня 1966 года, падчас абмеркавання назвы новага альбома, выказваліся прапановы азагаловіць пласцінку ''Pendulums'', ''Fat Man'' або ''Bobby''. Стар прапаноўваў назву ''After Geography'', Ленан — ''Beatles on Safari'', а Мак-Картні — ''Magic Circle''. Нягледзячы на ўсе прапановы, у выніку альбом быў названы ''Revolver''<ref name="revolver-4" />. === Афармленне вокладкі === ''Revolver'' быў другім альбомам пасля ''[[Rubber Soul]]'', на вокладцы якога адсутнічала назва гурта. Афармленне даверылі Клаўсу Форману — мастаку, удзельніку гурта «[[Manfred Mann]]», з якім удзельнікі «[[The Beatles]]» пазнаёміліся яшчэ ў пачатку сваёй кар'еры, падчас выступаў у [[Гамбург]]у<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |title=Полвека назад Revolver превратил рок-музыку в искусство |access-date=2022-01-13 |archive-date=2022-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113091651/https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |url-status=live }}</ref>. Вокладка ўяўляе сабой кампазіцыю з намаляваных ручкай партрэтаў Пола Мак-Картні, Джона Ленана, Джорджа Харысана і Рынга Стара. Паміж выявамі іх твараў знаходзіцца [[калаж]], створаны з выразак фатаграфій «The Beatles», адснятых раней Робертам Фрыманам і Робертам Уітакерам, які таксама працаваў у якасці фатографа пры стварэнні вокладак для ранніх запісаў гурта. За працу Форману заплацілі 40 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]]<ref name="revolver-4">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 4|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sN2vca?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У 1967 годзе вокладка была ўганаравана прэміяй «[[Грэмі]]» ў намінацыі «Лепшая вокладка альбома, графічная работа» (Best Album Cover, Graphic Arts)<ref name="revolver-4" />. У 2011 годзе вокладка альбома заняла 31-е месца ў спісе лепшых вокладак альбомаў усіх часоў паводле чытачоў інтэрнет-выдання ''[[Music Radar]]''<ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|title=The 50 greatest album covers of all time|publisher=Music Radar|access-date=2011-05-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6127GBNps?url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|archive-date=2011-08-18|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Музычны жанр === Як сказаў Джон Робертсан у сваёй кнізе «Поўны давденік па музыцы "The Beatles"», «''Revolver'' паказаў, што "The Beatles" могуць брацца сапраўды за любы [[музычны жанр]]»<ref name="beatles.ru" />. Падобнае выказванне звязана з эксперыментальным характарам некаторых кампазіцый. Ва ўсіх песнях, напісаных пераважна Джонам Ленанам, крытыкамі адзначаецца наркатычная падаплёка. Напрыклад, Рычы Унтэрбергер у сваёй публікацыі на сайце «[[Allmusic]]» назваў «Tomorrow Never Knows» «самым эксперыментальным і [[псіхадэлічны рок|псіхадэлічным]] трэкам альбома ''Revolver''» ({{lang-en|the most experimental and psychedelic track on ''Revolver''}})<ref>{{cite web|author=Рычы Унтэрбергер|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:w9fwxq8dld0e|title=Tomorrow Never Knows. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127HUCJt?url=http://www.allmusic.com/song/t819429|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Музычныя жанры «[[псіхадэлічны рок]]» і «[[брытанская псіхадэлія]]» ўказаны сярод іншых на старонцы, прысвечанай альбому на тым жа сайце «[[Allmusic]]». Пол Мак-Картні працягнуў жанравыя эксперыменты і запісаў «[[Got to Get You into My Life]]» у стылі псеўда[[соўл]]<ref>{{cite web|author=Томас Уорд|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:a9fwxq8dld0e|title=Got to Get You into My Life. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127IIeUo?url=http://www.allmusic.com/song/t819428|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Джон Робертсан піша, што «выразіўшы ў назве альбома ''[[Rubber Soul]]'' жаданне белых музыкантаў граць негрыцянскую музыку, Пол Мак-Картні ўсё ж не прамінуў прайсціся па папулярным у 1966 годзе кірунку соўл, напісаўшы гэтую выдатную кампазіцыю ў стылі "псеўдастакс" і дадаўшы фінальныя штрыхі ў выглядзе меднага гурта з пяці музыкантаў»<ref name="beatles.ru" />. Свой унёсак у стылявую разнастайнасць альбома ўнёс і Джордж Харысан. Запісаная ім «[[Love You To]]» лічыцца адной з першых кампазіцый, выкананых у жанры [[рага-рок]], які зараджаўся ў сярэдзіне 1960-х гадоў<ref name="progarchives">{{cite web|author=Філіп Блэч|url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|title=Indo-Prog/Raga Rock definition|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sXQRcY?url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Амаль праз пяць месяцаў пасля таго, як «The Beatles» запісалі фінальныя вакалы для чароўнай «I’m Looking Through You», музыканты вярнуліся ў студыю, каб стварыць троххвілінную кампазіцыю, якая апавядала пра смерць індывідуальнай свядомасці і трыумф сусветнага духу за мяжой быцця. Што ж здарылася ў перыяд паміж лістападам 65-га і красавіком 66-га?<ref name="beatles.ru" /> | Подпіс = Джон Робертсан | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} === Тэматыка песень === Эксперыментуючы са стылямі, «The Beatles» надавалі ўвагу не толькі гучанню. Стала істотна разнастайнай і тэматыка песень. Джордж Харысан выступіў з сацыяльна-палітычнай сатырай у кампазіцыі «[[Taxman]]». У іншай сваёй песні «[[Love You To]]» Харысан выкарыстаў пераклады будыйскіх духоўных трактатаў, якія чытаў у тую пару<ref name="beatles.ru" />. У альбоме ''Revolver'' адзначаецца росквіт сачыніцельскай творчасці Пола Мак-Картні. У адной са сваіх лепшых песень «[[Eleanor Rigby]]» ён закранае тэму адзіноты. Джон Ленан напісаў тэкст «Tomorrow Never Knows» паводле кнігі «Псіхадэлічны эксперымент» [[Тымаці Ліры]], Рычарда Олперта і Ральфа Мецнера, заснаванай у сваю чаргу на тэксце «[[Тыбецкая Кніга мёртвых|Тыбецкай кнігі мёртвых]]». А вядомая песня «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» апавядае пра жыццё ўнутры жоўтай [[падводная лодка|падводнай лодкі]]. == Продажы і пазіцыі ў хіт-парадах == Брытанскі рэліз альбома адбыўся 5 жніўня 1966 года. Праз тыдзень было распрададзена каля 300 000 копій і ''Revolver'' дасягнуў першай пазіцыі ў брытанскім хіт-парадзе, дзе заставаўся на працягу сямі тыдняў. Агульны тэрмін знаходжання ў хіт-парадзе склаў 34 тыдні<ref name="uk-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|title=UK LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tBHFQm?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Распаўсюджванне дыска ў Англіі ажыццяўлялася лэйблам [[Parlophone|Parlophone Records]]. Адначасова з альбомам у продаж паступіў двухбаковы сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». У хіт-парады ён трапіў 11 жніўня і праз сем дзён дасягнуў першага месца<ref name="uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=UK single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tCdWw8?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай пласцінкай гурта, выдадзенай у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 8 жніўня 1966 года. Альбом узначальваў амерыканскія хіт-парады на працягу шасці тыдняў. Песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Dr. Robert]]», якія не ўвайшлі ў амерыканскае выданне, трапілі ў альбом ''[[Yesterday and Today]]'', выпушчаны ў ЗША 20 чэрвеня 1966 года<ref name="us-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|title=US LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tDqTge?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і ў выпадку з брытанскім выданнем, адначасова з альбомам у продаж паступіў сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Аднак у амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]] ён дасягнуў толькі другога радка, што было звязана са скандаламі, якія ўзняліся ў Амерыцы ў сувязі з першапачатковай «мясніцкай» вокладкай ({{lang-en|'Butcher' cover}}) пласцінкі ''Yesterday and Today'' і фразай Джона Ленана аб тым, што «The Beatles» «папулярнейшыя за Ісуса» ({{lang-en|We’re more popular than Jesus now}})<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=US single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tGTIEx?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом ''Revolver'' неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы<ref name="RIAA">{{cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|title=RIAA — Gold & Platinum|publisher=Сайт [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tHgCvJ?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Альбом дагэтуль займае высокую пазіцыю ў хіт-парадзе ''[[Billboard 200|Billboard Hot 200]]''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|title=''Billboard'' Hot 200. Chart.|publisher=[[Billboard Hot 200]]|access-date=2022-11-22|archive-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213225258/https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|url-status=live}}</ref>. == Уплыў на папулярную культуру == На ўсе кампазіцыі з альбома ''Revolver'' было створана каля 270 [[кавер-версія|кавер-версій]]<ref name="covertogether">{{cite web|url=http://covertogether.com/album/revolver|title=Revolver на сайце covertogether.com|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tW9hbh?url=http://covertogether.com/album/revolver|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref><ref name="covers">{{cite web|url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|title=Beatles Covers List|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tWweRn?url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, песні альбома неаднаразова выкарыстоўваліся ў [[саўндтрэк]]ах да многіх фільмаў і тэлесерыялаў<ref name="IMDb">{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|title=Soundtrack|publisher=Сайт [[Internet Movie Database|IMDb]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tXrRik?url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Упершыню кампазіцыі «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», «[[Eleanor Rigby]]» і «[[Love You To]]» прагучалі ў мультфільме «[[Жоўтая субмарына (мультфільм)|Жоўтая субмарына]]». У папулярным тэлевізійным серыяле «[[Сябры (тэлесерыял)|Сябры]]» песня «[[Here, There and Everywhere]]» граецца на [[стальны барабан|стальных барабанах]], калі адна з гераінь серыяла [[Фібі Буфе]] праходзіць паміж радамі царквы падчас яе вясельнай цырымоніі. [[Файл:Eleanor Rigby Statue Liverpool.JPG|thumb|Помнік Элінар Рыгбі ў Ліверпулі]] У гонар лірычнага персанажа песні «Eleanor Rigby» на вуліцы Стэнлі Стрыт у [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ў 1982 годзе быў усталяваны помнік. На шыльдзе побач са статуяй быў змешчаны надпіс: «Eleanor Rigby. "All the lonely people"» ({{tr-en|Элінар Рыгбі. "Усім адзінокім людзям"}})<!-- beatles.ru/books/articles.asp?article_id=1346-->. [[Джэф Эмерык]], гукааператар «The Beatles», азагаловіў свае мемуары пра перыяд працы з гуртом — «Тут, там і паўсюль: мая студыйная праца з "The Beatles"» ({{lang-en|Here, There, and Everywhere: My Life Recording the Music of The Beatles}})<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|title=Here, There, and Everywhere — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tb1VyL?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Кніга названа ў гонар аднайменнай песні «[[Here, There and Everywhere]]». У 1960-х гадах будучы нобелеўскі лаўрэат [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|Іосіф Бродскі]] пераклаў песню «Yellow Submarine» для піянерскага часопіса «Костёр». У адным са сваіх інтэрв'ю, апублікаваным пазней у кнізе Саламона Волкава «Диалоги с Иосифом Бродским», Бродскі казаў, што «тэксты, напісаныя Джонам Ленанам і Полам Мак-Картні, абсалютна выдатныя»<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|title=Yellow Submarine — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tcBg6f?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Песні з альбома ''Revolver'' неаднаразова выкарыстоўваліся ў радыёперадачы «Аэростат». Першай песняй, якую [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]] уключыў у дэбютным выпуску радыёпраграмы 22 мая 2005 года, была «I’m Only Sleeping»<ref name="aerostat01">{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192542/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|url-status=live}}</ref>. У кастрычніцкай перадачы 2005 года, прысвечанай Джону Ленану, выкарыстоўвалася кампазіцыя «Tomorrow Never Knows»<ref name="aerostat01"/>. У радыёпраграме, прымеркаванай да дня нараджэння Джорджа Харысана, гучала песня «Love You To»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|url-status=live}}</ref>. У 57-м выпуску, прымеркаваным да дня нараджэння Пола Мак-Картні, былі выкарыстаны аўдыёзапісы «Eleanor Rigby» і «For No One»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|url-status=live}}</ref>. == Спіс кампазіцый == === Брытанскае выданне === {{Track listing | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | note1 = * | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:36 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:11 | title3 = [[I'm Only Sleeping]] | extra3 = [[Джон Ленан]] | length3 = 2:58 | title4 = [[Love You To]] | note4 = * | extra4 = [[Джордж Харысан]] | length4 = 3:00 | title5 = [[Here, There and Everywhere]] | extra5 = [[Пол Мак-Картні]] | length5 = 2:29 | title6 = [[Yellow Submarine (song)|Yellow Submarine]] | extra6 = [[Рынга Стар]] | length6 = 2:40 | title7 = [[She Said She Said]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 2:39 | total_length = 18:33 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} {{Track listing | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:08 | title2 = [[And Your Bird Can Sing]] | extra2 = [[Джон Ленан]] | length2 = 2:02 | title3 = [[For No One]] | extra3 = [[Пол Мак-Картні]] | length3 = 2:03 | title4 = [[Doctor Robert]] | extra4 = [[Джон Ленан]] | length4 = 2:14 | title5 = [[I Want to Tell You]] | note5 = * | extra5 = [[Джордж Харысан]] | length5 = 2:30 | title6 = [[Got to Get You into My Life]] | extra6 = [[Пол Мак-Картні]] | length6 = 2:31 | title7 = [[Tomorrow Never Knows]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 3:00 | total_length = 16:28 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} === Амерыканскае выданне === {{tracklist | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | lyrics1 = [[Джордж Харысан]] | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:39 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:07 | title3 = [[Love You To]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 3:01 | title4 = [[Here, There and Everywhere]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:25 | title5 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Рынга Стар]] | length5 = 2:40 | title6 = [[She Said, She Said]] | lyrics6 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra6 = [[Джон Ленан]] | length6 = 2:37 }} {{tracklist | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | lyrics1 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:09 | title2 = [[For No One]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:01 | title3 = [[I Want to Tell You]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 2:29 | title4 = [[Got to Get You into My Life]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:30 | title5 = [[Tomorrow Never Knows]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Джон Ленан]] | length5 = 2:57 }} == Удзельнікі == {{слупкі}} {{Col-2}} * '''[[The Beatles]]''': ** [[Джон Ленан]] — [[гітара]], [[рытм-гітара]], [[арган]], [[фісгармонія]], [[бубен]], [[вакал]], гукавыя эфекты ** [[Пол Мак-Картні]] — гітара, [[фартэпіяна]], [[бас-гітара]], вакал ** [[Джордж Харысан]] — [[сола-гітара]], [[сітар]], бубен, вакал, гукавыя эфекты ** [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|ударныя]], бубен, [[каўбел|сенсера]], вакал * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[гукарэжысёр]], фартэпіяна («Good Day Sunshine», «Tomorrow Never Knows»), [[арган Хаманда]] («Got to Get You into My Life»), [[бэк-вакал]] * [[Джэф Эмерык]] — гукааператар, бэк-вакал {{Col-2}} * [[Ніл Аспінал]], [[Мэл Эванс]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], [[Донаван (музыкант)|Донаван]] — бэк-вакал («Yellow Submarine») * Тоні Гілберт, Юрген Хес, Сідні Сакс, Джон Шарп — [[скрыпка]] («Eleanor Rigby») * Стэфен Шынглс, Джон Андэрвуд — [[альт (струнны інструмент)|альт]] («Eleanor Rigby») * Дэрэк Сімпсан, Норман Джонс — [[віяланчэль]] («Eleanor Rigby») * Лес Конлан, Ян Хамер, Эдзі «Tan Tan» Торнтан — [[труба]] («Got to Get You into My Life») * Алан Брэнскамб, Пітэр Коў — [[саксафон]] («Got to Get You into My Life») * Аніл Бхагват — [[табла]] («Love You To») * [[Алан Сівіл]] — [[валторна]] («For No One») * Аарон Брэмнер — фотамантаж * [[Клаўс Форман]] — афармленне і дызайн вокладкі * [[Роберт Уітакер]] — [[фатограф]] {{слупкі/канец}} == Выданні альбома == Даныя прыведзены паводле матэрыялаў сайта [[Discogs]]<ref name="discogs">{{cite web|url=http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|title=Revolver at Discogs|publisher=Сайт [[Discogs]]|access-date=2009|lang=en|archive-date=2010-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220101510/http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| {{Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| 5 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[LP]] ([[манафонія|мона]]) | PMC 7009 |- | [[LP]] ([[стэрэа]]) | PCS 7009 |- |rowspan=2| {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] |rowspan=2| 8 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | [[LP]] (мона) | T 2576 |- | [[LP]] (стэрэа) | ST 2576 |- | {{Грэцыя}} [[Грэцыя]] | 1966 | [[EMI]] | [[LP]] | 14C 062-04097 <br>YEX 605 |- | {{Германія}} [[Германія]] | 1966 | Odeon Records <br>HÖR ZU | [[LP]] | SHZE 186 |- | {{Італія}} [[Італія]] | 1966 | EMI ITALIANA S.p.A. | [[LP]] | 3C 062-04097 <br>3C 064-04097 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1966 | Odeon EMI France <br>Odeon Records | [[LP]] | 2C 062 04097 |- | {{Югаславія}} [[Югаславія]] | 1966 | Jugoton Records | [[LP]] | LSPAR-70760 |- | {{Венесуэла}} [[Венесуэла]] | 1966 | Odeon Records | [[LP]] (мона) | MT-1021 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1971 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | ST-2576 |- | {{Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя]] | 1973 | [[Apple Records]] <br>World Record Club | [[LP]] | PCSM 7009 <br>WRC E.3114 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1973 | [[Apple Records]] | [[LP]] | AP-8443 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1976 | [[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[LP]] | EAS-80556 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] | 1978 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | SW 2576 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1978 | Odeon EMI France <br>Pathé Marconi EMI | [[LP]] | 2C 066 — 04.097 <br>2C 066-04097 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | CLJ-46441 |- | {{Канада}} [[Канада]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | C2 0777 7 46441 2 9 |- | [[Еўропа]] | 1987 | [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1998 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] <br>[[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] | TOCP-51117 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Сцяг|Еўропа}} [[Еўропа]] | 2009 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | 0946 3 82417 2 0 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.lastfm.ru/music/The+Beatles/Revolver Revolver] на сайце [[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284 Revolver] на сайце [[Discogs]]{{ref|en}} * ''[http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/ Revolver]''{{ref|en}} — інфармацыя пра альбом у "Бібліі The Beatles" * [http://www.lib.ru/SONGS/BEAT/beat13.txt Тэксты песень альбома ''Revolver'']{{-}}{{-}} * [https://vz.ru/opinions/2021/8/5/1112271.html Как «Револьвер» вышиб мозги американской молодежи]<!-- 55 лет назад, 5 августа 1966 года, вышел культовый альбом группы The Beatles «Revolver», который сами музыканты называли одним из лучших в своей дискографии. --> // Взгляд, 5 жніўня 2021 {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1966 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] ervpxd1xufvevzfnoumve4uneg6d29f 5164837 5164836 2026-07-12T06:28:10Z Цімур 27525 /* Афармленне вокладкі */ 5164837 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом |Вокладка=The Beatles, Revolver (Logo).png }} '''«Revolver»''' — сёмы [[студыйны альбом]] рок-гурта «[[The Beatles]]», выпушчаны [[5 жніўня]] [[1966]] года. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай кружэлкай гурта, выдадзенай у ЗША 8 жніўня 1966 года. У амерыканскае выданне не ўвайшлі песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Dr. Robert]]», ужо выпушчаныя 20 чэрвеня 1966 года ў альбоме ''[[Yesterday and Today]]''. Адначасова з кружэлкай ''Revolver'' у продаж паступіў [[сінгл]] «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Гурт распачаў студыйную працу 6 красавіка, пачаўшы з запісу песні «[[Tomorrow Never Knows]]». Апошняй для альбома ''Revolver'' была створана «[[She Said, She Said]]». Усе кампазіцыі запісваліся ў студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]] у [[Лондан]]е. [[Музычны прадзюсар|Музычным прадзюсарам]] і гукарэжысёрам, як і ў папярэдніх работах The Beatles, быў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], а новым гукааператарам стаў [[Джэф Эмерык]]. Да запісу некалькіх песень былі прыцягнуты пабочныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[Валторна|валтарніст]] Алан Сівіл, які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[Труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[Духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Неўзабаве пасля жнівеньскага рэлізу ў 1966 годзе альбом узначаліў [[хіт-парад]]ы і ўтрымліваў першую пазіцыю на працягу сямі тыдняў у Вялікабрытаніі і на працягу шасці тыдняў у ЗША. Крытыкамі было адзначана наватарства The Beatles: новыя метады гуказапісу, эксперыменты з музычнымі стылямі, пашырэнне тэматыкі тэкстаў песень. ''Revolver'' з прыкметным пастаянствам залічваўся ў розныя спісы лепшых запісаў [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]], зазнаў мноства перавыданняў, на песні з гэтага альбома створана больш за 270 [[Кавер-версія|кавер-версій]]. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы. == Запіс == [[Файл:Guitarras de McCartney y Harrison.jpg|thumb|Бас-гітара [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] (злева) і гітара [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]] (справа).]] Згодна з усталяванай практыкай «турнэ — фільм — запіс — турнэ» ўдзельнікам калектыва належала ў пачатку 1966 года пачаць працу над новым фільмам, але яны ніяк не прыходзілі да згоды наконт сюжэту і нават тэмы карціны<ref name="beatles.ru">''Джон Робертсон''. Полный путеводитель по музыке The Beatles, часть 7, ''Revolver''. (31 октября 2003 года).</ref>. У выніку было вырашана парушыць усталяваны графік, праца над меркаваным фільмам так і не была пачата. Завяршыўшы сваё брытанскае турнэ, гурт з красавіка 1966 года паглыбіўся ў студыйную працу над новым альбомам. Запіс матэрыялу доўжыўся амаль тры месяцы — з 6 красавіка па 22 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 1|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і раней, музыканты працавалі ў студыі «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]» у Лондане — хаця, паводле Пола Мак-Картні, альбом спачатку збіраліся запісваць у Амерыцы, але прапанаваныя цэны за арэнду і абсталяванне былі «фантастычнымі», да таго ж тэрмін іх кантракта з гуказапіснай кампаніяй [[EMI]] мінаў толькі ў чэрвені 1966 года<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музыканты === Акрамя песень, напісаных у сааўтарстве Ленанам і Мак-Картні, у альбоме прадстаўлены тры новыя кампазіцыі Джорджа Харысана, а Рынга Стару было даверана заспяваць песню «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», напісаную адмыслова для яго. За гуказапіс адказвалі прадзюсар Джордж Марцін і гукааператар Джэф Эмерык. Таксама для запісу асобных кампазіцый былі запрошаны прафесійныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[валторна|валтарніст]] [[Алан Сівіл]], які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Акрамя таго, у запісе прыпева «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» прынялі ўдзел: канцэртны менеджар гурта [[Ніл Аспінал]], яго памочнік [[Мэл Эванс]], прадзюсар Джордж Марцін, [[Донаван (музыкант)|Донаван]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], гукааператар [[Джэф Эмерык]], [[Браян Джонс]], [[Марыяна Фейтфул]] і шафёр Альф Бікнел<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4snDNXP?url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музычныя інструменты === [[Файл:Sitar3.jpg|thumb|Сітар]] Акрамя асноўных для гурта [[гітара|гітары]], [[бас-гітара|бас-гітары]] і [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]], таксама выкарыстоўваліся [[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]] і іншыя інструменты. З [[ударныя музычныя інструменты|перкусіі]] не раз прымяняліся ў запісе некалькіх кампазіцый [[бубен]] і [[маракас]]ы. У песні «[[Taxman]]» можна пачуць [[каўбел|сенсера]]. У запісе «[[Love You To]]» Джордж Харысан грае на [[сітар]]ы, які быў ім упершыню выкарыстаны яшчэ ў працы над «[[Norwegian Wood (This Bird Has Flown)|Norwegian Wood]]» для альбома ''[[Rubber Soul]]''. Апрача сітара, у запісе гучаць індыйскія барабаны [[табла]]<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:aifqxql5ldae~T2|title=Revolver. Credits|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127FjBg5?url=http://www.allmusic.com/album/r1518|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Найбольшая інструментальная разнастайнасць характэрна для песень Пола Мак-Картні. Для «[[Got to Get You into My Life]]» ён пажадаў запісаць партыю [[духавыя музычныя інструменты|духавых музычных інструментаў]], і прадзюсар запрасіў траіх [[труба|трубачоў]] і дваіх [[саксафон|саксафаністаў]]. У той жа песні «Got to Get You into My Life» гучыць [[арган Хаманда]], на якім сыграў Джордж Марцін. Для запісу «[[Eleanor Rigby]]» давялося наняць струнны ансамбль. А ў песні «For No One» Полу хацелася, каб гучала [[валторна]], што і было ажыццёўлена. Акрамя валторны, была запісана партыя фартэпіяна, на якім граў сам Мак-Картні. Для «[[Good Day Sunshine]]» на фартэпіяна граў Джордж Марцін. === Інавацыі гуказапісу === Падчас працы над альбомам былі прыменены чатыры асноўныя інавацыі ў галіне гуказапісу<ref name="revolver-1">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>: * Упершыню пры запісе быў ужыты метад «штучнага накладання» голасу ({{lang-en|ADT — artificial double tracking}}), вынайдзены гукаінжэнерам кампаніі [[EMI]] Кенам Таўнсендам у красавіку 1966 года. Сутнасць прыёму заключалася ў тым, каб накладваць дзве дарожкі з адной і той жа вакальнай партыяй, не запісваючы яе двойчы. Апісаны метад, напрыклад, быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў першай палавіне песні «[[Tomorrow Never Knows]]». * Другім ключавым момантам было ўжыванне працэса запісу гука ў адваротным кірунку. Гэты прыём упершыню быў ужыты пры запісе песні «Rain» 14 красавіка 1966 года, якая была выдадзена ў якасці двухбаковага сінгла «Paperback Writer» / «Rain». У працы над альбомам ''Revolver'' гэты прыём быў ужыты ў кампазіцыях «[[I'm Only Sleeping]]» і «Tomorrow Never Knows». * Трэцяй інавацыяй стала выкарыстанне склееных у кольцы магнітафонных стужак ({{lang-en|Tape loop}}) з запісанымі гукамі. Ідэя была прапанавана Полам Мак-Картні, які ўзяў яе з твораў нямецкага кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]]. У працы над «Tomorrow Never Knows» прымянялася пяць падобных кольцаў: першае з запісам крыкаў і смеху Пола Мак-Картні; другое з аркестравым акордам [[сі-бемоль мажор]]; трэцяе з гукамі [[флейта|флейты]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; чацвёртае з гукамі [[скрыпка|скрыпак]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; пятае са скажоным гукам [[сітар]]а. Падобным метадам пазней дадалі гітарнае сола Пола Мак-Картні, запісанае для песні «Taxman». Сола было перавернута ў адваротным кірунку і запаволена. * Чацвёртай асаблівасцю была тэхналогія запісу вакала пры дапамозе [[Леслі-спікер]]а падчас вярчэння дынамікаў. Падобны прыём забяспечваў пульсаванне гучання. Гэты метад быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў другой палавіне песні «Tomorrow Never Knows». === Храналогія === '''Красавік''' [[Файл:Magtape1.jpg|thumb|7-цалёвая шпуля {{nowrap|с ¼-цалёвай стужкай,}} выкарыстаная Полам Мак-Картні для стварэння гукавых эфектаў і лупаў у песні «Tomorrow Never Knows»]] * 6 красавіка — запіс трох дубляў рытм-трэка для песні «[[Tomorrow Never Knows]]» пад рабочай назвай «Mark I». Першы дубль быў пазней выдадзены ў 1996 годзе ў зборніку ''[[Anthology 2]]''. Другі дубль быў няпоўным, а трэці лёг у аснову афіцыйнай версіі<ref name="tomorrow-never-knows-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|title=Tomorrow Never Knows. The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sJsDZy?url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. * 7 красавіка — у ходзе пяцігадзіннай студыйнай сесіі музыканты дадавалі гукавыя эфекты і лупы да выбранага ў якасці асноўнага трэцяга дубля песні «Tomorrow Never Knows»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 красавіка — завершана праца над рытм-трэкам песні «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 11 красавіка — накладанне гітарнай партыі на рытм-трэк «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Пачатак працы над песняй «[[Love You To]]». Падчас запісу першага дубля Джордж Харысан спяваў [[акампанемент|акампануючы]] сабе на [[акустычная гітара|акустычнай гітары]], а Пол Мак-Картні выконваў партыю бэк-вакала. Трэцім дублем запісалі [[сітар]], які таксама быў выкарыстаны ў шостым дублі, калі запісвалі барабаны [[табла]], бас-гітару і [[фуз (эфект)|фуз-гітару]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 13 красавіка — завяршэнне працы над «Love You To». Харысан дадаў вакал, Стар запісаў партыю бубна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 красавіка — пачатак працы над песняй «[[Dr. Robert]]». Запісана 7 дубляў рытм-трэка, партыі [[маракас]]аў, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і [[фартэпіяна]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 красавіка — заканчэнне запісу «Dr. Robert». Накладанне вакальнай партыі Джона Ленана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 20 красавіка — пачатак працы над песняй «[[And Your Bird Can Sing]]». Запісаны два дублі рытм-трэка. Затым былі дададзены вакал Джона Ленана, бэк-вакал Мак-Картні і Харысана, запісы бубна і партыя бас-гітары. Запісаная версія была адрынута, яе можна пачуць на зборніку ''[[Anthology 2]]''<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Таго ж дня пачалася праца над песняй Джорджа Харысана «[[Taxman]]». Запісаны чатыры пробныя дублі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 красавіка — працягу працы над «Taxman». Запісана 11 дубляў, 10 з якіх — рытм-трэк<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 22 красавіка — завяршэнне працы над «Tomorrow Never Knows». Накладанне партыі [[сітар]]а, запісанай Джорджам Харысанам, і накладанне вакалу Джона Ленана, запісанага з выкарыстаннем [[Леслі-спікер]]а<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Для песні «Taxman» Рынга Стар запісаў партыю [[каўбел|сенсера]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 красавіка — паўторны запіс рытм-трэка песні «And Your Bird Can Sing». З трынаццаці дубляў быў выбраны дзясяты. На яго наклалі ўжо запісаныя партыі вакалу і астатніх інструментаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 27 красавіка — пачатак працы над «[[I’m Only Sleeping]]». Запісана 11 дубляў рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 28 красавіка — пачатак працы над «[[Eleanor Rigby]]». Запісана 14 дублей ў выкананні запрошанага струннага ансамбля. Затым быў запісаны вакал Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 29 красавіка — запіс вакалу Джона Ленана для песні «I’m Only Sleeping»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Запіс вакалу Пола Мак-Картні і бэк-вакалу ў выкананні Ленана і Харысана для песні «Eleanor Rigby»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Май''' [[Файл:Leslie Speaker.jpg|thumb|Леслі-спікер, які выкарыстоўваўся ў запісе «Tomorrow Never Knows»]] * 5 мая — на працягу пяцігадзіннай начной сесіі Джордж Харысан запісаў гітарнае сола для песні «I’m Only Sleeping», якое гучыць у песні ў адваротным кірунку паводле задумы музыкантаў. Адзін з двух дубляў быў запісаны з прымяненнем [[фуз (эфект)|фуз-эфекта]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 мая — завяршэнне працы над «I'm Only Sleeping». Запіс бэк-вакалу Ленана, Мак-Картні і Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 мая — пачатак працы над песняй «[[For No One]]». Запісана дзесяць дубляў рытм-трэка: Пол Мак-Картні граў на фартэпіяна, а Рынга Стар на [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўцы]]. У апошнюю чаргу запісалі [[клавікорд]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусію]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 мая — працяг працы над «For No One». Дадаванне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзены адлік у пачатку песні «Taxman» і трэк [[звядзенне (музыка)|зведзены]] ў [[манафонія|мона]]версію<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 18 мая — праца над песняй «Got to Get You into My Life». Дадаванне партыі [[медныя духавыя музычныя інструменты|медных духавых музычных інструментаў]], вакалу, бэк-вакалу і гітарнага сола<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 мая — запіс партыі [[валторна|валторны]] пры ўдзеле [[Алан Сівіл|Алана Сівіла]] для песні «For No One»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 мая — пачатак працы над «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]». «The Beatles» патрацілі амаль тры гадзіны, рэпетуючы песню, а затым запісалі чатыры дублі. Затым былі запісаны вакал Рынга Стара і бэк-вакал<ref name="yellow-submarine-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/2/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Чэрвень''' * 1 чэрвеня — працяг працы над «Yellow Submarine». Накладанне гукавых эфектаў<ref name="yellow-submarine-2" />. * 2 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[I Want to Tell You]]». Запісана пяць дубляў рытм-трэка, уключна з фартэпіяна, ударнымі і гітарамі. Трэці дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Джорджа Харысана, бэк-вакал Ленана і Мак-Картні, запісы [[бубен|бубна]], маракасаў, воплескі і яшчэ фартэпіяна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 3 чэрвеня — працяг запісу «I Want to Tell You». Накладанне партыі бас-гітары, бо Пол граў на фартэпіяна падчас запісу рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 чэрвеня — завяршэнне працы над «Eleanor Rigby». Пол Мак-Картні запісаў яшчэ адну вакальную партыю для песні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 чэрвеня — пачатак працы над «[[Good Day Sunshine]]». «The Beatles» шмат разоў рэпетавалі, перш чым запісаць рытм-трэк — бас-гітару, фартэпіяна і ўдарныя — у тры дублі. Першы дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Пола і бэк-вакал Джона і Джорджа<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 чэрвеня — працяг працы над «Good Day Sunshine». Стар запісаў яшчэ ўдарных, Джордж Марцін сыграў сваё сола на фартэпіяна, затым дадалі яшчэ бэк-вакалу і воплескі ў далоні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 14 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[Here, There and Everywhere]]». Запісаны чатыры дублі, з якіх толькі апошні быў завершаны. Таго ж дня былі запісаны партыі гарманічнага вакалу пры ўдзеле Пола Мак-Картні, Джона Ленана і Джорджа Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 чэрвеня — працяг працы над «Here, There and Everywhere». Запіс рытм-трэка. Агульная колькасць дубляў даведзена да трынаццаці. Апошні дубль прызнаны найлепшым, і на яго наклалі партыі гарманічнага вакалу, асноўны вакал Пола і запіс бас-гітары<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 чэрвеня — завяршэнне працы над «Got to Get You into My Life». Фінальнае накладанне гітарнай партыі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Завяршэнне працы над «Here, There And Everywhere»: праведзена двайное накладанне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 чэрвеня — праца над песняй «[[She Said, She Said]]». На працягу дзевяцігадзіннай сесіі музыканты адрэпетавалі песню больш за 25 разоў, а затым запісалі тры дублі рытм-трэка. З іх быў выбраны трэці, да якога дадалі вакал Джона Ленана, бэк-вакал Ленана і Харысана, дадатковую партыю гітары і запіс [[арган Хаманда|аргана Хаманда]], на якім сыграў Ленан. Пол Мак-Картні ў запісе не ўдзельнічаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/she-said-she-said/|title=She Said She Said. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзена гітарнае сола Пола Мак-Картні ў песню «Taxman», запісанае яшчэ 21 красавіка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. == Інфармацыя пра альбом == {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Гэта проста назва пласцінкі, і ў ёй няма асаблівага сэнсу. Чаму кожнаму хочацца ва ўсім бачыць нейкую прычыну? «Revolver» азначае ўсё, што можа азначаць «revolver», бо гэта менавіта тое, што мы ўкладвалі ў назву<ref name="revolver-4" />.{{oq|en|It’s just a name for an LP, and there’s no meaning to it. Why does everyone want a reason every time you move? It means Revolver. It’s all the things that Revolver means, because that’s what it means to us.}} | Подпіс = [[Джон Ленан]] | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} Як адзначае Бары Майлс у кнізе ''Many Years From Now'', «''Revolver'' азначае не зброю, а нешта, што круціцца, як пласцінка» ({{lang-en|Revolver did not mean a gun, but something that revolves, like a record}}). Першапачаткова планавалася даць новаму запісу назву ''Abracadabra''. У той жа кнізе апавядаецца, што 24 чэрвеня 1966 года, падчас абмеркавання назвы новага альбома, выказваліся прапановы азагаловіць пласцінку ''Pendulums'', ''Fat Man'' або ''Bobby''. Стар прапаноўваў назву ''After Geography'', Ленан — ''Beatles on Safari'', а Мак-Картні — ''Magic Circle''. Нягледзячы на ўсе прапановы, у выніку альбом быў названы ''Revolver''<ref name="revolver-4" />. === Афармленне вокладкі === ''Revolver'' быў другім альбомам пасля ''[[Rubber Soul]]'', на вокладцы якога адсутнічала назва гурта. Афармленне даверылі Клаўсу Форману — мастаку, удзельніку гурта «[[Manfred Mann]]», з якім удзельнікі «[[The Beatles]]» пазнаёміліся яшчэ ў пачатку сваёй кар'еры, падчас выступаў у [[Гамбург]]у<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |title=Полвека назад Revolver превратил рок-музыку в искусство |access-date=2022-01-13 |archive-date=2022-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113091651/https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |url-status=live }}</ref>. Вокладка ўяўляе сабой кампазіцыю з намаляваных ручкай партрэтаў Пола Мак-Картні, Джона Ленана, Джорджа Харысана і Рынга Стара. Паміж выявамі іх твараў знаходзіцца [[калаж]], створаны з выразак фатаграфій «The Beatles», адзнятых раней Робертам Фрыманам і Робертам Уітакерам, які таксама працаваў у якасці фатографа пры стварэнні вокладак для ранніх запісаў гурта. За працу Форману заплацілі 40 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]]<ref name="revolver-4">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 4|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sN2vca?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У 1967 годзе вокладка была ўганаравана прэміяй «[[Грэмі]]» ў намінацыі «Лепшая вокладка альбома, графічная работа» (Best Album Cover, Graphic Arts)<ref name="revolver-4" />. У 2011 годзе вокладка альбома заняла 31-е месца ў спісе лепшых вокладак альбомаў усіх часоў паводле чытачоў інтэрнет-выдання ''[[Music Radar]]''<ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|title=The 50 greatest album covers of all time|publisher=Music Radar|access-date=2011-05-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6127GBNps?url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|archive-date=2011-08-18|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Музычны жанр === Як сказаў Джон Робертсан у сваёй кнізе «Поўны давденік па музыцы "The Beatles"», «''Revolver'' паказаў, што "The Beatles" могуць брацца сапраўды за любы [[музычны жанр]]»<ref name="beatles.ru" />. Падобнае выказванне звязана з эксперыментальным характарам некаторых кампазіцый. Ва ўсіх песнях, напісаных пераважна Джонам Ленанам, крытыкамі адзначаецца наркатычная падаплёка. Напрыклад, Рычы Унтэрбергер у сваёй публікацыі на сайце «[[Allmusic]]» назваў «Tomorrow Never Knows» «самым эксперыментальным і [[псіхадэлічны рок|псіхадэлічным]] трэкам альбома ''Revolver''» ({{lang-en|the most experimental and psychedelic track on ''Revolver''}})<ref>{{cite web|author=Рычы Унтэрбергер|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:w9fwxq8dld0e|title=Tomorrow Never Knows. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127HUCJt?url=http://www.allmusic.com/song/t819429|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Музычныя жанры «[[псіхадэлічны рок]]» і «[[брытанская псіхадэлія]]» ўказаны сярод іншых на старонцы, прысвечанай альбому на тым жа сайце «[[Allmusic]]». Пол Мак-Картні працягнуў жанравыя эксперыменты і запісаў «[[Got to Get You into My Life]]» у стылі псеўда[[соўл]]<ref>{{cite web|author=Томас Уорд|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:a9fwxq8dld0e|title=Got to Get You into My Life. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127IIeUo?url=http://www.allmusic.com/song/t819428|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Джон Робертсан піша, што «выразіўшы ў назве альбома ''[[Rubber Soul]]'' жаданне белых музыкантаў граць негрыцянскую музыку, Пол Мак-Картні ўсё ж не прамінуў прайсціся па папулярным у 1966 годзе кірунку соўл, напісаўшы гэтую выдатную кампазіцыю ў стылі "псеўдастакс" і дадаўшы фінальныя штрыхі ў выглядзе меднага гурта з пяці музыкантаў»<ref name="beatles.ru" />. Свой унёсак у стылявую разнастайнасць альбома ўнёс і Джордж Харысан. Запісаная ім «[[Love You To]]» лічыцца адной з першых кампазіцый, выкананых у жанры [[рага-рок]], які зараджаўся ў сярэдзіне 1960-х гадоў<ref name="progarchives">{{cite web|author=Філіп Блэч|url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|title=Indo-Prog/Raga Rock definition|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sXQRcY?url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Амаль праз пяць месяцаў пасля таго, як «The Beatles» запісалі фінальныя вакалы для чароўнай «I’m Looking Through You», музыканты вярнуліся ў студыю, каб стварыць троххвілінную кампазіцыю, якая апавядала пра смерць індывідуальнай свядомасці і трыумф сусветнага духу за мяжой быцця. Што ж здарылася ў перыяд паміж лістападам 65-га і красавіком 66-га?<ref name="beatles.ru" /> | Подпіс = Джон Робертсан | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} === Тэматыка песень === Эксперыментуючы са стылямі, «The Beatles» надавалі ўвагу не толькі гучанню. Стала істотна разнастайнай і тэматыка песень. Джордж Харысан выступіў з сацыяльна-палітычнай сатырай у кампазіцыі «[[Taxman]]». У іншай сваёй песні «[[Love You To]]» Харысан выкарыстаў пераклады будыйскіх духоўных трактатаў, якія чытаў у тую пару<ref name="beatles.ru" />. У альбоме ''Revolver'' адзначаецца росквіт сачыніцельскай творчасці Пола Мак-Картні. У адной са сваіх лепшых песень «[[Eleanor Rigby]]» ён закранае тэму адзіноты. Джон Ленан напісаў тэкст «Tomorrow Never Knows» паводле кнігі «Псіхадэлічны эксперымент» [[Тымаці Ліры]], Рычарда Олперта і Ральфа Мецнера, заснаванай у сваю чаргу на тэксце «[[Тыбецкая Кніга мёртвых|Тыбецкай кнігі мёртвых]]». А вядомая песня «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» апавядае пра жыццё ўнутры жоўтай [[падводная лодка|падводнай лодкі]]. == Продажы і пазіцыі ў хіт-парадах == Брытанскі рэліз альбома адбыўся 5 жніўня 1966 года. Праз тыдзень было распрададзена каля 300 000 копій і ''Revolver'' дасягнуў першай пазіцыі ў брытанскім хіт-парадзе, дзе заставаўся на працягу сямі тыдняў. Агульны тэрмін знаходжання ў хіт-парадзе склаў 34 тыдні<ref name="uk-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|title=UK LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tBHFQm?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Распаўсюджванне дыска ў Англіі ажыццяўлялася лэйблам [[Parlophone|Parlophone Records]]. Адначасова з альбомам у продаж паступіў двухбаковы сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». У хіт-парады ён трапіў 11 жніўня і праз сем дзён дасягнуў першага месца<ref name="uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=UK single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tCdWw8?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай пласцінкай гурта, выдадзенай у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 8 жніўня 1966 года. Альбом узначальваў амерыканскія хіт-парады на працягу шасці тыдняў. Песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Dr. Robert]]», якія не ўвайшлі ў амерыканскае выданне, трапілі ў альбом ''[[Yesterday and Today]]'', выпушчаны ў ЗША 20 чэрвеня 1966 года<ref name="us-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|title=US LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tDqTge?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і ў выпадку з брытанскім выданнем, адначасова з альбомам у продаж паступіў сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Аднак у амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]] ён дасягнуў толькі другога радка, што было звязана са скандаламі, якія ўзняліся ў Амерыцы ў сувязі з першапачатковай «мясніцкай» вокладкай ({{lang-en|'Butcher' cover}}) пласцінкі ''Yesterday and Today'' і фразай Джона Ленана аб тым, што «The Beatles» «папулярнейшыя за Ісуса» ({{lang-en|We’re more popular than Jesus now}})<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=US single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tGTIEx?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом ''Revolver'' неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы<ref name="RIAA">{{cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|title=RIAA — Gold & Platinum|publisher=Сайт [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tHgCvJ?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Альбом дагэтуль займае высокую пазіцыю ў хіт-парадзе ''[[Billboard 200|Billboard Hot 200]]''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|title=''Billboard'' Hot 200. Chart.|publisher=[[Billboard Hot 200]]|access-date=2022-11-22|archive-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213225258/https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|url-status=live}}</ref>. == Уплыў на папулярную культуру == На ўсе кампазіцыі з альбома ''Revolver'' было створана каля 270 [[кавер-версія|кавер-версій]]<ref name="covertogether">{{cite web|url=http://covertogether.com/album/revolver|title=Revolver на сайце covertogether.com|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tW9hbh?url=http://covertogether.com/album/revolver|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref><ref name="covers">{{cite web|url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|title=Beatles Covers List|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tWweRn?url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, песні альбома неаднаразова выкарыстоўваліся ў [[саўндтрэк]]ах да многіх фільмаў і тэлесерыялаў<ref name="IMDb">{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|title=Soundtrack|publisher=Сайт [[Internet Movie Database|IMDb]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tXrRik?url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Упершыню кампазіцыі «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», «[[Eleanor Rigby]]» і «[[Love You To]]» прагучалі ў мультфільме «[[Жоўтая субмарына (мультфільм)|Жоўтая субмарына]]». У папулярным тэлевізійным серыяле «[[Сябры (тэлесерыял)|Сябры]]» песня «[[Here, There and Everywhere]]» граецца на [[стальны барабан|стальных барабанах]], калі адна з гераінь серыяла [[Фібі Буфе]] праходзіць паміж радамі царквы падчас яе вясельнай цырымоніі. [[Файл:Eleanor Rigby Statue Liverpool.JPG|thumb|Помнік Элінар Рыгбі ў Ліверпулі]] У гонар лірычнага персанажа песні «Eleanor Rigby» на вуліцы Стэнлі Стрыт у [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ў 1982 годзе быў усталяваны помнік. На шыльдзе побач са статуяй быў змешчаны надпіс: «Eleanor Rigby. "All the lonely people"» ({{tr-en|Элінар Рыгбі. "Усім адзінокім людзям"}})<!-- beatles.ru/books/articles.asp?article_id=1346-->. [[Джэф Эмерык]], гукааператар «The Beatles», азагаловіў свае мемуары пра перыяд працы з гуртом — «Тут, там і паўсюль: мая студыйная праца з "The Beatles"» ({{lang-en|Here, There, and Everywhere: My Life Recording the Music of The Beatles}})<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|title=Here, There, and Everywhere — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tb1VyL?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Кніга названа ў гонар аднайменнай песні «[[Here, There and Everywhere]]». У 1960-х гадах будучы нобелеўскі лаўрэат [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|Іосіф Бродскі]] пераклаў песню «Yellow Submarine» для піянерскага часопіса «Костёр». У адным са сваіх інтэрв'ю, апублікаваным пазней у кнізе Саламона Волкава «Диалоги с Иосифом Бродским», Бродскі казаў, што «тэксты, напісаныя Джонам Ленанам і Полам Мак-Картні, абсалютна выдатныя»<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|title=Yellow Submarine — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tcBg6f?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Песні з альбома ''Revolver'' неаднаразова выкарыстоўваліся ў радыёперадачы «Аэростат». Першай песняй, якую [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]] уключыў у дэбютным выпуску радыёпраграмы 22 мая 2005 года, была «I’m Only Sleeping»<ref name="aerostat01">{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192542/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|url-status=live}}</ref>. У кастрычніцкай перадачы 2005 года, прысвечанай Джону Ленану, выкарыстоўвалася кампазіцыя «Tomorrow Never Knows»<ref name="aerostat01"/>. У радыёпраграме, прымеркаванай да дня нараджэння Джорджа Харысана, гучала песня «Love You To»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|url-status=live}}</ref>. У 57-м выпуску, прымеркаваным да дня нараджэння Пола Мак-Картні, былі выкарыстаны аўдыёзапісы «Eleanor Rigby» і «For No One»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|url-status=live}}</ref>. == Спіс кампазіцый == === Брытанскае выданне === {{Track listing | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | note1 = * | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:36 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:11 | title3 = [[I'm Only Sleeping]] | extra3 = [[Джон Ленан]] | length3 = 2:58 | title4 = [[Love You To]] | note4 = * | extra4 = [[Джордж Харысан]] | length4 = 3:00 | title5 = [[Here, There and Everywhere]] | extra5 = [[Пол Мак-Картні]] | length5 = 2:29 | title6 = [[Yellow Submarine (song)|Yellow Submarine]] | extra6 = [[Рынга Стар]] | length6 = 2:40 | title7 = [[She Said She Said]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 2:39 | total_length = 18:33 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} {{Track listing | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:08 | title2 = [[And Your Bird Can Sing]] | extra2 = [[Джон Ленан]] | length2 = 2:02 | title3 = [[For No One]] | extra3 = [[Пол Мак-Картні]] | length3 = 2:03 | title4 = [[Doctor Robert]] | extra4 = [[Джон Ленан]] | length4 = 2:14 | title5 = [[I Want to Tell You]] | note5 = * | extra5 = [[Джордж Харысан]] | length5 = 2:30 | title6 = [[Got to Get You into My Life]] | extra6 = [[Пол Мак-Картні]] | length6 = 2:31 | title7 = [[Tomorrow Never Knows]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 3:00 | total_length = 16:28 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} === Амерыканскае выданне === {{tracklist | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | lyrics1 = [[Джордж Харысан]] | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:39 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:07 | title3 = [[Love You To]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 3:01 | title4 = [[Here, There and Everywhere]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:25 | title5 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Рынга Стар]] | length5 = 2:40 | title6 = [[She Said, She Said]] | lyrics6 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra6 = [[Джон Ленан]] | length6 = 2:37 }} {{tracklist | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | lyrics1 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:09 | title2 = [[For No One]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:01 | title3 = [[I Want to Tell You]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 2:29 | title4 = [[Got to Get You into My Life]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:30 | title5 = [[Tomorrow Never Knows]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Джон Ленан]] | length5 = 2:57 }} == Удзельнікі == {{слупкі}} {{Col-2}} * '''[[The Beatles]]''': ** [[Джон Ленан]] — [[гітара]], [[рытм-гітара]], [[арган]], [[фісгармонія]], [[бубен]], [[вакал]], гукавыя эфекты ** [[Пол Мак-Картні]] — гітара, [[фартэпіяна]], [[бас-гітара]], вакал ** [[Джордж Харысан]] — [[сола-гітара]], [[сітар]], бубен, вакал, гукавыя эфекты ** [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|ударныя]], бубен, [[каўбел|сенсера]], вакал * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[гукарэжысёр]], фартэпіяна («Good Day Sunshine», «Tomorrow Never Knows»), [[арган Хаманда]] («Got to Get You into My Life»), [[бэк-вакал]] * [[Джэф Эмерык]] — гукааператар, бэк-вакал {{Col-2}} * [[Ніл Аспінал]], [[Мэл Эванс]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], [[Донаван (музыкант)|Донаван]] — бэк-вакал («Yellow Submarine») * Тоні Гілберт, Юрген Хес, Сідні Сакс, Джон Шарп — [[скрыпка]] («Eleanor Rigby») * Стэфен Шынглс, Джон Андэрвуд — [[альт (струнны інструмент)|альт]] («Eleanor Rigby») * Дэрэк Сімпсан, Норман Джонс — [[віяланчэль]] («Eleanor Rigby») * Лес Конлан, Ян Хамер, Эдзі «Tan Tan» Торнтан — [[труба]] («Got to Get You into My Life») * Алан Брэнскамб, Пітэр Коў — [[саксафон]] («Got to Get You into My Life») * Аніл Бхагват — [[табла]] («Love You To») * [[Алан Сівіл]] — [[валторна]] («For No One») * Аарон Брэмнер — фотамантаж * [[Клаўс Форман]] — афармленне і дызайн вокладкі * [[Роберт Уітакер]] — [[фатограф]] {{слупкі/канец}} == Выданні альбома == Даныя прыведзены паводле матэрыялаў сайта [[Discogs]]<ref name="discogs">{{cite web|url=http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|title=Revolver at Discogs|publisher=Сайт [[Discogs]]|access-date=2009|lang=en|archive-date=2010-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220101510/http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| {{Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| 5 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[LP]] ([[манафонія|мона]]) | PMC 7009 |- | [[LP]] ([[стэрэа]]) | PCS 7009 |- |rowspan=2| {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] |rowspan=2| 8 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | [[LP]] (мона) | T 2576 |- | [[LP]] (стэрэа) | ST 2576 |- | {{Грэцыя}} [[Грэцыя]] | 1966 | [[EMI]] | [[LP]] | 14C 062-04097 <br>YEX 605 |- | {{Германія}} [[Германія]] | 1966 | Odeon Records <br>HÖR ZU | [[LP]] | SHZE 186 |- | {{Італія}} [[Італія]] | 1966 | EMI ITALIANA S.p.A. | [[LP]] | 3C 062-04097 <br>3C 064-04097 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1966 | Odeon EMI France <br>Odeon Records | [[LP]] | 2C 062 04097 |- | {{Югаславія}} [[Югаславія]] | 1966 | Jugoton Records | [[LP]] | LSPAR-70760 |- | {{Венесуэла}} [[Венесуэла]] | 1966 | Odeon Records | [[LP]] (мона) | MT-1021 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1971 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | ST-2576 |- | {{Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя]] | 1973 | [[Apple Records]] <br>World Record Club | [[LP]] | PCSM 7009 <br>WRC E.3114 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1973 | [[Apple Records]] | [[LP]] | AP-8443 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1976 | [[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[LP]] | EAS-80556 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] | 1978 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | SW 2576 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1978 | Odeon EMI France <br>Pathé Marconi EMI | [[LP]] | 2C 066 — 04.097 <br>2C 066-04097 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | CLJ-46441 |- | {{Канада}} [[Канада]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | C2 0777 7 46441 2 9 |- | [[Еўропа]] | 1987 | [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1998 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] <br>[[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] | TOCP-51117 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Сцяг|Еўропа}} [[Еўропа]] | 2009 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | 0946 3 82417 2 0 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.lastfm.ru/music/The+Beatles/Revolver Revolver] на сайце [[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284 Revolver] на сайце [[Discogs]]{{ref|en}} * ''[http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/ Revolver]''{{ref|en}} — інфармацыя пра альбом у "Бібліі The Beatles" * [http://www.lib.ru/SONGS/BEAT/beat13.txt Тэксты песень альбома ''Revolver'']{{-}}{{-}} * [https://vz.ru/opinions/2021/8/5/1112271.html Как «Револьвер» вышиб мозги американской молодежи]<!-- 55 лет назад, 5 августа 1966 года, вышел культовый альбом группы The Beatles «Revolver», который сами музыканты называли одним из лучших в своей дискографии. --> // Взгляд, 5 жніўня 2021 {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1966 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] 0myn2ady36dkdhnyghogoqjkfxhekoj 0 686776 5164947 5051023 2026-07-12T09:52:51Z Wiz KDDI 138198 logo 5164947 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Вольга Фёдараўна Кавіцідзі | арыгінал імя = {{lang-uk|Ольга Федорівна Ковітіді}} | выява = Kovitidi OF cropped.jpg | шырыня = 180px | парадак = | сцяг = Logo of the Federation Council (Russia, 2026).svg | сцяг2 = Flag_of_Russian_Federation.svg | пасада = Член [[Савет Федэрацыі|Савета Федэрацыі]] [[Федэральны сход Расійскай Федэрацыі|Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі]] ад [[Савет міністраў Рэспублікі Крым|выканаўчай улады Рэспублікі Крым]] | перыядпачатак = 15 красавіка 2014 года | перыядканец = | прэзідэнт = [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] | папярэднік = <small>пасада заснавана | пераемнік = | пасада_2 = Намеснік Старшыні Савета міністраў Рэспублікі Крым | перыядпачатак_2 = 18 сакавіка 2014 | перыядканец_2 = 26 сакавіка 2014 года | прэм'ер_2 = [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]] | папярэднік_2 = <small>пасада заснавана | сцяг_2 = Flag of Crimea.svg | сцяг2_2 = Flag_of_Russian_Federation.svg | пасада_3 = [[Намеснікі Старшыні Савета міністраў Крыма|Намеснік Старшыні Савета міністраў Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] | перыядпачатак_3 = 27 лютага 2014 | перыядканец_3 = 17 сакавіка 2014 года | прэм'ер_3 = [[Сяргей Валер’евіч Аксёнаў|Сяргей Аксёнаў]] | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | сцяг_3 = Flag of Crimea.svg | сцяг2_3 = Flag of Ukraine.svg | пасада_4 = Дэпутат [[Вярхоўны Савет Аўтаномнай Рэспублікі Крым|Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] | перыядпачатак_4 = 26 сакавіка 2006 | перыядканец_4 = 17 сакавіка 2014 года | сцяг_4 = Flag of Crimea.svg | сцяг2_4 = Flag of Ukraine.svg | адукацыя = [[Адэскі дзяржаўны ўніверсітэт]] | бацька = Фёдар Кавіцідзі | муж = | Commons = Ol'ga Kovitidi }} '''Во́льга Фё́дараўна Кавіці́дзі''' ({{lang-uk|Ольга Федорівна Ковітіді}}; нар. 7 мая 1962 года) — [[Украіна|украінскі]] і [[Расія|расійскі]] [[палітык]]. Член [[Савет Федэрацыі|Савета Федэрацыі Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі]] ад выканаўчай улады [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]] з 15 красавіка 2014 года<ref>{{Cite web|url=http://council.gov.ru/structure/persons/1176/|title=Ковитиди Ольга Федоровна|author=|website=|date=|publisher=Совет Федерации Федерального Собрания Российской Федерации|lang=ru|accessdate=2014-04-15}}</ref>. Дэпутат [[Вярхоўны Савет Аўтаномнай Рэспублікі Крым|Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] з 26 сакавіка 2006 па 17 сакавіка 2014<ref>[https://regnum.ru/news/1778566.html Верховная рада Украины распустила Верховный совет Крыма]{{ref-ru}}</ref>. Намеснік Старшыні [[Савет міністраў Рэспублікі Крым|Савета міністраў Рэспублікі Крым]] з 18 сакавіка па 26 сакавіка 2014. На расійскім тэлебачанні Кавіцідзі вядомая сваімі [[Украінафобія|ўкраінафобнымі]] заявамі<ref name=":0">[https://www.obozrevatel.com/abroad/penobeton-vo-vlagalische-rebenku-na-kremltv-rasskazali-o-zverstvah-vsu-na-donbasse.htm «Пенобетон во влагалище ребенку»: на КремльТВ рассказали о «зверствах» ВСУ на Донбассе]{{ref-ru}}</ref>. [[Кандыдат навук|Кандыдат юрыдычных навук]], [[дацэнт]]. Старшыня Саюза юрыстаў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]]. Намеснік старшыні Саюза юрыстаў Украіны. Член Сусветнай Асацыяцыі юрыстаў, Сусветнага кангрэсу юрыстаў украінскага паходжання. Член Савета Сусветнага грэчаскага Міжпарламенцкага Саюза. == Біяграфія == Дэпутат Вярхоўнага Савета [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] склікання 2006—2010 гадоў. З 2010 года — дэпутат Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым шостага склікання. У папярэднім складзе парламента Крыма ўваходзіла ў «[[Сяргей Уладзіміравіч Куніцын|Блок Куніцына]]» (фракцыя «Крым»). З 2010 па люты 2014 года — член [[Партыя рэгіёнаў|Партыі рэгіёнаў]]<ref>{{Cite web |url=http://vybory2012.comments.ua/person/Kovitidi-Olga-Fedorovna |title=Парламентские выборы 2012 — Комментарии|accessdate=2014-04-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20171218100632/http://vybory2012.comments.ua/person/Kovitidi-Olga-Fedorovna|archivedate=2017-12-18 |url-status=dead |lang=ru }}</ref>. З 1980 года — лабарант НДС [[Таўрычаскі нацыянальны ўніверсітэт імя У. І. Вярнадскага|Сімферопальскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Фрунзэ]]. З 1980 па 1981 год — сакратар-машыністка гістарычнага факультэта [[Таўрычаскі нацыянальны ўніверсітэт імя У. І. Вярнадскага|Сімферопальскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Фрунзэ]]. З 1981 года — сакратар-машыністка аптова-рознічнай канторы «Укрбудматэрыялы», [[Сімферопаль|г. Сімферопаль]]. З 1981 па 1982 год — машыністка аддзела юстыцыі Крымскага аблвыканкама. З 1983 па 1986 год — кур’ер, статыстык Сімферопальскага райкама [[Усесаюзны ленінскі камуністычны саюз моладзі|УЛКСМ]] Украіны. У 1986 годзе Вольга Кавіцідзі завочна скончыла [[Адэскі нацыянальны ўніверсітэт імя І. І. Мечнікава|Адэскі дзяржаўны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «правазнаўства», атрымала кваліфікацыю [[юрыст]]а. З 1986 па 1987 год — кіраўнік гуртка правазнаўства Дома піянераў Сімферопальскага раённага аддзела адукацыі. З 1987 па 1995 год — [[адвакат]] Крымскай калегіі адвакатаў, г. Сімферопаль. З 1995 па 1999 год — кіраўнік Крымскага юрыдычнага агенцтва «Інтэрнамікас», г. Сімферопаль. З 1997 года — старшыня Саюза юрыстаў Аўтаномнай Рэспублікі Крым, намеснік старшыні Саюза юрыстаў Украіны. [[Выява:Ольга Ковитиди и Виталий Нахлупин (справа).jpg|thumb|270px|Вольга Кавіцідзі правозіць нараду ў [[Савет міністраў Рэспублікі Крым|Савеце Міністраў Рэспублікі Крым]], Сімферопаль, 17 студзеня 2017 года]] З 1999 года — галоўны рэдактар юрыдычнага часопіса «Шалі Феміды». З 2001 па 2006 год — дэкан Крымскага факультэта Нацыянальнай юрыдычнай акадэміі Украіны імя Яраслава Мудрага, г. Сімферопаль. З 2006 по 2008 год — намеснік старшыні Севастопальскай гарадской дзяржаўнай адміністрацыі. З 2008 года — выканаўца абавязкаў начальніка, з кастрычніка 2008 года — начальнік Галоўнага кіраўніцтва юстыцыі Міністэрства юстыцыі Украіны ў [[Севастопаль|г. Севастопалі]]. З кастрычніка 2013 года — памочнік міністра юстыцыі Украіны. З 28 лютага па 17 сакавіка 2014 года — [[Савет міністраў Аўтаномнай Рэспублікі Крым|намеснік Старшыні Савета міністраў Аўтаномнай Рэспублікі Крым]]. З 18 па 26 сакавіка 2014 года — [[Савет міністраў Рэспублікі Крым|намеснік Старшыні Савета міністраў Рэспублікі Крым]]. З [[15 красавіка]] [[2014]] года — сенатар ад выканаўчай улады Крыма. 20 верасня 2019 года пасля інаўгурацыі Сяргей Аксёнаў зноў прызначыў Кавіцідзі сенатарам ад выканаўчай улады Крыма на пяць гадоў. === Расійска-ўкраінская вайна === Падчас [[Анексія Крыма Расіяй|расійскай інтервенцыі ў Крым]] стала калабарацыяністкай, супрацоўнічала з акупацыйнымі ўладамі.<ref name=":0" /> * 26 сакавіка 2014 года — расійская акупацыйная ўлада Крыма прызначыла Вольгу членам Савета Федэрацыі Расіі ад Крыма<ref>[http://www.kommersant.ru/doc/2438434 Ъ-Новини — Вице-премьер Республики Крым Ольга Ковитиди стала членом Совета Федерации]{{ref-ru}}</ref><ref>[http://meridian.in.ua/news/12873.html Ольга Ковитиди стала сенатором]{{ref-ru}}</ref>. * Член Камітэта Савета Федэрацыі па абароне і бяспецы. * У лютым 2015 года — [[парламенцкая асамблея АБСЕ]] адмовілася прызнаваць паўнамоцтвы члена расійскай дэлегацыі Кавіцідзі, як «першага члена Савета Федэрацыі РФ ад Крыма»<ref>{{Cite web |url=http://www.oscepa.org/news-a-media/press-releases/2105-statement-on-the-rejection-of-russia-s-designation-of-olga-kovitidi-as-a-member-of-the-osce-parliamentary-assembly |title=Statement on the rejection of russia's designation of Olga Kovitidi as a Member of the OSCE Parliamentary Assembly |accessdate=28 снежня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180102073726/http://www.oscepa.org/news-a-media/press-releases/2105-statement-on-the-rejection-of-russia-s-designation-of-olga-kovitidi-as-a-member-of-the-osce-parliamentary-assembly |archivedate=2 студзеня 2018 |url-status=dead |lang=en }}</ref><ref name="Report">[http://www.oscepa.org/documents/all-documents/winter-meetings/2015-vienna/reports-3/2730-report-and-recommendation-of-the-credentials-committee-regarding-the-russian-federation-s-designation-of-ms-olga-kovitidi-as-a-member-of-the-osce-pa/file Report and Recommendation of the Credentials Committee regarding the Russian Federation's Designation of Ms. Olga Kovitidi as a Member of the OSCE PA]{{ref-en}}</ref><ref>[http://interfax.com.ua/news/political/251413.html ПА ОБСЕ отказалась признавать полномочия члена российской делегации Ковитиди – МИД Украины]{{ref-ru}} «[[Інтэрфакс-Украіна|Интерфакс-Украина]]», 18.02.2015</ref><ref>[http://ria.ru/world/20150218/1048439925.html ПА ОБСЕ отклонила кандидатуру российского сенатора от Крыма]{{ref-ru}}</ref>. Кавіцідзі знаходзіцца ў санкцыйным спісе Еўрапейскага саюза. Пракуратура Аўтаномнай Рэспублікі Крым, якая часова размешчана ў Херсоне, завяла справу супраць яе і падазрае ў дзяржаўнай здрадзе, у сувязі з чым яна абвешчаная ў вышук<ref>{{cite web |url=https://lockdown.org.ua/news/160858 |title=Прокуратура АРК предоставила список экс-депутатов ВР Крыма, объявленных в розыск |publisher=Центр журналистских расследований |date=06.08.2015 |accessdate=2017-11-21 |lang=ru |archive-date=25 красавіка 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250425101848/https://lockdown.org.ua/news/160858 |url-status=dead }}</ref>. == Украінафобія == У эфіры расійскай праграмы «Час пакажа» на «Першым канале», Кавіцідзі, спасылаючыся на словы кіраўніка тэрарыстаў «ДНР» Аляксандра Захарчанкі, агучыла фейк пра тое, што ўкраінскія сілавікі на Данбасе «гвалтуюць дзяцей, заліваючы ім у похву пенабетон».<ref name=":0" /> {{text|«Мне запомнілася тое, пра што сказаў зараз Аляксандр Захарчанка. Калі мы абмяркоўвалі ўсё тое, што адбываецца цяпер на Данбасе, ён сказаў: "Вы ведаеце, такіх зверстваў мы не бачылі ніколі. Гэта нелюдзі". І прывёў прыклад таго, што вельмі шмат такіх выпадкаў, пра якія сёння проста страшна казаць. Згвалтаваная васьмігадовая дзяўчынка, якой у похву заліваецца пенабетон. Прывялі выпадкі, калі чатыры дзяўчынкі, літаральна ад 18 да 25 гадоў, у якіх на лбе выразалі "Кума сепаратыста", "Жонка сепаратыста", "Дачка сепаратыста". З разрэзанымі грудзьмі, іх спіна да спіны пасадзілі, дротам абвязалі і адправілі іх сваякам"»}} == Узнагароды == === Украіна === * [[Ордэн княгіні Вольгі|Ордэн Княгіні Вольгі III ступені]]<ref>{{УПУ|1189/2004|7 кастрычніка 2004|Про відзначення державними нагородами України з нагоди Дня юриста}}</ref>; * Ганаровае званне «[[Заслужаны юрыст Украіны]]»<ref>{{УПУ|1276/99|4 кастрычніка 1999|Про відзначення нагородами України}}</ref>; * Ганаровае званне «Заслужаны юрыст Аўтаномнай Рэспублікі Крым» (2004); * Адзнака [[Канстытуцыйны суд Украіны|Канстытуцыйнага суда Украіны]]; * Ганаровая грамата Кабінета Міністраў Украіны ([[2007]]); * Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым (2013). === Расія === * [[Ордэн Сяброўства (Расія)|Ордэн Сяброўства]] (16 сакавіка 2014 года); * Медаль «За доблесць» (сакавік 2014 года); * [[Медаль «За вяртанне Крыма»]] (красавік 2015 года); * Ордэн «За вернасць абавязку» ([[Рэспубліка Крым]], 13 сакавіка 2015 года) — ''за заслугі ў перыяд арганізацыі рэферэндуму аб дзяржаўнай прыналежнасці Крыма''<ref>[http://crimea.gov.ru/act/13343 Постановление Президиума ГС РК от 13 марта 2015 года № 510-1/15]{{ref-ru}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://rk.gov.ru/ru/structure/665 Біяграфія В. Ф. Кавіцідзі на сайце Урада Рэспублікі Крым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190329163408/https://rk.gov.ru/ru/structure/665 |date=29 сакавіка 2019 }}{{ref-ru}} * [http://council.gov.ru/structure/person/1176/ Старонка В. Ф. Кавіцідзі на сайце Савета Федэрацыі ФС РФ]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Кавіцідзі Вольга Фёдараўна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Адэскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Катэгорыя:Члены Партыі рэгіёнаў Украіны]] [[Катэгорыя:Члены Савета Федэрацыі Расіі]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Украіны]] [[Катэгорыя:Палітыкі Севастопаля]] [[Катэгорыя:Палітыкі Крыма]] [[Катэгорыя:Члены «Адзінай Расіі»]] [[Катэгорыя:Заслужаныя юрысты Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] 5dpxfdlsgwg2qc41kpiqijwruwz33dl 0 694972 5164794 5132020 2026-07-12T01:09:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164794 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял | беларуская_назва = Першыя ластаўкі | арыгінальная_назва = {{lang-uk|Перші ластівки}} | выява = Перші ластівки.png | подпіс = | узрост = <big><span style="color:Gold">16+</span></big> | жанр = [[трылер]]<br>[[дэтэктыў]]<br>[[падлеткавая драма]] | аўтар = Яўген Тунік | у ролях = {{Plainlist| * Вікторыя Літвіненка * Аляксандр Рудзінскі * Максім Самчык * Паліна Насыхіна * Таісія-Аксана Шчурук * Максім Дэвізораў * Аляксандр Бегма }} | застаўка = [[DaKooka]] — «Люби меня» (1 сезон)<br>[[DaKooka]] — «x vs. 3,14 (хорошо, всё плохо)» (2 сезон) | кампазітар = [[DaKooka|Кацярына Яроменка (DaKooka)]] | краіна = {{Сцягафікацыя|Украіна}} | сезонаў = 2 | колькасць = 16 | спіс_серый = | выканаўчы_прадзюсар = {{Plainlist| * Аляксандр Быкаў * Аляксандр Шылаў }} | прадзюсар = {{Plainlist| * Аляксей Гладушэўскі * Аляксандра Ткачэнка * Яўген Тунік }} | аператар = {{Plainlist| * Аляксандр Шылаў * Аляксей Дудараў }} | рэжысёр = Валянцін Шпакаў | сцэнарыст = Яўген Тунік (усе сезоны)<br>Аліна Паўлікава (1 сезон)<br>Вольга Кржачэўская (усе сезоны)<br>Валянцін Шпакаў (2 сезон) | працягласць = 47-66 хв. | студыя = «[[StarLightMedia|Старлайт Прадакшн]]» | тэлеканал = {{сцягафікацыя|Украіна}} [[Новы канал]] <small>(Украіна)</small><br/>{{сцягафікацыя|Расія}} [[КиноПоиск|Kinopoisk HD]] <small>(Расія)</small> | першы_паказ = {{Дата пачатку і ўзрост|2019|11|19}}{{efn|Прэм’ера ў кіеўскім кінатэатры «Кастрычнік» адбылася 5 лістапада 2019 года. Прэм’ера на [[YouTube]] адбылася 11 лістапада 2019 года.}} | апошні_паказ = цяперашні час | мова = [[Украінская мова|украінская]]{{efn|У серыяле прысутнічаюць песні на рускай мове, а таксама суржык у некаторых персанажаў}} | разрозненне = [[1080p]] ([[Тэлебачанне высокай выразнасці|HDTV]]) | гук = | месца_здымак = [[Кіеў]], [[Украіна]] | сайт = [https://novy.tv/ru/pershi-lastivki/ Старонка серыяла на сайце Новага канала] | imdb_id = 11632488 }} '''«Першыя ластаўкі»''' ({{lang-uk|Перші ластівки}} або стылізавана '''«Перші ʌастіvки»''') — украінскі маладзёжны [[тэлесерыял-анталогія]]. Кожны сезон задуманы як самастойны мінісерыял з рознымі персанажамі і лакацыямі, а таксама з уласнай сюжэтнай лініяй. Адзінае, што звязвае першы і другі сезоны тэлесерыяла — персанаж таямнічага антаганіста «Сябар» ({{lang-uk|Друг}})<ref name="DM_2020_2"/>. Прэм’ера першага сезона тэлесерыяла ва Украіне адбылася 19 лістапада 2019 года на [[Новы канал|Новым канале]]<ref name="s01_premjera"/>. Прэм’ера першага сезона тэлесерыяла ў Расіі адбылася 19 лістапада 2019 года на [[VOD]]-платформе [[КиноПоиск|Kinopoisk]] (з рускім дубляваннем)<ref name="tonalnist_2"/>. Прэм’ера другога сезона тэлесерыяла ва Украіне адбылася 14 снежня 2020 года на [[Новы канал|Новым канале]]<ref name="RadioNV_2020_1"/>. Прэм’ера другога сезона тэлесерыяла ў Расіі адбылася 14 снежня 2020 года на [[VOD]]-платформе [[КиноПоиск|Kinopoisk HD]] (з рускім дубляваннем). У лютым 2021 года ўладальнік тэлеканала [[Новы канал]] [[StarLightMedia]] паведаміў пра тое, што серыял быў падоўжаны на трэці сезон<ref name="prodovzhenko_s03"/><ref name="prodovzhenko_s03_24tv.ua">{{Cite web|title=Серіал "Перші ластівки" продовжили на 3 сезон|url=https://kino.24tv.ua/pershi-lastivki-tretiy-sezon-shho-bude-v-seriali_n1530781|website=24 Канал|access-date=2021-02-22|language=uk}}</ref>. == Сюжэт == Першыя ластаўкі, па канцэпцыі серыяла-анталогіі «[[Амерыканская гісторыя жахаў]]», у кожным сезоне распявадаюць новую гісторыю, а галоўныя акцёры застаюцца нязменнымі, аднак мяняюць свае амплуа ад сезона да сезона. Адзінай прамой сувяззю паміж першым і другім сезонамі серыяла з’яўляецца таямнічы персанаж — «Сябар», які стаў галоўным антаганістам<ref name="DM_2020_2" /><ref name="pershi_lastivky_S02_teleportal.ua">{{Cite web|url=https://teleportal.ua/serials/novyy-kanal/pershi-lastivky/sezon-2|title=Перші ластівки (2 сезон)|publisher=teleportal.ua|date=2020|language=uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=Перші ластівки. Zалежні: про що говорить назва другого сезону?|url=https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/news/2020/08/31/pervyie-lastochki-zavisimyie-o-chem-govorit-nazvanie-vtorogo-sezona/|website=Новий канал|date=2020-08-31|access-date=2020-11-30|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201055602/https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/news/2020/08/31/pervyie-lastochki-zavisimyie-o-chem-govorit-nazvanie-vtorogo-sezona/|archive-date=1 снежня 2021|url-status=dead}}</ref>. === Першы сезон === Падзеі першага сезона серыяла разгортваюцца ва ўкраінскай школе і пачынаюцца 1-га верасня. У школу прыходзіць новая вучаніца. Навучальны год ідзе сваёй чаргой, пакуль школу не ўскалыхвае самагубства школьніцы. Ніхто не ведае, што стала прычынай, бо на месцы самагубства нават не знайшлі перадсмяротнай запіскі. Следчая Вольга Макарава спрабуе высветліць, скончыла дзяўчына з сабой, або яе наўмысна скінулі з даху шматпавярхоўкі. У ходзе расследавання ёй адкрываюцца страшныя таямніцы, што хаваюць вучні, настаўнікі, бацькі і нават яе сын. Між тым дзеці з цалкам розных сем’яў, рознага дабрабыту і стану аказваюцца ўблытанымі ў гісторыю са смерцю сваёй аднакласніцы, але нічога не могуць расказаць бацькам. Новая вучаніца і іншыя школьнікі з яе новай школы, трапляюць пад уплыў таямнічага персанажа «Сябра», які аказваецца галоўным антаганістам<ref name="dm_2019"/>. === Другі сезон: Z@лежныя === Падзеі другога сезона серыяла разгортваюцца ў вялікім горадзе ў журфаку аднаго з элітных украінскіх універсітэтаў і пачынаюцца 1-га верасня. Ва ўніверсітэт паступілі героі з двух кардынальна розных светаў: заможныя хлопцы і дзяўчаты, якія могуць сабе дазволіць абсалютна ўсё, і тыя, якім, у сілу пэўных абставін, раскоша і «цяжкі люкс» недаступныя<ref name="pershi_lastivky_S02_teleportal.ua" /><ref>{{Cite web|title=З'явилися гарячі кадри зі зйомок серіалу «Перші ластівки»|url=https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/news/2020/08/20/tse-potribno-bachiti-z-yavilisya-garyachi-kadri-zi-zyomok-serialu-pershi-lastivki-2/|publisher=Новий канал|date=2020-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906205159/https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/news/2020/08/20/tse-potribno-bachiti-z-yavilisya-garyachi-kadri-zi-zyomok-serialu-pershi-lastivki-2/|archive-date=6 верасня 2020|language=uk|access-date=3 снежня 2021|url-status=live}}</ref>. Але, нягледзячы на сацыяльную няроўнасць студэнтаў ВНУ, студэнты журфака жывуць даволі звычайным жыццём: ходзяць на пары, закохваюцца, ладзяць вечарынкі і падзарабляюць пасля вучобы. Аднак звычайнае жыццё ўніверсітэта раптам перапыняе забойства — у прыбіральні знойдзена цела студэнта Івана Кожуха. Паліцыя лічыць, што хлопец здзейсніў самагубства, а таму хутка закрывае справу, аднак адна з выкладчыц ВНУ, Кіра Зотава, перакананая, што гэта было забойства і разам з некалькімі студэнтамі-аднадумцамі пачынае расследаваць гэтую заблытаную справу<ref>[https://dzygamdb.com/uk/site/films-single?id=3401 Перші ластівки. Залежні]. dzygamdb. 2020{{ref-uk}}</ref>. == У ролях == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" rowspan="2" width="200px" | У ролях ! colspan="2" scope="col" | Персанажы |- ! scope="col" style="width: 180px" | ''1 сезон'' ! scope="col" style="width: 180px" | ''2 сезон: Zалежныя'' |- |Вікторыя Літвіненка | style="background-color:#ddffdd;" | Вольга Макарава | style="background-color:#ddffdd;" | Кіра Зотава |- |Таісія-Аксана Шчурук | style="background-color:#ddffdd;" | Каця Шчаслівая | style="background-color:#ddffdd;" | Альбіна Харткіпер (Патароча) |- |Аляксандр Рудзінскі | style="background-color:#ddffdd;" | Нік Маслаў | style="background-color:#ddffdd;" | Лёша Сметанін |- |Максім Самчык | style="background-color:#ddffdd;" | Федзя Макараў ---- Саша Макараў | style="background-color:#ddffdd;" | Улад Якіменка |- |Паліна Насыхіна | style="background-color:#ddffdd;" | Лера Фаркаш | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | |- |Марыя Смалякова | style="background-color:#ddffdd;" | Паліна Дудка | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | |- |Максім Дэвізораў | style="background-color:#ddffdd;" | Дзяніс Дзянісенка | style="background-color:#ddffdd;" | Назар Лявіцкі |- |[[Алеся Віктараўна Журакоўская|Алеся Журакоўская]] | style="background-color:#ddffdd;" | Ларыса Дудка | style="background-color:#ddffdd;" |Святлана Якіменка |- |Дарына Трыгубава | style="background-color:#ddffdd;" | Ціна Фаркаш | style="background-color:#ddffdd;" | Маргарыта Патароча |- |Аляксандр Бегма | style="background-color:#ddffdd;" | Антон Шчаслівы | style="background-color:#ddffdd;" | Ягор Каліта |- |Алег Гацуляк | style="background-color:#ddffdd;" | Макс Якавенка | style="background-color:#ddffdd;" | Ваня Кожух |- |Ніна Набока | style="background-color:#ddffdd;" | Валянціна Георгіеўна | style="background-color:#ddffdd;" | цётка Люба |- |Канстанцін Акцябрскі | style="background-color:#ddffdd;" | Ілля | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | |- |Сяргей Кіяшка | style="background-color:#ffe3e3;" | Артур Макараў | style="background-color:#ddffdd;" | Канстанцін Патароча |- |Ірына Тамім | style="background-color:#ffe3e3;" | Ірына Шчаслівая | style="background-color:#ddffdd;" | Таццяна Чэчэль |- |Анна Астапенка | style="background-color:#ffe3e3;" |Соня | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | |- |Сямён Гораў | style="background-color:#ffe3e3;" | Аляксандр Фаркаш | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | |- |Дзмітрый Палееў-Барманскі | style="background-color:#ffe3e3;" | дырэктар школы | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | |- |Маргарыта Лапіна | style="background-color:#ffe3e3;" | Маша Маслава | style="background-color:#DAEBFF;" | дзяўчынка з дзіцячай пляцоўкі |- |Віктар Сцепаненка | style="background-color:#ffe3e3;" | Даніла Шчаслівы | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | |- |Яраслаў Гранко | style="background-color:#DAEBFF;" | дзед Ніка Маслава | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | |- |Ягор Сувораў | style="background-color:#DAEBFF;" | Стас | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | |- |Анастасія Пуставіт | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | | style="background-color:#ddffdd;" | Карына Вазнюк |- |Анастасія Рула | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | | style="background-color:#ddffdd;" | Ева Чэчэль |- |Віталь Салій | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | | style="background-color:#ddffdd;" | Дзмітрый Беўза |- |Раман Ясіноўскі | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | | style="background-color:#ddffdd;" | Сямён |- |[[Ада Мікалаеўна Рогаўцава|Ада Рогаўцава]] | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | | style="background-color:#ddffdd;" | Надзея Іванаўна Кожух |- |Міхаіл Крышталь | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | | style="background-color:#ddffdd;" | Ігар (айчым Улада) |- |Алена Сцяфанская | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | | style="background-color:#ddffdd;" | Аксана Зотава |- |Яна Смаленцава | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | | style="background-color:#ddffdd;" | Марына Лявіцкая |- |Максім Далекарэй | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | | style="background-color:#ddffdd;" | Слава |- |Ганна Ярэмчук | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | | style="background-color:#ddffdd;" | Алена Сметаніна |- |Таісія Хвастова | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | | style="background-color:#ffe3e3;" | Інна |- |Таццяна Шаліга | colspan="1" style="background-color:lightgrey;" | | style="background-color:#ffe3e3;" | суседка Надзеі Іванаўны |- |} <blockquote class="toccolours" style="text-align:justify;padding: 2px 2px 2px 2px; display:table;"> '''{{center|Пазначэнне ў табліцы}}''' {{legend|#ddffdd|'''Галоўная роля'''}} {{legend|#ffe3e3|'''Другарадная роля'''}} {{legend|#DAEBFF|'''Эпізадычная роля'''}} {{legend|lightgrey|'''Не з’яўляецца'''}} </blockquote> == Вытворчасць == === Ідэя === Ідэю стварыць маладзёжны трылер-дэтэктыў прадзюсар Яўген Тунік прапанаваў «Новаму каналу» за тры гады да рэлізу серыяла, у 2016 годзе<ref>{{Cite web|url=https://thebabel.com.ua/texts/37936-vihodit-ukrajinskiy-serial-pro-nasilstvo-i-pidlitkoviy-sujicid-pershi-lastivki-podivitsya-yogo-yakshcho-u-vas-ye-diti|title=Виходить український серіал про насильство і підлітковий суїцид «Перші ластівки». Подивіться його, якщо у вас є діти|website=thebabel.com.ua|date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116012616/https://thebabel.com.ua/texts/37936-vihodit-ukrajinskiy-serial-pro-nasilstvo-i-pidlitkoviy-sujicid-pershi-lastivki-podivitsya-yogo-yakshcho-u-vas-ye-diti|archive-date=2020|language=uk}}</ref>. === Першы сезон === Здымкі першага сезона серыяла праходзілі ў Кіеве летам 2019 з мая па ліпень у Гімназіі № 34 «Лебедзь» імя Віктара Максіменкі<ref>[https://web.archive.org/web/20191116013116/https://novy.tv/ua/news/2019/07/26/nayskladnishi-zyomki-v-zhitti-na-novomu-kanali-viyde-molodizhniy-triler/ «Найскладніші зйомки»: на Новому каналі вийде молодіжний трилер]. novy.ua/ua/, 26 липня 2019{{ref-uk}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20191116013114/https://novy.tv/ua/news/2019/05/13/pershi-lastivki-novogo-kanalu/ «Перші ластівки» Нового каналу]. novy.ua/ua/, 13 травня 2019{{ref-uk}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200906214515/https://www.bbc.com/ukrainian/features-50536354 «Перші ластівки»: серіал про підлітків, який сколихнув Україну]. bbc.com/ukrainian. 24 листопада 2019{{ref-uk}}</ref>. Школьныя сцэны здымалі ў школах падчас летніх канікул<ref name="dm_2019">[https://web.archive.org/web/20191116012720/https://detector.media/production/article/167204/2019-05-13-novii-kanal-znimae-molodizhnii-triler-pershi-lastivki/ Новий канал знімає молодіжний трилер «Перші ластівки»]. [[Дэтэктар медыя|Детектор медіа]], 13 травня 2019{{ref-uk}}</ref>. Сярод знятых эпізодаў было нямала «складаных сцэн», пастаноўка якіх каштавала немалога нервовага напружання як акцёрам, так і здымачнай групе<ref>[https://web.archive.org/web/20200101000105/https://glamurchik.tochka.net/ua/262010-pervye-lastochki-kak-snimali-samye-slozhnye-i-zhutkie-stseny-seriala/ «Перші ластівки»: як знімали найскладніші та наймоторошніші сцени серіалу]. tochka.net/ua/, 26 грудня 2019{{ref-uk}}</ref>. Паводле слоў экс-генеральнага дырэктара Новага канала і прадзюсара серыяла Аляксея Гладушэўскага, першапачаткова серыял планаваўся як скончаная аднасезонная гісторыя з васьмі серый; у прыватнасці, Гладушэўскі заявіў: «Хлопцы ад [самога] пачатку прынеслі восем серый [для першага сезона]. Не было такога, што яны напісалі 15, а мы скарачалі да васьмі»<ref>[https://www.radiosvoboda.org/a/30813020.html «Перші ластівки». Які серіали знімають для української молоді? (подкаст)]. radiosvoboda.org. 31 серпня 2020{{ref-uk}}</ref><ref name="mbr_2019"/>. Таксама ў першым сезоне першапачаткова павінен быў быць іншы фінал і ў канцы 8-й серыі, калі злачынец здымаў капюшон, гледачы павінны былі ўбачыць яго твар, але амаль перад самым эфірам канчатковай серыі першага сезона на Новым канале стваральнікі спешна ўнеслі праўкі і адрэзалі твар злачынца на ўзроўні капюшона для таго, каб захаваць інтрыгу і зрабіць затраўку для другога сезона<ref>[https://ua.kinorium.com/2321210/info/ Перші ластівки]. ua.kinorium.com. 2020{{ref-uk}}</ref>. === Другі сезон === 22 лістапада 2019 года ў інтэрв’ю выданню [[УНІАН]] [[шоуранер]] серыяла Яўген Тунік паведаміў, што не ведае яшчэ ці будзе серыял падоўжаны на 2 сезон, адзначыўшы: «Гэта рашэнне канала. Калі замовяць — я буду рады працягнуць працу, бо ёсць, што расказаць»<ref>[https://web.archive.org/web/20191231235123/https://www.unian.ua/society/10764422-yevgen-tunik-mozhlivo-pershi-lastivki-pokazhut-shcho-lyudyanist-u-shkoli-sered-vchiteliv-ta-uchniv-zaporuka-togo-shchob-diti-ne-kidalisya-z-vikna.html Євген Тунік: Можливо, «Перші ластівки» покажуть, що людяність у школі серед вчителів та учнів — запорука того, щоб діти не кидалися з вікна]. unian.ua, 22 листопада 2019{{ref-uk}}</ref>. 2 сакавіка 2020 года «Новы канал» падоўжыў тэлесерыял на другі сезон<ref name="DM_2020_1">[https://detector.media/production/article/175218/2020-03-02-novii-kanal-znime-drugii-sezon-serialu-pershi-lastivki/ Новий канал зніме другий сезон серіалу «Перші ластівки»]. ДМ, 2 березня 2020{{ref-uk}}</ref>. 23 ліпеня 2020 года пачаліся здымкі другога сезона<ref name="DM_2020_2">{{cite web|url=https://detector.media/production/article/179057/2020-07-23-starlight-production-rozpochav-ziomki-drugogo-sezonu-serialu-pershi-lastivki/|title=StarLight Production розпочав зйомки другого сезону серіалу «Перші ластівки»|website=detector.media|language=uk|date=2020-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803184715/https://detector.media/production/article/179057/2020-07-23-starlight-production-rozpochav-ziomki-drugogo-sezonu-serialu-pershi-lastivki/|archive-date=2020|access-date=2020-08-03}}</ref>. 5 кастрычніка 2020 года завяршыліся здымкі другога сезона<ref name="DM_2020_s02_kinez">[https://web.archive.org/web/20201006025429/https://detector.media/production/article/181277/2020-10-05-novii-kanal-zavershiv-ziomki-serialu-pershi-lastivki-zalezhni/ Новий канал завершив зйомки серіалу «Перші ластівки. Zалежні»]. detector.media. 5 жовтня 2020{{ref-uk}}</ref>. Падчас здымак другога сезона, які атрымаў назву «Першыя ластаўкі. Zалежныя»<ref name="s02_nazva">[https://detector.media/production/article/180187/2020-09-01-drugii-sezon-pershikh-lastivok-nazivatimetsya-pershi-lastivki-zalezhni/ Другий сезон «Перших ластівок» називатиметься «Перші ластівки. Zалежні»]. detector.media. 1 вересня 2020{{ref-uk}}</ref>, шоуранер серыяла Яўген Тунік паведаміў, што ў параўнанні з першым сезонам, другі сезон мае іншую гісторыю і іншых персанажаў, аднак звязаны з першым сезонам «персонай Сябра»<ref name="NK_2020_1">{{cite web|url=https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/news/2020/07/24/vtoroy-sezon-pervyih-lastochek-polyubivshiesya-akteryi-novyiy-syuzhet-i-legenda-ukrainskogo-kino/|title=Другий сезон Перших ластівок: улюблені актори, новий сюжет і легенда українського кіно|website=novy.tv|language=uk|date=2020-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803202635/https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/news/2020/07/24/vtoroy-sezon-pervyih-lastochek-polyubivshiesya-akteryi-novyiy-syuzhet-i-legenda-ukrainskogo-kino/|archive-date=2020-08-03|access-date=2020-08-03}}</ref>. Большасць акцёраў з першага сезона вярнуліся ў другім, таксама да іх далучыліся Анастасія Пуставіт, Анастасія Рула, [[Віталь Мікалаевіч Салій|Віталь Салій]], Раман Ясіноўскі і [[Ада Мікалаеўна Рогаўцава|Ада Рогаўцава]]<ref name="RadioNV_2020_1">{{cite web|url=https://nv.ua/ukr/style/kultura/pershi-lastivki-2-shouraner-rozkriv-podrobici-novogo-sezonu-novini-ukrajini-50103421.html|title=«Повний переворот сюжету». Яким буде новий сезон Перших ластівок|website=nv.ua|language=uk|date=2020-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803203006/https://nv.ua/ukr/style/kultura/pershi-lastivki-2-shouraner-rozkriv-podrobici-novogo-sezonu-novini-ukrajini-50103421.html|archive-date=2020-08-03|access-date=2020-08-03}}</ref>. === Трэці сезон === У лютым 2021 года ўладальнік тэлеканала «[[Новы канал]]» [[StarLightMedia]] паведаміў, што серыял быў падоўжаны на трэці сезон<ref name="prodovzhenko_s03">[https://detector.media/production/article/184502/2021-02-02-novyy-kanal-znimatyme-tretiy-sezon-serialu-pershi-lastivky/ Новий канал зніматиме третій сезон серіалу «Перші ластівки»]. detector.media. 2 лютого 2021{{ref-uk}}</ref><ref name="prodovzhenko_s03_24tv.ua"/>. == Саўндтрэк == Кампазітаркай тэлесерыяла стала спявачка [[DaKooka]]<ref name="NovyTV">{{cite web|url=https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/news/2019/10/16/sluhayemo-saundtrek-do-pershih-lastivok-dakooka-geroy/|title=Слухаємо саундтрек до «Перших ластівок»: Dakooka – «Герой»|website=novy.ua|language=uk|date=2019-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209070336/https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/news/2019/10/16/sluhayemo-saundtrek-do-pershih-lastivok-dakooka-geroy/|archive-date=2019-12-09|access-date=2019-12-09|url-status=live}}</ref>. Галоўнымі музычнымі кампазіцыямі серыяла, якія іграюць у пачатку і ў канцы кожнай серыі, сталі рускамоўныя песні DaKooka {{lang-ru|«Люби меня»}} і {{lang-ru|«Друг»}}. == Рэліз == === Прэм’ера ва Украіне === Дапрэм’ерны паказ-прэзентацыя першых двух серый серыяла ва Украіне адбыўся 5 лістапада 2019 года ў кіеўскім кінатэатры «Кастрычнік». Дапрэм’ерны доступ да першай серыі серыяла на афіцыйным Youtube-канале «Новага канала» быў прадастаўлены 11 лістапада 2019 года<ref name="s01_premjera">[https://afisha.tochka.net/ua/89697-netflix-za-3-kopeyki-5-prichin-posmotret-ukrainskiy-serial-pervye-lastochki/ Netflix за 3 копійки: 5 причин подивитися український серіал «Перші ластівки»].afisha.tochka.net/ua/, 15 серпня 2019{{ref-uk}}</ref><ref name="youtube_s01"/>. Афіцыйная тэлевізійная прэм’ера першага сезона ва Украіне адбылася на «[[Новы канал|Новым канале]]» 19 лістапада 2019 года<ref name="youtube_s01">[https://web.archive.org/web/20191116013545/https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/news/2019/11/06/pershi-lastivki-podivitisya-pershu-seriyu-mozhna-bude-na-tizhden-ranishe/ Перші ластівки: Подивитися першу серію можна буде на тиждень раніше!]. novy.ua/ua/, 6 листопада 2019{{ref-uk}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20191116223154/https://telekritika.ua/uk/news/novyj-kanal-objavil-o-premere-seriala-pervye-lastochki/ «Новий канал» оголосив про прем'єру серіалу «Перші ластівки»]. telekritika.ua/uk/, 9 жовтня 2019{{ref-uk}}</ref>. Паказ першага сезона завяршыўся 22 лістапада 2019 года<ref>[https://web.archive.org/web/20191204190956/https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/news/2019/11/25/skilki-seriy-v-pershih-lastivkah/ Скільки серій в «Перших ластівках»]. novy.tv/ua/, 25 листопада 2019{{ref-uk}}</ref>. Пасля ўвесь першы сезон тэлесерыяла таксама стаў даступны на афіцыйным Youtube-канале «Новага канала» ў сакавіку-красавіку 2020 года (да гэтага першы сезон тэлесерыяла таксама стаў даступны на VOD-платформе медыягрупы StarLightMedia teleportal.ua)<ref>[https://web.archive.org/web/20200411054337/https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/news/2020/03/25/pershi-lastivki-vsi-seriyi-viydut-na-youtube/ «Перші ластівки»: всі серії вийдуть на YouTube!]. novy.tv/ua/, 25 березня 2020</ref>. Афіцыйная тэлевізійная прэм’ера другога сезона ва Украіне адбылася на «[[Новы канал|Новым канале]]» 14 снежня 2020 года<ref name="RadioNV_2020_1"/>. Пасля тэлевізійнай прэм’еры другі сезон стаў даступны эксклюзіўна на vod-платформе [[sweet.tv]] на працягу 4 месяцаў (са снежня 2020 года па 17 сакавіка 2021 года)<ref>[https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/news/2020/12/16/pershi-lastivki-zalezhni-viydut-na-strimingovomu-servisi-de-podivitisya-serial/ «Перші ластівки. Zалежні» вийдуть на стрімінговому сервісі: де подивитися серіал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210214034501/https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/news/2020/12/16/pershi-lastivki-zalezhni-viydut-na-strimingovomu-servisi-de-podivitisya-serial/ |date=14 лютага 2021 }}. novy.tv/ua. 16.12.2020{{ref-uk}}</ref>. З 17 сакавіка 2021 года другі сезон таксама стаў даступным і на vod-платформе StarLightMedia [[teleportal.ua]]<ref>[https://web.archive.org/web/20210203164404/https://teleportal.ua/serials/novyy-kanal/pershi-lastivky/sezon-2 Перші ластівки. Сезон 2: Залежні]. teleportal.ua. 2020{{ref-uk}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20210214031815/https://sweet.tv/movie/20834-pershi-lastivki-zatlezhni Серіал Перші ластівки. Z@лежні]. sweet.tv. 2020{{ref-uk}}</ref>. === Прэм’ера ў Расіі === Першы сезон тэлесерыяла ўпершыню трансляваўся ў Расіі на VOD-платформе [[КиноПоиск|Kinopoisk HD]] (належыць расійскай медыякампаніі [[Yandex]]) з 29 сакавіка па 17 мая 2020 года. Для расійскага паказу першага сезона стваральнікі фільма прадублявалі фільм на рускую мову з дапамогай расійскіх акцёраў дубляжу<ref name="tonalnist_2">[https://web.archive.org/web/20200411044756/https://detector.media/production/article/176209/2020-04-08-tonalnist-i-biznes-chomu-u-vesnyanomu-sezoni-maizhe-nemae-ukrainomovnikh-melodram/ Тональність і бізнес: чому у весняному сезоні майже немає україномовних мелодрам?]. ДМ, 2020-04-08{{ref-uk}}</ref>. Другі сезон тэлесерыяла ўпершыню трансляваўся ў Расіі на VOD-платформе [[КиноПоиск|Kinopoisk HD]] з 14 па 19 снежня 2020 года. Для расійскага паказу другога сезона стваральнікі фільма прадублявалі фільм на рускую мову з дапамогай украінскіх акцёраў дубляжу на студыі [[Так Трэба Прадакшн]]. == Сезоны == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" style="padding:0 8px;" rowspan="2" colspan="2" | Сезон ! scope="col" style="padding:0 8px;" rowspan="2" | Эпізоды ! colspan="2" scope="col" style="padding:0 64px;" | Арыгінальны тэлепаказ |- ! scope="col" |Прэм’ера ! scope="col" |Фінал |- | scope="row" style="background:#2C3D6B; color:#100;"| | 1 | 8<ref name="mbr_2019">[https://mbr.com.ua/uk/news/mediananny/784-pervye-lastochki-kak-metod-spaseniya-podrostkov-ot-suicida-n «Перші ластівки» як метод порятунку підлітків від суїциду. «Новий канал» презентував свій перший гостросоціальний трилер] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226161448/https://mbr.com.ua/uk/news/mediananny/784-pervye-lastochki-kak-metod-spaseniya-podrostkov-ot-suicida-n |date=26 лютага 2021 }}. mbr.com.ua/uk/, 7 листопада 2019{{ref-uk}}</ref><ref name="ГР">{{cite web|date=2019-08-15|title=Новий канал оголосив дати прем’єр: багато серіалів та проєктів Лесі Нікітюк|url=https://detector.media/production/article/169886/2019-08-15-novii-kanal-ogolosiv-dati-premer-bagato-serialiv-ta-proektiv-lesi-nikityuk/|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116014357/https://detector.media/production/article/169886/2019-08-15-novii-kanal-ogolosiv-dati-premer-bagato-serialiv-ta-proektiv-lesi-nikityuk/|archive-date=16 лістапада 2019|access-date=2019-08-15|language=uk|url-status=live}}</ref> | {{Дата|19|11|2019|1}} | {{Дата|22|11|2019|1}} |- | scope="row" style="background:#C40233; color:#100;"| | 2 | 8 | [[14 снежня]] [[2020]]<ref name=":0">{{Cite web|title=Перші ластівки Zалежні (Залежні) — дивіться онлайн АНОНС на Новому каналі|url=https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/videos/episode/prem-yera-ulyubleni-aktori-v-noviy-istoriyi-anons-2-sezonu-serialu-pershi-lastivki-zalezhni-na-novomu-kanali/|website=Новий канал|access-date=2020-11-30|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130235958/https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/videos/episode/prem-yera-ulyubleni-aktori-v-noviy-istoriyi-anons-2-sezonu-serialu-pershi-lastivki-zalezhni-na-novomu-kanali/|archive-date=30 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref> | [[17 снежня]] [[2020]] |} == Успрыманне == === Тэлерэйтынгі === Падчас паказу першага сезона тэлесерыяла ва Украіне на Новым канале ён меў сярэднюю долю 7,0 % (аўдыторыя 18-54, гарады з насельніцтвам 50 тыс.+ даныя Nielsen), што было ніжэй за сярэднюю долю канала ў лістападзе 2019 года ў 8,6 %<ref name="dm_1">[https://detector.media/rinok/article/173424/2019-12-20-detektor-telereitingiv-khto-novii-favorit-testi/ Детектор телерейтингів: хто новий фаворит? (ТЕСТИ)]. [[Дэтэктар медыя|Детектор медіа]], 20 грудня 2019{{ref-uk}}</ref>. Агулам першы сезон тэлесерыяла паглядзелі 6 мільёнаў тэлегледачоў<ref name="bbc_en">[https://www.bbc.com/news/world-europe-51370821 Ukraine’s teen bullying drama that shattered taboos and stirred a nation]. BBC News, 9 лютага 2020{{ref-en}}</ref>. У Youtube першую серыю першага сезона паглядзелі больш за 3.3 млн гледачоў<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=RPwODRawyR8 Перші ластівки (1 сезон, 1 серія)]. Youtube-канал Нового каналу, 11 лист. 2019 (відэа даступнае толькі з украінскіх IP-адрасоў){{ref-uk}}</ref>. === Рэцэнзіі кінакрытыкаў === Пасля рэлізу першай серыі першага сезона тэлесерыяла ён атрымаў пераважна станоўчыя водгукі ад украінскіх кінакрытыкаў<ref>{{Cite web|author=Богдан Панкрухін|url=https://https//yabl.ua/2019/11/12/pershi-lastivki-serial-yakij-zmusit-vas-zabuti-pro-shkolu|title=Реальна драма про реальних підлітків|website=yabl.ua|date=12 листопада 2019|language=uk|access-date=8 снежня 2021|archive-url=https://perma-archives.org/warc/20191116221126/https://yabl.ua/2019/11/12/pershi-lastivki-serial-yakij-zmusit-vas-zabuti-pro-shkolu|archive-date=16 лістапада 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|author=Тайлер Андерсон|url=https://www.youtube.com/watch?v=z9mUuL7YgGg|title=ЛГБТ в УКРАЇНІ? // ПЕРШІ ВРАЖЕННЯ від серіалу «ПЕРШІ ЛАСТІВКИ»|publisher=Youtube-канал Тайлера Андерсона|date=13 листопада 2019|language=uk}}</ref>. Пасля прэм’еры ўсіх 8 серый першага сезона серыял таксама атрымаў станоўчыя водгукі ад кінакрытыкаў, але кінаэксперты ўсё ж папракнулі серыял нізкай якасцю размоўнай украінскай мовы. У прыватнасці, кіназнаўца Яраслаў Падгора-Гвяздоўскі ў каментарыі выданню «[[Грамадскае тэлебачанне|Грамадскае]]» адзначыў, што значная колькасць рэплік серыяла гучалі «ненатуральна» праз няякасную размоўную ўкраінскую мову, а кінакрытык выдання «Тэксты» Канстанцін Узвіжанскі папракнуў серыял рускамоўнасцю большасці песень DaKooKa, што гучаць ва ўсіх серыях і адзначыў, што ўкраінская мова ў стужцы гучыць «крыху штучна і нярэдка засмечаная русізмамі» (але і падкрэсліў, што ўсё роўна якасць украінскай мовы «Ластавак» значна вышэй, чым ва ўкраінскім серыяле «Школа»)<ref name="hromadske">{{Cite web|author=Анастасія Блаватнік|url=https://hromadske.ua/posts/pidlitkovij-suyicid-buling-ta-nasilstvo-chi-varto-divitis-serial-pershi-lastivki/|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207232052/https://hromadske.ua/posts/pidlitkovij-suyicid-buling-ta-nasilstvo-chi-varto-divitis-serial-pershi-lastivki/|title=Підлітковий суїцид, булінг та насильство: чи варто дивитись серіал «Перші ластівки»?|website=hromadske.ua|date=6 грудня 2019|archive-date=7 снежня 2019|language=uk|access-date=8 снежня 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|author=Костянтин Воздвиженський|url=http://texty.org.ua/pg/article/textynewseditor/read/98891/Pershi_lastivky_Tvereza_rozmova_zamist_isteryk_pro|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231235907/http://texty.org.ua/pg/article/textynewseditor/read/98891/Pershi_lastivky_Tvereza_rozmova_zamist_isteryk_pro|title=«Перші ластівки». Твереза розмова замість істерик про «синього кита»|website=texty.org.ua|date=27 грудня 2019|archive-date=31 снежня 2019|language=uk|access-date=8 снежня 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|author=Тайлер Андерсон|url=https://www.youtube.com/watch?v=iXFlOlayUmw|title=ЦЕ ТОЧНО ЗРОБЛЕНО В УКРАЇНІ?🏳️‍🌈Розбираємо ФЕНОМЕН серіалу «ПЕРШІ ЛАСТІВКИ»|publisher=Youtube-канал Geek Journal|date=4 грудня 2019|language=uk}}</ref>. Пасля выхаду другога сезона тэлесерыяла ён таксама атрымаў пераважна станоўчыя водгукі ад украінскіх кінакрытыкаў. Так, кінакрытык анлайн-выдання vertigo.com.ua Раман Бугайчук пахваліў стваральнікаў серыял за значна больш чыстую, без прымешак суржыка, украінскую мову, і адзначыў, што ''«аўтары правялі бездакорную працу над памылкамі і прымусілі сваіх персанажаў загаварыць па-ўкраінску»''<ref>{{Cite web|author=Роман Бугайчук|url=https://vertigo.com.ua/pershi-lastivky-zalezhni-ani-kroku-nazad/|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214034753/https://vertigo.com.ua/pershi-lastivky-zalezhni-ani-kroku-nazad/|title=«Перші ластівки: Залежні»: ані кроку назад|website=vertigo.com.ua|date=30 січня 2021|archive-date=14 лютага 2021|language=uk|access-date=8 снежня 2021|url-status=live}}</ref>. == Узнагароды і намінацыі == Промаролікі і лагатып серыяла вытворчасці новага канала былі намінаваныя і патрапілі ў шорт-ліст прэстыжнай прэміі PROMAX AWARDS: EUROPE ў катэгорыях social responsibility announcement spot<ref>{{Cite web|url=https://novy.tv/ru/pershi-lastivki/news/2020/02/10/pershi-lastivki-zmagatimutsya-za-prestizhnu-yevropeysku-premiyu/|title=«Первые ласточки» будут соревноваться за престижную европейскую премию|publisher=Новый канал|date=10 февраля 2020|language=ru|access-date=8 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216182446/https://novy.tv/ru/pershi-lastivki/news/2020/02/10/pershi-lastivki-zmagatimutsya-za-prestizhnu-yevropeysku-premiyu/|archive-date=16 лютага 2020|url-status=dead}}</ref>. Прома-ролікі, у якіх на тварах герояў серыяла мяняюцца татуіроўкі з надпісамі, занялі першае месца ў намінацыі TV Project — Typography на ўкраінскім фестывалі Ukrainian Design: The Very Best Of<ref>{{Cite web|url=https://novy.tv/ru/pershi-lastivki/news/2020/05/28/pershi-lastivki-vigrali-zoloto-na-prestizhnomu-konkursi/|title=«Первые ласточки» выиграли золото на престижном конкурсе|publisher=Новый канал|date=28 мая 2020|language=ru|access-date=8 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603230823/https://novy.tv/ru/pershi-lastivki/news/2020/05/28/pershi-lastivki-vigrali-zoloto-na-prestizhnomu-konkursi/|archive-date=3 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Срэбра ў пяці намінацыях (TV Program — Logo; TV Program/Film Promo — Promo Spot: Motion Graphics, Moving Image, Video; Program/Film Promo — Open/Titles; Program/Film Promo — Miscellaneous Design; Motion Graphics — Title Design & Motion Graphics of Film/Series) на ўкраінскім фестывалі Ukrainian Design: The Very Best Of атрымалі тытры да серыяла, канцэпт лога і сацыяльны промаролік<ref>{{Cite web|url=https://novy.tv/ru/pershi-lastivki/news/2020/05/29/shhe-p-yat-sribnih-nagorod-pershi-lastivki-pidkorili-prestizhniy-festival-dizaynu/|title=Ещё пять серебряных наград! «Первые ласточки» покорили престижный фестиваль диизайна|publisher=Новый канал|date=29 мая 2020|language=ru|access-date=8 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603231231/https://novy.tv/ru/pershi-lastivki/news/2020/05/29/shhe-p-yat-sribnih-nagorod-pershi-lastivki-pidkorili-prestizhniy-festival-dizaynu/|archive-date=3 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref>. Па выніках галасавання гледачоў праект быў прызнаны найлепшым украінскім міні-серыялам дзесяцігоддзя ў рэйтынгу «Знята ва Украіне TV: найлепшае за 10 гадоў»<ref>{{Cite web|url=https://novy.tv/ru/pershi-lastivki/news/2020/08/26/pervyie-lastochki-priznan-luchshim-ukrainskim-mini-serialom-desyatiletiya/|title=Это народная любовь! «Первые ласточки» признан лучшим украинским мини-сериалом десятилетия|publisher=Новый канал|date=26 августа 2020|language=ru|access-date=8 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201060323/https://novy.tv/ru/pershi-lastivki/news/2020/08/26/pervyie-lastochki-priznan-luchshim-ukrainskim-mini-serialom-desyatiletiya/|archive-date=1 снежня 2021|url-status=dead}}</ref>. Лагатып серыяла атрымаў перамогу ў катэгорыі на PromaxBDA Awards Europe 2020<ref>{{Cite web|url=https://novy.tv/ru/pershi-lastivki/news/2020/09/16/pervyie-lastochki-vyiigrali-prestizhnuyu-evropeyskuyu-premiyu/|title=Это золото! «Первые ласточки» выиграли престижную европейскую премию|publisher=Новый канал|date=16 сентября 2020|language=ru|access-date=8 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930101222/https://novy.tv/ru/pershi-lastivki/news/2020/09/16/pervyie-lastochki-vyiigrali-prestizhnuyu-evropeyskuyu-premiyu/|archive-date=30 верасня 2020|url-status=dead}}</ref>. == Заўвагі == {{каментарыі}} {{зноскі}} == Спасылкі == * {{imdb title|11632488}} * [http://dzygamdb.com/uk/site/films-single?id=1628 Першыя ластаўкі] на сайце [[DzygaMDB]] * [http://dzygamdb.com/uk/site/films-single?id=3401 Першыя ластаўкі. Залежныя] на сайце [[DzygaMDB]] * ''[https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/ Першыя ластаўкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191103062707/https://novy.tv/ua/pershi-lastivki/ |date=3 лістапада 2019 }}'' на сайце тэлеканала [[Новы канал]] * ''[https://teleportal.ua/serials/novyy-kanal/pershi-lastivky Першыя ластаўкі]'' на сайце VOD-правайдара [[Teleportal]] * ''[https://sweet.tv/movie/20834-pershi-lastivki-zatlezhni Першыя ластаўкі]'' на сайце VOD-правайдара [[sweet.tv]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Украіны]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Новага канала]] [[Катэгорыя:Трылеры]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на ўкраінскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы, падзеі якіх разгортваюцца ва Украіне]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы-анталогіі]] [[Катэгорыя:ЛГБТ]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы 2019 года]] mmddoah4pf5pbx6h6czinbvo9i6ydi0 0 698045 5164821 4854964 2026-07-12T04:57:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164821 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Пол Роберт Мілграм''' ({{Lang-en|Paul Robert Milgrom}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Прэмія па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля|прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля]] (2020) (разам з [[Роберт Уілсан (эканаміст)|Робертам Уілсанам]]) за «удасканаленне тэорыі аўкцыёнаў і вынаходніцтва іх новых фарматаў». == Біяграфія == Нарадзіўся 20 красавіка 1948 года ў [[Дэтройт|Дэтройце]], штат [[Мічыган]]<ref>{{Афіцыйны сайт|http://www.milgrom.net}}</ref>. Яго бацька — Абрам Ісаак Мілграм (1914—1989)<ref>{{Cite web |url=https://digital.bentley.umich.edu/djnews/djn.1989.03.03.001/122 |title=Abraham Isaac Milgrom: Obituary. The Detroit Jewish News, March 3, 1989 |access-date=11 студзеня 2022 |archive-date=17 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017071653/https://digital.bentley.umich.edu/djnews/djn.1989.03.03.001/122 |url-status=dead }}</ref>, выхадзец з [[Таронта]], быў маляром<ref>[http://www.columbia.edu/itc/sipa/u8213-03/packet/milgrom-600.pdf Paul Milgrom. Auctions and Bidding. The Journal of Economic Perspectives, Volume 3, Issue 3, 1989; p. 3—22.]</ref><ref>[http://www.econ.ucla.edu/sboard/teaching/strategy_05/strategy_slides8_05.pdf Simon Board. Bidding for Contracts]</ref>; маці — Ганна Ліліян Мілграм (народжаная Фінкельштэйн, 1917—1997) была хатняй гаспадыняй<ref>{{Cite web |url=https://digital.bentley.umich.edu/djnews/djn.1997.08.22.001/164 |title=Anne Lillian Milgrom (née Finkelstein): Obituary. The Detroit Jewish News, August 22, 1997 |access-date=11 студзеня 2022 |archive-date=19 кастрычніка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019144453/https://digital.bentley.umich.edu/djnews/djn.1997.08.22.001/164 |url-status=dead }}</ref>. Бацькі паходзілі з сем’яў [[Яўрэі|яўрэйскіх]] эмігрантаў з [[Расійская імперыя|Расіі]]<ref>[https://www.ancestry.com/1940-census/usa/Michigan/Rose-Finkelstein_2t4d0p Семья Милгром-Финкельштейн в переписи населения США 1940 года]</ref>. У сям’і расло чацвёра сыноў. Калі ён быў дзіцем сям’я пераехала ў [[:en:Oak Park, Michigan|Оўк Парк]], дзе Пол скончыў сярэднюю школу. Атрымаў ступень [[Бакалаўр|бакалаўра]] па матэматыцы з адзнакай у [[Мічыганскі ўніверсітэт|Мічыганскім універсітэце]] у 1970 годзе, ступень [[Магістр|магістра навук]] па статыстыцы ў 1978 годзе ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]]. Быў ганараваны доктарскай ступені (PhD) па бізнэсе ў Стэнфардскім універсітэце ў 1979 годзе. Выкладчыцкую дзейнасць пачаў на пасадзе [[Асістэнт-прафесар|асістэнта-прафесара]] ў 1979—1981 гадах, [[Асацыяваны прафесар|асацыяваным прафесарам]] у 1981—1982 гадах, [[Прафесар|прафесарам]] у 1982—1983 гадах на факультэце эканомікі кіравання і прыняцця рашэнняў у Келагскай школе менеджменту пры [[Паўночна-Заходні ўніверсітэт|Паўночна-Заходнім універсітэце]]. Затым выкладаў у [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскім універсітэце]] у якасці [[Запрошаны прафесар|запрошанага прафесара]] у 1982—1983 гадах, прафесара эканомікі і менеджменту ў 1983—1985 гадах, [[Імянная прафесура|Уільямс Бразерс прафесара]] менеджменту і прафесара эканомікі ў 1985—1987 гадах. Пасля выкладаў у [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]] на пасадзе прафесара эканомікі з 1987 года, дырэктара Стэнфардскага Інстытута тэарэтычнай эканомікі ў 1989—1991 гадах, [[Імянная прафесура|Шырлі і Леанард Элі-малодшы прафесара]] гуманітарных і прыродазнаўчых навук з 1993 года, старэйшага навуковага супрацоўніка Стэнфардскага інстытута даследаванняў эканамічнай палітыкі з 2007 года<ref name=":1"/>. У 1996 годзе прачытаў замест памерлага [[Уільям Вікры|Уільма Вікры]] лекцыю на цырымоніі ўручэння Нобелеўскай прэміі. Быў прэзідэнтам Міжнароднай заходняй эканамічнай асацыяцыі у 2007 годзе<ref name=":1"/>. З’яўляецца членам [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]] з 1992 года, абраным членам [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] з 2006 года, членам з 1980 года, а ганаровым фела з 2020 года Амерыканскай эканамічнай асацыяцыі, абраны фела Таварыства тэорыі гульняў з 2017 года, абраны фела групы па тэорыі фінансаў з 2017 года, фела Эканаметрычнага таварыства з 1984 года, членам Таварыства актуарыяў з 1974 года<ref name=":1">[https://www.dropbox.com/s/wt0lm85pb0k9c23/Paul%20Milgrom%20CV%20%28Vita%29.pdf?dl=0 Paul Robert Milgrom CV]//[[Стэнфордский университет|Stanford University]], 11.06.2020</ref>. == Сям’я == Другім шлюбам (з 2000 года) жанаты на Еве Меерсан Мілграм. Мае дваіх дзяцей ад першага шлюбу — Джошуа Терстан Мілграм і Элана Терстан Мілграм<ref name=":1"/>. == Узнагароды == За свае дасягненні быў неаднаразова узнагароджаны<ref name=":1"/>: * 2007 — грант ад Нацыянальнага навуковага фонду за працу «Рынкавы дызайн»; * 2007 — Clarivate Citation Laureates; * 2008 — прэмія Эрвіна Плэйна Немерса ў галіне эканомікі; * 2012 — BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award па эканоміцы, фінансах і менеджменце; * 2014 — прэмія «Залаты гусь»; * 2015 — грант за працу «Дызайн аўкцыённага рынку» ад Нацыянальнага навуковага фонду; * 2017 — прэмія дэкана «за выбітны педагагічныя дасягненні ў галіне вышэйшай адукацыі» ад Школы гуманітарных і прыродазнаўчых навук Стэнфардскага ўніверсітэта; * 2017 — прэмія за інавацыйныя колькасныя прыкладання ад Чыкагскай таварнай біржы і Навукова-даследчага інстытута матэматычных навук; * 2018 — прэмія Джона Карці «за развіццё навукі» ад [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]]; * 2020 — [[прэмія па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля]]<ref>[https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2020/press-release/ Пресс-релиз Нобелевского комитета по экономике — 2020 год]</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20061231024216/http://www-econ.stanford.edu/faculty/milgrom.html Старонка П. Мілграма на сайце Стэнфардскага ўніверсітэта] {{Нобелеўская прэмія па эканоміцы 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мілграм Пол}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Члены Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ельскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Стэнфарда]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Стэнфарда]] ohjk4y0obcqy0l7fx3y0xd0a0snc2h8 0 699043 5164958 4043303 2026-07-12T10:20:49Z DenisBorum 139498 5164958 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Патані (значэнні)}} {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Патані''' ({{lang-th|ปัตตานี}}) — правінцыя на поўдні [[Тайланд]]а, размешчаная на паўвостраве [[Малака (паўвостраў)|Малака]]. Мяжуе з правінцыямі [[Яла (правінцыя)|Яла]], [[Наратхіват (правінцыя)|Наратхіват]] і [[Сангхла (правінцыя)|Сангкхла]], на поўначы абмываецца [[Сіямскі заліў|Сіямскім залівам]]. == Насельніцтва == Патані — адна з чатырох правінцый Тайланда, большасць насельніцтва ў якой складаюць [[малайцы]]-мусульмане (88 % ад усяго насельніцтва). Яны размаўляюць на мове джаві, якую звычайна лічаць дыялектам [[Малайская мова|малайскай мовы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Правінцыі Тайланда]] oo8tsoqj67x8t8ilo376bnvf7zu6m1r 0 700540 5164797 4763218 2026-07-12T01:43:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164797 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Вокладка=Песьні Лісоўчыкаў (вокладка).jpg}} '''«Пе{{Націск}}сьні Лісо{{Націск}}ўчыкаў»''' — другі [[музычны альбом]] барда [[Сяржук Сокалаў-Воюш|Сяржука Сокалава-Воюша]], выдадзены ў [[2006 год у гісторыі музыкі|2006]] годзе.<ref>{{Cite web|ref=svaboda|url=https://www.svaboda.org/a/753716.html|title=Выйшаў новы дыск Сержука Сокалава-Воюша “Песьні лісоўчыкаў”|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2007-01-18|accessdate=2022-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200501131921/https://www.svaboda.org/a/753716.html|archivedate=1 мая 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|ref=svabod|url=https://www.svaboda.org/a/772888.html|title=Сяржук Сокалаў-Воюш прэзэнтаваў “Песьні лісоўчыкаў”|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2006-08-16|accessdate=2022-02-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200502165550/https://www.svaboda.org/a/772888.html|archivedate=2 мая 2020|url-status=live}}</ref> Запісаны на студыі P.L.A.N. у жніўні 2006 года, змяшчае відэа з канцэрта 15 жніўня 2006 года на сядзібе [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]]. ==Спіс трэкаў== {{tracklist | collapsed = | headline = | extra_column = | total_length = 38:47 | all_writing = | all_lyrics = | all_music = | writing_credits = | lyrics_credits = | music_credits = | title1 = Уступ | note1 = | writer1 = | lyrics1 = | music1 = | extra1 = | length1 = | title2 = Ехалі лісоўчыкі | note2 = | writer2 = | lyrics2 = | music2 = | extra2 = | length2 = | title3 = Жыві, жыві доўга | note3 = | writer3 = | lyrics3 = | music3 = | extra3 = | length3 = | title4 = Як лісоўчыкі маскалёў ратавалі | note4 = | writer4 = | lyrics4 = | music4 = | extra4 = | length4 = | title5 = Пан Якуб | note5 = | writer5 = | lyrics5 = | music5 = | extra5 = | length5 = | title6 = Лукашка-хлоп | note6 = | writer6 = | lyrics6 = | music6 = | extra6 = | length6 = | title7 = Гаротны маскалік | note7 = | writer7 = | lyrics7 = | music7 = | extra7 = | length7 = | title8 = Не верашчу | note8 = верш | writer8 = | lyrics8 = | music8 = | extra8 = | length8 = | title9 = У пекле | note9 = верш | writer9 = | lyrics9 = | music9 = | extra9 = | length9 = | title10 = Князь | note10 = | writer10 = | lyrics10 = | music10 = | extra10 = | length10 = | title11 = Зь Мікелянджэла | note11 = верш | writer11 = | lyrics11 = | music11 = | extra11 = | length11 = | title12 = Вып’ем за снайпера | note12 = | writer12 = | lyrics12 = | music12 = | extra12 = | length12 = | title13 = Дыктатар і муза | note13 = верш | writer13 = | lyrics13 = | music13 = | extra13 = | length13 = | title14 = Гаўно на троне | note14 = | writer14 = | lyrics14 = | music14 = | extra14 = | length14 = | title15 = З турмы на волю | note15 = верш | writer15 = | lyrics15 = | music15 = | extra15 = | length15 = | title16 = Фронт | note16 = | writer16 = | lyrics16 = | music16 = | extra16 = | length16 = | title17 = Родная мова | note17 = верш | writer17 = | lyrics17 = | music17 = | extra17 = | length17 = | title18 = Запалім нашы сьвечкі | note18 = | writer18 = | lyrics18 = | music18 = | extra18 = | length18 = | title19 = Верш пра маўклівых | note19 = верш | writer19 = | lyrics19 = | music19 = | extra19 = | length19 = | title20 = Нефармальны беларус | note20 = | writer20 = | lyrics20 = | music20 = | extra20 = | length20 = | title21 = Фронт | note21 = live | writer21 = | lyrics21 = | music21 = | extra21 = | length21 = }} ==Удзельнікі запісу== *гукарэжысэр, мастэрынг — {{нп5|Андрэй Плясанаў|Андрэй Плясанаў|be-tarask|Андрэй Плясанаў}} *відэа — Андрэй Плясанаў *дызайн вокладкі — [[Франак Вячорка]] *выдавец — «VoliaMusic» *менеджар праекта — Франак Вячорка {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} *[https://kamunikat.org/?pubid=3634 Песьні Лісоўчыкаў] на сайце [[Kamunikat.org]] *[https://razam-peramojam.livejournal.com/43180.html Сокалаў-Воюш Сяргей, Песьні Лісоўчыкаў на Камунікат.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220209063813/https://razam-peramojam.livejournal.com/43180.html |date=9 лютага 2022 }} *[https://kamunikat.livejournal.com/1704646.html Сокалаў-Воюш Сяргей, Песьні Лісоўчыкаў | Камунікат.org] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2006 года]] [[Катэгорыя:Альбомы Сяржука Сокалава-Воюша]] a5tv4xox4whf1phjbrdg9xtrz6cmnbm 0 701225 5164968 4279716 2026-07-12T10:52:04Z Siarhei V 122587 5164968 wikitext text/x-wiki '''Эгалітары́зм''' ({{lang-fr|égalitarisme}}, ад égalité — «роўнасць») — [[канцэпцыя]], у аснове якой ляжыць [[ідэя]] стварэння [[грамадства]] з роўнымі сацыяльнымі і грамадзянскімі [[Правы чалавека|правамі]] ўсіх членаў гэтага грамадства, як ідэал — роўнасць магчымасцей. Супрацьпастаўлецца [[Элітарызм|элітарызму]]. == Гл. таксама == * [[Грэйдан Сандэрс]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя тэорыі]] [[Катэгорыя:Сацыялогія]] [[Катэгорыя:Левая ідэя]] plk7mt9qk81nwtff1lljvq05583ifuw 0 701448 5164537 4692968 2026-07-11T12:43:06Z Emilia Noah 155537 /* Выпускі гульняў */ 5164537 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2023}} '''[[2023]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[2 мая]] — «[[Redfall]]» (платформа «Microsoft Windows»). *[[12 мая]] — «[[The Legend of Zelda: Tears of the Kingdom]]» (платформа «Nintendo Switch»). *[[6 верасня]] — «[[Starfield]]» (платформа «Microsoft Windows»). *[[27 верасня]] — «[[Counter-Strike 2]]» (платформа «Microsoft Windows»). *[[29 верасня]] — «[[Cocoon]]» (платформа «Xbox Series X/S»). {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2023]] [[Катэгорыя:Гады ў камп’ютарных гульнях]] mimlsz08rhn6rmdf5xqzu9ocgmu43wx 0 702336 5164616 4567904 2026-07-11T14:42:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164616 wikitext text/x-wiki '''Парыжская Хартыя''' ({{lang-en|Paris Charter}}), або '''Парыжская Хартыя для новай Еўропы''' ({{lang-en|Charter of Paris for a New Europe}}), была прынята на нарадзе кіраўнікоў дзяржаў і ўрадаў дзяржаў-удзельніц [[АБСЕ|Нарады па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе]] (АБСЕ) — [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[ФРГ|Германіі]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Данія|Даніі]], [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Ісландыя|Ісландыі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Італія|Італіі]], [[Канада|Канады]], [[Рэспубліка Кіпр|Кіпра]], [[Ліхтэнштэйн]]а, [[Люксембург]]а, [[Мальта|Мальты]], [[Манака]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Партугалія|Партугаліі]], [[Румынія|Румыніі]], [[Сан-Марына]], [[Святы Прастол|Святога Прастолу]], [[Злучанае Каралеўства|Злучанага Каралеўства]], [[ЗША|Злучаных Штатаў Амерыкі]], [[СССР|Савецкага Саюза]], [[Турцыя|Турцыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Францыя|Францыі]], [[ЧСФР|Чэшскай і Славацкай Федэратыўнай Рэспублікі]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Швецыя|Швецыі]] і [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|Югаславіі]]. Нарада праходзіла ў [[Парыж]]е з 19 па 21 лістапада [[1990]] года. Перадумовай для падпісання Хартыі стаў прыход да ўлады [[М. С. Гарбачоў|М. С. Гарбачова]], які ўзяў курс на ўсталяванне атмасферы даверу і ўзаемаразумення з заходнімі краінамі. Парыжская Хартыя была прынятая 32 еўрапейскімі дзяржавамі, ЗША і Канадай. На Нарадзе была дасягнута дамоўленасць аб маштабным скарачэнні ўзброеных сіл [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|АВД]] і [[НАТА]]. У Хартыі пацвярджалася вернасць удзельнікаў нарады 10 прынцыпам [[Заключны акт Нарады па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе|заключнага акту]], прынятага ў Хельсінкі ў 1975 годзе. Нарада ў Парыжы стала першай міжнароднай сустрэчай пасля Хельсінкскай нарады. Была намечана праграма міжнароднага супрацоўніцтва, паказана прыхільнасць краін-удзельніц да дэмакратыі, заснаванай на павазе правоў чалавека і забеспячэнні ўсеагульнага росквіту пры гарантаванні эканамічнай свабоды і сацыяльнай справядлівасці. Падпісанне Парыжскай Хартыі сведчыла аб заканчэнні варожага супрацьстаяння ў Еўропе. == Спасылкі == * [http://www.osce.org/ru/mc/39520 Официальный сайт ОБСЕ. Текст Парижской хартии{{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171120162100/http://www.osce.org/ru/mc/39520 |date=20 лістапада 2017 }} [[Катэгорыя:Міжнародныя канвенцыі]] [[Катэгорыя:Дэкларацыі]] [[Катэгорыя:АБСЕ]] [[Катэгорыя:Прэзідэнцтва Міхаіла Гарбачова]] [[Катэгорыя:1990 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:Дагаворы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:1990 год у Францыі]] [[Катэгорыя:Падзеі 19 лістапада]] [[Катэгорыя:Падзеі 20 лістапада]] [[Катэгорыя:Падзеі 21 лістапада]] [[Катэгорыя:Лістапад 1990 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Парыжа]] 249ku5toqrenj9d57kt1hyvgzecykxu 0 704551 5164935 5148114 2026-07-12T09:40:17Z 5164935 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solidarity with Belarus concert.jpg|міні|[[Сцяг Беларусі|Дзяржаўны сцяг]] 1918 і 1991—1995 гадоў стаў сімвалам апазіцыі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]]] '''Правы чалавека ў Беларусі''' — комплекс пытанняў і праблем, звязаных з рэалізацыяй, захаваннем і абаронай асноўных свабод і правоў грамадзян у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Урад краіны сістэматычна крытыкуюць за парушэнні правоў чалавека і пераслед [[Няўрадавая арганізацыя|няўрадавых арганізацый]], незалежных журналістаў, нацыянальных меншасцяў і апазіцыйных палітыкаў<ref name="HRW">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm|title=Essential Background&nbsp;– Belarus|year=2005|publisher=Human Rights Watch|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus|title=Human rights by country&nbsp;– Belarus|year=2007|publisher=[[Amnesty International]]|lang=en}}</ref>. У сведчанні ў [[Камітэт Сената ЗША па міжнародным адносінам|Камітэце Сената Злучаных Штатаў па міжнародных адносінах]] былая [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратар ЗША]] [[Кандаліза Райс]] назвала Беларусь адным з шасці ў свеце «[[Фарпосты тыраніі|фарпостаў тыраніі]]»<ref>{{cite web|url=http://foreign.senate.gov/testimony/2005/RiceTestimony050118.pdf|title=Opening Statement by Dr. Condoleezza Rice, Senate Foreign Relations Committee|accessdate=27 сакавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060325002023/http://foreign.senate.gov/testimony/2005/RiceTestimony050118.pdf|archivedate=25 сакавіка 2006|url-status=dead|lang=en}}</ref>. У адказ урад Беларусі назваў ацэнку «даволі далёкай ад рэальнасці»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4187361.stm|title=At-a-glance: 'Outposts of tyranny'|publisher=[[BBC News]]|lang=en}}</ref>. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] назваў свой стыль кіравання «аўтарытарным»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm|date=20 March 2006|title=Profile: Alexander Lukashenko|publisher=[[BBC News]]|lang=en}}</ref>. Заходнія краіны ахарактарызавалі Беларусь пры Лукашэнку як «[[Апошняя дыктатура Еўропы|апошнюю дыктатуру Еўропы]]»; урад абвінаваціў тыя ж заходнія дзяржавы ў спробе [[Змена рэжыму|змены рэжыму]]<ref>{{cite news|title=Profile: Europe's last dictator?|date=10 September 2001|publisher=British Broadcasting Corporation|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/116265.stm|lang=en}}</ref>. З 1997 года [[Савет Еўропы]] не дапускае Беларусі членства за недэмакратычнае галасаванне і парушэнні падчас [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|канстытуцыйнага рэферэндуму ў лістападзе 1996 года]]<ref name="CoE">{{cite web|url=http://press.coe.int/cp/97/11a(97).htm|title=Belarus suspended from the Council of Europe|date=17 January 1997|publisher=Press Service of the Council of Europe|archive-url=https://web.archive.org/web/20060426062531/http://press.coe.int/cp/97/11a%2897%29.htm|archive-date=26 April 2006|accessdate=27 сакавіка 2022|url-status=dead|lang=en}}</ref>. Дзесяткі беларускіх дзяржаўных чыноўнікаў, адказных за [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычныя рэпрэсіі]], [[Знікненні людзей у Беларусі|гвалтоўныя знікненні]], [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|прапаганду]] і [[Фальсіфікацыя выбараў|фальсіфікацыі выбараў]], патрапілі [[Чорны спіс Еўрасаюза|пад персанальныя санкцыі]] з боку [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]. Глыбокі крызіс правоў чалавека абвастрыўся падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных маштабных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірных пратэстаў]]. Рэакцыя дзяржавы ўключала масавыя адвольныя затрыманні (больш за 35 тысяч чалавек), сістэматычныя катаванні, ліквідацыю грамадзянскай супольнасці і незалежных СМІ{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=6, 81-82}}. == Прававая база і міжнародныя дагаворы == {{пусты раздзел}} == Свабода мірных сходаў і асацыяцый == Свабода мірных сходаў у Беларусі сістэматычна парушаецца. Пасля выбараў 2020 года ўлады жорстка душылі любыя праявы нязгоды. Затрыманні праводзіліся з парушэннем нацыянальных і міжнародных нормаў: людзей затрымлівалі як за ўдзел у мірных шэсцях, так і за наяўнасць нацыянальнай сімволікі (напрыклад, [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белыя сцягі]], гірлянды і нават адзенне адпаведных колераў){{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=28}}. У 2021 годзе ў Закон «Аб масавых мерапрыемствах у Рэспубліцы Беларусь» былі ўнесены змены, якія фактычна скасавалі паведамляльны прынцып правядзення акцый і забаранілі асвятленне несанкцыянаваных сходаў у СМІ ў рэжыме рэальнага часу{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=44}}. Падаўляліся таксама мірныя антываенныя акцыі пратэсту супраць [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]], падчас якіх 27–28 лютага 2022 года было затрымана каля 1100 чалавек{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=4}}. Дзяржава таксама разгарнула кампанію па ліквідацыі незалежных арганізацый грамадзянскай супольнасці. У другой палове 2021 года ўлады ініцыявалі «[[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|зачыстку]]», падчас якой было ліквідавана ці знаходзілася ў працэсе ліквідацыі больш за 800 няўрадавых арганізацый, сярод якіх праваабарончыя цэнтры «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]», «[[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]», экалагічныя, культурныя і дабрачынныя ініцыятывы{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=39, 49}}. == Свабода слова і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Беларускія ўлады сістэматычна абмяжоўваюць доступ да незалежнай інфармацыі. У жніўні 2020 года ў краіне была арганізавана маштабная блакіроўка доступу да інтэрнэту, каб перашкодзіць каардынацыі пратэстоўцаў і ўтойванню фактаў гвалту{{sfn|Першая справаздача|2020|с=8}}. [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] пазбавіла статусу СМІ найбуйнейшы беларускі партал [[TUT.BY]] і ініцыявала масавую блакіроўку незалежных сайтаў{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=39}}. Дзясяткі журналістаў падвергліся крымінальнаму пераследу, ператрусам і арыштам. Цэнзура распаўсюджваецца таксама на літаратуру. Была створана спецыяльная камісія для ацэнкі друкаванай прадукцыі, якая ўносіць мастацкія кнігі (у тым ліку творы [[Уільям Сьюард Бероуз|Уільяма Бероуза]] і іншых сусветных аўтараў) у спіс выданняў, здольных «нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам»<ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026 |archive-date=26 мая 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |url-status=bot: unknown }}</ref>. Прымяняецца практыка прызнання любых апазіцыйных рэсурсаў і Telegram-каналаў «[[Экстрэмізм|экстрэмісцкімі матэрыяламі]]» або «экстрэмісцкімі фарміраваннямі». == Права на справядлівы суд і палітычныя зняволеныя == {{Асноўны артыкул|Судовая сістэма Беларусі}} Судовая сістэма ў Беларусі пазбаўленая незалежнасці і цалкам падпарадкаваная выканаўчай уладзе. Згодна са справаздачамі праваабаронцаў, суды выконваюць функцыю масавага асуджэння нязгодных з рэжымам. У жніўні 2020 года практыкаваліся «выязныя суды» непасрэдна ў ізалятарах (напрыклад, на [[Акрэсціна]]), якія доўжыліся па некалькі хвілін без удзелу [[Адвакат|адвакатаў]]. Суддзі выносілі пастановы аб арыштах на падставе сфальсіфікаваных рапартаў міліцыі, ігнаруючы відавочныя сляды катаванняў і скаргі затрыманых на гвалт{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=47}}. Колькасць [[Палітычны зняволены|палітычных зняволеных]] у краіне рэзка ўзрасла пасля 2020 года. Адвакаты, якія абараняюць палітвязняў, сістэматычна пазбаўляюцца ліцэнзій па рашэнні [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі]]{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=38}}. == Права на жыццё і свабода ад катаванняў == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Беларусь застаецца адзінай краінай у Еўропе, дзе прымяняецца [[Смяротнае пакаранне ў Беларусі|смяротнае пакаранне]]. У 2022 годзе заканадаўства было ўзмоцнена: смяротнае пакаранне стала магчымым за «замах на акт [[Тэрарызм|тэрарызму]]», што наўпрост было накіравана супраць удзельнікаў антываеннага і пратэстнага рухаў (у тым ліку так званых «[[Рэйкавая вайна ў Беларусі (2022)|рэйкавых партызан]]»){{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=12-13}}. У перыяд з 2020 года міжнародныя арганізацыі і праваабаронцы зафіксавалі тысячы выпадкаў [[Катаванні|катаванняў]], жорсткага і бесчалавечнага абыходжання з грамадзянамі. Асноўнымі інструментамі тэрору з'яўляюцца падраздзяленні [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] і [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]. У ізалятарах людзей утрымлівалі ў перанаселеных камерах без ежы, вады, доступу да свежага паветра, мэтанакіравана пазбаўлялі сну, матрацаў і медыцынскай дапамогі, ужывалі фізічны і псіхалагічны гвалт{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=14-16, 29}}. Праваабаронцы зафіксавалі гібель некалькіх чалавек у выніку дзеянняў сілавых структур (сярод іх [[Аляксандр Тарайкоўскі]], [[Аляксандр Віхор]], [[Генадзь Шутаў]], [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]]). [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Органы пракуратуры]] і [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]] праігнаравалі каля 5000 заяў аб катаваннях, забяспечыўшы сілавікам поўную беспакаранасць{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=48}}{{sfn|Першая справаздача|2020|с=12}}. == Правы меншасцяў і ўразлівых груп == === ЛГБТК-супольнасць === {{Асноўны артыкул|Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі}} Дзяржаўная палітыка ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці набыла рэпрэсіўны характар. [[Гамафобія]] і [[Трансфобія|трансфобія]] выкарыстоўваюцца ўладамі як трыгер для прымянення найбольш жорсткіх катаванняў у месцах зняволення{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=6}}. З боку сілавых структур шырока прымяняецца практыка прымусовага [[Аўтынг|аўтынгу]] праз запіс «[[Пакаяннае відэа ў Беларусі|пакаянных відэа]]» і публічнага распаўсюджвання інфармацыі пра асабістае жыццё{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=16-17}}. У красавіку 2026 года быў прыняты закон (арт. 19.16 КаАП РБ), які ўвёў адміністрацыйную адказнасць за любую «прапаганду гомасексуальных адносін і змены полу», фактычна крыміналізаваўшы бачнасць квір-люзей і прыраўняўшы яе да парнаграфіі і педафіліі<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У міжнародным рэйтынгу ILGA-Europe «Rainbow Map 2026» па ўзроўні абароны правоў ЛГБТК+ Беларусь заняла 46-е месца з 49 краін Еўропы<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Нацыянальныя меншасці === Улады Беларусі ўжываюць рэпрэсіі ў дачыненні да нацыянальных меншасцяў, у прыватнасці, [[Палякі ў Беларусі|польскай дыяспары]]. З 2020 года пераследуюцца актывісты і кіраўніцтва [[Саюз палякаў на Беларусі|«Саюза палякаў у Беларусі»]], супраць якіх узбуджаліся крымінальныя справы, праводзіліся арышты і дэпартацыі. Дзяржава таксама аказвае ціск на польскія школы і цэнтры вывучэння польскай мовы{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=29-30}}. == Выбарчыя правы == {{пусты раздзел}} == Працоўныя правы == {{пусты раздзел}} == Свабода сумлення і рэлігіі == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Еўропа паводле тэм 3|Правы чалавека}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Правы чалавека паводле краін|Беларусь]] qs0aqlvg6d086werj685lo5jffkrp3s 0 704891 5164674 4095362 2026-07-11T16:50:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164674 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група | group = Пахары <br /> (पहाड़ी) | image = [[Выява:Pahari women kashmir3.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Жанчыны з [[Кашмір]]у (канец [[19 стагоддзе|XIX]] ст.)<small> | poptime = 9 млн | popplace = {{Сцягафікацыя|Непал}}<br />{{Сцягафікацыя|Індыя}} | langs = пахарыйскія мовы | rels = [[індуізм]], [[іслам]] | related = [[кумаоні]], [[гархвалі]], [[кхас]] }} '''Пахары''' (саманазва: ''पहाड़ी'', літаральна «жыхары пагоркаў») — [[Арыі|індаарыйскі]] народ у [[Гімалаі|Гімалаях]]. Жывуць на поўначы поўначы [[Індыя|Індыі]] і ў [[Непал]]е. Агульная колькасць (2022 г.) — каля 9 млн чалавек. == Паходжанне == Слова '''пахары''' можа азначаць любога горца, незалежна ад яго [[этнас|этнічнай]] прыналежнасці. Але звычайна так называюць толькі горцаў [[Арыі|індаарыйскага]] паходжання, якія [[мова|моўна]] адрозніваюцца ад суседдзей, што гутараць на [[Дардскія мовы|дардскіх]] і [[Сіна-тыбецкія мовы|сіна-тыбецкіх]] мовах. Назва '''пахары''' прыйшла звонку. Самі пахары часцей карыстаюцца назвамі сваёй мясцовасці і, асабліва ў [[Кумаон]]е і [[Непал]]е, назвамі сваёй [[Рэлігія|рэлігійнай]] або [[каста]]вай групы. Лічыцца, што пахары паходзяць ад розных груп індаарыйцаў, якія з [[Ведычная рэлігія|ведычнага]] перыяда да позняга [[сярэднявечча]] па розных прычынах мігрыравалі ў [[Гімалаі]]. Тым не меней, яны маюць пэўнае [[культура|культурнае]] і [[лінгвістыка|лінгвістычнае]] падабенства. == Культура == Асноўны традыцыйны занятак — [[сельская гаспадарка]]. Распаўсюджана [[земляробства]] на штучна [[тэраса|тэрасаваных]] схілах. Вырошчваюць [[рыс]], [[ячмень]], [[проса]], [[тытунь]], [[садавіна|садавін]]у, [[гародніна|гародніну]], [[Мак снатворны|опіумны мак]] і г. д. Трымаюць [[буйвалы|буйвалаў]], [[карова|кароў]], [[каза свойская|коз]], [[авечка свойская|авечак]]. Асаблівасцю пахары з'яўляецца тое, што зямля звычайна належыць прадстаўнікам вышэйшых [[каста|каст]] [[брахманы|брахманаў]] і [[кшатрыі|кшатрыяў]]. Яны самі апрацоўваюць палеткі, прыцягваюць да працы прадстаўнікоў ніжэйшых каст толькі ў выключных абставінах. Тым не меней, землеўласнікі шчыльна звязаны з ніжэйшымі кастамі [[гандаль|гандляроў]] і [[рамяство|рамеснікаў]], сем'і якіх выступаюць у якасці іх кліентаў. Нават у нашы дні разлікі часта адбываюцца не на аснове грашова-рынкавых адносін, а дзякуючы абмену паслугамі. Пры гэтым ніжэйшыя касты часцей трапляюць у пазыковую залежнасць. Жанчыны працуюць нароўні з мужчынамі. Апошнія бяруць на сябе найбольш складаныя клопаты — апрацоўку глебы [[плуг]]ам, будаўніцтва тэрас і [[канал (гідраграфія)|каналаў]], вырубку [[лес]]у і інш. Пахары жывуць у адносна невяліких [[вёска]]х з насельніцтвам меней за 350 чалавек. Вёскі будуюць на адкрытых схілах [[гара|гор]] у месцах з надзейнымі крыніцамі пітной [[вада|вады]]. Узводзяць чатырохкутныя выцягнутыя хаціны з камянёў і гліны. Жытло часта мае болей за 1 паверх. [[Дах]]і крыюць каменнай або драўлянай [[дахоўка]]й. Для абароны ад [[землятрус]]аў сцены ўмацоўваюць тоўстымі бярвеннямі. Характэрная ўнутраная асаблівасць — вялікія гасцёўні ''тыбары''. У іх прымаюць наведвальнікаў. Астатнія пакоі адчынены толькі для чальцоў сям'і. Землеўласнікі часцяком будуюць маленькія хаціны ''чаан'' каля палеткаў або ў якасці летняга жытла, якое знаходзіцца вышэй ў гарах, і такім чынам абмінаюць спякоту. Грамадства падзялена на замкнёныя касты. Яны маюць пэўную прафесійную спецыялізацыю, але з-за вялікай колькасці прадстаўнікоў вышэйшых каст (у некаторых раёнах кшатрыі складаюць ад 75% да 90% насельніцтва) іх рэчаісная спецыялізацыя не магчыма. Касты падзяляюцца на [[экзагамія|экзагамныя]] роды, дзе адлік сваяцтва вядзецца выключна па мужчынскай лініі. Роды ўключаюць пашыраныя сем'і. Апошнія ўтвараюцца з прадстаўнікоў некалькіх пакаленняў. Часцяком браты пасля смерці бацькі працягваюць жыць разам з-за недахопу зямлі або з-за патрэбы ва ўзаемнай дапамозе. Сярод заходніх пахары сустракаецца [[паліандрыя]], калі некалькі братоў жэняцца на адной жанчыне. Нярэдкія выпадкі [[палігінія|палігініі]], калі некалькі сясцёр выбіраюць аднаго мужа. У адрозненні ад іншых рэгіёнаў [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]] пасагі амаль не распаўсюджаны. Затое сярод прадстаўнікоў пэўных каст практыкуецца выкуп за нявесту. Хаця галоўным у сям'і лічыцца мужчына, жанчыны пахары маюць дастаткова высокі сацыяльны статус, карыстаюцца правамі на развод і [[шлюб]] у выніку ўдоўства. Дзяцей кормяць матчыным [[малако]]м да 3, а часам і да 5 гадоў. З-за пашыранасці дзіцячай працы пахары часта абмяжоўваюцца толькі пачатковай адукацыяй. Прадстаўнікі ніжэйшых каст пахары вядомы як выдатныя разьбяры, ювеліры і музыкі. Народныя [[свята|святы]] звязаны з [[рэлігія|культавым]] штогадовым цыклам. == Мовы == Пахары размаўляюць на заходняй і ўсходняй пахарыйскіх [[мова]]х. Яны ў сваю чаргу падзяляюцца на шматлікія [[дыялект]]ы. [[Пісьмо]]васць часцей на аснове [[дэванагары]]. == Рэлігія == Большасць вернікаў спавядае [[індуізм]]. Акрамя агульнага індуісцкага [[пантэон]]а, часцяком шануюць мясцовых [[бог|багоў]], якія абвяшчаюцца [[аватара]]мі [[Шыва|Шывы]], [[Дурга|Дургі]], [[Лакшмі]], [[Брахма|Брахмы]] і г. д. Распаўсюджаны хатні [[культ продкаў]]. Асаблівая пашана надаецца героям «[[Махабхарата|Махабхараты]]». Яны разглядаюцца як продкі вышэйшых [[каста|каст]]. Так, заходнія пахары тлумачаць [[паліандрыя|паліандрыю]] як звычай, які існаваў у іх з часоў Пандаваў. Разам з [[брахманы|брахманамі]] — служкамі [[храм]]аў, існуюць прадракальнікі, [[астралогія|астролагі]], [[Экзарцызм|экзарцысты]] і лекары, што могуць належыць да любой касты. [[Іслам]] распаўсюджаны значна радзей, чым індуізм. Прычым, многія [[мусульмане]] — прыхільнікі [[суфізм]]у. == Спасылкі == * [https://www.everyculture.com/South-Asia/Pahari.html Pahari — Countries and Their Cultures] * [https://www.encyclopedia.com/literature-and-arts/language-linguistics-and-literary-terms/language-and-linguistics/pahari Pahari — Encyclopedia.com] * [https://factsanddetails.com/india/Minorities_Castes_and_Regions_in_India/sub7_4e/entry-4207.html#chapter-1 GROUPS IN THE HIMALAYAN REGION NORTH INDIA] * [http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/kailash/pdf/kailash_14_0304_03.pdf Sudhindra Sharma, The Paharis: In Quest of an Identity] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331171424/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/kailash/pdf/kailash_14_0304_03.pdf |date=31 сакавіка 2022 }} [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Індыі]] [[Катэгорыя:Народы Непала]] [[Катэгорыя:Індаеўрапейскія народы]] g0yu5uzr2rxo7cts39eaw92bfw773y8 0 706297 5164928 4762718 2026-07-12T09:33:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164928 wikitext text/x-wiki '''Правы чалавека ва Украіне''' з’яўляюцца вельмі спрэчнай тэмай, і ў 2018 годзе такія арганізацыі, як [[Freedom House]], назвалі [[Украіна|Украіну]] «[[Палітычная свабода|часткова свабоднай]]»<ref name="Freedom House">{{Cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/ukraine|title=Freedom in the World 2018|work=freedomhouse.org|accessdate=19 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190722231942/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/ukraine|archivedate=22 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref>. Паводле Freedom House, Украіна прыняла шэраг пазітыўных рэформаў пасля [[Еўрамайдан]]у ў 2014 годзе. Краіна атрымала лепшыя рэйтынгі за палітычны плюралізм, парламенцкія выбары і празрыстасць урада. Па стане на 2022 год краіна была пазначаная як «часткова свабодная»<ref>{{Cite web|date=2022|title=Ukraine Report: Freedom in the World 2022|url=https://freedomhouse.org/country/ukraine/freedom-world/2022|publisher=Freedomhouse.org}}</ref>. Паводле [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]], па стане на 2015 выбары ва Украіне ў цэлым паважаюць дэмакратычны працэс, але для павышэння даверу насельніцтва спатрэбіліся дадатковыя намаганні<ref>{{Cite news|url=http://www.dw.com/en/ukraine-elections-comply-with-democratic-standards-osce/a-18806618|title=Ukraine elections comply with democratic standards: OSCE|publisher=dw.com|date=26 October 2015}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ukraine local elections generally respected democratic process, but additional efforts needed to enhance public confidence, international observers say|url=http://www.osce.org/odihr/elections/ukraine/194401|publisher=[[OSCE]]|date=26 October 2015}}</ref>. Паводле справаздачы [[Human Rights Watch]] за 2014 год, падчас [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайны на ўсходзе Украіны]] абодва бакі парушалі законы вайны. Урад увёў празмерныя абмежаванні на свабоду СМІ, а гендарная разнастайнасць не выконваецца ў поўнай меры<ref>{{Cite book|url=https://www.hrw.org/world-report/2015/country-chapters/ukraine|title=English}}</ref>. 21 мая 2015 года [[Вярхоўная Рада Украіны]] прыняла пастанову аб прыпыненні дзеяння канвенцый па правах чалавека на ўсходзе Украіны<ref name="Bbc.co.uk">[http://www.bbc.com/russian/rolling_news/2015/05/150521_rn_ukraine_rada_human_rights Рада одобрила отступление от Конвенции о правах человека]</ref><ref name="LB.ua">[http://lb.ua/news/2015/05/21/305627_rada_razreshila_soblyudat_zone_ato.html Рада разрешила не соблюдать в зоне АТО акты о правах человека]</ref>. == Міжнародныя і еўрапейскія дагаворы па правах чалавека == === Украіна з’яўляецца ўдзельнікам наступных міжнародных дагавораў === * Міжнародны пакт аб грамадзянскіх і палітычных правах (МПГПП) * (Першы) Факультатыўны пратакол да МПГПП * Міжнародны пакт аб эканамічных, сацыяльных і культурных правах * Канвенцыя аб ліквідацыі ўсіх формаў дыскрымінацыі ў адносінах да жанчын (CEDAW) * Дадатковы пратакол да CEDAW * Канвенцыя аб правах дзіцяці (КПР) * Факультатыўны пратакол да КПР аб удзеле дзяцей ва ўзброеных канфліктах * Міжнародная канвенцыя аб ліквідацыі ўсіх форм расавай дыскрымінацыі * [[Канвенцыя супраць катаванняў і іншых жорсткіх, бесчалавечных ці прыніжаючых годнасць відаў абыходжання і пакарання|Канвенцыя супраць катаванняў і іншых жорсткіх, бесчалавечных або прыніжаючых годнасць відаў абыходжання і пакарання]] * Факультатыўны пратакол да Канвенцыі супраць катаванняў * Канвенцыя аб статусе бежанцаў (1951) * Пратакол аб статусе бежанцаў (1967) '''Украіна падпісала, але яшчэ не ратыфікавала''' * Рымскі статут Міжнароднага крымінальнага суда === Украіна з’яўляецца ўдзельнікам наступных еўрапейскіх дагавораў === * [[Еўрапейская Канвенцыя аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод|Еўрапейская канвенцыя аб абароне правоў чалавека і асноўных свабод]] (ЕКПЧ) (1950) * Пратакол № 6 да ЕКПЧ аб адмене смяротнага пакарання ў мірны час (1983) * Пратакол № 12 да ЕКПЧ аб агульнай забароне дыскрымінацыі (2000) * Пратакол № 13 да ЕКПЧ аб адмене смяротнага пакарання пры любых абставінах (2002) * Рамачная канвенцыя аб абароне нацыянальных меншасцей == Сітуацыя == [[Файл:A_peaceful_demonstration_in_Kharkiv_during_the_2004_Orange_Revolution.jpg|міні| Сустрэча ў [[Харкаў|Харкаве]] падчас [[Аранжавая рэвалюцыя|Аранжавай рэвалюцыі]] 2004 года.]] [[Украіна|Украіну]] ў 2009 годзе назвалі «свабоднай» такія арганізацыі, як [[Freedom House]]<ref name="Freedom House"/>. У сваёй справаздачы яны заявілі: «Ва Украіне адна з самых яркіх грамадзянскіх супольнасцяў у рэгіёне. Грамадзяне ўсё часцей бяруць праблемы ў свае рукі, пратэстуюць супраць непажаданага будаўніцтва, выкрываюць карупцыю. Не было ніякіх абмежаванняў на дзейнасць [[Грамадская арганізацыя|НДА]]. [[Прафесійны саюз|Прафсаюзы]] дзейнічаюць, але забастоўкі і пратэсты працоўных назіраліся нячаста, нягледзячы на тое, што незадаволенасць станам эканомікі была паўсюднай восенню 2008 года. Лічылася, што ўладальнікі фабрык па-ранейшаму здольныя ціснуць на сваіх рабочых, каб яны галасавалі ў адпаведнасці з перавагамі ўладальнікаў»<ref name="Freedom House" />. 20 кастрычніка 2009 года эксперты [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] заявілі, што «за апошнія пяць гадоў эксперты з Савета Еўропы, якія назіраюць за Украінай, практычна не выказвалі заклапочанасці адносна важнага [працэсу] фарміравання [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] ва Украіне. Украіна з’яўляецца адной з дэмакратычных дзяржаў Еўропы, якая забяспечвае [[правы чалавека]] як нацыянальную палітыку, а таксама забяспечвае правы нацыянальных меншасцяў»<ref>{{Cite news|url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/experts-of-council-of-europe-have-no-remarks-to-uk-51015.html|title=Experts of Council of Europe have no remarks to Ukraine concerning rights and freedom of citizens|date=20 October 2009}}</ref>. Паводле даных [[Human Rights Watch]] (HRW), «у той час як інстытуты грамадзянскай супольнасці працуюць у асноўным без умяшання ўрада, злоўжыванні з боку паліцыі і парушэнні правоў уразлівых груп… працягваюць псаваць рэпутацыю правоў чалавека ва Украіне»<ref name="HRW2007">{{Cite web|url=http://hrw.org/englishwr2k7/docs/2007/01/11/ukrain14835.htm|title=Ukraine: Events of 2006|work=Human Rights Watch|date=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070116150453/http://hrw.org/englishwr2k7/docs/2007/01/11/ukrain14835.htm|archive-date=16 January 2007|accessdate=19 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070116150453/http://hrw.org/englishwr2k7/docs/2007/01/11/ukrain14835.htm|archivedate=16 студзеня 2007|url-status=dead}}</ref>. Пасля абрання [[Прэзідэнт Украіны|прэзідэнтам]] [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктара Януковіча]] ў 2010 годзе пачалі выказваць сваю заклапочанасць міжнародныя арганізацыі. Паводле Freedom House, «Украіна пры прэзідэнце Януковічу стала менш дэмакратычнай і, калі бягучыя тэндэнцыі застануцца без кантролю, краіна можа пайсці па шляху да аўтакратыі і клептакратыі»<ref name="Ukr2011" />. Сярод апошніх негатыўных падзей яны назвалі «больш абмежавальнае асяроддзе для СМІ, выбарачны пераслед апазіцыйных дзеячаў, трывожную назойлівасць з боку [[Служба бяспекі Украіны|Службы бяспекі Украіны]], шырока крытыкавалі мясцовыя выбары ў кастрычніку 2010 года… і размыванне асноўных свабод сходаў і слова». Гэта прымусіла Freedom House панізіць рэйтынг Украіны са «Свабоднай» да «Часкова свабоднай» у ''Freedom in the World 2011''<ref name="Ukr2011">{{Cite web|url=http://freedomhouse.org/uploads/special_report/98.pdf|title=Sounding the Alarm: Protecting Democracy in Ukraine, 2010|work=[[Freedom House]]|date=April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516011426/http://freedomhouse.org/uploads/special_report/98.pdf|archive-date=16 May 2011|accessdate=19 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516011426/http://freedomhouse.org/uploads/special_report/98.pdf|archivedate=16 мая 2011|url-status=dead}}</ref>. Таксама ў 2011 годзе [[Amnesty International]] казала пра «павелічэнне колькасці заяваў аб катаваннях і жорсткім абыходжанні ў паліцыі, абмежаванні свабоды слова і сходаў, а таксама аб масавых праявах ксенафобіі»<ref name="AmInD2011">{{Cite news|url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/radio-liberty-amnesty-international-notes-worsenin-104315.html|title=Radio Liberty: Amnesty International notes worsening of human rights situation in Ukraine|date=13 May 2011}}</ref>. У [[Індэкс свабоды прэсы|індэксе свабоды прэсы]] «[[Рэпарцёры без межаў|Рэпарцёраў без межаў]]» за 2010 год Украіна апусцілася з 89-га месца на 131-е<ref>{{Cite web|url=http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010,1034.html|title=Press Freedom Index 2010|work=[[Reporters Without Borders]]|date=20 October 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124050702/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010%2C1034.html|archive-date=24 November 2010|accessdate=19 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101124050702/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2010,1034.html|archivedate=24 лістапада 2010|url-status=dead}}</ref>. Свабода прэсы ў Беларусі заняла 154-е месца<ref>{{Cite web|url=http://khpg.org/en/index.php?id=1287564247|title=Ukraine's Press Freedom Index rating falls steeply|date=10 October 2010}}</ref>. Міжнародная федэрацыя правоў чалавека ў снежні 2011 года назвала Украіну «адной з краін, дзе назіраюцца найбольш сур’ёзныя парушэнні ў дачыненні да праваабаронцаў»<ref>{{Cite news|url=http://www.kyivpost.com/content/ukraine/report-ukraine-among-states-with-worst-human-right-118917.html|title=Report: Ukraine among states with worst human rights records|date=14 December 2011}}</ref>. Па стане на 17 студзеня 2013 года Украіна прайграла ўсе 211 спраў у [[Еўрапейскі суд па правах чалавека|Еўрапейскім судзе па правах чалавека]]<ref>[http://www.pravda.com.ua/news/2013/01/17/6981673/ Україна програла 11 мільйонів за день]</ref>. === Права на справядлівы суд === Папраўкі ў канстытуцыю, якія набылі моц, былі шкоднымі для справядлівага судовага разбіральніцтва, таму што яны зноў увялі так званы агульны нагляд з боку пракуратуры. Сярод іншых сур’ёзных праблем — працяглыя тэрміны разгляду спраў з-за перагружанасці судоў; парушэнне роўнасці бакоў; незахаванне прэзумпцыі невінаватасці; невыкананне рашэнняў суда; і высокі ўзровень карупцыі ў судах<ref name="IHFHR">{{Cite web|url=http://www.refworld.org/pdfid/469399ccd.pdf|title=International Helsinki Federation Annual Report on Human Rights Violations (2007): Ukraine|publisher=refworld.org|work=ihf-hr.org|date=27 March 2007}}</ref>. Незалежныя юрысты і праваабаронцы скардзіліся, што ўкраінскія суддзі рэгулярна падвяргаюцца ціску, каб вынесці той ці іншы прысуд<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-justice-idUSBRE83809L20120409|title=Insight: In Ukraine, scales of justice often imbalanced|work=Reuters|date=9 April 2012}}</ref>. Паводле [[Freedom House]], судовая сістэма стала больш эфектыўнай і менш карумпаванай пасля [[Аранжавая рэвалюцыя|Аранжавай рэвалюцыі]]<ref name="Freedom House"/>. === Свабода СМІ і свабода інфармацыі === У 2007 годзе ў правінцыях Украіны працягваліся шматлікія ананімныя напады<ref>{{Cite web|url=http://en.rsf.org/ukraine-local-newspaper-editor-badly-31-03-2010,36900|title=Local newspaper editor badly injured in assault|date=31 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001051756/http://en.rsf.org/ukraine-local-newspaper-editor-badly-31-03-2010%2C36900|archive-date=1 October 2015|accessdate=19 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151001051756/http://en.rsf.org/ukraine-local-newspaper-editor-badly-31-03-2010,36900|archivedate=1 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref> і пагрозы на журналістаў, якія расследавалі або выкрывалі карупцыю або іншыя злачынствы ўлады<ref>{{Cite web|url=http://en.rsf.org/ukraine-disturbing-deterioration-in-press-15-04-2010,37027.html|title=Disturbing deterioration in press freedom situation since new president took over|work=Reporters Without Borders|date=15 April 2010|accessdate=19 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303190348/http://en.rsf.org/ukraine-disturbing-deterioration-in-press-15-04-2010,37027.html|archivedate=3 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20110120224057/http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/64793/ Media crackdown under way?], [[Kyiv Post]] (22 April 2010)</ref>. Заснаваны ў ЗША [[Камітэт абароны журналістаў]] у 2007 годзе прыйшоў да высновы, што гэтыя напады і нежаданне паліцыі ў некаторых выпадках пераследваць злачынцаў «дапамаглі стварыць атмасферу беспакаранасці супраць незалежных журналістаў»<ref name="HRW2007"/><ref>{{Cite web|url=https://www.hrw.org/node/258888|title=Ukraine: Events of 2008|work=Human Rights Watch}}</ref>. У рэйтынгу [[Індэкс свабоды прэсы|свабоды прэсы]] «[[Рэпарцёры без межаў|Рэпарцёраў без межаў]]» Украіна ў апошнія гады знаходзілася каля 90-га месца (89 у 2009 годзе<ref>{{Cite web|url=http://en.rsf.org/press-freedom-index-2009,1001.html|title=Press Freedom Index 2009|date=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930230930/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2009%2C1001.html|archive-date=30 September 2015|accessdate=19 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150930230930/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2009%2C1001.html|archivedate=30 верасня 2015|url-status=dead}}</ref>, 87 у 2008 годзе <ref>{{Cite web|url=http://en.rsf.org/press-freedom-index-2008,33.html|title=Press Freedom Index 2008|date=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007012918/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2008,33.html|archive-date=7 October 2015|accessdate=19 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007012918/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2008,33.html|archivedate=7 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>), а ў 2002 годзе яна займала 112-е месца<ref>{{Cite web|url=http://en.rsf.org/press-freedom-index-2002,297.html|title=Press Freedom Index 2002|date=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20151007025235/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2002%2C297.html|archive-date=7 October 2015|accessdate=19 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151007025235/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2002%2C297.html|archivedate=7 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref> і нават 132-е месца ў 2004 годзе<ref>{{Cite web|url=http://en.rsf.org/press-freedom-index-2004,550.html|title=Press Freedom Index 2004|date=2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220014259/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2004,550.html|archive-date=20 February 2012|accessdate=19 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120220014259/http://en.rsf.org/press-freedom-index-2004,550.html|archivedate=20 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. З моманту абрання [[Віктар Фёдаравіч Януковіч|Віктара Януковіча]] [[Прэзідэнт Украіны|прэзідэнтам Украіны]] ў лютым 2010 года ўкраінскія журналісты і міжнародныя журналісцкія супрацоўнікі скардзіліся на пагаршэнне свабоды прэсы ва Украіне<ref name="YanFP">{{Cite news|url=http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/66011/|title=1+1 TV journalists claim censorship of news reports]|date=6 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/66119/|title=STB TV channel journalists claim imposing of censorship on STB|date=8 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/66353/|title=European journalists call on Ukrainian authorities, media owners to respect press freedom|publisher=[[Kyiv Post]]|date=11 May 2010}}</ref><ref>{{Cite news|author=Anthony Mills|url=http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/77815/|title=International Press Institute: Ukraine's press freedom environment has deteriorated 'significantly'|publisher=[[Kyiv Post]]|date=11 August 2010}}</ref>. Януковіч адказаў (у маі 2010 года), што ён «глыбока шануе свабоду прэсы» і што «свабодныя незалежныя СМІ павінны забяспечыць бесперашкодны доступ грамадства да інфармацыі»<ref name="YanFP" />. Ананімныя журналісты ў пачатку мая 2010 года заявілі, што добраахвотна адаптуюць сваё асвятленне, каб не пакрыўдзіць адміністрацыю Януковіча і ўрад Азарава<ref>[https://web.archive.org/web/20101111040504/http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/66009/ Journalists, in defensive crouch, swing news coverage to Yanukovych’s favor], [[Kyiv Post]] (6 May 2009)</ref>. Урад Азарава адмаўляе цэнзуру СМІ<ref>[https://web.archive.org/web/20110606044659/http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/66616/ Semynozhenko: No examples of censorship on Ukrainian TV channels], [[Kyiv Post]] (13 May 2009)</ref>, як і [[Офіс Прэзідэнта Украіны|Адміністрацыя прэзідэнта]]<ref name="AHer134">[https://web.archive.org/web/20101123021538/http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/66596/ Opposition benefiting from topic of censorship at mass media, says Hanna Herman], [[Kyiv Post]] (13 May 2009)</ref>, і сам прэзідэнт Януковіч<ref>[https://web.archive.org/web/20110606044759/http://www.kyivpost.com/news/nation/detail/66628/ Special committee calls to check reports of pressure on journalists], [[Kyiv Post]] (13 May 2009)</ref>. У дакладзе Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе (АБСЕ) за май 2014 года сцвярджалася, што з лістапада 2013 года ва Украіне было прыкладна 300 выпадкаў гвалтоўных нападаў на СМІ<ref>{{Cite news|author=Michael Shields|url=https://www.reuters.com/article/us-ukraine-crisis-media-idUSBREA4M0IB20140523|title=Ukraine media freedom under attack: OSCE|date=23 May 2014}}</ref>. Рэпрэсіі супраць таго, што ўлады апісваюць як «прасепаратысцкія» пункты гледжання, выклікалі трывогу ў заходніх назіральнікаў за правамі чалавека. Напрыклад, закрыццё газеты «Весці» 11 верасня 2014 года [[Служба бяспекі Украіны|Службай бяспекі Украіны]] за «парушэнне тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны» хутка асудзілі [[Камітэт абароны журналістаў]] і [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе]]<ref name=":0">{{Cite web|author=Fred Weir|url=http://www.csmonitor.com/World/Europe/2014/0921/Crackdown-in-Ukraine-sullies-its-democratic-aspirations|title=Crackdown in Ukraine sullies its democratic aspirations|date=21 September 2014|publisher=The Christian Science Monitor}}</ref>. Украіна таксама закрыла некалькі тэлеканалаў, якімі кіруе Расія, на той падставе, што яны займаюцца прапагандай. У лютым 2017 года ўрад Украіны забараніў камерцыйны ўвоз кніг з Расіі, на долю якіх прыпадала да 60 % усіх прададзеных назваў. === Свабода выказвання меркавання і сумлення === [[Файл:FEMEN «Blue Bucket» topless protest-4.jpg|справа|міні| FEMEN — [[Фемінізм|фемінісцкая]] пратэстная група, заснаваная ва [[Украіна|Украіне]] ў 2008 годзе<ref name="Guar19oct13">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2013/oct/20/femen-activists-uk-branch-feminism|title=Fearless ... and topless: Femen activists to bring 'sextremism' to the UK|date=19 October 2013}}</ref>. Арганізацыя стала міжнародна вядомай<ref name="movements1">{{Cite web|url=http://www.movements.org/case-study/entry/ukraines-ladies-of-femen/|archive-url=https://web.archive.org/web/20120414005441/http://www.movements.org/case-study/entry/ukraines-ladies-of-femen|archive-date=2012-04-14|title=Ukraine's Ladies Of Femen|publisher=Movements.org|date=16 August 2011}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/international/archive/2013/03/the-woman-behind-femens-topless-protest-movement/273970/|title=The Woman Behind Femen's Topless Protest Movement|publisher=The Atlantic|date=13 March 2013}}</ref> з-за топлес пратэстаў супраць секс-турызму<ref name="movements1" /><ref name="FEMEN">{{Cite news|url=http://www.kyivpost.com/news/politics/detail/65379/|title=Femen wants to move from public exposure to political power|publisher=[[Kyiv Post]]|date=28 April 2010}}</ref>, рэлігійных устаноў<ref name="BBCobservOct12">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-20028797|title=Ukraine's Femen: Topless protests 'help feminist cause'|date=23 October 2012}}</ref>, сексізму і гамафобіі<ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2013/04/24/topless-femen-protest-andre-jozef-leonard_n_3146609.html|title=Topless FEMEN Protesters Drench Belgian Archbishop André-Jozef Léonard, Protest Homophobia In Catholic Church|date=25 April 2013}}</ref>.]] [[Amnesty International]] звярнулася з просьбай аб вызваленні ўкраінскага журналіста Руслана Кацабы і прызнала яго [[Вязень сумлення|вязнем сумлення]]. === Катаванні і ўмовы ўтрымання === На працягу 2007 года захоўваліся паведамленні аб [[Катаванні|катаваннях]] і жорсткім абыходжанні з боку міліцыі, як і неапраўдана працяглыя тэрміны ўтрымання пад вартай. Асноўную заклапочанасць выклікалі бесчалавечныя ўмовы ўтрымання з перапоўненымі камерамі, жахлівыя санітарныя ўмовы і адсутнасць належнай медыцынскай дапамогі. На працягу года ў некаторых калоніях адбываліся шматлікія групавыя спробы суіцыду<ref name="IHFHR"/><ref>{{Cite web|url=http://www.ohchr.org/english/bodies/cat/docs/AdvanceVersions/CAT.C.UKR.CO.5.doc|title=UN Committee against Torture, Conclusions and recommendations: Ukraine|publisher=UNHR|work=Committee against Torture, 38th session 30 April – 18 May 2007|date=2007}}</ref>. 6 жніўня 2014 года Amnesty International апублікавала справаздачу аб выкраданні і затрыманні мірных жыхароў і катаваннях іх на ўсходзе Украіны ў безадказным парадку. Акрамя таго, арганізацыя асудзіла тое, што адбываецца са слабымі і беднымі людзьмі ад рук карумпаваных чыноўнікаў, а таксама тое, што ўкраінскія ўлады не правялі неабходныя расследаванні парушэнняў правоў чалавека<ref>{{Cite web|date=2014-08-06|title=الميليشيات الموالية لكييف تمارس الاختطاف وإساءة معاملة المدنيين في شرق أوكرانيا دون حسيب|url=https://www.amnesty.org/ar/latest/news/2014/08/impunity-reigns-for-abductions-ill-treatment-eastern-ukraine/|work=منظمة العفو الدولية}}</ref>. Новыя доказы катаванняў апублікаваныя з мая 2016 года. Па словах Івана Шымановіча, памочніка генеральнага сакратара ААН па правах чалавека, як апублікавала [[The Times]], і ўкраінскія ўлады, і ўлады сепаратысцкіх Данецкай і Луганскай народных рэспублік дазваляюць катаванні і ствараюць сакрэтныя турмы, а «ігнараванне правоў чалавека» ўкаранілася і становіцца сістэмным. Газета New York Times паведамляе, што пасля абмену палоннымі некаторыя затрыманыя пакінулі ўкраінскія турмы з бачнымі траўмамі. 25 мая 2016 года Падкамітэт Арганізацыі Аб’яднаных Нацый па прадухіленні катаванняў прыпыніў свой візіт ва Украіну пасля таго, як урад адмовіў ёй у доступе да месцаў у некалькіх частках краіны, дзе, як ён падазрае, знаходзіліся гэтыя сакрэтныя турмы<ref>{{Cite web|title=Kiev allows torture and runs secret jails, says UN|url=http://www.thetimes.co.uk/article/kiev-allows-torture-and-runs-secret-jails-says-un-vwlcrpsjn}}</ref><ref>{{Cite web|title=U.N. Suspends Torture Inquiry in Ukraine|url=https://www.nytimes.com/2016/05/27/world/europe/un-suspends-torture-inquiry-in-ukraine.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=No Justice for Eastern Ukraine's Victims of Torture|url=http://europe.newsweek.com/no-salve-eastern-ukraines-victims-detention-and-torture-463514|publisher=Newsweek|date=27 May 2016}}</ref><ref>{{Cite web|title=UN torture prevention body suspends Ukraine visit citing obstruction|url=http://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=20017&LangID=E|date=25 May 2016}}</ref>. === Парушэнні правоў чалавека і эпідэмія ВІЧ/СНІДу === Урад Украіны зрабіў шэраг пазітыўных крокаў у барацьбе з [[СНІД|ВІЧ/СНІДам]], у асноўным у галіне заканадаўчай і палітычнай рэформы. Але гэтыя важныя абавязацельствы падрываюцца ў сістэмах крымінальнага правасуддзя і аховы здароўя з-за шырока распаўсюджаных парушэнняў правоў чалавека ў дачыненні да спажыўцоў наркотыкаў, секс-работнікаў і людзей, якія жывуць з ВІЧ/СНІДам<ref name="HRW2007"/>. === Мігранты і бежанцы === Украінская сістэма прытулку практычна не функцыянуе з-за вельмі дэцэнтралізаванай структуры, якая ахоплівае некалькі дзяржаўных устаноў і ведамстваў. Працэс стварэння адзінай міграцыйнай сістэмы ідзе павольна; палітычнае ўмяшанне ў сістэму з’яўляецца звычайным, і злоўжыванні правоў [[Іміграцыя|мігрантаў]] і асоб, якія шукаюць прытулку, працягваюцца. === Гандаль людзьмі === У Еўропе расце ўсведамленне гандлю людзьмі як праблемы правоў чалавека. Канец камунізму спрыяў росту гандлю людзьмі, прычым большасць ахвяр — жанчыны, вымушаныя займацца прастытуцыяй<ref>{{Cite web|url=http://www.coe.int/T/E/Com/Files/Themes/trafficking/|title=Slaves at the heart of Europe|work=Council of Europe|date=1996|archive-url=https://web.archive.org/web/20040307062424/http://www.coe.int/T/E/Com/Files/Themes/trafficking/|archive-date=7 March 2004}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3979725.stm|title=A modern slave's brutal odyssey|date=3 November 2004}}</ref>. У 2013 годзе Украіна была краінай паходжання і краінай транзіту для асоб, у першую чаргу жанчын і дзяцей, якія гандлююцца з мэтай сексуальнай эксплуатацыі і прымусовай працы<ref>{{Cite web|url=http://www.dol.gov/ilab/reports/child-labor/ukraine.htm|title=Ukraine: 2014 Findings on the Worst Forms of Child Labor: Moderate Advancement|work=United States Department of Labor}}</ref>. Вытворчасць драўнянага вугалю і парнаграфія былі ўнесены ў спіс тавараў Міністэрства працы ЗША, якія вырабляюцца з дапамогай дзіцячай або прымусовай працы ва Украіне ў снежні 2014 года. Урад Украіны прадэманстраваў пэўную прыхільнасць барацьбе з гандлем людзьмі, але яго крытыкавалі за няпоўную адпаведнасць мінімальным стандартам ліквідацыі гандлю людзьмі і за неадэкватныя намаганні па прадухіленні гандлю людзьмі<ref>{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2005/46616.htm|title=V. Country Narratives -- Countries Q through Z|work=U.S. Department of State}}</ref>. === Гвалт у адносінах да жанчын === Гвалт у адносінах да жанчын з’яўляецца ўкаранёнай сацыяльнай праблемай ва ўкраінскай культуры, якую спараджаюць традыцыйныя мужчынскія і жаночыя стэрэатыпы<ref>{{Cite book|last=Kobelyanska|first=Larysa|year=2000|title=Making the Transition Work for Women in Europe and Central Asia|url=https://archive.org/details/makingtransition0000unse|publisher=World Bank Publications}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gsdrc.org/wp-content/uploads/2017/08/050-Gender-and-conflict-in-Ukraine.pdf|title=Gender and conflict in Ukraine|last=Lucas|first=Brian|year=2017|website=www.gsdrc.org|publisher=K4D Knowledge, Evidence and Learning for Development|ref=K4D Report|access-date=19 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181012200130/http://www.gsdrc.org/wp-content/uploads/2017/08/050-Gender-and-conflict-in-Ukraine.pdf|archivedate=12 кастрычніка 2018|url-status=dead}}</ref>. Гэта не было прызнана ў савецкі час, але ў апошнія дзесяцігоддзі гэтае пытанне стала важнай тэмай дыскусій ва ўкраінскім грамадстве і сярод навукоўцаў. Паводле ацэнак [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]], гвалт у дачыненні да жанчын шырока распаўсюджаны ва Украіне і прыводзіць да ўтрая большай колькасці смерцяў, чым працяг узброенага канфлікту ва ўсходніх абласцях краіны<ref>[https://fba.se/en/newspress/nyhetsarkiv/2018/the-osce-draws-attention-to-violence-against-women-in-ukraine/ The OSCE draws attention to violence against women in Ukraine] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622133931/https://fba.se/en/newspress/nyhetsarkiv/2018/the-osce-draws-attention-to-violence-against-women-in-ukraine/ |date=22 чэрвеня 2022 }} (7 March 2018)</ref>. === [[Моўныя правы]] === У 2017 годзе ўрад Украіны прыняў новы закон аб адукацыі для рэфармавання сістэмы адукацыі. Моўныя палажэнні закона зрабілі яго вельмі спрэчным як на мясцовым узроўні, так і ў суседніх дзяржавах, паколькі ён прадугледжвае, што ўся сярэдняя адукацыя будзе выкладацца на ўкраінскай мове. Згодна з заканадаўствам, выкладанне на мовах нацменшасцей у дзіцячым садку і пачатковай школе застаецца нязменным, а вось на сярэднім узроўні мовы нацыянальных меншасцей пераводзяцца да спецыяльных урокаў. Ухваленне заканадаўства выклікала жорсткую рэакцыю ў [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Румынія|Румыніі]], [[Расія|Расіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Балгарыя|Балгарыі]] і некаторых іншых краінах. Напрыклад, парламент Румыніі ўхваліў дэкларацыю з крытыкай закона і папярэдзіў, што Украіна не можа пайсці далёка на шляху інтэграцыі ў ЕС без захавання моўных правоў нацыянальных меншасцяў<ref>{{Cite web|url=https://carnegieeurope.eu/strategiceurope/73272|title=Ukraine’s Poorly Timed Education Law|website=Carnegie Europe}}</ref>. Украінскія ўлады перадалі закон на разгляд Венецыянскай камісіі, органу, які вырашае пытанні аб правах і дэмакратычных спрэчках у Еўропе. У афіцыйна прынятым заключэнні камісія адзначыла, што «моцная ўнутраная і міжнародная крытыка, выкліканая асабліва палажэннямі аб зніжэнні аб’ёму адукацыі на мовах меншасцяў, выглядае апраўданай». == Вайна на ўсходзе == У ходзе [[Вайна на ўсходзе Украіны|ваенных дзеянняў на ўсходзе]] Украіна страціла кантроль над тэрыторыямі [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкай Народнай Рэспублікі]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскай Народнай Рэспублікі]] і таму прыпыніла свае абавязацельствы ў галіне правоў чалавека там. 21 мая 2015 года Вярхоўная Рада Украіны прыняла пастанову аб адмове ад некаторых абавязацельстваў, прадугледжаных Міжнародным пактам аб грамадзянскіх і палітычных правах (арт. 2, 9, 12, 14, 17), [[Еўрапейская Канвенцыя аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод|Канвенцыяй]] аб грамадзянскіх і палітычных правах. [[Еўрапейская Канвенцыя аб абароне Правоў Чалавека і асноўных свабод|Абарона правоў чалавека і асноўных свабод]] (артыкулы 5, 6, 8, 13) і Еўрапейская сацыяльная хартыя (артыкулы 1 с.&nbsp;2, 4 р.&nbsp;2-3, 8 р.&nbsp;1, 14 с.&nbsp;1, 15, 16, 17 с.&nbsp;1а р.&nbsp;1в, 23,30, 31 с.&nbsp;1-2) на Данбасе, пакуль «Расія не спыніць агрэсію на ўсходзе Украіны». == Украінскія праваабарончыя арганізацыі == * Аб’яднанне «Грамадзянская ініцыятыва» (Крапіўніцкі) * Асацыяцыя ўкраінскіх назіральнікаў за правамі чалавека ў праваахоўных органах (Асацыяцыя УМДПЛ) * Грамадзянска-метадычна-інфармацыйны цэнтр «Універ» * Чарнігаўскі камітэт абароны канстытуцыйных правоў грамадзян * Камітэт выбаршчыкаў Украіны * Кангрэс нацыянальных суполак Украіны * Данецкі мемарыял * «За прафесійную дапамогу» (Палтаўская вобласць) * Харкаўская праваабарончая група * Адэская праваабарончая група «Верытас» * Украінскі Хельсінкскі саюз па правах чалавека * Дарожны кантроль == Міжнародныя праваабарончыя арганізацыі з аддзяленнямі ва Украіне == * «[[Amnesty International]] ва Украіне» на чале з Аксанай Пакальчук (з 2017) * Міжнароднае таварыства правоў чалавека — украінскае аддзяленне<ref>{{Cite web|url=https://igfm.org.ua/|title=Поради для чоловіків та жінок на хвилі щастя}}</ref> * [[Маскоўская Хельсінкская група]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline}} * [https://www.amnesty.org/en/countries/europe-and-central-asia/ukraine/report-ukraine/ Справаздача Amnesty International 2017/2018 па Украіне] * [https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2006/78846.htm Даклады Дзярждэпартамента ЗША аб практыцы правоў чалавека за 2006 год: Украіна] {{Еўропа паводле тэм 3|Правы чалавека}} {{Украіна ў тэмах}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Правы чалавека паводле краін|Украіна]] [[Катэгорыя:Палітыка Украіны]] [[Катэгорыя:Грамадства Украіны]] [[Катэгорыя:Права Украіны]] qso120gfvf77w7y2dhcx4208so9jcyy 0 709493 5164874 5038303 2026-07-12T08:03:14Z DzBar 156353 /* Дыскаграфія */ катэгорыі 5164874 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1981—цяпер }} '''«Napalm Death»''' ({{Lang-be|Напалмавая смерць}}) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[грайндкор]]-гурт, заснаваны ў 1981 годзе. Гурт лічыцца адным з заснавальнікаў жанру «[[грайндкор]]», які ўзнік на стыку [[трэшкор]]а і [[краст-панк]]у, са значным уплывам жанру [[трэш-метал]]а і дэт-метала, якія пачалі фарміравацца. Па меры развіцця іх музычнага стылю, «Napalm Death» усё больш эксперыментавалі з дэт-металам (сярэдні перыяд творчасці), далей гурт вярнуўся да сваіх грайндкор-каранёў, захаваўшы, аднак, значны дэт-складнік. Кампазіцыя «{{Не перакладзена 5|You Suffer|You Suffer|en|You Suffer}}» была занесена ў «[[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінеса]]» як самая кароткая ў свеце песня — дакладная працягласць гэтага трэка складае 1,316 секунды. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * Scum (1987) * From Enslavement to Obliteration (1988) * Harmony Corruption (1990) * Utopia Banished (1992) * Fear, Emptiness, Despair (1994) * Diatribes (1996) * Inside the Torn Apart (1997) * Words from the Exit Wound (1998) * Enemy of the Music Business (2000) * Order of the Leech (2002) * The Code Is Red...Long Live the Code (2005) * Smear Campaign (2006) * Time Waits for No Slave (2009) * Utilitarian (2012) * Apex Predator – Easy Meat (2015) * Throes of Joy in the Jaws of Defeatism (2020) * Savage Imperial Death March (2025)(разам з гуртом [[Melvins]]) {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рэкардсмены Кнігі рэкордаў Гінеса]] [[Катэгорыя:Квартэты]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Columbia Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Earache Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Century Media Records]] [[Катэгорыя:Дэз-метал-гурты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Грайндкор-гурты]] 0nw337esbemfqzoph3z9fg0e0rpr3jr 0 713598 5164828 5023730 2026-07-12T05:50:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164828 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Полосатая газета |арыгінал назвы = |лагатып = Полосатая газета.jpg |выява = |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = дзіцячае выданне, для малодшага і сярэдняга школьнага ўзросту |перыядычнасць = 1 / [[Месяц (каляндарны)|месяц]] |скарачэнне = |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |адрас рэдакцыі = Мінская вобласць, Мінскі раён, а/г Хацежына, вул. Цэнтральная, 18Б/1-53 |галоўны рэдактар = Г. У. Граноўская |заснавальнікі = |выдавец = ААТ «Мара принт» |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |гісторыя = |заснаванне = 15 лютага 2013 |апошні выпуск = |аб'ём = 20 с. |камплектацыя = |тыраж = {{num|1200}} (май, 2022) |ISSN = 2307-2067 |eISSN = |доступ = |узнагароды = «[[Залатая Ліцера]]» (2016) |вэб-сайт = https://polosochka.by/ |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Полосатая газета»''' — друкаванае выданне для [[Дзіця|дзяцей]] 6—13 гадоў<ref>{{cite web| author =Спасюк Е.| date =2015-05-12| url = https://naviny.by/rubrics/society/2015/05/12/ic_articles_116_188858| title =Кризис поставил под удар детскую «Полосатую газету» |publisher =[[БелаПАН]]| accessdate = 2022-07-24}}</ref>, сацыяльны праект, які прапагандуе здаровы лад жыцця і духоўна-маральныя каштоўнасці<ref>{{cite web| author =| date =| url =https://sadovniki.by/gazeta-dlya-detey-polosataya-gazeta.html| title =Детская газета - «Полосатая газета» |publisher =інтэрнет часопіс «Ваш сад и дача» | accessdate = 2022-07-24}}</ref><ref>{{cite web| date =2013-11-12| url =https://www.diva.by/divno/wombiz/konkurs/polosataya-gazeta.html| title =Детское издание «Полосатая газета»| publisher =diva.by| accessdate =2022-07-24| archiveurl =https://web.archive.org/web/20161021032943/http://www.diva.by/divno/wombiz/konkurs/polosataya-gazeta.html| archivedate =21 кастрычніка 2016| url-status =dead}}</ref>. Галоўны рэдактар — Ганна Уладзіміраўна Граноўская (настаўнік пачатковых класаў, педагог-псіхолаг, аўтар нестандартных дапаможнікаў для дзяцей). Выданне распаўсюджваецца праз падпіску [[пошта]]й і продаж у «Белсаюздруку». Падпісны індэкс на [[Белпошта|«Белпошце»]]: для [[Фізічная асоба|індывідуальных]] падпісчыкаў — 63140, для [[Юрыдычная асоба|ведамасных]] — 631402. == Змест == «Паласатая газета» з'яўляецца адзіным ў Беларусі перыядычным выданнем для дзяцей, якое створана пры ўдзеле дзіцячых псіхолагаў<ref>{{cite web| date =2014-11-02| url =https://kotvokoshke.by/article/nash-drug-polosataya-gazeta-ochen-dobryy-proekt-dlya-detey| title =Наш друг - "Полосатая газета", очень добрый проект для детей| publisher =Грамадскае аб'яднанне абароны жывёл «Кот у акенцы»| accessdate =2022-07-24| archiveurl =https://web.archive.org/web/20160909225001/http://kotvokoshke.by/article/nash-drug-polosataya-gazeta-ochen-dobryy-proekt-dlya-detey| archivedate =9 верасня 2016| url-status =dead}}</ref> і якое таксама ўхваленае дзіцячымі псіхолагамі<ref name="Бг">{{cite web| author =| date =2020-04-20| url =http://www.beresta.by/%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB/| title =Берестовицкая райбиблиотека получила подарок от «Полосатой газеты»| publisher =Бераставiцкая газета| accessdate =2022-07-24| archive-date =24 ліпеня 2022| archive-url =https://web.archive.org/web/20220724161303/http://www.beresta.by/%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB/| url-status =dead}}</ref>. Асноўна тэматыка газеты — займальныя навуковыя факты, экалогія, бяспека дзяцей. На старонках выдання размешчаны галаваломкі, нататкі з падарожжамі па самых розных кутках света, публікацыі з асвятленнем дзіўных падзей, здольнасцяў людзей і жывёл. Таксама ёсць рубрыка аб асаблівых дзецях<ref>{{cite web| author =| date =2022-06-17| url =http://www.childrenspace.by/novosti/item/95-polosataya-gazeta-vozvrashchaet-dobro-v-detskie-serdtsa.html| title =Полосатая газета возвращает добро в детские сердца| publisher =childrenspace.by| accessdate =2022-07-26| lang =| archive-date =24 ліпеня 2022| archive-url =https://web.archive.org/web/20220724161258/http://www.childrenspace.by/novosti/item/95-polosataya-gazeta-vozvrashchaet-dobro-v-detskie-serdtsa.html| url-status =dead}}</ref>. === Рубрыкі === * «Хуткая дапамога» — расказвае аб тым, што трэба рабіць у экстрэмальных сітуацыях. Напрыклад, калі цябе ўкусіла змяя, калі ты падавіўся, затрымаўся ў ліфце і гэтак далей. * «Скрыжаванне» — расказвае аб правілах дарожнага руху. * «Крэсіва» — расказвае аб абыходжанні з агнём. * «Трыбуна» — у рубрыцы кожнае дзіця можа звярнуцца да дарослых і расказаць аб сваёй набалелай праблеме. * «Неверагодна, але факт» — у рубрыцы вы даведаецеся пра дзіўныя адкрыцці. * «Зніклы свет» — у рубрыцы вы даведаецеся аб незвычайных жывёл, якія калісьці засялялі нашу планету. * «Планета дабрыні» — у рубрыцы публікуюцца гісторыі аб маленькіх гераічных учынках, якія не могуць не крануць сэрцы людзей. * «Гульнявая палянка» — рубрыка з вясёлымі заданнямі і рэбусамі. == Узнагароды == * 2016 год — лаўрэат ХІІ Нацыянальнага конкурсу друкаваных сродкаў масавай інфармацыі «[[Залатая Ліцера]]» у намінацыі «Лепшыя матэрыялы для дзяцей і юнацтва»<ref name="Бг" />. * 2019 год — пераможца на V Усерасійскім фестывалі дзіцячай прэсы «Чароўнае слова» (Масква) у намінацыі «Лепшая газета для малодшых школьнікаў»<ref name="Бг" /><ref>{{cite web| author =| date =2019-09-09| url =http://www.dompressy.by/2019/09/09/detskie-belorusskie-smi-prinyali-uchastie-v-v-vserossijskom-festivale-detskoj-pressy-volshebnoe-slovo/ | title = Детские белорусские СМИ приняли участие в V Всероссийском фестивале детской прессы «Волшебное слово»|publisher =РУП «Дом прэссы»| accessdate = 2022-07-24}}</ref>. * 2020 год — пераможца на VI Усерасійскім фестывалі дзіцячай прэсы «Чароўнае слова» у намінацыі «Лепшая газета для малодшых школьнікаў»<ref>{{cite web| author =Усачёва К.| date =2020-11-20| url =https://peremena-perm.ru/proekty/specproekty/mediahod/zavershilsya-vi-vserossijskij-festival-volshebnoe-slovo| title =Завершился VI Всероссийский фестиваль «Волшебное слово»| publisher =газета «Перемена-Пермь»| accessdate =2022-07-24| archiveurl =https://web.archive.org/web/20220724173844/https://peremena-perm.ru/proekty/specproekty/mediahod/zavershilsya-vi-vserossijskij-festival-volshebnoe-slovo| archivedate =24 ліпеня 2022| url-status =dead}}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на рускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залатая Ліцера»]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя часопісы]] o17e32c0c01cf9fyiovqn21lp2vxg5c 0 717096 5164670 5164393 2026-07-11T16:48:03Z Дамінік 95653 /* Гісторыя */ 5164670 wikitext text/x-wiki {{Храм}} '''Касцёл у Астраглядах''' — былы драўляны каталіцкі храм у в. [[Астрагляды]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. == Гісторыя == [[Файл:Ікона Маці Божая Снежная.png|міні|злева|Ікона Маці Божая Снежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.]] [[Файл:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|міні|злева]][[Файл:Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл. 7 кастрычніка 1622 г.png|міні|Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл у кастрычніку 1622 г.<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 51</ref>]] Пабудаваны каля 1622 года на сродкі Харлінскіх. У канцы 17 стагоддзя, паведамляецца, што пры касцёле дзейнічаў і кляштар дамініканцаў. З часам драўляныя сцены касцёла струхлелі і ў 1805 годзе па ініцыятыве ксяндза Юзафа Корсака быў узведзены новы будынак. Гэты касцёл быў у даўжыню 22, шырынёй 18<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 482. А. 2адв.</ref> і вышынёй 19 аршын. У 1842 годзе пры касцёле існаваў шпіталь, прыходская школа і бібліятэка, у якой знаходзілася 54 кніга. З успамінаў жыхаркі вёскі [[Марытон]] Юзэфы Каржанеўскай: «падчас рэвалюцыі касцёл быў разгромлены, усё, што змяшалася ўнутры, кудысці вывезенае. Пасля гэтага не было ані касцёлу, ані капліцы.» {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.radzima.org/be/object/6216.html Касцёл | Астрагляды] * [http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ Римско-католический костел и «польское» кладбище в д. Острогляды Брагинского района: история создания и разрушения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220821123730/http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ |date=21 жніўня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астрагляды]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Касцёлы Брагінскага раёна]] 3qn5e65mz1qi27zve5kv63fswmdd8o2 5164673 5164670 2026-07-11T16:50:18Z Дамінік 95653 5164673 wikitext text/x-wiki {{Храм}} '''Касцёл у Астраглядах''' — былы драўляны каталіцкі храм у в. [[Астрагляды]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. == Гісторыя == [[Файл:Ікона Маці Божая Снежная.png|міні|злева|170пкс|Ікона Маці Божая Снежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.]] [[Файл:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|міні|злева|170пкс|]][[Файл:Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл. 7 кастрычніка 1622 г.png|міні|170пкс|Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл у кастрычніку 1622 г.<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 51</ref>]] Пабудаваны каля 1622 года на сродкі Харлінскіх. У канцы 17 стагоддзя, паведамляецца, што пры касцёле дзейнічаў і кляштар дамініканцаў. З часам драўляныя сцены касцёла струхлелі і ў 1805 годзе па ініцыятыве ксяндза Юзафа Корсака быў узведзены новы будынак. Гэты касцёл быў у даўжыню 22, шырынёй 18<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 482. А. 2адв.</ref> і вышынёй 19 аршын. У 1842 годзе пры касцёле існаваў шпіталь, прыходская школа і бібліятэка, у якой знаходзілася 54 кніга. З успамінаў жыхаркі вёскі [[Марытон]] Юзэфы Каржанеўскай: «падчас рэвалюцыі касцёл быў разгромлены, усё, што змяшалася ўнутры, кудысці вывезенае. Пасля гэтага не было ані касцёлу, ані капліцы.» {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.radzima.org/be/object/6216.html Касцёл | Астрагляды] * [http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ Римско-католический костел и «польское» кладбище в д. Острогляды Брагинского района: история создания и разрушения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220821123730/http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ |date=21 жніўня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астрагляды]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Касцёлы Брагінскага раёна]] t91ynlhq7hj0bxr1rc31onl4ktleggj 5164676 5164673 2026-07-11T16:53:49Z Дамінік 95653 /* Гісторыя */ 5164676 wikitext text/x-wiki {{Храм}} '''Касцёл у Астраглядах''' — былы драўляны каталіцкі храм у в. [[Астрагляды]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. == Гісторыя == [[Файл:Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл. 7 кастрычніка 1622 г.png|міні|злева|170пкс|Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл у кастрычніку 1622 г.<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 51</ref>]] [[Файл:Ікона Маці Божая Снежная.png|міні|злева|170пкс|Ікона Маці Божая Снежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.]] [[Файл:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|міні|170пкс|]] Пабудаваны каля 1622 года на сродкі Харлінскіх. У канцы 17 стагоддзя, паведамляецца, што пры касцёле дзейнічаў і кляштар дамініканцаў. З часам драўляныя сцены касцёла струхлелі і ў 1805 годзе па ініцыятыве ксяндза Юзафа Корсака быў узведзены новы будынак. Гэты касцёл быў у даўжыню 22, шырынёй 18<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 482. А. 2адв.</ref> і вышынёй 19 аршын. У 1842 годзе пры касцёле існаваў шпіталь, прыходская школа і бібліятэка, у якой знаходзілася 54 кніга. З успамінаў жыхаркі вёскі [[Марытон]] Юзэфы Каржанеўскай: «падчас рэвалюцыі касцёл быў разгромлены, усё, што змяшалася ўнутры, кудысці вывезенае. Пасля гэтага не было ані касцёлу, ані капліцы.» {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.radzima.org/be/object/6216.html Касцёл | Астрагляды] * [http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ Римско-католический костел и «польское» кладбище в д. Острогляды Брагинского района: история создания и разрушения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220821123730/http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ |date=21 жніўня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астрагляды]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Касцёлы Брагінскага раёна]] ptd4zr7wqy7mevw7p98guq1dhtkvh1r 5164677 5164676 2026-07-11T16:55:38Z Дамінік 95653 5164677 wikitext text/x-wiki {{Храм}} [[Файл:Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл. 7 кастрычніка 1622 г.png|міні|злева|150пкс|Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл у кастрычніку 1622 г.<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 51</ref>]] [[Файл:Ікона Маці Божая Снежная.png|міні|злева|150пкс|Ікона Маці Божая Снежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.]] [[Файл:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|міні|злева|150пкс|]] '''Касцёл у Астраглядах''' — былы драўляны каталіцкі храм у в. [[Астрагляды]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. == Гісторыя == Пабудаваны каля 1622 года на сродкі Харлінскіх. У канцы 17 стагоддзя, паведамляецца, што пры касцёле дзейнічаў і кляштар дамініканцаў. З часам драўляныя сцены касцёла струхлелі і ў 1805 годзе па ініцыятыве ксяндза Юзафа Корсака быў узведзены новы будынак. Гэты касцёл быў у даўжыню 22, шырынёй 18<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 482. А. 2адв.</ref> і вышынёй 19 аршын. У 1842 годзе пры касцёле існаваў шпіталь, прыходская школа і бібліятэка, у якой знаходзілася 54 кніга. З успамінаў жыхаркі вёскі [[Марытон]] Юзэфы Каржанеўскай: «падчас рэвалюцыі касцёл быў разгромлены, усё, што змяшалася ўнутры, кудысці вывезенае. Пасля гэтага не было ані касцёлу, ані капліцы.» {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.radzima.org/be/object/6216.html Касцёл | Астрагляды] * [http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ Римско-католический костел и «польское» кладбище в д. Острогляды Брагинского района: история создания и разрушения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220821123730/http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ |date=21 жніўня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астрагляды]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Касцёлы Брагінскага раёна]] f0s380ihoncbyndrwcffqhmq94cf4o7 5164681 5164677 2026-07-11T17:00:37Z Дамінік 95653 5164681 wikitext text/x-wiki {{Храм}} [[Файл:Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл. 7 кастрычніка 1622 г.png|міні|злева|150пкс|Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл у кастрычніку 1622 г.<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 51</ref>]] [[Файл:Ікона Маці Божая Снежная.png|міні|злева|150пкс|Ікона Маці Божая Снежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.]] [[Файл:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|міні|злева|150пкс|]] '''Касцёл у Астраглядах''' — былы драўляны каталіцкі храм у в. [[Астрагляды]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. == Гісторыя == Пабудаваны каля 1622 года на сродкі Харлінскіх. У канцы 17 стагоддзя, паведамляецца, што пры касцёле дзейнічаў і кляштар дамініканцаў. З часам драўляныя сцены касцёла струхлелі і ў 1805 годзе па ініцыятыве ксяндза Юзафа Корсака быў узведзены новы будынак. Гэты касцёл быў у даўжыню 22, шырынёй 18<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 482. А. 2адв.</ref> і вышынёй 19 аршын, г. зн. адпаведна — 15 м 64 см, 12 м 80 см і 13 м 51 см. У 1842 годзе пры касцёле існаваў шпіталь, прыходская школа і бібліятэка, у якой знаходзілася 54 кніга. З успамінаў жыхаркі вёскі [[Марытон]] Юзэфы Каржанеўскай: «падчас рэвалюцыі касцёл быў разгромлены, усё, што змяшалася ўнутры, кудысці вывезенае. Пасля гэтага не было ані касцёлу, ані капліцы.» {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.radzima.org/be/object/6216.html Касцёл | Астрагляды] * [http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ Римско-католический костел и «польское» кладбище в д. Острогляды Брагинского района: история создания и разрушения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220821123730/http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ |date=21 жніўня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астрагляды]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Касцёлы Брагінскага раёна]] 4np7vkhltgqr9t669g1gxrkm19zsjit 5164686 5164681 2026-07-11T17:10:43Z Дамінік 95653 /* Гісторыя */ 5164686 wikitext text/x-wiki {{Храм}} [[Файл:Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл. 7 кастрычніка 1622 г.png|міні|злева|150пкс|Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл у кастрычніку 1622 г.<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 51</ref>]] [[Файл:Ікона Маці Божая Снежная.png|міні|злева|150пкс|Ікона Маці Божая Снежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.]] [[Файл:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|міні|злева|150пкс|]] '''Касцёл у Астраглядах''' — былы драўляны каталіцкі храм у в. [[Астрагляды]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. == Гісторыя == Пабудаваны касцёл каля 1622 года на сродкі паноў Харлінскіх. На ўтрыманне яго запісана вёска Багушы. У канцы 17 стагоддзя, паведамляецца, што тут дзейнічаў і кляштар дамініканцаў. З часам драўляныя сцены касцёла струхлелі і ў 1805 годзе па ініцыятыве ксяндза Юзафа Корсака быў узведзены новы будынак. Гэты касцёл быў у даўжыню 22, шырынёй 18<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 482. А. 2адв.</ref> і вышынёй 19 аршын, г. зн. адпаведна — 15 м 64 см, 12 м 80 см і 13 м 51 см. У 1842 годзе пры касцёле існаваў шпіталь, прыходская школа і бібліятэка, у якой знаходзілася 54 кніга. З успамінаў жыхаркі вёскі [[Марытон]] Юзэфы Каржанеўскай: «падчас рэвалюцыі касцёл быў разгромлены, усё, што змяшалася ўнутры, кудысці вывезенае. Пасля гэтага не было ані касцёлу, ані капліцы.» {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.radzima.org/be/object/6216.html Касцёл | Астрагляды] * [http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ Римско-католический костел и «польское» кладбище в д. Острогляды Брагинского района: история создания и разрушения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220821123730/http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ |date=21 жніўня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астрагляды]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Касцёлы Брагінскага раёна]] axb1vqriups44ynye0858n5csn1d0xl 5164687 5164686 2026-07-11T17:13:06Z Дамінік 95653 /* Гісторыя */ 5164687 wikitext text/x-wiki {{Храм}} [[Файл:Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл. 7 кастрычніка 1622 г.png|міні|злева|150пкс|Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл у кастрычніку 1622 г.<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 51</ref>]] [[Файл:Ікона Маці Божая Снежная.png|міні|злева|150пкс|Ікона Маці Божая Снежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.]] [[Файл:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|міні|злева|150пкс|]] '''Касцёл у Астраглядах''' — былы драўляны каталіцкі храм у в. [[Астрагляды]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. == Гісторыя == Пабудаваны касцёл каля 1622 года на сродкі паноў Харлінскіх. На ўтрыманне яго запісана вёска [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]]. У канцы 17 стагоддзя, паведамляецца, што тут дзейнічаў і кляштар дамініканцаў. З часам драўляныя сцены касцёла струхлелі і ў 1805 годзе па ініцыятыве ксяндза Юзафа Корсака быў узведзены новы будынак. Гэты касцёл быў у даўжыню 22, шырынёй 18<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 482. А. 2адв.</ref> і вышынёй 19 аршын, г. зн. адпаведна — 15 м 64 см, 12 м 80 см і 13 м 51 см. У 1842 годзе пры касцёле існаваў шпіталь, прыходская школа і бібліятэка, у якой знаходзілася 54 кніга. З успамінаў жыхаркі вёскі [[Марытон]] Юзэфы Каржанеўскай: «падчас рэвалюцыі касцёл быў разгромлены, усё, што змяшалася ўнутры, кудысці вывезенае. Пасля гэтага не было ані касцёлу, ані капліцы.» {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.radzima.org/be/object/6216.html Касцёл | Астрагляды] * [http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ Римско-католический костел и «польское» кладбище в д. Острогляды Брагинского района: история создания и разрушения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220821123730/http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ |date=21 жніўня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астрагляды]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Касцёлы Брагінскага раёна]] fitgnxybbpnmc0ytg7i9tleh19ja5zz 5164688 5164687 2026-07-11T17:15:29Z Дамінік 95653 /* Гісторыя */ 5164688 wikitext text/x-wiki {{Храм}} [[Файл:Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл. 7 кастрычніка 1622 г.png|міні|злева|150пкс|Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл у кастрычніку 1622 г.<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 51</ref>]] [[Файл:Ікона Маці Божая Снежная.png|міні|злева|150пкс|Ікона Маці Божая Снежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.]] [[Файл:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|міні|злева|150пкс|]] '''Касцёл у Астраглядах''' — былы драўляны каталіцкі храм у в. [[Астрагляды]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. == Гісторыя == Пабудаваны касцёл каля 1622 года на сродкі паноў Харлінскіх. На ўтрыманне яго запісана вёска [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]]. У канцы 17 стагоддзя, паведамляецца, што тут дзейнічаў і кляштар дамініканцаў. З часам драўляныя сцены касцёла струхлелі і ў 1805 годзе па ініцыятыве ксяндза Юзафа Корсака быў узведзены новы будынак. Гэты касцёл быў у даўжыню 22, шырынёй 18<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 482. А. 2адв.</ref> і вышынёй 19 аршын, г. зн. адпаведна — 15 м 64 см, 12 м 80 см і 13 м 51 см. Уладкаваны касцёл быў у выглядзе простакута з купалам у сярэдняй частцы будынка; франтон яго абапіраўся на чатыры калоны. Унутры месціліся тры алтары сталярнай работы, аздобленыя разьбою; у вялікім была змешчана фігура Укрыжаванага Езуса Хрыста, у бакавых – абразы Найсвяцейшай Панны Марыі і св. Тадэуша Апостала. У 1842 годзе пры касцёле існаваў шпіталь, прыходская школа і бібліятэка, у якой знаходзілася 54 кніга. З успамінаў жыхаркі вёскі [[Марытон]] Юзэфы Каржанеўскай: «падчас рэвалюцыі касцёл быў разгромлены, усё, што змяшалася ўнутры, кудысці вывезенае. Пасля гэтага не было ані касцёлу, ані капліцы.» {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.radzima.org/be/object/6216.html Касцёл | Астрагляды] * [http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ Римско-католический костел и «польское» кладбище в д. Острогляды Брагинского района: история создания и разрушения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220821123730/http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ |date=21 жніўня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астрагляды]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Касцёлы Брагінскага раёна]] qwzeuj1snpf9x93wpvf32d731lvbcld 5164689 5164688 2026-07-11T17:16:14Z Дамінік 95653 /* Гісторыя */ 5164689 wikitext text/x-wiki {{Храм}} [[Файл:Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл. 7 кастрычніка 1622 г.png|міні|злева|150пкс|Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл у кастрычніку 1622 г.<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 51</ref>]] [[Файл:Ікона Маці Божая Снежная.png|міні|злева|150пкс|Ікона Маці Божая Снежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.]] [[Файл:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|міні|злева|150пкс|]] '''Касцёл у Астраглядах''' — былы драўляны каталіцкі храм у в. [[Астрагляды]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. == Гісторыя == Пабудаваны касцёл каля 1622 года на сродкі паноў Харлінскіх. На ўтрыманне яго запісана вёска [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]]. У канцы 17 стагоддзя, паведамляецца, што тут дзейнічаў і кляштар дамініканцаў. З часам драўляныя сцены касцёла струхлелі і ў 1805 годзе па ініцыятыве ксяндза Юзафа Корсака быў узведзены новы будынак. Гэты касцёл быў у даўжыню 22, шырынёй 18<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 482. А. 2адв.</ref> і вышынёй 19 аршын, г. зн. адпаведна — 15 м 64 см, 12 м 80 см і 13 м 51 см. Уладкаваны касцёл быў у выглядзе простакута з купалам у сярэдняй частцы будынка; франтон яго абапіраўся на чатыры калоны. Унутры месціліся тры алтары сталярнай работы, аздобленыя разьбою; у вялікім была змешчана фігура Укрыжаванага Езуса Хрыста, у бакавых – абразы Найсвяцейшай Панны Марыі і св. Тадэвуша Апостала. У 1842 годзе пры касцёле існаваў шпіталь, прыходская школа і бібліятэка, у якой знаходзілася 54 кніга. З успамінаў жыхаркі вёскі [[Марытон]] Юзэфы Каржанеўскай: «падчас рэвалюцыі касцёл быў разгромлены, усё, што змяшалася ўнутры, кудысці вывезенае. Пасля гэтага не было ані касцёлу, ані капліцы.» {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.radzima.org/be/object/6216.html Касцёл | Астрагляды] * [http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ Римско-католический костел и «польское» кладбище в д. Острогляды Брагинского района: история создания и разрушения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220821123730/http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ |date=21 жніўня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астрагляды]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Касцёлы Брагінскага раёна]] bp0otvos6sneho86e0wu657ps56tsea 5164690 5164689 2026-07-11T17:18:49Z Дамінік 95653 /* Гісторыя */ 5164690 wikitext text/x-wiki {{Храм}} [[Файл:Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл. 7 кастрычніка 1622 г.png|міні|злева|150пкс|Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл у кастрычніку 1622 г.<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 51</ref>]] [[Файл:Ікона Маці Божая Снежная.png|міні|злева|150пкс|Ікона Маці Божая Снежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.]] [[Файл:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|міні|злева|150пкс|]] '''Касцёл у Астраглядах''' — былы драўляны каталіцкі храм у в. [[Астрагляды]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. == Гісторыя == Пабудаваны касцёл каля 1622 года на сродкі паноў Харлінскіх. На ўтрыманне яго запісана вёска [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]]. У канцы 17 стагоддзя, паведамляецца, што тут дзейнічаў і кляштар дамініканцаў. З часам драўляныя сцены касцёла струхлелі і ў 1805 годзе па ініцыятыве ксяндза Юзафа Корсака быў узведзены новы будынак. Гэты касцёл быў у даўжыню 22, шырынёй 18<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 482. А. 2адв.</ref> і вышынёй 19 аршын, г. зн. адпаведна — 15 м 64 см, 12 м 80 см і 13 м 51 см. Уладкаваны касцёл быў у выглядзе простакута з купалам у сярэдняй частцы будынка; франтон яго абапіраўся на чатыры калоны. Унутры месціліся тры алтары сталярнай работы, аздобленыя разьбою; у вялікім была змешчана фігура Укрыжаванага Езуса Хрыста, у бакавых – абразы Найсвяцейшай Панны Марыі і св. Тадэвуша Апостала. У 1842 годзе пры касцёле існаваў шпіталь, прыходская школа; невялічкая бібліятэка складала 54 тамы. З успамінаў жыхаркі вёскі [[Марытон]] Юзэфы Каржанеўскай: «падчас рэвалюцыі касцёл быў разгромлены, усё, што змяшалася ўнутры, кудысці вывезенае. Пасля гэтага не было ані касцёлу, ані капліцы.» {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.radzima.org/be/object/6216.html Касцёл | Астрагляды] * [http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ Римско-католический костел и «польское» кладбище в д. Острогляды Брагинского района: история создания и разрушения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220821123730/http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ |date=21 жніўня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астрагляды]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Касцёлы Брагінскага раёна]] 9bvkbrxfghrszr4ymlm5infkw80mg2f 5164691 5164690 2026-07-11T17:20:51Z Дамінік 95653 /* Гісторыя */ 5164691 wikitext text/x-wiki {{Храм}} [[Файл:Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл. 7 кастрычніка 1622 г.png|міні|злева|150пкс|Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл у кастрычніку 1622 г.<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 51</ref>]] [[Файл:Ікона Маці Божая Снежная.png|міні|злева|150пкс|Ікона Маці Божая Снежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.]] [[Файл:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|міні|злева|150пкс|]] '''Касцёл у Астраглядах''' — былы драўляны каталіцкі храм у в. [[Астрагляды]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. == Гісторыя == Пабудаваны касцёл каля 1622 года на сродкі паноў Харлінскіх. На ўтрыманне яго запісана вёска [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]]. У канцы 17 стагоддзя, паведамляецца, што тут дзейнічаў і кляштар дамініканцаў. З часам драўляныя сцены касцёла струхлелі і ў 1805 годзе па ініцыятыве ксяндза Юзафа Корсака быў узведзены новы будынак. У даўжыню ён меў 22, шырынёй быў 18<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 482. А. 2адв.</ref> і вышынёй 19 аршын, г. зн. адпаведна — 15 м 64 см, 12 м 80 см і 13 м 51 см. Уладкаваны касцёл быў у выглядзе простакута з купалам у сярэдняй частцы будынка; франтон яго абапіраўся на чатыры калоны. Унутры месціліся тры алтары сталярнай работы, аздобленыя разьбою; у вялікім была змешчана фігура Укрыжаванага Езуса Хрыста, у бакавых – абразы Найсвяцейшай Панны Марыі і св. Тадэвуша Апостала. У 1842 годзе пры касцёле існаваў шпіталь, прыходская школа; невялічкая бібліятэка складала 54 тамы. З успамінаў жыхаркі вёскі [[Марытон]] Юзэфы Каржанеўскай: «падчас рэвалюцыі касцёл быў разгромлены, усё, што змяшалася ўнутры, кудысці вывезенае. Пасля гэтага не было ані касцёлу, ані капліцы.» {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.radzima.org/be/object/6216.html Касцёл | Астрагляды] * [http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ Римско-католический костел и «польское» кладбище в д. Острогляды Брагинского района: история создания и разрушения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220821123730/http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ |date=21 жніўня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астрагляды]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Касцёлы Брагінскага раёна]] so14yuy9gw547zatab9weet61xtuklz 5164692 5164691 2026-07-11T17:21:50Z Дамінік 95653 /* Гісторыя */ 5164692 wikitext text/x-wiki {{Храм}} [[Файл:Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл. 7 кастрычніка 1622 г.png|міні|злева|150пкс|Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл у кастрычніку 1622 г.<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 51</ref>]] [[Файл:Ікона Маці Божая Снежная.png|міні|злева|150пкс|Ікона Маці Божая Снежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.]] [[Файл:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|міні|злева|150пкс|]] '''Касцёл у Астраглядах''' — былы драўляны каталіцкі храм у в. [[Астрагляды]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. == Гісторыя == Пабудаваны касцёл каля 1622 года на сродкі паноў Харлінскіх. На ўтрыманне яго запісана вёска [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]]. У канцы 17 стагоддзя, паведамляецца, што тут дзейнічаў і кляштар дамініканцаў. З часам драўляныя сцены касцёла струхлелі і ў 1805 годзе па ініцыятыве ксяндза Юзафа Корсака быў узведзены новы будынак. У даўжыню ён меў 22, шырынёй быў 18<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 482. А. 2адв.</ref> і вышынёй 19 аршын, г. зн. адпаведна — 15 м 64 см, 12 м 80 см і 13 м 51 см. Уладкаваны касцёл у выглядзе простакута з купалам у сярэдняй частцы будынка; франтон яго абапіраўся на чатыры калоны. Унутры месціліся тры алтары сталярнай работы, аздобленыя разьбою; у вялікім была змешчана фігура Укрыжаванага Езуса Хрыста, у бакавых – абразы Найсвяцейшай Панны Марыі і св. Тадэвуша Апостала. У 1842 годзе пры касцёле існаваў шпіталь, прыходская школа; невялічкая бібліятэка складала 54 тамы. З успамінаў жыхаркі вёскі [[Марытон]] Юзэфы Каржанеўскай: «падчас рэвалюцыі касцёл быў разгромлены, усё, што змяшалася ўнутры, кудысці вывезенае. Пасля гэтага не было ані касцёлу, ані капліцы.» {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.radzima.org/be/object/6216.html Касцёл | Астрагляды] * [http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ Римско-католический костел и «польское» кладбище в д. Острогляды Брагинского района: история создания и разрушения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220821123730/http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ |date=21 жніўня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астрагляды]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Касцёлы Брагінскага раёна]] mvanx16jyoe5i9x707o1y3cmhyy5wae 5164693 5164692 2026-07-11T17:23:59Z Дамінік 95653 /* Гісторыя */ 5164693 wikitext text/x-wiki {{Храм}} [[Файл:Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл. 7 кастрычніка 1622 г.png|міні|злева|150пкс|Згадка пра Астраглядавіцкі касьцёл у кастрычніку 1622 г.<ref>Аrchiwum Główny Akt Dawnych w Warszawie. Аrchiwum Рrozorów і Jelskich. Sygn. 1. S. 51</ref>]] [[Файл:Ікона Маці Божая Снежная.png|міні|злева|150пкс|Ікона Маці Божая Снежная з Астраглядаў (?), другая палова XVIII ст.]] [[Файл:Astrahlady, Uniebaŭziaćcia. Астрагляды, Унебаўзяцьця (1914) (2).jpg|міні|злева|150пкс|]] '''Касцёл у Астраглядах''' — былы драўляны каталіцкі храм у в. [[Астрагляды]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]]. == Гісторыя == Пабудаваны касцёл каля 1622 года на сродкі паноў Харлінскіх. На ўтрыманне яго запісана вёска [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]]. У канцы 17 стагоддзя, паведамляецца, што тут дзейнічаў і кляштар дамініканцаў. У 1762 годзе праведзены хіба што невялікі рамонт будынка. З часам драўляныя сцены касцёла струхлелі і ў 1805 годзе па ініцыятыве ксяндза Юзафа Корсака быў узведзены новы будынак. У даўжыню ён меў 22, шырынёй быў 18<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 482. А. 2адв.</ref> і вышынёй 19 аршын, г. зн. адпаведна — 15 м 64 см, 12 м 80 см і 13 м 51 см. Уладкаваны касцёл у выглядзе простакута з купалам у сярэдняй частцы будынка; франтон яго абапіраўся на чатыры калоны. Унутры месціліся тры алтары сталярнай работы, аздобленыя разьбою; у вялікім была змешчана фігура Укрыжаванага Езуса Хрыста, у бакавых – абразы Найсвяцейшай Панны Марыі і св. Тадэвуша Апостала. У 1842 годзе пры касцёле існаваў шпіталь, прыходская школа; невялічкая бібліятэка складала 54 тамы. З успамінаў жыхаркі вёскі [[Марытон]] Юзэфы Каржанеўскай: «падчас рэвалюцыі касцёл быў разгромлены, усё, што змяшалася ўнутры, кудысці вывезенае. Пасля гэтага не было ані касцёлу, ані капліцы.» {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://www.radzima.org/be/object/6216.html Касцёл | Астрагляды] * [http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ Римско-католический костел и «польское» кладбище в д. Острогляды Брагинского района: история создания и разрушения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220821123730/http://nashkraj.info/rimsko-katolicheskij-kostel-i-polskoe-kladbishhe-v-d-ostroglyady-braginskogo-rajona-istoriya-sozdaniya-i-razrusheniya/ |date=21 жніўня 2022 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Астрагляды]] [[Катэгорыя:Драўляныя касцёлы Беларусі]] [[Катэгорыя:Знішчаныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Колішнія касцёлы Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Касцёлы Брагінскага раёна]] dc7djo9vxa4j3zkszvedioyjojkt9bl 0 720629 5164582 5164279 2026-07-11T13:30:55Z ZolaSukhar 169411 ілюстрацыя 5164582 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Бельскі|Аляксандр}} {{навуковец | Выява = [[File:АлесьІванавічБельскі.jpg|thumb|Беларускі пісьменнік Алесь Іванавіч Бельскі]] | Вядомыя вучні = [[Анатоль Брусевіч]], [[Таццяна Мацюхіна]], [[Вольга Круглова]], [[Яўгенія Лязо]] | Вядомы як = Алесь Ветах }} '''Алесь Іванавіч Бельскі''', псеўданім '''Алесь Ветах''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[літаратуразнавец]], [[пісьменнік]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2002). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] ([[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]], спецыяльнасць «[[Беларуская мова]] і [[Беларуская літаратура|літаратура]], [[руская мова]] і [[руская літаратура|літаратура]]», 1986). Вучань [[Алег Антонавіч Лойка|Алега Лойкі]], які быў навуковым кіраўніком кандыдацкай дысертацыі і навуковым кансультантам доктарскай <ref>{{Cite web|url=https://bsu.by/employee/41988-d/biography|title=БДУ. Пра супрацоўніка}}</ref>. Працуе ў Беларускім дзяржаўным універсітэце (філалагічны факультэт, кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства, прафесар). У 2018—2022 гадах — загадчык кафедры гісторыі беларускай літаратуры БДУ<ref name=":0">{{Cite web|url=http://lib.narbel.bsu.by/a-i-belski-jon-ljubi-chytac-maksim-bagdanovich.html|title=А. І. Бельскі. Бібліятэка філолага}}</ref>. Навуковыя інтарэсы: гісторыя беларускай літаратуры XX—XXI стст.; літаратурная крытыка. Галоўны рэдактар навукова-метадычнага часопіса «[[Беларуская мова і літаратура (часопіс)|Беларуская мова і літаратура]]»<ref>{{Cite web|url=https://aiv.by/nashi-zhurnaly/belaruskaya-mova-i-litaratura/|title=Беларуская мова і літаратура. Рэдакцыйная калегія}}</ref>, намеснік галоўнага рэдактара навуковага і метадычнага часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|title=Роднае слова. Рэдакцыйная калегія}}</ref>. Праўнук прафесара ўсеагульнай гісторыі [[Сільвестр Бельскі|Сільвестра Бельскага]], які таксама даводзіцца прадзедам доктару філалагічных навук, прафесару Георгію Яталю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://esu.com.ua/article-889745|загаловак=Ятель Георгій Прокопович|год=2025-07-02|мова=uk|выданне=Енциклопедія Сучасної України|выдавецтва=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України|том=Online 2025|isbn=978-966-02-2074-4}}</ref>. Пляменнік прафесара педагогікі {{нп5|Фама Антонавіч Бельскі|Фамы Бельскага|uk|Більський Фома Антонович}}<ref>{{Cite web|url=https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|title=Давыденко, Н. Известный писатель, уроженец Копыльщины Алесь Бельский отмечает 60-летний юбилей // Слава працы {{!}} Копыль Online.}}</ref>. == Творчасць == Аўтар больш як 800 прац і публікацый, сярод якіх 20 кніг<ref name=":0" />. Пад псеўданімам Алесь Ветах выступае як празаік. Іншыя псеўданімы аўтара: Алесь з-пад Капыля, Алесь Андруковіч, Сымон Арэх, Адам Гард, Ян-Карл-Юльян Пазяхоўскі, Карп Шашаль-Закідайла<ref>{{Кніга|аўтар=Янка Саламевіч|загаловак=Беларускія псеўданімы і крыптанімы|год=2024}}</ref>. Літаратурны крытык [[Яўгенія Лязо]] адзначае аўтабіяграфізм твораў Алеся Ветаха, якія раскрываюць лёсы «маленькіх людзей»<ref>{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Самы галоўны скарб|год=2025|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=9}}</ref>. === Прызнанне === Атрымаў [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа|Літаратурную прэмію імя Івана Мележа]] за мастацкую кнігу «Хроніка смутку» (2000)<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/ab-redaktsyi/atary/ales-ivanavich-belski-/|title=Роднае слова. Алесь Іванавіч Бельскі}}</ref>. === Вядомыя вучні === * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы і магістарскай дысертацыі паэткі Таццяны Мацюхінай. * Навуковы кіраўнік кандыдацкай дысертацыі літаратуразнаўцы і перакладчыцы Вольгі Кругловай (2019)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2019-09/%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf|title=Аўтарэферат кандыдацкай дысертацыі}}</ref>. * Навуковы кансультант доктарскай дысертацыі паэта і перакладчыка [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч|Анатоля Брусевіча]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2025-06/%D0%90.%D0%91%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.%20%D0%90%D0%8E%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AD%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2_0.pdf|title=Аўтарэферат доктарскай дысертацыі}}</ref>. * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы літаратаркі [[Яўгенія Лязо|Яўгеніі Лязо]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы / Касіловіч Яўгенія Дзмітрыеўна; Філалагічны факультэт, Кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства; навук. кір. А.І. Бельскі.}}</ref>. == Выбраная бібліяграфія == === Мастацкія кнігі === * Ружовая знічка / А. Ветах. — Мінск, 1994. * Хроніка смутку / А. Ветах. — Мінск, 1999. * Сны пра дзяцінства / А. Ветах. — Мінск, 2014. * Хрыстос між нас / А. Ветах. — Мінск, 2015. * і інш. === Калектыўныя зборнікі === * Карані: аповесці, апавяданні. — Мінск, 1994. * Вальс пад журлівымі таполямі: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2008. * У Храме зямнога кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2009. * Самая чароўная кветка аповесці, апавяданні. — Мінск, 2010. * Пакуль б’ецца сэрца…: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2013. * Пад зоркай Кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2015. === Літаратуразнаўчыя і публіцыстычныя зборнікі === * Пакуль баліць душа: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 1995. * Экалогія душы: артыкулы, нарысы, эсэ / А. Бельскі. — Мінск, 2003. * Галасы і вобразы: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 2008. * Беларуская літаратура ў кантэксце традыцый і сучаснасці / А. Бельскі. — Мінск, 2017. * Сам-насам з літаратурай: літаратуразнаўчыя і педагагічныя артыкулы, творчыя партрэты і ўспаміны / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * і інш. === Краязнаўчыя кнігі === * Тут іх карані і вытокі: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2014. * Тут наша Радзіма: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў Беларусі і свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * Тут жыцця пачатак: вядомыя людзі з Капыльшчыны / А. Бельскі. — Мінск, 2021. === Дапаможнікі для настаўнікаў === * Сучасная беларуская літаратура: станаўленне і развіццё творчых індывідуальнасцяў (80—90-я гг.): дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1997. * Свет ад травы да зор: Беларуская паэзія: сістэма вобразаў прыроды, паэтыка пейзажу: вучэбна-метадычны дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1998. * Краса і смутак: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. * Сучасная літаратура Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. === Навуковыя працы === * Жывая мова краявідаў: Пейзаж у беларускай паэзіі / А. І. Бельскі. — Мінск, 1997. * Пейзаж у беларускай паэзіі (эвалюцыя, паэтыка, сістэма вобразаў) : дысертацыя … доктара філалагічных навук : 10.01.01 : абаронена 14.04.1998 : зацверджана 09.12.1998 / Бельскі Алесь Іванавіч. — Мінск, 1998. * Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя: гісторыя і сучаснасць / А. І. Бельскі. — Мінск, 2005. * і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Бельскі Алесь|Бельская А. У.|350}} * Бельский Алесь // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 349. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бельскі Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] c7bvzvhaag7leqqmezkxaets8oe32jd 5164607 5164582 2026-07-11T14:23:15Z M.L.Bot 261 далучыў фота да элемента Вікіданых 5164607 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Бельскі|Аляксандр}} {{навуковец | Вядомыя вучні = [[Анатоль Брусевіч]], [[Таццяна Мацюхіна]], [[Вольга Круглова]], [[Яўгенія Лязо]] | Вядомы як = Алесь Ветах }} '''Алесь Іванавіч Бельскі''', псеўданім '''Алесь Ветах''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[літаратуразнавец]], [[пісьменнік]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2002). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] ([[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]], спецыяльнасць «[[Беларуская мова]] і [[Беларуская літаратура|літаратура]], [[руская мова]] і [[руская літаратура|літаратура]]», 1986). Вучань [[Алег Антонавіч Лойка|Алега Лойкі]], які быў навуковым кіраўніком кандыдацкай дысертацыі і навуковым кансультантам доктарскай <ref>{{Cite web|url=https://bsu.by/employee/41988-d/biography|title=БДУ. Пра супрацоўніка}}</ref>. Працуе ў Беларускім дзяржаўным універсітэце (філалагічны факультэт, кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства, прафесар). У 2018—2022 гадах — загадчык кафедры гісторыі беларускай літаратуры БДУ<ref name=":0">{{Cite web|url=http://lib.narbel.bsu.by/a-i-belski-jon-ljubi-chytac-maksim-bagdanovich.html|title=А. І. Бельскі. Бібліятэка філолага}}</ref>. Навуковыя інтарэсы: гісторыя беларускай літаратуры XX—XXI стст.; літаратурная крытыка. Галоўны рэдактар навукова-метадычнага часопіса «[[Беларуская мова і літаратура (часопіс)|Беларуская мова і літаратура]]»<ref>{{Cite web|url=https://aiv.by/nashi-zhurnaly/belaruskaya-mova-i-litaratura/|title=Беларуская мова і літаратура. Рэдакцыйная калегія}}</ref>, намеснік галоўнага рэдактара навуковага і метадычнага часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]»<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/chasopis/redaktsyjnaja-kalegija/|title=Роднае слова. Рэдакцыйная калегія}}</ref>. Праўнук прафесара ўсеагульнай гісторыі [[Сільвестр Бельскі|Сільвестра Бельскага]], які таксама даводзіцца прадзедам доктару філалагічных навук, прафесару Георгію Яталю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://esu.com.ua/article-889745|загаловак=Ятель Георгій Прокопович|год=2025-07-02|мова=uk|выданне=Енциклопедія Сучасної України|выдавецтва=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України|том=Online 2025|isbn=978-966-02-2074-4}}</ref>. Пляменнік прафесара педагогікі {{нп5|Фама Антонавіч Бельскі|Фамы Бельскага|uk|Більський Фома Антонович}}<ref>{{Cite web|url=https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|title=Давыденко, Н. Известный писатель, уроженец Копыльщины Алесь Бельский отмечает 60-летний юбилей // Слава працы {{!}} Копыль Online.}}</ref>. == Творчасць == Аўтар больш як 800 прац і публікацый, сярод якіх 20 кніг<ref name=":0" />. Пад псеўданімам Алесь Ветах выступае як празаік. Іншыя псеўданімы аўтара: Алесь з-пад Капыля, Алесь Андруковіч, Сымон Арэх, Адам Гард, Ян-Карл-Юльян Пазяхоўскі, Карп Шашаль-Закідайла<ref>{{Кніга|аўтар=Янка Саламевіч|загаловак=Беларускія псеўданімы і крыптанімы|год=2024}}</ref>. Літаратурны крытык [[Яўгенія Лязо]] адзначае аўтабіяграфізм твораў Алеся Ветаха, якія раскрываюць лёсы «маленькіх людзей»<ref>{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Самы галоўны скарб|год=2025|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=9}}</ref>. === Прызнанне === Атрымаў [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа|Літаратурную прэмію імя Івана Мележа]] за мастацкую кнігу «Хроніка смутку» (2000)<ref>{{Cite web|url=https://rod-slova.by/ab-redaktsyi/atary/ales-ivanavich-belski-/|title=Роднае слова. Алесь Іванавіч Бельскі}}</ref>. === Вядомыя вучні === * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы і магістарскай дысертацыі паэткі Таццяны Мацюхінай. * Навуковы кіраўнік кандыдацкай дысертацыі літаратуразнаўцы і перакладчыцы Вольгі Кругловай (2019)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2019-09/%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0.pdf|title=Аўтарэферат кандыдацкай дысертацыі}}</ref>. * Навуковы кансультант доктарскай дысертацыі паэта і перакладчыка [[Анатоль Аляксандравіч Брусевіч|Анатоля Брусевіча]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://vak.gov.by/sites/default/files/2025-06/%D0%90.%D0%91%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87.%20%D0%90%D0%8E%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AD%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2_0.pdf|title=Аўтарэферат доктарскай дысертацыі}}</ref>. * Навуковы кіраўнік дыпломнай працы літаратаркі [[Яўгенія Лязо|Яўгеніі Лязо]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы / Касіловіч Яўгенія Дзмітрыеўна; Філалагічны факультэт, Кафедра тэарэтычнага і беларускага літаратуразнаўства; навук. кір. А.І. Бельскі.}}</ref>. == Выбраная бібліяграфія == === Мастацкія кнігі === * Ружовая знічка / А. Ветах. — Мінск, 1994. * Хроніка смутку / А. Ветах. — Мінск, 1999. * Сны пра дзяцінства / А. Ветах. — Мінск, 2014. * Хрыстос між нас / А. Ветах. — Мінск, 2015. * і інш. === Калектыўныя зборнікі === * Карані: аповесці, апавяданні. — Мінск, 1994. * Вальс пад журлівымі таполямі: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2008. * У Храме зямнога кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2009. * Самая чароўная кветка аповесці, апавяданні. — Мінск, 2010. * Пакуль б’ецца сэрца…: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2013. * Пад зоркай Кахання: аповесці, апавяданні. — Мінск, 2015. === Літаратуразнаўчыя і публіцыстычныя зборнікі === * Пакуль баліць душа: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 1995. * Экалогія душы: артыкулы, нарысы, эсэ / А. Бельскі. — Мінск, 2003. * Галасы і вобразы: літаратурна-крытычныя артыкулы / А. Бельскі. — Мінск, 2008. * Беларуская літаратура ў кантэксце традыцый і сучаснасці / А. Бельскі. — Мінск, 2017. * Сам-насам з літаратурай: літаратуразнаўчыя і педагагічныя артыкулы, творчыя партрэты і ўспаміны / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * і інш. === Краязнаўчыя кнігі === * Тут іх карані і вытокі: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2014. * Тут наша Радзіма: вядомыя людзі з Капыльшчыны ў Беларусі і свеце / А. Бельскі. — Мінск, 2018. * Тут жыцця пачатак: вядомыя людзі з Капыльшчыны / А. Бельскі. — Мінск, 2021. === Дапаможнікі для настаўнікаў === * Сучасная беларуская літаратура: станаўленне і развіццё творчых індывідуальнасцяў (80—90-я гг.): дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1997. * Свет ад травы да зор: Беларуская паэзія: сістэма вобразаў прыроды, паэтыка пейзажу: вучэбна-метадычны дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 1998. * Краса і смутак: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. * Сучасная літаратура Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў / А. Бельскі. — Мінск, 2000. === Навуковыя працы === * Жывая мова краявідаў: Пейзаж у беларускай паэзіі / А. І. Бельскі. — Мінск, 1997. * Пейзаж у беларускай паэзіі (эвалюцыя, паэтыка, сістэма вобразаў) : дысертацыя … доктара філалагічных навук : 10.01.01 : абаронена 14.04.1998 : зацверджана 09.12.1998 / Бельскі Алесь Іванавіч. — Мінск, 1998. * Гісторыя беларускай літаратуры ХХ стагоддзя: гісторыя і сучаснасць / А. І. Бельскі. — Мінск, 2005. * і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Бельскі Алесь|Бельская А. У.|350}} * Бельский Алесь // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2006. — Т. 2. — С. 349. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бельскі Аляксандр Іванавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] iw5q05wr74ypne3dwi3kum8rrd7m8r4 0 720711 5164610 4215065 2026-07-11T14:27:47Z M.L.Bot 261 афармленне 5164610 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Любоў Іванаўна Фіглоўская''' ({{ДН|30|8|1908}}, в. [[Пятровічы (Смаленская вобласць)|Пятровічы]], [[Шумяцкі раён]], [[Смаленская вобласць]], [[Расія]] — {{ДС|12|10|1979}}) — беларуская літаратуразнаўца. [[Доктар філалагічных навук]] (1957), [[прафесар]] (1960). == Біяграфія == Скончыла [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1930), [[АН СССР]] (аспірантура, 1933). Працавала ў [[Інстытут літаратуры АН БССР|Інстытуце літаратуры АН БССР]] (1933—1959, навуковы супрацоўнік), Беларускім дзяржаўным універсітэце (з 1960, [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]], кафедра рускай савецкай літаратуры, загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: гісторыя рускай і беларускай літаратуры; узаемаўплыў літаратур народаў СССР. == Узнагароды == * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * [[Ордэн «Знак Пашаны»|Ордэн Знак Пашаны]] і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Фигловская Любовь Ивановна // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 361. — Дата смерти: 13.10. * {{Крыніцы/БелСЭ|10|Фіглоўская Любоў Іванаўна||572}} * {{Крыніцы/БелЭн|16|Фіглоўская Любоў Іванаўна||369}} — Дата смерці: 13.10. * {{Крыніцы/ЭЛМБ|5|Фіглоўская Любоў Іванаўна|401}} — Дата смерці: 13.10. * Любовь Ивановна Фигловская : [некролог] // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта імя У. І. Леніна. Серыя 4, Філалогія. Журналістыка. Педагогіка. Псіхалогія. — 1979. — № 3. — С. 88. — Дата смерти: 12.10. * Научно-организационные связи Академии наук СССР и Академии наук БССР, 1929—1941 гг. : сборник документов. — Минск, 2015. — О Фигловской Л. И.: с. 210. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фіглоўская Любоў Іванаўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шумяцкім раёне]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] c0epslxtt9di3tee05bstb7cox44771 2 730234 5164970 5164463 2026-07-12T10:52:50Z Siarhei V 122587 5164970 wikitext text/x-wiki '''Выбраны уклад''' '''☢️''' [[Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы]] | [[Грамадзянская абарона]] | [[Катоднае выпраменьванне]] | [[Апраменьванне харчовых прадуктаў]] | [[Дазіметр]] | [[Аб’ект 802]] | [[Радыеізатопная батарэя]] | [[Кобальтавая гармата]] | [[Радыелагічная зброя]] | [[Кобальтавая бомба]] | [[Гама-дэфектаскапія]] | [[Кобальт-60]] | [[Аляксандр Аляксеевіч Антаноўскі]] | [[Аперацыя «Апалёны меч»]] | [[Cigéo]] | [[Onkalo]] | [[Нацыянальны пункт пахавання радыеактыўных адкідаў]] | [[Дзяржаўнае прадпрыемства «Беларуская арганізацыя па абыходжанні з радыеактыўнымі адкідамі»]] ⚗️ [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Біяартаганальная хімія]] | [[Клік-хімія]] | [[Аматарская хімія]] | [[Фемтахімія]] | [[Спінавая хімія]] | [[Мікрахвалевая хімія]] | [[Структурная хімія]] | [[Нанахімія]] | [[Плазмахімія]] | [[Соналюмінесцэнцыя]] | [[Крыяхімія]] | [[Лазерная хімія]] | [[Механахімія]] | [[Хімія высокіх энергій]] | [[Радыяцыйная хімія]] | [[Фітахімія]] | [[Рафіды]] | [[Алатрансплантацыя]] | [[Дэцэлюлярызацыя]] | [[Хімічная крыніца святла]] | [[Лічынкатэрапія]] | [[Streptococcus salivarius M18]] | [[ShipGoo001]]| [[EsmGFP]] | [[Спорапаленін]] | [[Тэкцін]] | [[Матэ дэ кока]] | [[Цэрэўлід]] | [[Анатоль Давыдавіч Зімон]] | [[Гадусол]] 🔬[[Палыгорскіт]] | [[Мантмарыланіт]] | [[Дзіактаэдрычны смекціт]] | [[Гапкаліт]] | [[Гемасорбцыя]] | [[Энтэрасарбенты]] | [[Актывіраваны вугаль]] | [[Малекулярныя сіты]] | [[Цэаліты]] | [[Гідрагель|Гідрагель |]] [[Анаэробныя клеі]] | [[Ферацэрый]] | [[Мішметал]] | [[Геаінжынерыя]] 📡 [[Незалежны навуковец]] | [[Грамадзянская навука]] | [[Навуковая камунікацыя]] | [[Папулярызацыя навукі|Папулярызацыя навукі |]] [[Аматарская радыёсувязь]] | [[Радыёаматарства]] | [[Мноства Кантара]] | [[Дыван Сярпінскага|Дыван Серпінскага]] | [[Губка Менгера]] | [[Серджыа Канавера]] | [[Эд Рэджыс]] | [[Джордж Чэрч]] | [[Джо Зайнер]] | [[Оскар Піхт]] | [[Чарлз Дэлзіел|Чарльз Делзіел]] | [[Візіянер]] | [[Тэадор Гротгус]] | [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў]] | [[Радыёспорт]] | [[Пазыўны сігнал радыёаматара]] | [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач]] | [[Lenovo ThinkPad X220]] | [[Зорка Польшчы]] | [[NeuroSky]] | [[Emotiv]] | [[Сусветны квантавы дзень]] 📜 [[23 асіламарскія прынцыпы для штучнага інтэлекту]] | [[Тэхналагічная журналістыка]] | [[Хабр]] | [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|Выведка на аснове адкрытых крыніц]] | [[Навуковая журналістыка]] | [[Хакатон]] | [[Дэмасцэна|Дэмасцэна |]] [[Вынаходнік (часопіс)]] | [[Навука (газета)]]| [[Нік Бострэм]] | [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Тэхнадром імя І. П. Кулібіна]] | [[Гэта вы можаце]] | [[Science slam]] | [[Навуковы рынг]] | [[Беларускі навуковы хакатон]] | [[Chaos Constructions]] | [[Больцманаўскі мозг]] | [[Касмічная этыка]] | [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз]] | [[Яніс Варуфакіс]] | [[Андрэй Валянцінавіч Паднябенны]] | [[Катцаўскі парк скульптур]] | [[Юлія Кейлова]] | [[Юрый Аляксеевіч Праўдзюк]] | [[Раніца з Белсатам]] | [[Флагшток (СМІ)]] | [[TEDxUlicaMinska]] | [[LookByMedia]] | [[Жак Ружэры]] | [[Венсан Кальбо]] | [[Грэйдан Сандэрс]] ⚖️ [[Этыка тэхналогій]] | [[Навуковая этыка|Этыка даследчыкаў]] | [[Журналісцкая этыка|Медыяэтыка]] | [[Інжынерная этыка|Iнжынерная этыка]] | [[Узровень тэхналагічнай гатоўнасці]] | [[Трансфер тэхналогій]] | [[Зялёная прэмія]] | [[Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя]] | [[Сэт Баўм]] | [[Польскае трансгуманістычнае таварыства]] | [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|Вялікі Воз]] | [[Дэніэл Фрэнсіс Галуйе]] | [[Свет на дроце]] | [[Зломбаль]] | [[Гнамоніка]] | [[Тадэвуш Пшыпкоўскі]] | [[Ігнац Земельвейс]] | [[PirateBox|Pirate Box]] | [[Internet-in-a-Box]] | [[Праект Afripedia]] | [[Kiwix]] | [[XOWA]] | [[One Laptop per Child]] | [[Free Art License]] | [[SimpleX]] | [[Enhanced Games]] | [[Міхаліна Віслоцкая]] | [[Уільям Генры Добел]] | [[Пауль Шац]] {| | |{{Userbox/Лічыльнік артыкулаў|175}} |{{Userbox/Лічыльнік катэгорый|20}} |- | |{{Userbox | border-c = #191970 | border-s = 1 | id-c = #000000 | id-s = 14 | id-fc = black | info-c = #000000 | info-s = 8 | info-fc = #FFFFFF | id = [[Image:8bit-dynamiclist.gif‎]] | info = {{Mono|{{Color|#39FF14|Гэты удзельнік вельмі любіць старыя камп'ютары.}}}} | float = left }} |{{userbox | border-c = #000000 | id = [[Image:Palm IIIxe PDA.jpg|45px]] | id-c = #FFFFFF | id-fc = {{{id-fc|black}}} | id-s = {{{5|{{{id-s|14}}}}}} | info = This user has a '''[[:en:Personal digital assistant|PDA]]'''. | info-c = #FFFFFF | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} }} |- | |{{Вікістаж удзельніка|22|05|2020}} |{{Userbox/занадта мала}} |- | |{{userbox/Працэнт артыкулаў|175}} |{{userbox | border-c = #C8A2C8 | id = [[File:Exteriorderivnatural.png|75px]] | id-c = #FFFFFF | info = '''Гэты удзельнік лічыць, што [[:be:Матэматыка|матэматыка]] больш абстрактная, чым [[:be:Філасофія|філасофія]].''' | info-c = white | info-fc = {{{info-fc|black}}} | info-s = {{{info-s|8}}} | info-op = text-align:center; | usercategory = <includeonly>Wikipedians interested in philosophy</includeonly> | nocat = {{{nocat|}}} }} |- | |{{Userbox wikidays|22|05|2020}} |{{Userbox | border-c = #000000 | id = [[File:Von Koch curve.gif|60px]] | id-c = #ffffff | info = Гэтаму удзельніку падабаюцца дызайны [[:be:Фрактал|Фрактал]]. | info-c = #ffffff | info-fc = #000000 | info-s = 8 | info-a = center }} |- | |{{userbox | border-c = #0000CD | id1 = [[File:Sciences exactes.svg|40px]] | id1-c = #03F | id2 = [[File:Nuvola apps edu science.svg|36px]] | id2-c = #03F | info = Гэты удзельнік цікавіцца <br>'''[[Навука|<span style="color:lightgreen;">навукай</span>]]'''. | info-a = center | info-c = #03F | info-fc = white }} |{{Userbox/Узнаўляльная энергія}} |- | | | |} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі з Польшчы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-веласіпедысты]] [[Катэгорыя:User be]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-прыхільнікі аб’яднання Беларускіх Вікіпедый]] ib05819ag32zmti5lgtvnp876qkvxd8 0 737118 5164932 5036743 2026-07-12T09:35:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164932 wikitext text/x-wiki {{Палітыка Азербайджана}} Хоць [[Азербайджан]] і член такіх арганізацый, як [[Савет па правах чалавека ААН|Савет па правах чалавека]] і [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], шэраг незалежных арганізацый, такіх як [[Human Rights Watch]] неаднаразова крытыкавалі ўрад Азербайджана за парушэнні правоў чалавека<ref name="hrw2013">{{Cite web|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/azerbaijan0913_ForUpload_0.pdf|title=TIGHTENING THE SCREWS. Azerbaijan’s Crackdown on Civil Society and Dissent 2013|archive-date=2017-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313212312/https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/azerbaijan0913_ForUpload_0.pdf|url-status=live}}</ref>. Таксама ўлады Азербайджана абвінавачваюцца ў фабрыкацыі ілжывых крымінальных абвінавачванняў супраць крытыкаў уладаў, жорсткіх пабоях<ref name="Musicians">{{citation | author = Shaun Walker | work = The Independent | title = Azerbaijan warms up for Eurovision by torturing musicians | date = 22 March 2012 | url = https://www.independent.co.uk/news/world/europe/azerbaijan-warms-up-for-eurovision-by-torturing-musicians-7580619.html | accessdate = 5 August 2012 }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/azerbaijan-warms-up-for-eurovision-by-torturing-musicians-7580619.html |accessdate=15 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120614195052/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/azerbaijan-warms-up-for-eurovision-by-torturing-musicians-7580619.html |archivedate=14 чэрвеня 2012 |url-status= }}</ref>, [[Катаванні|катаваннях]] і гвалтоўных знікненнях. Нягледзячы на існаванне незалежных навінавых агенцтваў, журналісты, якія крытыкуюць урад, часта падвяргаліся зняволенню ў турму, а таксама фізічнаму гвалту. У 2013—2014 гадах у [[Індэкс свабоды прэсы|індэксе свабоды прэсы]], апублікаваны [[Рэпарцёры без межаў|Рэпарцёрамі без межаў]], Азербайджан заняў 160 месца з 180. [[Прэзідэнт Азербайджана|Прэзідэнт]] [[Ільхам Аліеў]] атрымаў у спадчыну ўладу ад свайго нябожчыка бацькі [[Гейдар Аліеў|Гейдара Аліева]], які падтрымліваў шырокі культ асобы. Ільхам Аліеў часта падвяргаўся крытыцы з-за правалу ў паляпшэнні становішча ў галіне грамадзянскіх свабод. Публічныя дэманстрацыі супраць кіруючага рэжыму не дапускаюцца, і ўлады часта выкарыстоўваюць гвалтоўныя меры для разгону дэманстрантаў. З моманту прыходу сям’і Аліевых да ўлады ў 1993 годзе Азербайджан не правёў ні адных выбараў, якія лічыліся «свабоднымі і справядлівымі» міжнароднымі назіральнікамі<ref>Nohlen, D, Grotz, F & Hartmann, C (2001) ''Elections in Asia: A data handbook, Volume I'', p357 ISBN 0-19-924958-X</ref>. Згодна з распараджэннем аб амністыі ад 16 сакавіка 2019 года<ref>{{Cite web|url=https://ru.president.az/articles/32416|title=Официальный сайт президента Азербайджанской Республики - ДОКУМЕНТЫ » Распоряжения|publisher=ru.president.az|lang=ru|accessdate=2019-03-18|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030140929/https://ru.president.az/articles/32416|url-status=live}}</ref>, 51 вязень, чые імёны лічыліся ў дакладах [[Грамадская арганізацыя|НДА]] і спісах праваабаронцаў як палітычныя зняволеныя, былі вызваленыя ад пакінутай часткі турэмнага пакарання<ref>{{Cite web|url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/59751/statement-spokesperson-pardoning-prisoners-azerbaijan-mark-novruz-holiday_en|title=Statement by the Spokesperson on the pardoning of prisoners in Azerbaijan to mark Novruz Holiday|publisher=EEAS - European External Action Service - European Commission|lang=en|accessdate=2019-03-18|archive-date=2019-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320232633/https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/59751/statement-spokesperson-pardoning-prisoners-azerbaijan-mark-novruz-holiday_en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/eu-welcomes-pardonings-in-azerbaijan-wants-more-activists-political-opponents-released/29826501.html|title=EU Welcomes Pardonings In Azerbaijan, Wants More Activists, Political Opponents Released|publisher=www.rferl.org|accessdate=2019-03-18|archive-date=2019-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318012903/https://www.rferl.org/amp/eu-welcomes-pardonings-in-azerbaijan-wants-more-activists-political-opponents-released/29826501.html|url-status=live}}</ref>. [[Карупцыя]] лічыцца эндэмічнай ва ўсіх сферах палітыкі Азербайджана. Кіруючая сям’я не раз выклікала падазрэнні з боку розных незалежных СМІ з-за іх вялізнага багацця, пра што сведчыць набыццё шырокай нерухомасці за некалькі мільёнаў долараў у [[Дубай (горад)|Дубаі]]. == Затрыманні і арышты == Згодна з законам Азербайджана асобам, затрыманым, арыштаваным або абвінавачаным у здзяйсненні злачынства, павінна быць пададзена належная працэдура, у тым ліку неадкладнае інфармаванне аб іх правах і прычыне іх арышту. Ва ўсіх выпадках затрымання, якія былі палічаныя як палітычна матываваныя, не праходзіла належнае судовае разбіральніцтва, і абвінавачаныя асобы былі асуджаныя па розных падробленых крымінальных абвінавачваннях. Акрамя гэта па законе затрыманыя павінны паўстаць перад суддзёй на працягу 48 гадзін пасля арышту, і суддзя можа выдаць ордэр на змяшчэнне затрыманага пад варту да суда, змяшчэнне затрыманага пад хатні арышт або вызваленне затрыманага. Аднак на практыцы ўлады часам затрымлівалі асоб на тэрмін больш за 48 гадзін без ордэра на арышт<ref name="US"/>. Улады часта здяйснялі арышты на падставе ілжывых абвінавачванняў, такіх як супраціў паліцыі, незаконнае захоўванне наркотыкаў або зброі, ухіленне ад выплаты падаткаў, незаконнае прадпрымальніцтва, злоўжыванне ўладай або падбухторванне да грамадскіх беспарадкаў. Мясцовыя арганізацыі і міжнародныя групы, такія як Amnesty International і Human Rights Watch, раскрытыкавалі Азербайджанскі ўрад за такія арышты, і адзначалі што ўлады сфабрыкавалі супраць іх абвінавачванні. Паліцыя рэгулярна затрымлівала апазіцыйных і іншых актывістаў па абвінавачванні ў «супраціве паліцыі» або «дробным хуліганстве», а затым дастаўляла іх у мясцовыя суды, дзе суддзі прыгаворвалі іх да адміністрацыйнага затрымання ад 10 да 30 дзён. Праваабаронцы сцвярджалі, што гэтыя арышты былі адным з метадаў, якія ўлады выкарыстоўвалі для запалохвання актывістаў і адгаворвання іншых ад удзелу ў актывісцкай дзейнасці. Напрыклад, па меншай меры пяць членаў апазіцыйнай партыі Народнага фронту былі арыштаваныя і прысуджаныя да адміністрацыйнага затрымання на тыдні, які папярэднічаў спробе несанкцыянаванага публічнага мітынгу 19 кастрычніка. Актывісты заявілі, што арышты павінны перашкаджаць правядзенню мітынгаў і сходаў. 22 жніўня Інстытут дэмакратычных ініцыятыў паведаміў, што прынамсі 78 адміністрацыйных затрыманняў у 2018 годзе былі палітычна матываванымі<ref name="US"/>. === Суды === Нягледзячы на тое, што канстытуцыя Азербайджана прадугледжвае незалежную судовую сістэму, суддзі не функцыянуюць незалежна ад выканаўчай улады. Згодна з дакладам Дзярждэпартамента ЗША ад 13 сакавіка 2020 года, азербайджанская судовая ўлада заставалася ў значнай ступені карумпаванай і неэфектыўнай. Многія прысуды былі юрыдычна непрымальнымі і ў значнай ступені не маюць доказаў. Вынікі часта аказваліся загадзя вядомымі. Акрамя гэтага суды на адрэз адмаўляюцца разглядаць заявы аб катаваннях і бесчалавечным абыходжанні з затрыманымі, якія знаходзяцца пад вартай у паліцыі. Як адзначаецца ў дакладзе існуюць дакладныя звесткі, якія сведчаць аб тым, што суддзі і пракуроры атрымлівалі ўказанні ад адміністрацыі прэзідэнта і Міністэрства юстыцыі, асабліва па палітычна адчувальных справах. Былі таксама пэўныя абвінавачванні ў тым, што суддзі рэгулярна бралі хабары<ref name="US"/>. === Палітзняволеныя === <gallery> Файл:Aysel Umudova in 2022.jpg|[[Айсель Умудава]] Файл:Khayala Aghayeva in 2022 (cropped).jpg|[[Ульвія Алі]] </gallery> У Азербайджане арыштаваны журналісты [[Айтадж Тапдыг]], [[Айсель Умудава]], [[Рамін Дэко]], [[Айнур Эльгюнэш]], [[Ульвія Алі]], [[Хаяла Агаева]]. Пасля вызвалення 16 сакавіка 52 чалавек, прызнаных палітычнымі зняволенымі, няўрадавыя ацэнкі палітычных зняволеных і затрыманых на канец года вар’іраваліся ад 112 да 135 чалавек. Сярод іх былі журналісты і блогеры, палітычныя і грамадскія дзеячы, рэлігійныя актывісты, асобы, арыштаваныя ў сувязі па гянджынскай справай, а таксама сваякі актывіста, які знаходзіцца ў выгнанні. Палітвязні і затрыманыя сутыкаліся з рознымі абмежаваннямі і ўціскам іх законных правоў. Былыя палітвязні заявілі, што турэмныя чыноўнікі абмяжоўвалі іх доступ да матэрыялаў для чытання і сувязі са сваімі сем’ямі<ref name="US"/>. === Пераслед за мяжой === Як адзначаецца ў штогадовым дакладзе Дзярждэпу ЗША, маюцца звесткі, што азербайджанскі ўрад у спробах затрымаць актывістаў злоўжываў міжнароднымі праваахоўнымі інструментамі, такімі як Інтэрпол. Так урадавыя ўлады сцвярджалі, што праваабаронца Аўтандзіл Мамедаў, які, па паведамленнях, збег з краіны з-за палітычных пераследаў, быў вінаваты ў махлярстве, з прычыны чаго запыт аб яго затрыманні быў накіраваны ў Інтэрпол. Адвакат Мамедава сцвярджаў, што ўсе абвінавачванні супраць Мамедава насілі палітычны характар<ref name="US"/>. == Гвалт, санкцыянаваны дзяржавай == У Азербайджане распаўсюджаны катаванні, жорсткае абыходжанне з боку паліцыі, а таксама празмернае прымяненне сілы. Падсудныя часта падвяргаюцца жорсткаму збіццю, каб прымусіць прызнацца. Удары токам, пагрозы згвалтавання, а таксама пагрозы ў дачыненні да членаў сям’і падсуднага таксама выкарыстоўваюцца ў якасці катаванняў. Урад не прымае ніякіх мер супраць катаванняў, або ў дачыненні да службовых асоб, якія прымаюць удзел у катаваннях. У ліпені 2018 года камітэт Савета Еўропы па папярэджанні катаванняў (КПП) апублікаваў справаздачы аб шасці паездках у Азербайджан у перыяд з 2004 па 2017 гады. У дакладах камітэта паказвалася, што катаванні і іншыя формы жорсткага фізічнага абыходжання з боку паліцыі і праваахоўных органаў, разам з беспакаранасцю і карупцыяй ва ўсёй праваахоўнай сістэме, з’яўляліся складовай часткай працы праваахоўнікаў. Падчас свайго візіту ў 2017 годзе дэлегацыя Камітэта паведаміла аб атрыманні шматлікіх доказаў аб жорсткім фізічным гвалце, якія могуць разглядацца як катаванне. Напрыклад, ўдары дубінкай па ступнях ног і нанясенне ўдару токам. Характэрна, што ў адрозненне ад папярэдніх наведванняў, падчас візіту 2017 года дэлегацыя КПП акрамя ўсяго іншага таксама паведаміла і аб атрыманні звестак аб катаваннях з боку Дзяржаўнага мытнага камітэта і Дзяржаўнай памежнай службы<ref name="US"/>. Аб катаваннях і выбіванні прызнанняў з ужываннем току далі паказанні палітвязні. Так падчас судовых слуханняў пра гэта заявілі пяць прыхільнікаў апазіцыйнай партыі Народны фронт — Салех Рустамаў, Агіль Махарамаў, Бабек Гасанаў, Руслан Насірлі і Валех Рустамлі. У сваю чаргу сустаршыня камітэта па абароне правоў вернікаў у турмах Эльданіз Гуліеў, заявіў, што рэлігійных палітычных зняволеных ''«збівалі гумовымі дубінкамі, катавалі электрычным токам, білі па пятах і падвешвалі. … Аднаго зняволенага збілі і павесілі на ногі толькі за тое, што ён папрасіў у наглядчыка лекі»''. Як адзначаюць праваабаронцы, з мэтай дачы ілжывых паказанняў, паліцыя і іншыя службовыя асобы катавалі падазраваных у замаху на мэра Гянджы. Катаванні ўключалі ў сябе: ўдары дубінкамі па ступнях ног; паражэнне электрычным токам, у некаторых выпадках ток падаваўся да геніталій; катаванні агнём. Па словах членаў сям’і і назіральнікаў, кіраваў катаваннямі Архан Бабаеў з Генеральнай пракуратуры. Пра сваё збіццё заяўляў Мехман Гусейнаў, які быў затрыманы пасля таго як у адзіночным пікеце выйшаў на вуліцу ў падтрымку арыштаванага ў цэнтры Баку рэпера. Па словах Гусейнава, яго засунулі ў машыну без апазнавальных знакаў з пяццю паліцэйскімі ў цывільным, якія збілі яго. Вывезшы яго ў прыгарад, афіцэры нацягнулі яго кашулю яму на галаву і працягвалі збіваць яго рукамі і нагамі яшчэ хвілін дзесяць. Усё гэта суправаджалася пагрозамі згвалтавання паліцэйскай дубінкай<ref name="US">{{Cite web|url=https://www.state.gov/reports/2019-country-reports-on-human-rights-practices/azerbaijan/|title=2019 Country Reports on Human Rights Practices: Azerbaijan|publisher=state.gov|date=2020-03-11|accessdate=2020-03-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200414043425/https://www.state.gov/reports/2019-country-reports-on-human-rights-practices/azerbaijan/|archivedate=2020-04-14|url-status=live}}</ref>. Улады Азербайджана наклалі забарону на правядзенне незалежных судова-медыцынскіх экспертыз затрыманых, якія сцвярджалі, што падвергліся жорсткаму абыходжанню. Акрамя гэтага ўлады адцягвалі магчымасць затрыманых выкарыстоўваць сваё права на зносіны з адвакатам. Па сцвярджэнні апазіцыйных дзеячаў і іншых актывістаў, гэтая акалічнасць шмат у чым спрыяла беспакаранаму жорсткаму абыходжанню з затрыманымі. Так, у некаторых выпадках, медыцынская экспертыза, якая магла б зняць пабоі і калецтвы, выкліканыя жорсткім абыходжаннем і катаваннямі, была адкладзеная на цэлы год пасля іх арышту<ref name="US"/>. == Забойствы == У дакладзе дзярждэпартамента ЗША гаворыцца, што маюцца паведамленні пра забойствы ўчыненыя урадам або яго агентамі. Акрамя гэтага адзначаецца, што працягнуліся забойствы людзей, якія знаходзяцца пад вартай<ref name="US"/>. У ліпені і жніўні 2018 года ўрадавыя СМІ заявілі, пры аказанні супраціву пры арышце былі забітыя пяць чалавек. У сваю чаргу, праваабаронцы сцвярджалі, што людзі не аказалі супраціву пры арышце, і што паліцыя і службы дзяржаўнай бяспекі загадзя спланавалі забойствы, каб версія аб планаванні замаху на мэра Гянджы выглядала праўдападобнай. літаральна ў наступным месяцы, у верасні 2018 года ў Газахскім паліцэйскім участку, на допыце быў забіты Эльмір Ахундаў. Супрацоўніка, дзеянні якога пацягнулі за сабой смерць чалавека, суд асудзіў па артыкулу «перавышэнне лужбовых паўнамоцтваў» і прызначыў яму пакаранне ў выглядзе пазбаўлення волі тэрмінам на 2 гады 10 месяцаў<ref name="US"/>. 11 мая 2019 года ў паліцыі памёр Галіб Мамедаў, якога выклікалі на допыт. Сілавікі паведамілі што адбылося самагубства, ва што сваякі катэгарычна адмаўляюцца верыць, заявіўшы той быў збіты да смерці<ref name="US"/>. == Незаконныя высяленні == Згодна [[Human Rights Watch]], пачынаючы з 2008 года ў рамках кампаніі па абнаўленні гарадоў у Баку тысячы домаўладальнікаў былі выселеныя са сваіх дамоў у многіх частках горада, каб вызваліць месца для паркаў, бізнес-цэнтраў і элітных жылых раёнаў. Працэс быў распрацаваны мэрыяй Баку і часта ажыццяўляецца без належнага папярэджання. Кампенсацыі, прапанаваныя жыхарам, часта былі значна ніжэй рынкавага кошту. Жыхары таксама сцвярджалі, што яны маюць мала магчымасцяў, каб выйграць справу ў судзе. У некаторых выпадках знос працягваўся незалежна ад распараджэнняў суда забароны рабіць гэта. Прымусовыя высяленні пачасціліся ў 2011 годзе пасля таго, як Азербайджан выйграў у 2011 годзе конкурс Еўрабачанне, а разам з ім права на правядзенне яго ў 2012 годзе. Гэтыя высяленні раззлавалі многіх людзей і былі добра асветлены ў прэсе пасля таго, як сотні людзей былі выгнаныя для пабудовы Крышталь Хол. Па словах кіраўніка Інстытута міру і дэмакратыі Лэйла Юнус, 60 000 чалавек былі пазбаўленыя ўласнасці насуперак канстытуцыі Азербайджана ў перыяд з 2009 па 2012 год. Яна выказала сумневы, што дадзеная праблема ніколі не вырашыцца, як быццам «мафія» стаіць за ўсёй гэтай дзейнасцю. На яе думку, колькасць выпадкаў незаконнага пазбаўлення ўласнасці настолькі высокая, што грамадзянскія асобы не могуць ісці ў нагу з запісамі, і гэты працэс, хутчэй за ўсё, падобны да мадэлі 1920-х гадоў савецкай палітыкі [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]]<ref>«Более 60 тысяч граждан Азербайджана незаконно лишены своей собственности». Echo. 7 February 2012</ref>. == Рэзалюцыя Еўрапейскага Парламента == 12 мая 2011 года [[Еўрапейскі парламент]] прыняў рэзалюцыю, якая асуджае Азербайджан за «парушэнне правоў чалавека» і «прыгнёт апазіцыйных сіл»<ref name="EP">{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P7-TA-2011-0243+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN|title=European Parliament resolution of 12 May 2011 on Azerbaijan|date=2011-05-12|publisher=European Parliament|accessdate=2011-05-15|archive-date=2012-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529030409/http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-%2F%2FEP%2F%2FTEXT+TA+P7-TA-2011-0243+0+DOC+XML+V0%2F%2FEN&language=EN|url-status=live}}</ref>. У рэзалюцыі згадваецца занепакоенасць аб становішчы Эйнула Фатулаева і Джабара Савалана і іншых зняволеных названых па імені, а таксама агульная занепакоенасць з нагоды «расту ліку выпадкаў пераследу, нападаў і гвалту ў дачыненні да грамадзянскай супольнасці і актывістаў сацыяльных сетак і журналістаў у Азербайджане»<ref name="EP" />. == Сітуацыя ў Нахічэване == Правы чалавека ў азербайджанскім [[Анклаў|анклаве]] [[Нахічэванская Аўтаномная Рэспубліка|Нахічэвань]] лічацца асабліва праблемнымі, з-за чаго анклаў атрымаў назву «Азербайджанская Паўночная Карэя» на [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Радыё Свабодная Еўропа]].<ref>{{Cite web|title=In 'Azerbaijan's North Korea,' Journalist Crackdown Continues|url=http://www.rferl.org/content/article/1079243.html|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty|accessdate=2013-03-10|date=2007-12-07|archive-date=2013-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130811035211/http://www.rferl.org/content/article/1079243.html|url-status=live}}</ref> Выказвалася занепакоенасць у дачыненні да жорсткасці паліцыі і яе беспакаранасці, шырокіх абмежаванняў на грамадзянскія свабоды і карупцыі<ref>{{Cite web|title=Azerbaijan's Dark Island: Human Rights Violations in Nakhchivan|url=http://nhc.no/filestore/Publikasjoner/Rapporter/2009/Azerbaijan_final_version.pdf|publisher=Norwegian Helsinki Committee|accessdate=2013-03-10|date=2010-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719175422/http://www.nhc.no/filestore/Publikasjoner/Rapporter/2009/Azerbaijan_final_version.pdf|archive-date=2012-07-19|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Jailed For Not Paying A Bribe|url=http://www.rferl.org/content/Jailed_For_Not_Taking_A_Bribe/1182518.html|accessdate=2013-03-10|date=2008-07-08|archive-date=2011-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116072013/http://www.rferl.org/content/Jailed_For_Not_Taking_A_Bribe/1182518.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Impunity for torture in Nakhchivan|url=http://humanrightshouse.org/Articles/17398.html|publisher=Human Rights house|accessdate=2013-03-10|date=2011-12-25|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403154149/http://humanrightshouse.org/Articles/17398.html|url-status=live}}</ref>. Нахічэвань быў апісаны як «лабараторыя рэпрэсій», у якой праводзяцца выпрабаванні рэпрэсіўных метадаў і затым прымяняюцца ў вялікіх маштабах у астатняй частцы Азербайджана<ref>{{Cite web|url=http://en.rsf.org/azerbaijan-journalist-beaten-unconscious-in-23-08-2014,46836.html|title=Journalist beaten unconscious in Azerbaijani exclave - Reporters Without Borders|accessdate=2015-03-06|lang=en|archive-date=2015-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318210938/http://en.rsf.org/azerbaijan-journalist-beaten-unconscious-in-23-08-2014,46836.html|url-status=live}}</ref>. == Амбудсмен Азербайджана == 28 снежня 2001 года заснавана пасада амбудсмэна Азербайджана. Амбудсменам з’яўляецца Сабіна Аліева. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://hrw.org/doc/?t=europe&c=azerba Human Rights Watch: Azerbaijan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101031005427/http://www.hrw.org/doc?t=europe&c=azerba |date=31 кастрычніка 2010 }} * [https://web.archive.org/web/20060602055004/http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?l=1&id=3797 Azerbaijan’s 2005 elections: Lost Opportunity] * [https://web.archive.org/web/20101128190821/http://www.america.gov/st/washfile-english/2005/December/20051203123041retnuhategdirb0.6120874.html U.S. State department urges Azerbaijan to produce ’credible’ election result] * [https://web.archive.org/web/20170905061456/https://www.opendemocracy.net/democracy-caucasus/azerbaijan_3003.jsp Azerbaijan’s unfinished election] * [http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/11/59b32987-6bc8-484b-a2e7-ca8e5422e76d.html Media still weighted against opposition] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080612005917/http://www.rferl.org/featuresarticle/2005/11/59b32987-6bc8-484b-a2e7-ca8e5422e76d.html |date=12 чэрвеня 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20060824114353/http://www.ifex.org/en/content/view/full/179/ Censorship in Azerbaijan] — IFEX * [https://web.archive.org/web/20130115041330/http://irfs.az/ Institute for Reporters Freedom and Security] * Yuliya Aliyeva Gureyeva: «Policy Attitudes towards Women in Azerbaijan: Is Equality Part of the Agenda?» in the [http://www.laender-analysen.de/cad/pdf/CaucasusAnalyticalDigest21.pdf Caucasus Analytical Digest No. 21] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221116095352/https://laender-analysen.de/cad/pdf/CaucasusAnalyticalDigest21.pdf |date=16 лістапада 2022 }} {{Еўропа паводле тэм 3|Правы чалавека}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы чалавека паводле краін|Азербайджан]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Палітыка Азербайджана]] [[Катэгорыя:Грамадства Азербайджана]] [[Катэгорыя:Права Азербайджана]] 4uxod2y8k87ktw1za091cgmjdrgxt1q 0 737253 5164568 5154912 2026-07-11T13:14:52Z DBatura 73587 5164568 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Канфлікт у Судане |частка = [[Пераход Судана да дэмакратыі]] |выява = War in Sudan (2023).svg |памер = |загаловак = Карта сітуацыі ў Судане. {{legend|#ffccccff|Пад кантролем [[Узброеныя сілы Судана|Узброеных сіл Судана]] і [[Вызваленчы рух Судана|саюзнікаў]]}} {{legend|#008080|Пад кантролем [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]]}} {{legend|#e3d975|Пад кантролем [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач|Народна-вызваленчага руха Судана–Поўнач]] ([[Абдэлазіз аль-Хілу|аль-Хілу]])}} {{legend|#800033|Пад кантролем [[Вызваленчы рух Судана|Вызваленчага руха Судана]] ([[Абдул Вахід аль-Нур|аль-Нур]])}} {{legend|#9affffff|Пад кантролем [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]]}} {{legend|#ffac6f|Пад сумесных кантролем Сіл аператыўнай падтрымкі і Народна-вызваленчага руха Судана—Поўнач (аль-Хілу)}} |дата =з [[15 красавіка]] [[2023]] |месца = {{flag|Судан}} [[Судан]] |прычына = барацьба за ўладу, спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі |casus belli = |статус = канфлікт працягваецца, у 2023 годзе неаднаразова ўводзіўся рэжым спынення агню {{Collapsible list |bullets =yes |title = |''16.04:'' з 16:00 па 19:00 штодня ўведзены рэжым спынення агню для гуманітарнай дапамогі |''18.04:'' з 18:00 дзейнічала 24-гадзіннае перамір’е |''21.04:'' абвешчана трохдзённае перамір’е |''25.04:'' з 00:00 дзейнічае 74-гадзіннае перамір’е |''30.04:'' дзейнічае 74-гадзіннае перамір’е |''04.05:'' дзейнічае тыднёвае спыненне агню |''22.05:'' з 21:45 дзейнічае тыднёвае спыненне агню (29.05 падоўжана да 03.06) |''10.06:'' з 06:00 дзейнічае 24-гадзіннае перамір’е |''18.06:'' з 06:00 дзейнічае 72-гадзіннае перамір’е |''27.06:'' дзейнічае перамір’е з нагоды свята Курбан-байрам }} |змены = |праціўнік1 =[[Файл:Logo of the Transitional Sovereignty Council of Sudan (2023).jpg|22px]] [[Пераходны суверэнны савет Судана|Пераходны суверэнны савет]]<br/>[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Выява:Joint Darfur Force Logo.jpg|22пкс]] [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура]]<br/>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Малік Агар|М. Агара]])<br>[[File:Flag of SLM (Tambour).svg|22px]]/[[File:Flag of SLM (Minnawi).svg|22px]] [[Вызваленчы рух Судана]] (фракцыі [[Мустафа Тамбур|М. Тамбура]] і [[Міні Мінаві|М. Мінаві]])<br>{{flagicon image|JEM Logo June 2013.jpg}} [[Рух за справядлівасць і роўнасць]]<br>[[Народнае супраціўленне Судана]]<br>{{Сцягафікацыя|Егіпет}}<ref>{{Cite news |date=15 April 2023 |title=Sudan's RSF says it's ready to cooperate over Egyptian troops |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudans-paramilitary-force-shares-video-they-claim-shows-surrendered-egyptian-2023-04-15/ |url-status=live |url-access=registration |access-date=2023-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415161133/https://www.reuters.com/world/africa/sudans-paramilitary-force-shares-video-they-claim-shows-surrendered-egyptian-2023-04-15/ |archive-date=15 April 2023}}</ref><ref name="auto6">{{cite web |url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops |title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops |date=15 April 2023 |work=al-Arabiya |language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Egyptian withdrawal from Sudan |url=https://www.acaps.org/fileadmin/Data_Product/Main_media/20230829_ACAPS_thematic_report_Sudan_Northern_State_pre-crisis_and_current_situation.pdf}}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Украіна}}<ref name="auto5">{{Cite web |date=2023-09-19 |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |access-date=2023-09-19 |last1=Butenko|first1=Butenko|display-authors=et al|website=CNN |language=en |archive-date=11 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011090624/https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |url-status=live }}</ref> {{Collapsible list | framestyle=border:none; padding:0; | title = пры падтрымцы | {{Сцягафікацыя|Іран}}<ref name=TimeKholood>{{cite magazine|url=https://time.com/6342732/sudan-burhan-hemedti-descent-warlordism/|title=Sudan's Dangerous Descent Into Warlordism|magazine=Time|last1=Khair|first1=Kholood|last2=Akam|first2=Asmahan|date=7 December 2023|access-date=9 December 2023|archive-date=9 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209052018/https://time.com/6342732/sudan-burhan-hemedti-descent-warlordism/|url-status=live}}</ref> | {{Сцягафікацыя|Нігер}}<ref>{{cite web |title=Niger willing to collaborate with Sudan to retrieve items plundered by mercenaries |url=https://sudantribune.com/article277694/ |website=Sudan Tribune |date=27 September 2023}}</ref> | {{сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}}<ref name=TimeKholood/> | {{сцягафікацыя|Турцыя}}<ref name=TimeKholood/> |{{сцягафікацыя|Расія}}<ref name=Russia>{{cite web | url=https://hrf.org/russias-influence-in-sudan/ | title=Russia's Influence in Sudan |website=Human Rights Foundation|last1=Hashi|first1=Huda|last2=Keita|first2=Mohamed| date=11 August 2023 }}</ref> |{{flagicon image|Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg}} [[Народны фронт вызвалення Тыграя]]<ref>{{cite web |title=Coordination And Support Between The Sudanese Army And Tigray Forces |url=https://www.thereporterethiopia.com/46212/ |website=The Reporter Ethiopia |access-date=5 April 2026 |date=29 July 2025}}</ref> }} |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[Урад міру і адзінства]] (з 2025)<br>[[File:Logo of The Third Front.jpg|22px]] [[Тамазудж]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>[[File:Flag_of_Sudan_Liberation_Movement-Army.svg|22px]] [[Вызваленчы рух Судана]] (фракцыя [[Абдул Вахід аль-Нур|А. Нура]])<br>{{flagicon image|Flag of The Libyan National Army (Variant).svg}} [[Лівійская нацыянальная армія]]<ref>{{cite web |url=https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |date=15 April 2023 |work=al-Arabiya |language=en |access-date=15 April 2023 |title=Libyan Militia and Egypt's Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict |archive-date=19 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419190701/https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b |url-status=live }}</ref><br>{{flagicon image|PMC Wagner Center logo.png}} [[ПВК «Вагнер»]]<ref name=CAR>{{cite web|url=https://adf-magazine.com/2023/05/sudans-connections-with-car-chad-could-cause-conflict-to-spread/|title=Sudan's Connections With CAR, Chad Could Cause Conflict To Spread|website=Africa Defence Forum|date=30 May 2023|access-date=3 January 2024}}</ref><ref name="Wagner">{{cite news |last1=Elbagir |first1=Nima |last2=Mezzofiore |first2=Gianluca |last3=Qiblawi |first3=Tamara |title=Exclusive: Evidence emerges of Russia's Wagner arming militia leader battling Sudan's army |url=https://www.cnn.com/2023/04/20/africa/wagner-sudan-russia-libya-intl/index.html |access-date=20 April 2023 |publisher=CNN |date=20 April 2023 |quote=The Russian mercenary group Wagner has been supplying Sudan's Rapid Support Forces (RSF) with missiles to aid their fight against the country's army, Sudanese and regional diplomatic sources have told CNN. The sources said the surface-to-air missiles have significantly buttressed RSF paramilitary fighters and their leader Mohamed Hamdan Dagalo |archive-date=20 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420194129/https://amp.cnn.com/cnn/2023/04/20/africa/wagner-sudan-russia-libya-intl/index.html |url-status=live }}</ref><br>{{Сцяг|Калумбія}} [[Пустынныя ваўкі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/08/colombian-mercenaries-sudan-war|title=‘War is a business’: the Colombian mercenaries training Sudan’s child fighters to ‘go and get killed’|date=2025-10-08|publisher=[[The Guardian]]|access-date=2025-12-23|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-mercenaries-fighting-in-sudan-with-alleged-uae-links|title=‘Colombian mercenaries fighting in Sudan with alleged UAE links’|date=2024-11-28|publisher=Dabanga|access-date=2025-12-23|url-status=live}}</ref><br>{{flagicon|Central African Republic}} [[Кааліцыя патрыётаў за перамены]]<ref>{{cite letter |first1=Mariam |last1=Yazdani| first2=Fadhel |last2=Bouzidi |first3=Mohamed |last3=Mamadou Diatta |first4=Hanna |last4=Mollan |recipient=Hwang Joon-Kook |date=5 June 2024 |subject=Letter dated 5 June 2024 from the Panel of Experts on the Central African Republic extended pursuant to resolution 2693 (2023) addressed to the President of the Security Council |url=https://www.ecoi.net/en/file/local/2112058/n2412413.pdf |access-date=27 October 2025}}</ref> {{Collapsible list | framestyle=border:none; padding:0; | title = пры падтрымцы | {{сцягафікацыя|ЦАР}}<ref name=CAR/> | {{сцягафікацыя|Чад}}<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article279446/|title=Key Darfur groups join Sudanese army in its war against RSF paramilitary forces|website=Sudan Tribune|date=17 November 2023|access-date=17 November 2023|archive-date=18 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231118234229/https://sudantribune.com/article279446/|url-status=live}}</ref><ref name=TalkingPeace/> | {{сцягафікацыя|ААЭ}}<ref name=TalkingPeace>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2023/09/29/world/africa/sudan-war-united-arab-emirates-chad.html | title=Talking Peace in Sudan, the U.A.E. Secretly Fuels the Fight | work=The New York Times | date=29 September 2023 | last1=Walsh | first1=Declan | last2=Koettl | first2=Christoph | last3=Schmitt | first3=Eric | access-date=30 September 2023 | archive-date=29 September 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230929071026/https://www.nytimes.com/2023/09/29/world/africa/sudan-war-united-arab-emirates-chad.html | url-status=live }}</ref> | {{сцягафікацыя|Кенія}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-general-warns-kenya-against-sending-peacekeepers-2023-07-24/|title=Sudanese general warns Kenya against sending peacekeepers|website=Reuters|date=24 July 2023|access-date=17 December 2023|last1=Eltahir|first1=Nafisa|last2=Holland|first2=Hereward|archive-date=13 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013030251/https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-general-warns-kenya-against-sending-peacekeepers-2023-07-24/|url-status=live}}</ref> | {{сцягафікацыя|Расія}}<ref name=Russia/> | {{сцягафікацыя|Уганда}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-rsf-leader-visits-uganda-first-known-wartime-foreign-trip-2023-12-27/|title=Sudan RSF leader visits Uganda in first known wartime foreign trip|website=Reuters|last1=El Taher|first1=Nafisa|last2=Paravicini|first2=Giulia|last3=Ehab|first3=Yomna|last4=El Safty|first4=Sarah|date=27 December 2023|access-date=31 December 2023}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Джыбуці}}<ref>{{cite web |title=Anonymous Sudan hacks IGAD countries over alleged RSF support |url=https://sudantribune.com/article282046/ |website=Sudan Tribune |date=7 February 2024}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Эфіопія}}<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-rsf-leader-visits-ethiopia-first-public-wartime-tour-2023-12-28/|title=Sudan RSF leader visits Ethiopia in first public wartime tour|website=Reuters|last1=Endeshaw|first1=Dawit|last2=Awadalla|first2=Nadine|last3=Holland|first3=Hereward|last4=Lewis|first4=Aidan|date=28 December 2023|access-date=23 January 2023}}</ref> |{{Сцягафікацыя|Паўднёвы Судан}}<ref>{{cite web |title=South Sudan denies smuggled Fuel to Sudan's paramilitary forces |url=https://sudantribune.com/article281564/ |website=Sudan Tribune |date=22 January 2024}}</ref> |[[File:Flag of Puntland.svg|22пкс]] [[Пунтленд]]<ref>{{Cite web |date=27 April 2025 |title=UAE deployed radar to Somalia's Puntland to defend from Houthi attacks, supply Sudan's RSF |url=https://www.middleeastmonitor.com/20250427-uae-deployed-radar-to-somalias-puntland-to-defend-from-houthi-attacks-supply-sudans-rsf/ |access-date=31 October 2025 |website=Middle East Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan Accuses Puntland of Enabling RSF Operations via Bosaso Airport |url=https://www.africansecurityanalysis.com/updates/sudan-accuses-puntland-of-enabling-rsf-operations-via-bosaso-airport |access-date=31 October 2025 |website=African Security Analysis}}</ref> }} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Абдэль Фатах аль-Бурхан]],<br>[[Ясір аль-Ата]],<br>[[Шамс ад-Дзін Хабашы]] |камандзір2 = [[Махамед Хамдан Дагала]],<br>[[Абдэльрахім Дагала]],<br>[[Абдэль Рахман Джума]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = ад 100 000 да 150 000 байцоў<ref>[https://www.indexmundi.com/factbook/compare/sudan.ethiopia/military], 15 April 2023</ref> |сілы2 = 100 000 байцоў<ref name=Reuters>{{Cite news |date=2023-04-13 |title=Factbox: Who are Sudan's Rapid Support Forces? |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/africa/who-are-sudans-rapid-support-forces-2023-04-13/ |access-date=2023-04-15 |quote=Analysts estimate the force numbers about 100,000, with bases and deployments across the country.}}</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = 150 000 — 522 000 загінулых пры баявых дзеяннях <small>(станам на 20.01.25)</small>, 522 000 загінулых ад голаду <small>(станам на 08.05.25)</small> ---- 8,8 млн унутрана перамешчаных асоб і 3,5 млн бежанцаў за мяжой <small>(станам на 05.02.25)</small> ---- 200 вайскоўцаў УС Егіпта трапілі ў палон да прыхільнікаў Дагала <small>(захоплены 15.04.23, вызвалены 19.04.23)</small> |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Трэцяя грамадзянскай вайна ў Судане''' — узброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж ''[[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС)'' і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] ''«[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП)'', якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні ўспыхнулі [[15 красавіка]] [[2023]] года, спачатку ахапіўшы сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. Першапачаткова асобныя [[СМІ]] назвалі падзеі ''спробай дзяржаўнага перавароту''<ref>{{cite news |title=Chad closes border with Sudan, calls for calm |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-chad-idAFL1N36I0B1 |access-date=15 April 2023 |work=[[Reuters]] |date=15 April 2023}}</ref>. З часам у медыя загаварылі аб перарастанні барацьбы ў ''[[Грамадзянская вайна|грамадзянскую вайну]]''<ref>[https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2023/04/17/971128-voennii-konflikt-v-sudane-pererastaet-v-novuyu-grazhdanskuyu-voinu Военный конфликт в Судане перерастает в новую гражданскую войну]</ref>. Сутыкненні выклікалі гуманітарны крызіс у сталіцы краіны і прыпыненне паветраных зносін. Міжнародная супольнасць аднадушна выказалася ў нейтральным ключы і заклікала бакі да міру. Аднак асобныя дзяржавы і замежныя сілы былі абвінавачаны ў падтрымцы таго ці іншага боку. УСС і САП неадразова абвяшчалі аб часовым спыненні баявых дзеянняў, але не адно перамір’е не выконвалася фракцыямі канфлікту, таму супрацьстаянне працягвалася. == Перадгісторыя == [[19 снежня]] [[2018]] года ў Судане ўспыхнулі пратэсты з-за рэзкага росту цэн і пагаршэння эканамічнага стану<ref>[https://www.aljazeera.com/news/2018/12/protests-rising-prices-spread-sudan-khartoum-181220132130661.html Several killed in Sudan as protests over rising prices continue]</ref>. У студзені [[2019]] года ўвага пратэстуючых пераключылася з эканамічных пытанняў на заклікі да адстаўкі прэзідэнта краіны [[Амар аль-Башыр|Амара аль-Башыра]], які знаходзіўся ва ўладзе амаль 30 гадоў<ref>[https://www.theguardian.com/world/2019/jan/17/sudanese-police-fire-on-protesters-demanding-president-step-down Sudanese police fire on protesters demanding president step down]</ref><ref>[https://www.middleeasteye.net/news/its-more-bread-why-are-protests-sudan-happening 'It’s more than bread': Why are protests in Sudan happening?]</ref>. На гэтым фоне [[11 красавіка]] адбыўся [[Ваенны пераварот у Судане (2019)|дзяржаўны пераварот]], і да ўлады прыйшлі вайскоўцы. Новым кіраўніком дзяржавы стаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан]], узначаліўшы [[Другі пераходны ваенны савет Судана|Пераходны ваенны савет]]. На змену яму прыйшоў [[Суверэнны савет Судана|Суверэнны савет]]. У яго склад увайшлі як грамадзянскія асобы, так і вайскоўцы. За два гады дадзены орган так і не змог прымірыць бакі з глыбокімі палітычнымі рознагалоссямі, што існавалі яшчэ ў часы аль-Башыра. Больш за тое, Савет пачаў праводзіць жорсткія эканамічныя рэформы, каб прэтэндаваць на пазыкі [[міжнародны валютны фонд|Міжнароднага валютнага фонду]], аднак такое рашэнне выклікала супраціў сярод насельніцтва<ref name="partizan">[https://belaruspartisan.by/politic/547021/ В Судане произошла попытка переворота, задержали 40 военных — СМИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230415143548/https://belaruspartisan.by/politic/547021/ |date=15 красавіка 2023 }} // Белорусский партизан, 21 сентября 2021</ref>. [[21 верасня]] [[2021]] года прыхільнікамі экс-прэзідэнта Амара аль-Башыра была арганізавана [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Судане (2021)|спроба дзяржаўнага перавароту]], але яна правалілася<ref>{{cite news|date=2021-09-21|title=Sudan failed coup: Government blames pro-Bashir elements|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-58629978|access-date=2021-09-21}}</ref><ref>{{cite web|title=Sudanese officials say coup attempt has failed|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/9/21/sudan-state-media-reports-failed-coup-attempt|access-date=2021-09-21|work=Al Jazeera|language=en}}</ref>. [[25 кастрычніка]] таго ж года, у выніку канфлікту паміж вайсковымі і грамадзянскімі прадстаўнікамі ўлады, генерал Бурхан здзейсніў [[Ваенны пераварот у Судане (2021)|дзяржаўны пераварот]], усталяваўшы поўнае панаванне арміі ва ўрадзе. Быў арыштаваны прэм’ер-міністр [[Абдала Хамдок]]. == Прычыны і пазіцыі == З моманту апошняга перавароту краінай кіравала [[хунта|ваенная хунта]] ([[Пераходны суверэнны савет Судана]])<ref name="CNN" />. Камандуючы Узброенымі сіламі Судана Абдэль Фатах аль-Бурхан і камандзір Сіл аператыўнай падтрымкі [[Махамед Хамдан Дагала]] былі лідарамі змоўшчыкаў. Аднак паколькі аль-Бурхан, які ўзначальваў хунту, манапалізаваў уладу, Дагала выказаў шкадаванне з нагоды перавароту<ref>{{cite news |last1=Olewe |first1=Dickens |title=Mohamed 'Hemeti' Dagalo: Top Sudan military figure says coup was a mistake |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-64704858 |access-date=22 March 2023 |work=[[BBC News]] |date=20 February 2023}}</ref> . У пачатку красавіка [[2023]] года было адкладзена падпісанне пагаднення паміж хунтай і прадстаўнікамі больш за 50 грамадзянскіх арганізацый і груп. Пагадненне прадугледжвала стварэнне ў краіне пераходнай грамадзянскай улады. Акрамя таго, дакумент, подпіс пад якім паставілі таксама лідары апазіцыйнага альянсу «[[Сілы за свабоду і перамены]]», устанаўліваў тэрміны пераходнага перыяду, за якім павінны рушыць услед выбары. Прычынай пераносу падпісання стала неабходнасць узгадніць інтэграцыю САП у склад [[Узброеныя сілы|Узброеных Сіл]]. Паміж арміяй і войскамі Дагала пачаліся рознагалоссі з нагоды будучай структуры бяспекі і прынцыпаў фарміравання. У прыватнасці пра тое, хто павінен узначаліць узброеныя сілы як галоўнакамандуючы — прафесійны вайсковец (пазіцыя Бурхана<ref name="беларусы">[https://sputnik.by/20230504/strelba-vzryvy-i-nekhvatka-edy-istoriya-spaseniya-belorusa-iz-sudana-1075180877.html Стрельба, взрывы и нехватка еды: история спасения белоруса из Судана]</ref>) або грамадзянскі лідар (пазіцыя Дагала<ref name="беларусы"/>)<ref>Андрей Резчиков. [https://m.vz.ru/world/2023/4/15/1207686.html Столкновения в Судане имеют отношение к интересам России] // Взгляд : газета. — 15 апреля 2023.</ref>. З [[11 красавіка]] атрады САП былі разгорнуты паблізу горада Мерове, а таксама ў [[Хартум]]е. Улады загадалі ім сысці, аднак байцы адмовіліся падпарадкоўвацца<ref>[https://www.agenzianova.com/en/news/sudan-scontri-intorno-al-palazzo-presidenziale-si-teme-un-tentativo-di-golpe-a-khartum/ Sudan: clashes around the presidential palace, there are fears of a coup attempt in Khartoum — video], 15 April 2023.</ref>. [[13 красавіка]] САП пачалі мабілізацыю. Гэта выклікала асцярогі з нагоды магчымага паўстання супраць хунты. Суданскія ўлады заявілі, што мабілізацыя была незаконнай<ref>{{Cite news |title=Fears in Sudan as army and paramilitary force face off |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/13/sudans-army-warns-of-rsfs-movements-in-khartoum-other-cities |access-date=2023-04-15 |agency=[[Al Jazeera]]|language=en}}</ref>. Аргументуючы сваю пазіцыю, Дагала абвінаваціў Бурхана ў спробе вярнуць да ўлады Башыра<ref>[https://web.archive.org/web/20230415111143/https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%D9%84%D8%AD%D8%B8%D8%A9-%D8%A8%D9%84%D8%AD%D8%B8%D8%A9-%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4 لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع".]</ref>. У сваю чаргу суданская армія абвінаваціла САП у «здрадлівай змове» супраць краіны і заявіла, што арганізацыя будзе распушчана<ref name="CNN">{{cite news |title=At least 25 killed, 183 injured in ongoing clashes across Sudan as paramilitary group claims control of presidential palace |url=https://www.cnn.com/2023/04/15/africa/sudan-presidential-palace-intl/index.html |access-date=15 April 2023 |work=[[CNN]] |date=15 April 2023}}</ref>. == Ход падзей == {{Main|Храналогія суданскага канфлікту (2023)|Храналогія суданскага канфлікту (2024)|Храналогія суданскага канфлікту (2025)}} {{Гл. таксама|Катэгорыя:Бітвы суданскага канфлікту (з 2023)}} === Падзеі 15 красавіка === Баявыя дзеянні пачаліся [[15 красавіка]] з нападаў байцоў САП на некалькі вайсковых лагераў у Хартуме. Сутыкненні распаўсюдзіліся на сталічныя раёны Джабра, Кафуры і Шамбат<ref>[https://sudantribune.com/article272958/ Fighting broke out in Sudan between national army and RSF militiamen] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230415124257/https://sudantribune.com/article272958/ |date=15 красавіка 2023 }}, 15 April 2023</ref>. Прадстаўнікі ваенізаваных фарміраваній заявілі, што яны захапілі міжнародны аэрапорт. Побач з галоўным камандаваннем і рэзідэнцыяй Бурхана была чутна стральба. Атрады, лаяльныя Дагала, умацавалі свае пазіцыі ў аэрапорце, а ўрадавыя сілы размясцілі бранятэхніку каля прэзідэнцкага палаца<ref name="aj">[https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/liveblog/2023/4/15/السودان-اشتباكات-مسلحة-بين-الجيش السودان.. اشتباكات مسلحة بين الجيش وقوات الدعم السريع (لحظة بلحظة)], 15 April 2023</ref>. Пазней паўстанцы паведамілі пра захоп прэзідэнцкай рэзідэнцыі, аднак улады абверглі гэта<ref name="aj"/>. Наступныя баі вяліся з ужываннем цяжкага ўзбраення<ref name=":1">{{Cite web |title=لحظة بلحظة.. اشتباكات بين الجيش السوداني والدعم السريع |url=https://www.aljazeera.net/news/liveblog/2023/4/15/%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a8%d9%84%d8%ad%d8%b8%d8%a9-%d8%a7%d8%b4%d8%aa%d8%a8%d8%a7%d9%83%d8%a7%d8%aa-%d8%a8%d9%8a%d9%86-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%8a%d8%b4 |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.net |language=ar}}</ref>. УСС задзейнічалі авіяцыю, а войскі Дагала выкарыстоўвалі сістэмы [[СПА|супрацьпаветранай абароны]] і цяжкую артылерыю для адбіцця варожых нападаў<ref>{{Cite web |title=Powerful explosions rock Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Самыя жорсткія баі назіраліся ў цэнтры каля прэзідэнцкага палаца і штаба арміі<ref>{{Cite web |title=Khartoum on edge hours before agreed ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Сутыкненні закранулі і [[Амдурман]] (горад-спадарожнік сталіцы)<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647179530249838595 Al-Arabiya correspondent: Clashes with heavy weapons between the army and the Rapid Support Forces in Omdurman]</ref>. У першую палову дня баі ахапілі Мерове<ref name="BBC News">{{cite news |last1=Zeinab Mohammed Salih and Damian Zane |title=Sudan: Fighting erupts in Khartoum as army and paramilitary force clash |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023 |work=[[BBC News]] |publisher=British Broadcasting Corporation |date=15 April 2023}}</ref>. Тут барацьба вялася за аэрапорт і бліжэйшую ваенную базу<ref name="aj"/>. Адначасна мяцежнікі захапілі паветраную гавань Аль-Абейд<ref>[https://www.voaafrique.com/a/soudan-des-tirs-nourris-à-khartoum-déploiement-militaire-à-omdurman/7051705.html Soudan: des tirs nourris à Khartoum, déploiement militaire à Omdurman], 15 April 2023</ref>. У 13:30 прыхільнікі Бурхана заявілі, што камандуючы сіламі САП у штаце Белы Ніл здаўся, а мяцежныя лагеры Тайба і Соба былі «знішчаны»<ref>{{Cite web |title=القوات المسلحة السودانية |url=https://www.facebook.com/sudanese.armed.forces |access-date=2023-04-15 |website=www.facebook.com |language=en}}</ref>. Атрады Дагала паведамілі, што яны захапілі аэрапорт, штаб сувязі і медыцынскі корпус у Аль-Фахіры. Урад у сваю чаргу абвясціў аб перамогах у правінцыях Гедарэф і Касала<ref name=":1" />. Хутка пачалі паступаць звесткі пра баі ў горадзе [[Порт-Судан]]<ref>[https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 Sudan’s army and rival force clash, wider conflict feared] 15 April 2023</ref>. Таксама сутычкі зафіксаваны ў [[Дарфур]]ы, а менавіта ў Залінгеі<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647251394577956865 مراسل العربية: قتال بين الجيش والدعم السريع في مدينة زالنجي في ولاية وسط دارفور #العربية_عاجل https://alarabiya.net], 15 April 2023</ref> і Эль-Фашыры<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Eng/status/1647190671772532739 Eyewitnesses in #Sudan’s North Darfur State say clashes have erupted between the army and paramilitary Rapid Support Forces (#RSF) in the capital el-Fasher.]</ref>. Адначасна паўстанцы амаль без баёў захапілі Эль-Генейну<ref>{{Cite news |last=Badshah |first=Nadeem |last2=Abdul |first2=Geneva |last3=Mackay |first3=Hamish |last4=Badshah (now) |first4=Nadeem |last5=Mackay (earlier) |first5=Hamish |date=2023-04-15 |title=Sudanese air force urges people to stay indoors as doctors union says at least 25 dead – as it happened |language=en-GB |work=the Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418104709/https://www.theguardian.com/world/live/2023/apr/15/sudan-fighting-khartoum-latest-news-updates |url-status=live }}</ref>. Гэтая перамога дазволіла войскам Дагала ўзяць і іншыя гарады Дарфура<ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-04-25 |title=Darfur update: clashes in El Geneina, extended truce in El Fasher, and popular initiatives in Nyala |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/darfur-update-clashes-in-el-geneina-extended-truce-in-el-fasher-and-popular-initiatives-in-nyala |access-date=2023-04-29 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>, у ліку якіх Кабкабія<ref>{{Cite web |date=2023-04-30 |title=Mass exodus from Sudan as deadly fighting enters third week |url=https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |access-date=2023-05-02 |website=France 24 |language=en |archive-date=1 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230501030500/https://www.france24.com/en/africa/20230430-mass-exodus-from-sudan-as-deadly-fighting-enters-third-week |url-status=live }}</ref> і Ньяла<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=correspondent |first2=Jason Burke Africa |date=2023-04-20 |title=Sudan: up to 20,000 flee violence as rival leaders refuse to negotiate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |access-date=2023-05-02 |issn=0261-3077 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430195855/https://www.theguardian.com/world/2023/apr/20/egyptian-soldiers-captured-by-sudanese-paramilitary-return-home |url-status=live }}</ref>. {{external media |topic = Фотаздымкі за 16 красавіка 2020 |subtopic = |width = |image1 = [https://imagevars.gulfnews.com/2023/04/16/sudan2-1681659510728_1878ab7bfe3_medium.jpg Суданцы вітаюць салдат арміі, верных Бурхану, г. Порт-Судан.] |image2 = [https://imagevars.gulfnews.com/2023/04/16/sudan3-1681659512953_1878ab7c886_original-ratio.jpg Дым над жылымі дамамі, г. Хартум.] |audio1 = |video1 = }} === Наступныя сутыкненні === [[Файл:Battle of Khartoum (April 2023).svg|міні|злева|Наступальныя дзеянні САП у сталіцы і ваколіцах (красавік 2023).]] [[16 красавіка]] Служба агульнай разведкі абвясціла аб паланенні генерал-маёра і брыгаднага генерала з атрадаў САП<ref name="aj" />. [[19 красавіка]] байцы Бурхана абвінавацілі праціўніка ў нападах на мірных жыхароў у Хартуме і іншых частках краіны, здзяйсненні актаў рабаванняў і падпалаў на рынку ў Хартум-Бахры, а таксама ў рабаваннях і нападах на людзей у Мерове<ref>{{Cite web |title=Army blames RSF for ceasefire breakdown |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/19/sudan-unrest-live-news-fighting-rages-as-ceasefire-breaks-down |access-date=2023-04-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. [[20 красавіка]] паведамлялася аб выбухах у Эль-Абейдзе, сталіцы штата Паўночны Кардафан<ref>{{Cite web |title=Clashes in Sudan despite calls for Eid ceasefire |url=https://today.rtl.lu/news/world/a/2054206.html |access-date=2023-04-21 |website=www.rtl.lu |language=en |archive-date=21 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421072521/https://today.rtl.lu/news/world/a/2054206.html |url-status=dead }}</ref>. [[25 красавіка]] ўрадавыя сілы захапілі горад Вад-Банда ў штаце Заходні Кардафан<ref>{{cite news|url= https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-65371585|title= Sporadic gunfire in Sudan despite new truce|date=2023-04-25| work= BBC|access-date=2023-04-25}}</ref>. Прыхільнікі Дагала на наступны дзень заявілі, што захапілі нафтаперапрацоўчы завод і электрастанцыю ў Гарыры. Паведамлялася аб новых баях у Заходнім Кардафане. У штаце Блакітны Ніл фіксаваліся міжабшчынныя сутыкненні<ref>{{cite news|url= https://www.france24.com/en/africa/20230426-ceasefire-shaky-as-sudanese-and-foreigners-flee|title= Shaky ceasefire enters second day as Sudanese, foreigners flee|date= 2023-04-26| work= France24|access-date={{date|2023-04-26}}}}</ref>. [[1 мая]] прадстаўнікі арміі генерала Бурхана паведамілі, што адбілі шэраг удараў праціўніка ў розных частках краіны, у тым ліку наступленні з заходніх рэгіёнаў, уздоўж паўночна-заходняй мяжы і з Эль-Багіра ў Джэбель-Аулію<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/5/1/sudan-conflict-live-un-warns-of-humanitarian-breaking-point|title=Sudanese army: RSF’s combat capabilities reduced|website=Al Jazeera|date= 1 May 2023|access-date=1 May 2023}}</ref>. Крыху пазней актывізаваліся баі за дарфурскія гарады Эль-Фашыр<ref>{{Cite web |last=Lisa |date=2023-05-12 |title=Heavy fighting in North Darfur capital amidst ‘alarming increase in food prices’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/heavy-fighting-in-north-darfur-capital-amidst-alarming-increase-in-food-prices |access-date=2023-05-23 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref> і Эль-Генейна<ref name="12may">{{Cite news |title=Heavy gunfire in Sudan ahead of ceasefire talks |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65582425 |access-date=14 May 2023 |work=[[BBC]] |language=en-UK }}</ref>. Акрамя таго, да ўзброенай барацьбы на захадзе краіны далучыўся апазіцыйны «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]»<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-05-24 |title=Rapid Support Forces ambush peace groups in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article274055/ |access-date=2023-05-24 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-url=https://archive.today/20230820011359/https://sudantribune.com/article274055/ |archive-date=20 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref>. [[26 мая]] міністэрства абароны абвясціла мабілізацыю адстаўных вайскоўцаў<ref name=Perthes>{{Cite news|date=2023-05-27 |title=United Nations backs Sudan envoy as army seeks to expel him|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/27/united-nations-backs-sudan-envoy-as-army-seeks-to-expel-him|access-date=2023-05-27}}</ref>. [[11 чэрвеня]] баі ўспыхнулі з новай сіла: паведамлялася аб новых выпадках нападаў арабскіх апалчэнцаў у Эль-Генейне і авіяцыйных бамбардзіроўках сталіцы, а горад Аль-Абейд быў абложаны паўстанцамі<ref>{{Cite news|date=2023-06-11|title= ‘Most fearless’ fighting in Sudan after 24-hour ceasefire ends|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/11/most-fearless-fighting-in-sudan-after-24-hour-ceasefire-ends|access-date=2023-06-13}}</ref>. [[21 чэрвеня]] да канфлікту далучылася фракцыя аль-Хілу з групоўкі «[[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]]». Разам з САП яе баевікі атакавалі часці УСС у штаце Паўднёвы Кардафан, а менавіта ў гарадах Кадуглі і Аль-Даланджы<ref>{{Cite news|date=2023-06-23|title= South Kordofan residents flee as Sudan war escalates|language=en|work=al-Arabiya|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/23/South-Kordofan-residents-flee-as-Sudan-war-escalates|access-date=2023-06-23}}</ref>. У ліпені на поўдні краіны ўзмацніліся сутыкненні УСС з атрадамі Дагала і аль-Хілу. Прыхільнікі апошняга захапілі некалькі гарнізонаў у Паўднёвым Кардафане і пачалі атакі ў Блакітным Ніле<ref>{{Cite news |date=3 July 2023 |title=SPLM-N El Hilu wins terrain in South Kordofan |language=en |work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/splm-n-el-hilu-wins-terrain-in-south-kordofan |url-status=live |access-date=15 July 2023}}</ref><ref>{{Cite news|date=11 July 2023|title=SPLM-N El Hilu launches new attack in Blue Nile region and wins terrain in South Kordofan|language=en|work=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/splm-n-el-hilu-launches-attack-in-blue-nile-region-and-wins-terrain-in-south-kordofan|access-date=15 July 2023}}</ref>. [[24 ліпеня]] ўрадавыя сілы перакрылі дарогу Хартум — Бара. Паводле заяў прадстаўнікоў Бурхана, шашу выкарыстоўвалі часці САП<ref>{{cite news |date=25 July 2023 |title=Army threatens to destroy vehicles on Khartoum-Bara road |url=https://sudantribune.com/article275417/ |work=Sudan Tribune |access-date=25 July 2023 }} {{Cite web |url=https://sudantribune.com/article275417/ |title=Архіўная копія |access-date=26 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119192947/https://sudantribune.com/article275417/ |archive-date=19 лістапада 2023 }}</ref>. [[31 ліпеня]] [[Мустафа Тамбур]], лідар адной з фракцый групоўкі «[[Вызваленчы рух Судана]]», абвясціў, што яго сілы далучыліся да Бурхана ў барацьбе супраць Дагала<ref>{{Cite news |date=1 August 2023 |title=SLM faction joins Sudanese army against RSF in Darfur |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275601/ |access-date=2 August 2023 }} {{Cite web |url=https://sudantribune.com/article275601/ |title=Архіўная копія |access-date=10 жніўня 2023 |archive-url=https://archive.today/20230905001443/https://sudantribune.com/article275601/ |archive-date=5 верасня 2023 }}</ref>. [[Файл:Khartoum Fire.png|міні|Пажар ад артабстрэлаў у Хартуме, 20 верасня 2023.]] [[17 верасня]] офіс Суданскай падатковай службы<ref name="fires">{{Cite web |date=2023-09-17 |title=Escalating Conflict: Sudanese army, RSF clash in Khartoum, El-Obeid, Zalingei |url=https://sudantribune.com/article277360/ |access-date=2023-09-17 |website=Sudan Tribune |language=en-GB |archive-url=https://web.archive.org/web/20231020174341/https://sudantribune.com/article277360/ |archive-date=20 кастрычніка 2023 |url-status=dead }}</ref> і 18-павярховая вежа Greater Nile Petroleum Oil Company<ref name="gnoc">{{Cite web |last=Nimoni |first=Fiona |date=2023-09-17 |title=Sudan conflict: Landmark skyscraper in Khartoum engulfed in flames |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66837026 |access-date=2023-09-17 |website=BBC |language=en-GB}}</ref>, славутасць Хартума, загарэліся падчас баёў. УСС абвінавацілі САП у падпале будынкаў. Байцы Бурхана атакавалі пазіцыі паўстанцаў у Эль-Абейдзе і адбілі ў ворага лагер Аль-Хасахіса ў Залінгеі<ref name="fires"/>. [[18 верасня]] ў Порт-Судане ўспыхнулі баі паміж УСС і апалчэннем племя беджа пад правадырствам Шэбы Дарара<ref>{{Cite web |date=2023-09-19 |title=Clashes in Port Sudan for first time since war began |url=https://www.africanews.com/2023/09/19/clashes-in-port-sudan-for-first-time-since-war-began/ |access-date=2023-09-19 |website=Africanews |language=en-GB}}</ref>. [[23 верасня]] баевікі фракцыі групоўкі «Вызваленчы рух Судана» пад пачаткам аль-Нура захапілі горад Тавіла<ref>{{Cite web |date=2023-09-23 |title=SLM-Nur expands control to several areas in Darfur to protect civilians: official |url=https://sudantribune.com/article277603/ |access-date=2023-09-25 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[6 кастрычніка]] САП усталявалі кантроль на Аль-Айлафунам у 30 км ад сталіцы<ref>{{Cite web |date=6 October 2023 |title= RSF takes control of Khartoum state area, displaces residents |url=https://sudantribune.com/article278067/ |access-date=7 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[1 кастрычніка]] часці САП атакавалі горад Вад-Ашан у Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web |date=October 2, 2023 |title=RSF attack Wad Ajana in North Kordofan |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-attack-wad-ajana-in-north-kordofan |website=Sudan War Monitor}}</ref><ref>{{Cite news |date=October 2, 2023 |title=Thousands flee southern Sudan town as war spreads: witnesses |work=Yahoo News |agency=AFP |url=https://news.yahoo.com/thousands-flee-southern-sudan-town-162021815.html}}</ref>. 5—6 кастрычніка яны ўсталявалі кантроль над горадам Аль-Айлафун на паўднёвы ўсход ад Хартума, захапіўшы помпавую станцыю на нафтаправодзе<ref>{{Cite web |date=October 6, 2023 |title=Rapid Support Forces attack al-'Aylafun |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rapid-support-forces-attack-al-aliyifun |website=Sudan War Monitor}}</ref><ref>{{Cite web |date=October 6, 2023 |title=Sudan paramilitaries capture key oil station: Witnesses |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/10/06/Sudan-paramilitaries-capture-key-oil-station-Witnesses |website=Al-Arabiya |agency=AFP}}</ref>. У канцы месяца атрады войск Дагала ўзялі штабы УСС у Ньяле (16-я дывізія)<ref>{{Cite web |date=October 26, 2023 |title=Fall of the 16th Division headquarters in Nyala |url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-the-16th-division-headquarters |website=Sudan War Monitor}}</ref> і Залінгеі (21-я пяхотная дывізія)<ref>{{Cite web |date=31 October 2023 |title=Rapid Support Forces seize Sudanese army base in Central Darfur |url=https://sudantribune.com/article278858/ |access-date=31 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[4 лістапада]] САП бяруць штаб 15-й дывізіі ў Генейне<ref>{{Cite web |date=4 November 2023 |title=RSF seize Sudanese army headquarters in El-Geneina |url=https://sudantribune.com/article279034/ |access-date=6 November 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[16 лістапада]] фракцыя ВРС Міні Мінаві і [[Рух за справядлівасць і роўнасць]] заявілі, што далучаюцца да сіл Бурхана ў барацьбе з генералам Дагала<ref>{{Cite web |date=2023-11-17 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |access-date=2023-11-20 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. У канцы лістапада абвастрыліся баі ў Заходнім Кардафане (Эль-Адэе<ref>{{Cite web |date=2023-11-24 |title=Sudan war: East Darfur capital ‘stable’ as SAF-RSF tensions simmer in West Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-east-darfur-capital-stable-as-saf-rsf-tensions-simmer-in-west-kordofan |access-date=2023-11-25 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>, Бабануса<ref>{{Cite web |date=2023-11-26 |title=IGAD plans emergency summit as RSF attacks West Kordofan SAF base |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/igad-plan-emergency-summit-as-rsf-attack-west-kordofan-saf-base |access-date=2023-11-28 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>, Муглад<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Shots fired over the Nile in Khartoum, atrocities reported in Darfur |url=https://www.africanews.com/2023/11/28/shots-fired-over-the-nile-in-khartoum-atrocities-reported-in-darfur/ |access-date=2023-11-29 |website=Africanews |language=en-GB}}</ref>). [[27 лістапада]] групоўкі АСАД дасягнулі пагаднення з баевікамі аль-Нура аб абароне грамадзянскага насельніцтва ў Эль-Фашыры ад нападаў САП<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Darfur holdout groups arrive in El-Fasher to protect civilians from RSF attacks |url=https://sudantribune.com/article279806/ |access-date=2023-11-28 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. [[8 снежня]] войскі Дагала ўварваліся ў штат Гедарэф<ref name=Qadarif>{{Cite web |last=Monitor |first=Sudan War |title=RSF enter Gedaref State for the first time |url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-enter-gedaref-state-for-the-first |access-date=2023-12-09 |website=sudanwarmonitor.com |language=en}}</ref>. [[16 снежня]] разгарнуліся баі за Вад-Медані, адміністрацыйны цэнтр штата Гезіра<ref>{{Cite web |date=2023-12-17 |title=RSF attacks in Sudan’s El Gezira causes mass exodus, hundreds of youths detained |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-attacks-in-sudans-el-gezira-causes-mass-exodus-hundreds-of-youths-detained |access-date=2023-12-18 |website=Radio Dabanga |language=en-GB}}</ref>. [[19 снежня]] горад захоплены. [[Аль-Джазіра]] назвала страту Вад-Медані «важным паваротам» у вайне<ref name="losinghope">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2023/12/19/losing-hope-sudan-civilians-terrified-as-rsf-attacks-second-biggest-city|title=‘Losing hope’: Sudan civilians terrified as RSF attacks second-biggest city|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|date=19 December 2023|access-date=19 December 2023}}</ref>. Суданскае грамадства стала губляюць веру ў тое, што ўрад Бурхана здольны разграміць Дагала<ref name="losinghope" />. Выраслі заклікі да дзяржаўнага перавароту з мэтай адхілення цяперашняга ваеннага кіраўніцтва<ref name="WMcoup">{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fall-of-wad-madani-fuels-criticism|title=Fall of Wad Madani fuels criticism of army|website=Sudan War Monitor|date=20 December 2023|access-date=20 December 2023}}</ref>. === Падзеі 2024 года === У пачатку [[2024]] года паўстанцы Дагала здзейснілі атакі на Паўднёвы Кардафан, разграміўшы сілы праціўніка ў горадзе Хабіла ў нубійскіх гарах і прасунуўшыся ў бок Даланга<ref>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/rsf-habila-kordofan|title=RSF attack Habila in the Nuba Mountains|website=Sudan War Monitor|date=4 January 2024|access-date=12 January 2024}}</ref>. [[8 студзеня]] адбыліся сутыкненні ў гарах Нубы з удзелам УСС, САП і НВРС-П. Урадавая авіяцыя атакавала лагер байцоў Дагала пад Далангам<ref>{{cite web |title=Sudanese army, SPLA-N clash with RSF in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article281115/ |website=Sudan Tribune |date=8 January 2024}}</ref>. Напярэдадні атрады НВРС-П захапілі горад<ref>{{cite web |title=Dilling town falls to SPLM-N in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article281102/ |website=Sudan Tribune |date=7 January 2024}}</ref>. Суданская армія паспрабавала адбіць яго, але прыхільнікі Дагала і аль-Хілу сумесна адбілі атаку праціўніка<ref>{{cite web |title=Sudanese joint forces repel fresh RSF attack on South Kordofan’s town |url=https://sudantribune.com/article281166/ |website=Sudan Tribune |date=10 January 2024}}</ref>. У рэшце рэшт пачаліся сутычкі паміж НВРС-П і САП. Апошнія былі вымушаны адступіць. Потым прыхільнікі Дагала, якія адыходзілі з-пад Даланга, увайшлі ў горад Муглад у Заходнім Кардафане, лёгка ўзяўшы горад пад свой кантроль<ref name=RSFDalangDefeat>{{cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/kordofan-conflict-spirals-in-dangerous|title=Kordofan conflict spirals in dangerous direction|website=Sudan War Monitor|date=13 January 2024|access-date=13 January 2024}}</ref>. [[13 студзеня]] Узброеныя сілы Судана атакавалі гарады Эль-Бувейда (штат Гезіра) і Эль-Фаў (штат Гедарэф)<ref>{{cite web |title=El Faw standoff: Sudan army deploys reinforcements as RSF regroup |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/el-faw-standoff-sudan-army-deploys-reinforcements-as-rsf-regroup |website=Radio Dabanga |date=14 January 2024}}</ref>. На наступны дзень актывізаваліся сутыкненні пад Эль-Генейнай, дзе авіяцыя прыхільнікаў Бурхана нанесла ўдары па старажытных меройскіх гарадах Нага і Мусаварат-эс-Суфра, якія абодва ўключаны ў [[Спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>{{Cite web |date=17 January 2024 |title=Sudan fighting spreads to World Heritage Site |url=https://www.france24.com/en/live-news/20240117-sudan-fighting-spreads-to-world-heritage-site |access-date=15 January 2024 |website=France 24 |language=en}}</ref>. [[17 студзеня]] паведамлялася аб баях на ўсход ад Аль-Мангала, апошняга буйнога горада Гезіры, які не знаходзіўся пад кантролем атрадаў Дагала. Так як гарнізон быў адрэзаны ад асноўных сіл, войскі Бурхана забяспечвалі абаронцаў па паветры на верталётах. У такіх цяжкіх умовах [[Служба агульнай разведкі (Судан)|Служба агульнай разведкі]] пачала выбарачна вербаваць і ўзбройваць грамадзянскіх асоб, каб адбіць варожае наступленне на Аль-Мангалу<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-in-west-of-sennar-after|title=Fighting west of Sennar after IGAD summit|website=Sudan War Monitor|date=January 19, 2024}}</ref>. Пазней САП пачалі наступленне на Бабануса<ref>{{Cite web |date=25 January 2024 |title=Rising civilian death toll as RSF attacks West Kordofan base |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-death-toll-as-rsf-attacks-west-kordofan-base |access-date=26 January 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. Ужо [[26 студзеня]] Sudan War Monitor паведаміла, што войскі Дагала захапілі большую частку горада, і паказала, што паўстанцы праніклі ў штаб 22-й пяхотнай дывізіі УСС<ref>{{Cite web |date=26 January 2024 |title=Sudan capital clashes continue, Babanousa ‘largely in hands of RSF’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-capital-clashes-continue-babanousa-largely-in-hands-of-rsf |access-date=26 January 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. У сакавіку прасоўванне паўстанцаў у штаце прыпынілася<ref name="sudanwarmonitor.com">{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-escalates-on-the-jazira|title=Fighting escalates on the Jazira front|date=March 3, 2024|website=Sudan War Monitor|access-date=4 March 2024|archive-date=4 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304143328/https://sudanwarmonitor.com/p/fighting-escalates-on-the-jazira|url-status=live}}</ref>. У лютым армія Бурхана правяла паспяховае наступленне ў Амдурмане, аб’яднаўшы свае сілы ў паўночнай частцы горада і і дэблакаваўшы атрады ў цэнтры, якія 10 месяцаў знаходзіліся ў акружэнні<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-close-to-breaking-omdurman|title=Sudan army close to breaking Omdurman siege|website=Sudan War Monitor|date=February 4, 2024}}</ref>. Гэта стала першым буйным прарывам для Узброеных сіл у вайне. Тым не менш, станам на [[19 лютага]], значную частку горада (захад і поўдзень) кантралявалі паўстанцы Дагала<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-omdurman-breakthrough|title=Map: Sudan army breaks Omdurman siege|website=Sudan War Monitor|date=February 19, 2024}}</ref>. У красавіку актывізаваліся баявыя дзеянні ў Эль-Фашыры, што вымусіла Бурхана адцягнуць сілы і рэсурсы з іншых участкаў. Гэта запаволіла ваенныя аперацыі ўрадавай арміі ў Хартуме і Амдурмане. У прыватнасці, для перакідцы войск і грузаў у абложаны горад задзейнічана авіяцыя<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/understanding-el-fasher-battle|title=Understanding the fighting in El Fasher|website=Sudan War Monitor|date=May 24, 2024|access-date=25 May 2024|archive-date=26 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526175335/https://sudanwarmonitor.com/p/understanding-el-fasher-battle|url-status=live}}</ref>. У маі САП пачалі наступленне ў Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-routed-in-heavy-fighting|date=May 8, 2024|title=Sudan army routed in heavy fighting along El Obeid-Kosti road|website=Sudan War Monitor|access-date=8 May 2024|archive-date=8 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240508143400/https://sudanwarmonitor.com/p/sudan-army-routed-in-heavy-fighting|url-status=live}}</ref>. 20 чэрвеня пасля некалькіх гадзін баёў армія Дагала захапіла сталіцу Заходняга Кардафана Аль-Фулах, вымусіўшы УСС адступіць да Бабанусы<ref>{{Cite news |date=20 June 2024 |title=Sudan’s RSF captures key army stronghold of el-Fula |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/6/20/sudans-rsf-captures-key-army-stronghold-of-el-fula |access-date=20 June 2024 |work=Al Jazeera}}</ref>. У канцы месяца яна прасунуліся ў штаце Сенар, захапіўшы раён Джэбель-Мая і горад Сінгу<ref>{{Cite news|title=Blitzkrieg: RSF advance deep into Sennar State and storm into the capital Sinja |url=https://sudanwarmonitor.com/p/blitzkrieg-rsf-advance-deep-into |access-date=2024-06-29 |website=Sudan war monitor}}</ref><ref>{{Cite news|title=RSF consolidates control over Sinjah, expands eastward|url=https://sudantribune.com/article287669/|access-date=2024-07-01|website=Sudan Tribune}}</ref>. У пачатку ліпеня паўстанцы ў ходзе маштабнага наступлення захапілі вялікія ўчасткі тэрыторыі і паселішчы Мазмум, Вадан-Найл, Сукі і Дзіндэр, прасунуўшыся да мяжы [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]]<ref>{{Cite news|title=Map: Sudan's Rapid Support Forces extend control in Sennar State|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-sennar-offensive|access-date=2024-07-03|website=Sudan war monitor}}</ref>. У канцы верасня ўрадавыя сілы разгарнулі буйное наступленне ў сталіцы<ref>{{Cite web |date=2024-09-26 |title=Air strikes in Khartoum as Sudan army attacks paramilitary RSF positions |url=https://www.newarab.com/news/air-strikes-khartoum-sudan-army-attacks-rsf-positions |access-date=2024-09-26 |website=The New Arab}}</ref>. [[File:Sudanese armed forces soldiers in Jebal moya.jpg|міні|Вайскоўцы арміі Бурхана ў Джэбель-Моі, 7 кастрычніка 2024.]] 1 кастрычніка войскі аль-Нура і Сілы вызвалення Судана на чале з Эль-Тахірам Хаджарам стварылі нейтральны ваенны альянс, накіраваны на абарону мірных жыхароў у Дарфуры<ref>{{Cite web |date=2 October 2024 |title=Two Darfur movements form ‘neutral military alliance’ to protect civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-darfur-movements-form-neutral-military-alliance-to-protect-civilians |access-date=3 October 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-us}}</ref>. У кастрычніку войскі Бурхана актывізуюць свае дзеянні ў рэгіёнах Сенар і Гезіра, адбіўшы Дындэр<ref>{{Cite web|url=https://sudanwarmonitor.com/p/map-sennar-jazira-offensive|title=Map: Sudan army advances in eastern states|date=October 23, 2024|website=Sudan War Monitor}}</ref>. У лістападзе бакі афіцыйна выключылі магчымасць урэгулявання грамадзянскай вайны шляхам перамоваў<ref>{{Cite news |last=Brachet |first=Eliott |date=2024-11-11 |title=War in Sudan: Death strikes at every corner in devastated Khartoum |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/11/11/war-in-sudan-death-strikes-at-every-corner-in-devastated-khartoum_6732461_124.html |url-access=subscription |access-date=2024-11-12 |work=[[Le Monde]] |language=en }}</ref>. У гэты час усё больш людзей далучаюцца да прыхільнікаў Бурхана, бо насельніцтва Судана стамілася ад злачынстваў з боку САП<ref>{{Cite news |last=Brachet |first=Eliott |date=2024-11-17 |title=The lost children of Sudan's revolution: 'We fight today alongside the men who fought us yesterday' |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2024/11/17/the-lost-children-of-sudan-s-revolution-we-fight-today-alongside-the-men-who-fought-us-yesterday_6733111_124.html |url-access=subscription |access-date=2024-11-18 |work=[[Le Monde]] |language=en}}</ref>. 23 лістапада ўрадавыя войскі бяруць Сінгу<ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Sudan Army Says Recaptures Key State Capital |url=https://www.barrons.com/articles/sudan-army-says-recaptures-key-state-capital-b9d1b033 |website=Barron’s}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-23 |title=Burhan arrives in Sinjah after army recaptures city |url=https://sudantribune.com/article293730/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. === Падзеі 2025 года === [[File:تحرير الخرطوم.jpg|міні|злева|Мірныя жыхары, лаяльныя да ўрада, і байцы пра-бурханаўскіх сіл святкуюць вызваленне часткі Хартума, сельская мясцовасць у наваколлях Амдурмана, 11 лютага 2025.]] У пачатку года войскі Бурхана разгарнулі наступленне ў штаце Гезіра, адбіўшы гарады Хадж Абдалах<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295656/ |title=Sudanese army retakes key town in Al Jazirah state |date=8 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Эш-Шабарка<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295704/ |title=Sudanese army gains ground in Al Jazirah state, tightens grip near Wad Madani |date=9 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Ад-эль-Кура<ref>{{cite web |url=https://sudantribune.com/article295750/ |title=Sudanese army recaptures town in push for Al Jazirah capital |date=10 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. 11 студзеня яны ўзялі Вад-Медані, сталіцу штата<ref>{{Cite news |date=2025-01-11 |title=Sudanese army advances to retake city of Wad Madani from RSF |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-advances-retake-city-wad-madani-rebels-2025-01-11/ |work=Reuters}}</ref>. На 8 лютага ўлады адваявалі большую частку Паўночнага Хартума, працягваючы паспяховае наступленне на тэрыторыі сталіцы<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/8/sudan-army-claims-major-advances-against-rsf-in-greater-khartoum|title=Sudan army claims major advances against RSF in greater Khartoum|quote=Development marks one of army’s most significant advances since war broke out between army chief al-Burhan and RSF.|website=Al Jazeera|date=February 8, 2025|access-date=February 12, 2025}}</ref>. 10 лютага ўрад Бурхана абвясціў аб планах стварыць [[Пераходны ўрад Судана|пераходны ўрад]]. Папярэднічалі таму поспехі ў барацьбе з САП<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://northafricapost.com/84268-sudan-army-plans-transitional-govt-and-elections-as-it-seeks-to-recapture-khartoum.html|title=Sudan army plans transitional gov’t and elections as it seeks to recapture Khartoum – The North Africa Post|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c9830566073o|title=Sudan civil war: Army plans new government as it advances in capital|website=BBC News|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref>. Як заяўлялася, гэта будзе тэхнакратычны кабінет на чале з цывільным прэм’ер-міністрам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/08/02/2025/sudans-army-chief-plans-transitional-govt-amid-military-advances|title=Sudan's army chief plans transitional govt amid military advances|author=Newspaper|first=The Peninsula|website=thepeninsulaqatar.com|date=2025-02-08|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://gazettengr.com/sudans-foreign-ministry-announces-plans-for-transitional-government/|title=Sudan’s foreign ministry announces plans for transitional government|author=Nigeria|first=News Agency of|website=Peoples Gazette Nigeria|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref>. Міністэрства замежных спраў Судана апублікавала дарожную карту, дзе было прадугледжана фарміраванне пераходнага ўрада і нацыянальны дыялог з групамі грамадзянскай супольнасці. Як вынік гэтага працэсу планавалася правесці выбары<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.arise.tv/sudanese-army-unveils-roadmap-to-democratic-government-calls-for-global-support/|title=Sudanese Transitional Government Announces Roadmap to Democratic Rule|author=Olugbode|first=Michael|website=Arise News|date=2025-02-10|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/2/10/sudan-army-aligned-foreign-ministry-sets-path-to-elections-amid-civil-war|title=Sudan army-aligned foreign ministry sets path to elections amid civil war|website=Al Jazeera|access-date=2025-03-05}}</ref>. Міністэрства замежных спраў звярнулася за падтрымкай да [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскага саюза]], [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]] для падтрымкі дарожнай карты<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-govt-asks-intl-partners-to-support-roadmap-for-sudan-dialogue|title=Sudan govt asks int’l partners to support roadmap for dialogue|author=AMB|website=Dabanga Radio TV Online|date=2025-02-09|access-date=2025-03-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailywestnile.info/news-now/sudan-charts-a-path-to-peace-government-announces-post-war-roadmap|title=Sudan Charts a Path to Peace: Government Announces Post-War Roadmap|website=Daily West Nile|access-date=2025-03-05}}</ref>. У адказ 18 лютага Сілы аператыўнай падтрымкі абвясцілі аб планах стварыць свой канкуруючы [[Урад у выгнанні|ўрад у выгнанні]], [[Урад міру і адзінства]], для кіравання часткамі Судана, якія знаходзіліся пад кантролем мяцежнікаў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.capitalfm.co.ke/news/2025/02/sudans-militia-backed-factions-agree-to-form-parallel-govts/|title=Sudan's militia backed factions agree to form parallel govts|author=CORRESPONDENT|website=Capital News|date=2025-02-18|access-date=2025-03-05}}</ref>. 23 лютага ў Найробі САП і саюзныя групы падпісалі Хартыю аб стварэнні паралельнага ўрада — Урада міру і адзінства<ref>{{cite web |title=Sudan's RSF, allies sign charter for rival government |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250223-sudan-s-rsf-allies-sign-charter-for-rival-government-sources |website=France 24 |access-date=23 February 2025}}</ref>. На наступны дзень урадавыя часці знялі двухгадовую аблогу Аль-Абейда<ref>{{cite web |title=Sudanese army ends RSF's two-year siege of El Obeid |url=https://sudantribune.com/article297800/ |website=Sudan Tribune |date=23 February 2025}}</ref>. 21 сакавіка ўлады заявілі, што суданская армія адбіла Рэспубліканскі палац у Хартуме<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/crmj0x8jr3wo |title=Sudan army recaptures presidential palace after two years of war |date=21 March 2025|access-date=21 March 2025|publisher=BBC}}</ref>. Ужо 26 сакавіка УСС адбілі міжнародны аэрапорт і мост Маншыя праз Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |title=Sudanese army retakes Khartoum airport from rebels |url=https://www.rfi.fr/en/africa/20250326-sudanese-army-retakes-khartoum-airport-from-rebels |access-date=2025-03-26 |website=RFI|language=en}}</ref>. У той жа дзень Аль-Бурхан наведаў прэзідэнцкі палац і абвясціў аб вызваленні сталіцы<ref>{{Cite web |title=‘Khartoum is free’ says Sudan Army chief al-Burhan after airport captured |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/3/26/sudan-armed-forces-retakes-khartoum-airport-from-rsf|access-date=2025-03-26 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. У красавіку мяцежныя войскі генерала Дагала пачалі буйное наступленне ў Паўночным Дарфуры, імкнучыся захапіць Эль-Фашыр, апошні падкантрольны Бурхану горад у рэгіёне. Пачынаючы з 11 красавіка, мяцежнікі неадразовала атакавалі Эль-Фашыр і наваколле як з зямлі, так і з паветра пры падтрымцы дронаў. Да 13 красавіка пасля разлютаваных баёў, у выніку якіх загінула больш за 200 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей і гуманітарных работнікаў, САП узялі пад кантроль [[Лагер бежанцаў Замзам|лагер Замзам]]<ref>{{Cite web |title=Sudan’s RSF claims control of famine-hit Zamzam camp in Darfur |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/13/sudans-rsf-claims-control-of-famine-hit-zamzam-camp-in-darfur |access-date=2025-04-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan paramilitaries kill at least 100 people in Darfur attack, UN says |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/4/12/sudan-paramilitaries-kill-at-least-100-people-in-darfur-attack-un-says |access-date=2025-04-16 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>. 23 красавіка адна з фракцый групоўкі «Рух за справядлівасць і роўнасць» на чале з Махамедам Башарай Ях’я абвясціла аб сваёй вернасці ўраду<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300066/ |title=JEM faction sides with Sudan army, plans to break El Fasher siege |date=24 April 2025 |work=Sudan Tribune}}</ref>. У маі ўрадавыя войскі правялі наступальныя дзеянні ў Кардафане, адбіўшы Эль-Хівай<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article300773/ |title=Sudan army says it recaptured West Kordofan town from RSF |date=11 May 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>, Эль-Хамадзі<ref>{{Cite web |date=2025-05-14 |title=Sudan army captures key South Kordofan town, gains in Omdurman |url=https://sudantribune.com/article300845/ |access-date=2025-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>, Дэбібад<ref>{{Cite web |date=2025-05-23 |title=Sudanese army, allied forces seize strategic city in South Kordofan state |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-allied-forces-seize-strategic-city-in-south-kordofan-state/3577666 |access-date=2025-05-21 |website=[[Anadolu Agency]] }}</ref>. Ад баевікоў цалкам ачышчаны штаты Белы Ніл<ref>{{cite web|url=https://www.youm7.com/story/2025/5/21/%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%AA%D8%B9%D9%84%D9%86-%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%8A%D8%A9/6994825 |title=بعد تحرير الخرطوم بالكامل.. السلطات السودانية تعلن ولاية جديدة خالية من الدعم السريع |work=اليوم السابع |date=21 May 2025|access-date=24 May 2025|publisher=[[Youm7]]}}</ref> і Хартум<ref>{{Cite web |date=2025-05-20 |title=Sudan war: RSF entirely pushed out of Khartoum state, army says |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwynn0vy3n4o.amp |access-date=2025-05-21 |website=[[BBC News]] |language=en-gb}}</ref>. 10 чэрвеня разгортваюцца баі на мяжы з Лівіяй, дзе армію Дагала падтрымала Лівійская нацыянальная армія<ref>{{Cite web |title=«الدعم السريع» تعلن سيطرتها على مناطق قرب الحدود مع ليبيا ومصر |url=https://aawsat.com/node/5153298 |access-date=2025-06-16 |website=Aawsat|language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=الحدث عاجل {{!}} الجيش السوداني : الجيش الليبي بقيادة خليفة حفتر ساند الدعم السريع في هجومه على نقاط حدودية |url=https://nabd.com/s/156287683-f3255c/%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%8A%D8%A8%D9%8A-%D8%A8%D9%82%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D8%AD%D9%81%D8%AA%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%81%D9%8A-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%89-%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%B7-%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9 |access-date=2025-06-16 |website=موقع نبض}}</ref>. 28 кастрычніка генерал Аль-Бурхан пацвердзіў, што УСС вывелі войскі з Эль-Фашыра. Горад перайшоў пад кантроль войск Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-10-30 |title=Sudan war: US senators press Trump for action after RSF 'horrors' in Al Fasher |url=https://www.trtafrika.com/english/article/bed56904c81c|access-date=2025-10-31 |work=TRT Afrika |language=en-AU}}</ref> 1 снежня мяцежнікі абвясцілі, што ўзялі пад кантроль Бабанусу, апошні горад у Заходнім Кардафане, які ўтрымліваўся ўрадам<ref>{{cite web |url=https://sudanwarmonitor.com/p/babanusa-captured |title=Sudanese Army Base in Babanusa Overrun After Protracted Siege |work=Sudan War Monitor |date=1 December 2025 |access-date=1 December 2025}}</ref>. === Падзеі 2026 года === У пачатку 2026 года ўзмацніліся баявыя дзеянні ў рэгіёне Кардафан, дзе амаль штодзённыя ўдары беспілотнікаў прыводзілі да значных ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва. Дроны атакавалі рынкі, медыцынскі ўстановы і жылыя раёны. Зрушэнне эпіцэнтра канфлікту ў Кардафан садзейнічала тое, што прыхільнікі Бурхана адбілі Хартум, а мяцежнікі ўкараніліся ў Дарфуры.<ref>{{cite web | last=Usher | first=Barbara Plett | title=Kordofan drone strikes: Sudan's pivotal new front line as truce remains elusive | website=BBC | date=2026-02-25 | url=https://www.bbc.com/news/articles/cjwz6z14w65o | access-date=2026-02-25}}</ref> Асабліва жорсткія баі разгарнуліся ў Паўднёвым Кардафане, дзе фіксавалася найбольшая колькасць ахвяр сярод грамадзянскага насельніцтва. У гэтым рэгіёне кантроль над населенымі пунктамі пераходзіў з рук у рукі. Паралельна, у студзені—сакавіку, актывізаваліся баі ў Блакітным Ніле, дзе баевікі атакавалі стратэгічна важны горад Курмук. Урадавая армія накіравала падмацаванне ў Эд-Дамазін, адміністрацыйны цэнтр штата.<ref>[https://www.rfi.fr/ru/%D0%B2-%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B5/20260415-%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%B9 Судан — страна, раздираемая бесконечной войной]</ref> 18 красавіка Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. == Мірныя ініцыятывы == === Першапачатковы працэс === У першы дзень канфлікту былы прэм’ер-міністр Абдала Хамдок публічна звярнуўся да Бурхана і Дагала з просьбай спыніць баявыя дзеянні<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 |title=Sudan's army and rival force battle, killing at least 56 |website=Associated Press |last1=Magdy |first1=Samy |last2=Gambrell |first2=Jon |date=16 April 2023 |access-date=16 April 2023 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415102737/https://apnews.com/article/sudan-khartoum-firing-coup-deal-85464b8f9b7eaf1f7ec77eb7337d7881 |url-status=live }}</ref>. 16 красавіка 2023 года бакі, паводле прапановы [[ААН]], дамовіліся прыпыніць баявыя дзеянні з 16:00 да 19:00 па мясцовым часе штодня для бяспечнага праходу ў выпадку неадкладных гуманітарных сітуацый. У той жа час, як папярэдзілі прыхільнікі Бурхана, яны пакідаюць за сабой права рэагаваць, калі САП «здзейсняць якія-небудзь парушэнні»<ref>{{Cite web |title=Sudan approves passage for urgent humanitarian cases|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudanese army and RSF back 'urgent humanitarian ceasefire'|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254|access-date=2023-04-16 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref>. [[18 красавіка]] генерал Дагала заявіў, што яго ваенізаваныя фармаванні пагадзіліся на аднадзённае перамір’е, каб забяспечыць бяспечны праход грамадзянскіх асоб, у тым ліку параненых. Рашэнне было прынята пасля размовы з [[дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратаром ЗША]] [[Энтані Блінкен]]ам<ref>{{Cite web |title=RSF leader agrees to 24-hour armistice|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. УСС таксама пагадзіліся на 24-гадзіннае спыненне агню, якое пачалося ў 18:00 па мясцовым часе<ref>{{Cite web |title=Sudanese Army agrees to 24-hour ceasefire|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Гэтыя дамоўленасці не былі выкананы, і ў пазначаныя тэрміны баявыя дзеянні працягваліся. УСС і САП выступілі з заявамі, у якіх абвінавачвалі адзін аднаго ў незахаванні рэжыму спынення агню<ref>{{Cite web |title=Fighting continues in Sudan hours after ceasefire was to begin|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/18/heavy-gunfire-shatters-khartoum-despite-sudan-truce-deal |access-date=2023-04-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. [[21 красавіка]] САП заявілі, што будуць выконваць 72-гадзіннае спыненне агню, якое ўступіць у сілу ў 6:00 таго дня, у пачатак ісламскага свята Ід аль-Фітр (Ураза-байрам)<ref name="Eid">{{Cite news |title=Sudan's RSF announces 72-hour ceasefire amid Khartoum fighting |url=aljazeera.com/news/2023/4/21/sudans-rsf-announces-72-hour-ceasefire-amid-khartoum-fighting |access-date=2023-04-21 |work=Al Jazeera |language=en}}</ref>. Нягледзячы на тое, што ў другой палове дня армія пагадзілася на трохдзённае перамір’е, баявыя дзеянні працягваліся<ref>{{Cite news |title=Sudan's army says it agrees to three-day truce starting Friday |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-22 |work=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=21 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230421085011/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |url-status=live }}</ref>. 24-га бакі дамовіліся аб спыненні агню на 72 гадзіны. Перамір’е павінна было пачацца з паўночы<ref>{{Cite news |date=2023-04-24 |title=New Sudan ceasefire announced but doubts remain |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65380154 |access-date=2023-04-24 |archive-date=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230425004413/https://www.bbc.com/news/world-africa-65380154 |url-status=live }}</ref>. У САП заявілі, што мэтай спынення агню было стварэнне гуманітарных калідораў для мірных жыхароў і эвакуцыі дыпламатычных місій<ref>{{Cite news |title=Sudan fighting in its 11th day: A list of key events |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/25/sudan-fighting-in-its-11th-day-a-list-of-key-events |access-date={{date|2023-04-25}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425094100/https://www.aljazeera.com/news/2023/4/25/sudan-fighting-in-its-11th-day-a-list-of-key-events|archive-date=2023-04-25}}</ref>. [[26 красавіка]] [[Міжурадавы орган па развіцці]] прапанаваў падоўжыць рэжым спынення агню яшчэ на 72 гадзіны<ref>{{Cite news |title=Sudan army chief backs ceasefire extension as skirmishes continue |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/27/sudan-army-chief-backs-ceasefire-extension-as-skirmishes-continue |access-date=27 April 2023 |work=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref>. [[30 красавіка]] варагуючыя сілы абвясцілі аб падаўжэнні рэжыму спынення агню яшчэ на 72 гадзіны<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/30/sudan-live-news-fighting-enters-third-week-un-warns-of-collapse|title=Sudan army says it agreed to extend truce with RSF|access-date=2023-04-30|date=2023-04-30|work=Aljazeera}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/30/sudan-live-news-fighting-enters-third-week-un-warns-of-collapse|title=Humanitarian truce extended: RSF|access-date=2023-04-30|date=2023-04-30|work=Aljazeera}}</ref>. === Перамоўны працэс у Джыдзе === 1 мая 2023 года спецыяльны пасланнік ААН у Судане Фолькер Пертэс абвясціў, што бакі дамовіліся накіраваць прадстаўнікоў для перамоваў пры пасярэдніцтве міжнароднай арганізацыі, але не назваў дату і месца правядзення сустрэчы<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/5/1/sudan-conflict-live-un-warns-of-humanitarian-breaking-point|title=Rivals agree to send representatives to UN negotiations: AJ correspondent|access-date=2023-05-02|date=2023-05-02|work=Aljazeera}}</ref>. На наступны дзень варагуючыя фракцыі абвясцілі аб пачатку з 4 мая чарговага перамір’я тэрмінам на тыдзень<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361155|title=Sudan rivals agree 'in principle' to a week's truce|access-date=2023-05-02|date=2023-05-02|work=[[BBC]]}}</ref>. [[6 мая]] бакі сустрэліся на перамовах у саудаўскай [[Джыда|Джыдзе]]<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/6/rival-sudan-factions-meet-in-saudi-arabia-as-pressure-mounts|title=Rival Sudan factions meet in Saudi Arabia as pressure mounts|access-date=2023-05-06|date=2023-05-06|work=Aljazeera}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sudan’s warring military factions to meet face-to-face for first time since conflict began |url=https://www.cnn.com/2023/05/06/world/sudan-conflict-talks-saudi-arabia-intl-hnk/index.html |website=CNN}}</ref>. [[11 мая]] варагуючыя фракцыі падпісалі пагадненне, якое дазваляла бяспечны праход людзям з зоны баявых дзеянняў. Аднак дамоўленасці аб перамір’і дасягнута не было<ref>{{Cite news |title=Sudan conflict: Army and RSF agree deal to protect civilians |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65569513 |access-date=12 May 2023 |archive-date=12 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512095107/https://www.bbc.com/news/world-africa-65569513 |url-status=live }}</ref>. [[20 мая]] ў Джыдзе фракцыі канфлікту дамовіліся аб тыднёвым спыненні агню, пачынаючы з 21:45 22-га чысла<ref>{{Cite news |title=Sudan’s army, Rapid Support Forces sign 7-day ceasefire|work=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/21/sudans-army-rapid-support-forces-sign-7-day-ceasefire |access-date=21 May 2023}}</ref>. [[29 мая]] перамір’е падоўжана да [[3 чэрвеня]]<ref>{{Cite news|date=2023-05-29 |title=Sudan’s military, RSF agree ceasefire extension|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/29/fighting-continues-in-sudan-as-latest-ceasefire-close-to-expiring|access-date=2023-05-30}}</ref>. [[31 мая]] прадстаўнікі суданскай арміі прыпынілі свой удзел у перамовах у Джыдзе. Напярэдадні, як яны заявілі, праціўнік парушыў дамоўленасці і нанёс серыю артылерыйскіх і паветраных удараў<ref>{{Cite news|date=2023-05-31|title=Sudan army suspends participation in Jeddah ceasefire talks|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/31/sudan-army-suspends-participation-in-jeddah-ceasefire-talks|access-date=2023-06-01}}</ref>. Аднак потым бакі аднавілі перамоўны працэс<ref>{{Cite web |date=2023-06-06 |title=Sudan’s warring parties resume ceasefire talks in Jeddah |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/06/06/Sudan-s-warring-parties-resume-ceasefire-talks-in-Jeddah |access-date=2023-06-07 |website=Al Arabiya English |language=en}}</ref>. [[9 чэрвеня]] фракцыі дамовіліся аб перамір’і на суткі, пачынаючы з 6 раніцы 10-га чысла<ref>{{Cite news|date=2023-06-09|title= Mediators announce 24-hour Sudan ceasefire from early Saturday|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/9/saudi-arabia-us-announce-24-hour-sudan-ceasefire-from-saturday|access-date=2023-06-13}}</ref>. Яшчэ адзін рэжым спынення агню, у гэты раз на 72 гадзіны, пачаўся з 6:00 [[18 чэрвеня]]<ref name="seventeen">{{Cite news|date=2023-06-17|title= Sudan crisis: Five children among 17 killed in air strikes|language=en|work=[[BBC]]|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65938868|access-date=2023-06-18}}</ref>. [[27 чэрвеня]] абвешчана чарговае перамір’е з нагоды свята [[Курбан-байрам]]<ref>{{Cite news|date=27 June 2023|title=Sudanese army declares ‘unilateral’ ceasefire on first day of Eid|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/27/rsf-announces-two-day-unilateral-ceasefire-in-sudan-for-eid|access-date=27 June 2023}}</ref>. [[13 ліпеня]] падчас саміту ў [[Каір]]ы УСС, САП і лідары суседніх з Суданам дзяржаў дамовіліся аб новай ініцыятыве па ўрэгуляванні канфлікту. Прэзідэнт Егіпта [[Абдул Фатах ас-Сісі]] заявіў, што ініцыятыва будзе ўключаць у сябе ўсталяванне трывалага спынення агню, стварэнне бяспечных гуманітарных калідораў для дастаўкі дапамогі і пабудову дыялогавай платформы, у якой будуць удзельнічаць усе палітычныя партыі і дзеячы краіны. Ён таксама заклікаў бакі пачаць мірныя перамовы пад кіраўніцтвам Афрыканскага саюза<ref>{{Cite news|date=13 July 2023|title=Sudan’s neighbors meeting in Cairo for summit agree to Egypt’s initiative to try to end conflict|language=en|work=AP|url=https://apnews.com/article/egypt-sudan-summit-ethiopia-dam-6c2877b05df9fa045ca59b257e9e59e8|access-date=14 July 2023}}</ref>. [[15 ліпеня]] аднавіліся перамовы ў Джыдзе<ref>{{Cite news|date=15 July 2023|title=Sudan army returns for talks in Jeddah as war enters fourth month |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/15/sudan-army-returns-for-talks-in-jeddah-as-war-enters-fourth-month |access-date=16 July 2023}}</ref>, але [[27 ліпеня]] УСС іх зноў прыпынілі, абвінаваціўшы САП у новых парушэннях рэжыму спынення агню і запатрабаваўшы вываду войск Дагала з Хартума<ref>{{Cite news |date=29 July 2023 |title=Sudanese army’s return to negotiations hinges on RSF withdrawal from Khartoum: statement |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275554/ |access-date=31 July 2023 |archive-date=25 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225103718/https://sudantribune.com/article275554/ |url-status=dead }}</ref>. [[3 снежня]] новая хваля перамоў у Джыдзе была прыпынена бакамі<ref>{{Cite web |date=2023-12-03 |title=Mediators suspended Sudan’s ceasefire talks Indefinitely |url=https://sudantribune.com/article280013/ |access-date=2023-12-05 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. Станам на сярэдзіну снежня мірны працэс так і не атрымалася аднавіць<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/31/why-are-sudans-warring-factions-meeting-in-jeddah|title=Why are Sudan’s warring factions meeting in Jeddah?|website=Al Jazeera|date=31 October 2023|access-date=18 December 2023|last1=Lawal|first1=Shola}}</ref>. [[24 снежня]] Фарыс Эльнур, галоўны перамоўшчык ад САП на мірных працэсе, падаў у адстаўку, абвінаваціўшы праціўніка ў перашкодзе перамовам<ref>{{Cite news |date=2023-12-24 |title=RSF chief negotiator resigns to focus on ending Sudan’s war |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article280632/ |access-date=2023-12-25}}</ref>. Выступаючы перад войскамі [[12 красавіка]] 2024 года, Бурхан заявіў, што папярэдняй умовай перамоў з’яўляецца вывад САП з усіх буйных гарадскіх цэнтраў<ref>{{cite news |newspaper=Sudan Tribune |date=2024-04-12 |url=https://sudantribune.com/article284391/ |title=Sudan's military announces progress in restoring defence capabilities |access-date=13 April 2024 |archive-date=28 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428165106/https://sudantribune.com/article284391/ |url-status=live }}</ref>. Чакалася, што ў красавіку будуць адноўлены перамовы ў Джыдзе, але бакі выбралі новую пляцоўкі — [[Каір]]<ref name="Lodhi">{{cite news |work=Al Jazeera |last=Lodhi |first=Areesha |title=After a year of war in Sudan, what is the situation now? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand |date=2021-04-11 |access-date=12 April 2024 |archive-date=9 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609212541/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/11/why-did-war-break-out-in-sudan-a-year-ago-where-does-it-currently-stand |url-status=live }}</ref>. [[29 мая]] адбылася тэлефонная размова Бурхана з дзяржсакратаром ЗША Энтані Блінкенам, які запатрабаваў аднаўлення працэсу менавіта ў Джыдзе. Суданскі ўрад адмовіўся, спаслаўшыся на адсутнасць папярэдніх кансультацый<ref>{{Cite web |date=May 29, 2024 |title=Blinken and top general discuss need to end Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/africa/blinken-discusses-need-end-sudan-conflict-sudan-with-general-state-dept-says-2024-05-28/ |website=Reuters}}</ref><ref>{{cite web |date=May 29, 2024 |title=Sudan's Agar refuses U.S. invitation to resume Jeddah talks |url=https://sudantribune.com/article286314/ |website=Sudan Tribune |access-date=31 May 2024 |archive-date=30 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530080447/https://sudantribune.com/article286314/ |url-status=live }}</ref>. === Далейшы працэс === У пачатку 2025 года прадпрымаліся намаганні па заключэнні перамір’я, але ў цэлым не ўвянчаліся поспехам. Мірныя перамовы, якія праходзілі ў [[Лондан]]е, [[Вашынгтон]]е і [[Жэнева|Жэневе]], не прывялі да дасягнення доўгатэрміновага пагаднення.<ref>{{Cite news |last=Gardner |first=Tom |date=12 November 2025 |title=A quick, dirty, Trump-backed ceasefire is possible in Sudan |url=https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/12/a-quick-dirty-trump-backed-ceasefire-is-possible-in-sudan |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251112112120/https://www.economist.com/the-world-ahead/2025/11/12/a-quick-dirty-trump-backed-ceasefire-is-possible-in-sudan |archive-date=12 November 2025 |access-date=12 November 2025 |newspaper=[[The Economist]]}}</ref> У красавіку на канферэнцыі пад кіраўніцтвам Вялікабрытаніі ў Лондане была зроблена спроба стварыць кантактную групу для аднаўлення перамоў, але намаганні зайшлі ў тупік, калі ключавыя арабскія дзяржавы (асабліва Егіпет, Саудаўская Аравія і ААЭ) адмовіліся ўхваліць ініцыятыву.<ref name=":37">{{Cite news |last=Wintour |first=Patrick |date=15 April 2025 |title=UK conference on Sudan fails to set up contact group for ceasefire talks |url=https://www.theguardian.com/world/2025/apr/15/uk-conference-hopes-to-map-pathway-to-end-suffering-in-sudan |access-date=21 November 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Да верасня Злучаныя Штаты сумесна з Саудаўскай Аравіяй, Егіптам і ААЭ прадставілі афіцыйны план мірнага ўрэгулявання. Дарожная карта прадугледжвала трохмесячнае гуманітарнае перамір’е, за якім рушыць услед пастаяннае спыненне агню і дзевяцімесячны палітычны пераход да грамадзянскага кіравання. Аднак рэалізацыя плана заставалася нявызначанай: УСС выказалі сур’ёзныя сумневы, у прыватнасці, запатрабаваўшы вываду сіл праціўніка з грамадзянскіх раёнаў да ўступлення перамір’я ў сілу.<ref name=":39">{{Cite web |last1=Eltahir|first1=Nafisa |last2=Alashray |first2=Enas |editor1=Alexandra Hudson |editor2=Lisa Shumaker|date=12 September 2025 |title=US, Saudi Arabia, UAE, Egypt propose roadmap for Sudan peace |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/us-saudi-arabia-uae-egypt-propose-roadmap-sudan-peace-2025-09-12/}}</ref><ref name=":40">{{Cite web |date=6 November 2025 |last1=Khaled|first1=Fatma|agency=Associated Press |title=Sudan's paramilitary forces agree to truce proposed by U.S.-led mediator group |url=https://www.pbs.org/newshour/world/sudans-paramilitary-forces-agree-to-truce-proposed-by-u-s-led-mediator-group |access-date=21 November 2025 |website=PBS News |language=en-us}}</ref><ref name=":41">{{Cite web |date=7 November 2025 |last1=Abdelaziz|first1=Khalid|last2=Eltahir|first2=Nafisa|last3=Psaledakis|first3=Daphne|last4=Alashray|first4=Enas|editor1=Alex Richardson|editor2=Aidan Lewis|editor3=Diane Craft|title=Sudan's RSF agrees to US proposal for humanitarian ceasefire |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudans-rsf-agrees-us-proposal-humanitarian-ceasefire-2025-11-06/}}</ref> Тым часам лідары САП падтрымалі прапанову.<ref name=":40" /><ref name=":41" /><ref name=":43">{{Cite web |last=Rogers |first=Abby |title=RSF says it agrees to ceasefire in Sudan war |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/11/6/rsf-says-it-agrees-to-mediators-ceasefire-proposal-in-sudan-war |access-date=21 November 2025|date=6 November 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Прыхільнікі Бурхана сцвярджалі, што перамір’е дазволіць мяцежнікам замацаваць поспехі пасля падзення Эль-Фашыра.<ref name=":44">{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=6 November 2025|title=RSF agrees to US humanitarian ceasefire proposal |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/3878559/sudanese-rapid-support-forces-agrees-us-humanitarian-ceasefire-proposal/ |access-date=21 November 2025 |website=Washington Examiner |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=27 October 2025 |title=Sudan's RSF rebels say they captured army base in key city, as fears grow of split in war-torn nation |url=https://www.cnn.com/2025/10/27/africa/sudan-rsf-captures-el-fasher-base-intl |access-date=31 October 2025 |website=[[CNN]] |agency=[[Reuters]]}}</ref> == Замежны фактар == === Міжнародная рэакцыя === Шэраг краін ([[ЗША]]<ref>{{Cite tweet |user=USAMBSudan |number=1647171894993403904 |title=Escalation of tensions within the military component to direct fighting is extremely dangerous. I urgently call on senior military leaders to stop the fighting.}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite web |last=Новости |first=Р. И. А. |date=2023 |title=Россияне не пострадали во время обострения ситуации в Судане |url=https://ria.ru/20230415/sudan-1865530497.html |archive-date=15 April 2023 |access-date=15 April 2023 |website=РИА Новости |language=ru}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite tweet|number=1647261026612568065|user=JamesCleverly|title=The ongoing violence across Sudan must stop immediately. The UK calls on the Sudanese leadership to do all they can to restrain their troops and deescalate to prevent further bloodshed. Military action will not resolve this situation.|author=James Cleverly|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[Іспанія]]<ref>{{Cite web |last=José Manuel Albares |first=[@jmalbares] |date=15 April 2023 |title=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |url=https://twitter.com/jmalbares/status/1647307110823219202 |access-date=2023-04-15 |website=Twitter |language=en}}</ref>, [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]], [[Катар]], [[ААЭ]], [[Іарданія]], [[Эфіопія]]<ref name=":1" />, [[Кітай]]<ref>{{cite web |title=China, highly concerned about Sudan situation, calls for ceasefire |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-china-idAFB8N35N026 |website=Reuters |publisher=Reuters |access-date=18 April 2023 |language=en |date=16 April 2023}}</ref>) і міжнародных арганізацый ([[Афрыканскі Саюз]]<ref>{{Cite web |title=The Chairperson of the AU Commission's statement on on the developing situation in Sudan {{!}} African Union |url=https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |access-date=2023-04-15 |website=au.int |archive-date=15 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180314/https://au.int/ar/pressreleases/20230415/statement-developing-situation-sudan |url-status=dead }}</ref>, [[еўрапейскі саюз|ЕС]]<ref>{{Cite tweet|number=1647206717518761986|user=JosepBorrellF|title=Alarming news of fighting in #Sudan. The EU calls on all forces to stop the violence immediately. An escalation will only aggravate the situation. Protection of citizens is a priority. All EU staff in the country is safe and accounted for.|author=Josep Borrell|date=15 April 2023|access-date=15 April 2023}}</ref>, [[ААН]], [[Ліга арабскіх дзяржаў]]<ref name=":1" />) асудзілі гвалт і заклікалі спыніць баі. [[Егіпет]] і [[Паўднёвы Судан]] прапанавалі свае паслугі ў якасці дзяржаў-пасярэднікаў у мірным урэгуляванні<ref>{{Cite news|date=2023-04-16 |title=Egypt and South Sudan offer to mediate between Sudanese sides |language=en |work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16}}</ref>. [[Чад]] абвясціў аб часовым закрыцці сваёй мяжы з Суданам<ref>{{Cite web |title='People are terrified': Heavy fighting erupts in Sudan |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/15/heavy-gunfire-heard-south-of-sudanese-capital-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=aljazeera.com |language=en}}</ref> (нягледзячы на гэта, паводле агенцтва ААН па справах бежанцаў на 20 красавіка, ад 10 000 да 20 000 суданцаў здолелі перайсці дзяржаўную граніцу<ref>{{cite news |title=UN says 10,000-20,000 have fled Sudan fighting for Chad|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023 |work=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref>). Некалькі авіякампаній, пасля [[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|абстрэлу самалётаў]] у аэрапорце Хартума, прыпынілі палёты ў сталіцу краіны<ref name="BBC">{{cite news |author1=Salih |first=Zeinab Mohammed |author2=Igunza |first2=Emmanuel |date=15 April 2023 |title=Sudan: Army and paramilitaries battle over key sites |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945 |access-date=15 April 2023}}</ref>. [[Савет па правах чалавека ААН|Савет ААН па правах чалавека]] прыняў [[11 мая]] 2023 года дакумент, накіраваны на ўзмацненне маніторынгу парушэнняў падчас канфлікту ў Судане, нягледзячы на супраціў суданскага ўрада. Ён таксама заклікаў пакласці канец гвалту і пашырыць мандат эксперта ААН па Судану, уключыўшы ў яго маніторынг злоўжыванняў, ''«якія вынікаюць непасрэдна з бягучага канфлікту»''. 18 членаў прагаласавалі за рэзалюцыю, 15 прагаласавалі супраць і 14 устрымаліся<ref>{{Cite news |title=UN Rights Council Votes To Strengthen Monitoring Of Abuses In Sudan|work=Barron's|url=https://www.barrons.com/news/un-rights-council-votes-to-strengthen-monitoring-of-abuses-in-sudan-2502ed29 |access-date=11 May 2023}}</ref>. [[10 ліпеня]] Міжурадавы орган па развіцці на саміце ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]] пагадзіўся запытаць Рэзервовыя сілы Усходняй Афрыкі разглядзець пытанне магчымага разгортвання міратворцаў для абароны грамадзянскіх асоб і забеспячэння гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite news|date=10 July 2023|title=Regional bloc calls for summit to consider Sudan troop deployment|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/10/regional-bloc-calls-for-summit-to-consider-sudan-troop-deployment|access-date=11 July 2023}}</ref>. ==== Санкцыі ==== [[1 чэрвеня]] 2023 года Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да чатырох фірмаў: двух, звязаных з Дагала, і двух, звязаных з Бурханам. Як паведамілі ў [[Белы дом|Белым доме]], гэта стала адказам на шматлікія парушэнні рэжыму спынення агню і напады на мірных жыхароў<ref>{{Cite news|date=2023-06-01|title=US imposes first sanctions over Sudan conflict|language=en|work=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/us-imposes-first-sanctions-over-sudan-conflict|access-date=2023-06-02}}</ref>. [[12 ліпеня]] Злучанае Каралеўства абвясціла аб санкцыях у дачыненні да фірмаў, звязаных з САП і УСС, за прадастаўленне сродкаў і зброі ў ходзе канфлікту<ref>{{cite web|title=War in Sudan has displaced over three million people, says UN|url=https://www.france24.com/en/live-news/20230712-un-wants-sudan-sides-held-to-account-as-3-million-flee|website=France 24|date=12 July 2023|access-date=13 July 2023}}</ref>. [[22 студзеня]] 2024 года [[Еўрапейскі савет]] увёў санкцыі супраць шасці фірмаў «за падтрымку дзейнасці, якая падрывае стабільнасць і палітычны пераход у Судане». Сярод іх апынуліся дзве фірмы, якія займаюцца вытворчасцю зброі і транспартных сродкаў для арміі Бурхана<ref>{{Cite web |date=22 January 2024 |title=Six firms involved in Sudan war sanctioned by EU council |url=https://www.africanews.com/2024/01/22/six-firms-involved-in-sudan-war-sanctioned-by-eu-council/ |access-date=22 January 2024 |website=Africanews |language=en}}</ref>. [[31 студзеня]] ЗША ўвялі санкцыі супраць трох фірмаў, звязаных з САП<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=US imposes sanctions on three Sudanese companies tied to the warring parties |url=https://apnews.com/article/sudan-burhan-dagalo-war-sanctions-b1bb39cc1b3fe029173bff021103cf54 |access-date=1 February 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.foxnews.com/world/us-sanctions-3-firms-direct-connections-sudan-civil-war|title=US sanctions 3 firms over direct connections to Sudan Civil War|publisher=Fox news|access-date=31 January 2024|date=1 February 2024|language=en}}</ref>, а [[15 мая]] — у дачыненні да кіраўніка аперацый мяцежнікаў Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага паўстанцамі ў Цэнтральным Дарфуры Алі Ягуба Джыбрыла<ref>{{Cite web |title=U.S. sanctions RSF commanders over civilian deaths in Darfur |url=https://sudantribune.com/article285602/ |access-date=16 May 2024 |website=Sudan Tribune |date=15 May 2024 |language=en}}</ref>. [[23 чэрвеня]] Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі ў дачыненні да шасці арганізацый за вытворчасць і закупку зброі для УСС і САП<ref>{{Cite news |date=24 June 2024 |title=RSF accuses SAF of 'criminal act' as Khartoum Bahri power station burns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/eu-imposes-sanctions-on-six-sudan-entities |access-date=25 June 2024 |work=Radio Dabanga}}</ref>. 11 верасня Савет Бяспекі ААН аднагалосна прагаласаваў за падаўжэнне эмбарга на пастаўкі зброі і іншых санкцый, звязаных з вайной у Судане, да 2025 года<ref>{{cite news |title=UN Security Council extends Sudan sanctions until 2025 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/un-security-council-extends-sudan-sanctions-until-2025 |access-date=12 September 2024 |work=Radio Dabanga |date=12 September 2024 }}</ref>. 24 кастрычніка ЗША ўвялі санкцыі супраць Міргані Ідрыса Сулеймана, дырэктара суданскай сістэмы абароннай прамысловасці, за яго ролю ў набыцці зброі УСС<ref>{{Cite web |date=2024-10-25 |title=SAF procurement chief latest hit by US sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-procurement-chief-latest-hit-by-us-sanctions |access-date=2024-10-26 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. 8 лістапада Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі ў дачыненні да кіраўніка аперацый САП Асмана Махамеда Хаміда Махамеда і камандуючага войскамі мяцежнікаў у Заходнім Дарфуры [[Абдэль Рахман Джума|Абдэля Рахмана Джумы Баркалы]] за іх ролю ў парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 16 снежня ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да былога кіраўніка ваеннай разведкі Салаха Гоша, кіраўніка аперацый САП Асмана Хаміда, губернатара Заходняга Дарфура Тыджані Каршума і дырэктара ваеннай разведкі УСС Махамеда Алі за іх ролю ў ваенных злачынствах, падрыў пераходу да грамадзянскага ўраду ў Судане і закупку абсталявання і зброі, якія выкарыстоўваюцца бакамі ў канфлікце<ref>{{Cite web |date=16 December 2024 |title=Senior Sudan officials latest hit by EU sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-sudan-officials-latest-hit-by-eu-sanctions |website=Radio Dabanga}}</ref>. 7 студзеня 2025 года Злучаныя Штаты афіцыйна заявілі, што САП здзейснілі генацыд, і ўвялі санкцыі супраць генерала Дагала<ref>{{cite web |title=US says Sudan’s RSF committed genocide, announces sanctions on leaders |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/1/7/us-says-sudans-rsf-committed-genocide-announces-sanctions-on-leaders |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera |access-date=7 January 2025}}</ref>. 16 студзеня 2025 года ЗША таксама ўвялі санкцыі супраць генерала Абдэля Фатаха Аль-Бурхана<ref>{{Cite news |last=Lewis |first=David |last2=Psaledakis |first2=Daphne |date=16 January 2025 |title=US issues sanctions on Sudanese army chief Burhan |url=https://www.reuters.com/world/us-impose-sanctions-sudanese-leader-burhan-2025-01-16/ |access-date=16 January 2025 |work=[[Reuters]]}}</ref>. 18 ліпеня Еўрапейскі Саюз увёў санкцыі супраць камандзіра УСС Абукалы Махамеда Кайкала, камандзіра САП Хусейна Баршама, а таксама фірмаў Al-Khaleej Bank і Red Rock Mining<ref>{{Cite news|title=Sudan rejects new EU sanctions, objects to 'equating' army with militia |url=https://sudantribune.com/article303050/ |access-date=2025-07-20 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref>. 12 верасня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі ў дачыненні да міністра фінансаў і лідара Руху за справядлівасць і роўнасць Джыбрыла Ібрагіма і батальёна «Аль-Бара ібн Малік» за іх ролю ў грамадзянскай вайне і сувязі з Іранам.<ref>{{Cite web |date=12 September 2025 |title=US sanctions Sudan's finance minister, allied militia over Iran ties |url=https://sudantribune.com/article304903/ |access-date=13 September 2025 |website=Sudan Tribune}}</ref> 9 снежня Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць шэрагу асоб і арганізацый, звязаных з транснацыянальнай сеткай, якая вербавал калумбійскіх наймітаў для арміі Дагала<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/307969 |title=U.S. sanctions Colombian network over recruitment of mercenaries for Sudan's RSF |website=[[Sudan Tribune]] |date=9 December 2025 |access-date=10 December 2025}}</ref>. 12 снежня Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць чатырох высокапастаўленых камандзіраў САП, а менавіта Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, брыгаднага генерала Аль-Фатэха Абдулы Ідрыса і палявога камандзіра Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда, за іх ролю ў разні ў Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |website=[[Sudan Tribune]] |date=12 December 2025 |access-date=13 December 2025}}</ref>. 30 студзеня 2026 года ЕС увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. 5 лютага Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. 19 лютага Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. 24 лютага Савет Бяспекі ААН увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> 28 красавіка ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> === Замежны ўдзел === Вечарам 15 красавіка стала вядома аб паланенні САП 200 егіпецкіх вайскоўцаў недалёка ад Мерове<ref>{{Cite web |title=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 |url=https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 |date=2023-04-15 |website=Twitter |language=ar | archiveurl=https://web.archive.org/web/20230415175509/https://twitter.com/RSFSudan/status/1647253056000610307 | archivedate=2023-04-15}}</ref>. Першапачаткова не было дадзена ніякага афіцыйнага тлумачэння прысутнасці егіпецкіх салдат, хоць Егіпет і Судан мелі цеснае ваеннае супрацоўніцтва з-за дыпламатычнай напружанасці з Эфіопіяй<ref>{{cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|title=Sudan's paramilitary shares video they claim shows 'surrendered' Egyptian troops|date=2023-04-15|work=al-Arabiya|language=en|access-date=15 April 2023|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415192027/https://english.alarabiya.net/News/world/2023/04/15/Sudan-s-paramilitary-shares-video-they-claim-shows-surrendered-Egyptian-troops|url-status=live}}</ref>. Пазней афіцыйны Каір заявіў, што яго вайскоўцы знаходзіліся ў краіне для правядзення сумесных вучэнняў з суданскай арміяй<ref name="BBC News" />. 16-га чысла САП заявілі, што замежныя знішчальнікі атакавалі іх войскі ў Порт-Судане<ref name=egy1>{{cite news |title=الدعم السريع: نتعرض لهجوم من طيران أجنبي في بورتسودان |url=https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |trans-title=Rapid Support: We are under attack from foreign aircraft in Port Sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=Al Arabiya |date=16 April 2023 |archive-date=17 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230417105900/https://www.alarabiya.net/arab-and-world/sudan/2023/04/16/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B1%D9%8A%D8%B9-%D9%86%D8%AA%D8%B9%D8%B1%D8%B6-%D9%84%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%86-%D8%B7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A3%D8%AC%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D9%81%D9%8A-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AA%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86 |url-status=live }}</ref>. Як меркавалася, гэта былі егіпецкія самалёты. На наступны дзень спадарожнікавыя здымкі, атрыманыя The War Zone, паказалі, што на авіябазе Мерове адзін знішчальнік [[МіГ-29]] егіпецкіх ВПС быў знішчаны. Два іншых былі моцна пашкоджаны або знішчаны<ref>{{cite news |last1=Tack |first1=Sim |last2=Rogoway |first2=Tyler |title=Egyptian MiG-29s Destroyed In Sudan |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |access-date=18 April 2023 |publisher=The War Zone|date=17 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418003826/https://www.thedrive.com/the-war-zone/egyptian-mig-29s-destroyed-in-sudan |url-status=live }}</ref>. Акрамя [[ВПС]], у баях на баку арміі Бурхана верагодна заўважаны [[спецпрызн]]<ref name=egy2>{{cite news |last1=Rickett |first1=Oscar |title=Sudan and a decade-long path to turmoil |url=https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |access-date=18 April 2023 |publisher=Middle East Eye |quote="The Egyptians are already heavily involved," Cameron Hudson, a former CIA analyst, told MEE. "They are actively in the fight. There are Egyptian fighter jets that are part of these bombing campaigns. Egyptian special forces units have been deployed and the Egyptians are providing intelligence and tactical support to the SAF." |date=18 April 2023 |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418160458/https://www.middleeasteye.net/news/sudan-decade-long-path-turmoil |url-status=live }}</ref>. У інтэрв’ю тэлеканалу «Аль-Арабія» генерал суданскай арміі заявіў, што дзве суседнія краіны, якія ён не назваў, спрабавалі аказаць дапамогу САП<ref>{{Cite web |title=Sudanese Army agrees to 24-hour ceasefire |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en |archive-date=18 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418085840/https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |url-status=live }}</ref>. Асобныя крыніцы паведамлялі пра падтрымку з боку [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]. Яе кіраўнік [[Яўген Прыгожын]] адмаўляў удзел у падзеях, заявіўшы, што кампанія не мае прысутнасці ў Судане больш за два гады<ref>{{cite news |title=Russia’s Wagner denies involvement in Sudan crisis |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=19 April 2023 |publisher=BBC |date=19 April 2023}}</ref>. [[Лівійская нацыянальная армія]], якую таксама абвінавацілі ў супрацоўніцтве з САП, зрабіла аналагічную заяву<ref>{{cite news |title=Libya denies involvement in Sudan fighting |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 |access-date=20 April 2023 |publisher=[[BBC]] |date=20 April 2023}}</ref>. Аднак, па паведамленнях The Wall Street Journal, лівійскі военачальнік [[Халіфа Хафтар]] пры падтрымцы [[ААЭ]] і «Вагнера» накіраваў як мінімум адзін самалёт з ваенным рыштункам для войск Дагала<ref>[https://www.wsj.com/articles/libyan-militia-and-egypts-military-back-opposite-sides-in-sudan-conflict-87206c3b «Libyan Militia and Egypt’s Military Back Opposite Sides in Sudan Conflict»]</ref>. 19 красавіка эфіопскія вайскоўцы атакавалі атрады УСС у памежным раёне Эль-Фашэр. Паводле суданскіх уладаў, эфіопы ўзмацнілі сваю ваенную актыўнасць на агульнай мяжы з пачаткам сутыкненняў<ref name=eth1>{{cite news |title=عاجل (السُّوداني): الجيش يوقف غزواً إثيوبياً على الفشقة الصغرى ويُكبِّدهم خسائر فادحة في الأرواح والعتاد |url=https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |access-date=20 April 2023 |publisher=Al Sudani |date=19 April 2023 |quote=Ethiopian forces carried out an invasion and attack on Al-Fashqa Al-Sughra, reinforced by tanks, armored vehicles, and large crowds of infantry. Immediately, the armed forces units dealt with them with their various long-range fire systems, causing them heavy losses in personnel and equipment |archive-date=19 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419204128/https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |url-status=dead }} {{Cite web |url=https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |title=Архіўная копія |access-date=20 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230419204128/https://www.alsudaninews.com/ar/?p=171052 |archive-date=19 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. Аднак прэм’ер-міністр Эфіопіі [[Абій Ахмед Алі]] адмаўляў факт якіх-небудзь баёў на мяжы<ref>[https://www.bbc.com/news/live/world-africa-64393826 «Ethiopian PM denies reports of clashes with Sudan forces»]</ref>. У той жа час захопленыя егіпецкія вайскоўцы былі вызвалены і адпраўлены на радзіму на борце трох егіпецкіх ваенна-транспартных самалётаў, якія вылецелі з аэрапорта Хартума<ref>{{cite news |title=Egyptian air force personnel remain in Khartoum: Sudanese army corrects earlier statement|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed|access-date=20 April 2023 |publisher=Aljazeera |date=20 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web|date=April 20, 2023|title=Egyptian army says soldiers stuck in Sudan back home or at embassy|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-army-says-177-egyptian-air-force-troops-evacuated-egypt-2023-04-20/|website=Reuters|access-date=April 21, 2023}}</ref>. [[19 верасня]] тэлеканал [[CNN]] паведаміў, што ўкраінскія ССА меркавана стаялі за серыяй удараў беспілотнікаў і наземнай аперацыяй супраць САП у раёне Хартума 8 верасня<ref name="Ukraine">{{cite web |last1=Butenko |first1=Victoria |last2=Elbagir |first2=Nima |last3=Mezzofiore |first3=Gianluca |last4=Qiblawi |first4=Tamara |last5=Goodwin |first5=Allegra |last6=Carey |first6=Andrew |last7=Munsi |first7=Pallabi |last8=Zene |first8=Mahamat Tahir |last9=Arvanitidis |first9=Barbara |last10=Platt |first10=Alex |last11=Baron |first11=Mark |last12=Lauren |first12=Kent |title=Exclusive: Ukraine's special services 'likely' behind strikes on Wagner-backed forces in Sudan, a Ukrainian military source says |url=https://www.cnn.com/2023/09/19/africa/ukraine-military-sudan-wagner-cmd-intl/index.html |website=[[CNN]] |date=19 September 2023 |access-date=19 September 2023}}</ref>. Начальнік Галоўнага ўпраўлення разведкі [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны Украіны]] [[Кірыл Аляксеевіч Буданаў|Кірыл Буданаў]] заявіў у інтэрв’ю [[22 верасня]], што не можа ні адмаўляць, ні пацвярджаць дачыненне дзяржавы да канфлікту ў Судане<ref>{{Cite web |last=Altman |first=Howard |author-link=Howard Altman |date=2023-09-22 |title=Exclusive Interview With Ukraine's Spy Boss From His D.C. Hotel Room |url=https://www.thedrive.com/the-war-zone/exclusive-interview-with-ukraines-spy-boss-from-his-dc-hotel-room |access-date=2023-09-24 |website=The War Zone |language=en |quote=TWZ: (...) Were you guys involved with the attack on a Wagner-backed militia in Sudan? CNN reported that Ukrainians were likely involved in the attack on the Rapid Support Forces (RSF) forces with FPV drones. KB: I will only say the following: About two to three months ago I was giving an interview to one of the media, I don’t remember which specific one. I answered them back then that anywhere across the world we will be seeking and hunting down Russian military criminals, and sooner or later that time will come whenever they are. That is why we shouldn't be surprised when in any territory, something happens to Russian military criminals. Then speaking about your specific question about Sudan, regretfully I cannot confirm or deny.}}</ref>. 6 лістапада былі апублікаваны кадры, знятыя БПЛА, дзе ў невядомым суданскім горадзе вялі бой украінскі спецназ і вагнераўцы<ref>{{Cite news |date= 6 November 2023 |url= https://www.kyivpost.com/post/23722 |title= EXCLUSIVE: Videos Show Ukrainian Special Forces 'Cleaning Up' Wagner Fighters in Sudan |work=The Kyiv Post |access-date= 9 November 2023}}</ref>. У лютым Кіеў афіцыйна пацвердзіў удзел прадстаўнікоў Галоўнага ўпраўлення разведкі МА ў баявых дзеяннях<ref>{{Cite web|url=https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|назва=ГУР і Африка: Буданов розкрив мету спецоперацій української розвідки у Судані|видавець=24 Канал|date=26 лютого 2024|url-архіву=http://web.archive.org/web/20240227004454/https://24tv.ua/operatsiyi-gur-sudani-budanov-prokomentuvav-metu-ukrayini_n2502194|archive-date=27 лютого 2024|мертвий-url=no|access-date=27 лютого 2024}}</ref>. 28 чэрвеня 2024 года Судан адклікаў свайго пасля ў Чадзе Асмана Мухамеда Юніса, абвінаваціўшы суседнію краіну ў падтрымцы Дагала<ref>{{Cite news |date=28 June 2024 |title=Sudan recalls ambassador from Chad over allegations of supporting RSF |url=https://sudantribune.com/article287511/ |access-date=28 June 2024 |work=Sudan Tribune}}</ref>. 9 кастрычніка Дагала абвінаваціў Егіпет ва ўдзеле ў аперацыях УСС і нанясенні авіяўдараў па пазіцыях САП у Гара-Мая, што Каір адмаўляў. Ён таксама сцвярджаў, што ў канфлікце ўдзельнічалі тыграйскія, эрытрэйскія, азербайджанскія і ўкраінскія найміты<ref>{{Cite web |date=9 October 2024 |title=Egypt rejects RSF leader’s claim of military support for Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article291904/ |access-date=10 October 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 October 2024 |title=Sudan’s RSF accuses Egypt of involvement in air strikes on its forces |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/10/10/sudans-rsf-accuses-egypt-of-involvement-in-air-strikes-on-its-forces |access-date=10 October 2024 |website=Al Jazeera |language=en-us}}</ref>. 6 мая 2025 года ўрад Судана разарваў дыпламатычныя адносіны з ААЭ з-за меркаванай падтрымкі паўстанцаў<ref>{{Cite web |date=2025-05-06 |title=Sudan cuts ties with UAE over alleged RSF support as drone strikes on Port Sudan continue |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cly1ygvxvq3o |access-date=2025-05-07 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref>. 10 чэрвеня УСС абвінавацілі ЛНА ў сумесным нападзе з САП у памежным трыкутніку Лівія—Егіпет—Судан.<ref>{{Cite web |date=10 June 2025 |title=Sudanese army accuses Libya's Haftar forces of border attack|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudanese-military-says-rival-paramilitary-forces-backed-by-libyas-haftar-forces-2025-06-10/|access-date=11 June 2025 |website=[[Reuters]]}}</ref> 2 жніўня УСС і АСАД заявілі пра гібель у Эль-Фашыры камандзіра САП, які меў калумбійскае грамадзянства<ref>{{Cite news |title='Colombian commander slain' as RSF attack on North Darfur capital repelled |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/colombian-commander-slain-as-rsf-attack-on-north-darfur-capital-repelled |access-date=2025-08-03 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref>. 6 жніўня, паводле заявы Хартума, самалёт ВПС ААЭ з калумбійскімі наймітамі на борце быў збіты ВПС Судана пры пасадцы ў аэрапорце Ньяла, у выніку чаго загінулі 40 чалавек. Міністэрства замежных спраў Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў адмаўляе гэтае абвінавачванне і называе яго беспадстаўным і недаказаным.<ref>{{Cite web |title=Sudan says army destroys Emirati aircraft, killing 40 mercenaries |url=https://www.al-monitor.com/originals/2025/08/sudan-says-army-destroys-emirati-aircraft-killing-40-mercenaries |access-date=2025-08-07 |website=AL-Monitor |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-uae-darfur-72ae9367f898fe4861535ea0c31948d3|title= Sudanese airstrike hits Darfur airport, killing 40 suspected mercenaries|publisher= Associated Press|date=7 August 2025}}</ref> 5 верасня Судан падаў скаргу ў Савет Бяспекі ААН, абвінаваціўшы ААЭ ў вярбоўцы, фінансаванні і разгортванні сотняў калумбійскіх наймітаў для барацьбы на баку прыхільнікаў Дагала.<ref>{{Cite news |date=2025-09-05 |title=Sudan files UN complaint over alleged UAE-backed Colombian mercenaries in Darfur |url=https://sudantribune.com/article304689/ |access-date=2025-09-06 |work=Sudan Tribune |language=en}}</ref> === Эвакуацыя замежнікаў === {{Main|Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)}} {{Гл. таксама|Аперацыя «Сажытэр»|Аперацыя «Raus aus Khartum» (2023)|Аперацыя «Каверы»}} [[Файл:أثناء عمليات إجلاء السعودية لمواطنيها ورعايا الدول الشقيقة والصديقة لها.jpg|thumb|Саудаўскія жанчыны-вайскоўцы падчас вывазу замежнікаў у Джыду, 26 красавіка 2023.]] Успышка гвалту заахвоціла свет сачыць за сітуацыяй у Судане, а ўрады дзяржаў перайсці да выратавання сваіх грамадзян з «гарачай кропкі». У краіне на той момант знаходзілася вялікая колькасць замежнікаў. Самымі буйнымі групамі былі амерыканцы (16 000 чалавек, большасць з якіх мелі падвойнае грамадзянства<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=US has evacuated American diplomatic personnel from Sudan|url=https://edition.cnn.com/2023/04/22/politics/us-diplomatic-personnel-sudan/index.html |access-date=2023-04-24|work=[[CNN]] |language=en}}</ref>) і егіпцяне (10 000 чалавек<ref name="Foreigners">{{Cite web |title=Foreigners evacuated as factions battle in Sudan’s Khartoum|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/4/23/foreign-citizens-evacuated-as-factions-battle-in-khartoum |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>). Аднак сама [[эвакуацыя]] была абцяжарана з-за баявых дзеянняў у сталічным Хартуме, асабліва ў міжнародным аэрапорце і вакол яго. Гэта вымусіла многіх ехаць на машынах у Порт-Судан, які знаходзіцца прыкладна ў 650 км на паўночны ўсход ад Хартума<ref>{{Cite news |date=2023-04-23|title=Which countries have evacuated nationals from Sudan?|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=2023-04-24|work=Al Jazeera |language=en}}</ref>, адкуль замежнікі вывазіліся па паветры альбо караблямі. Іншыя эвакуацыі праводзіліся праз наземныя пагранпераходы. == Гуманітарны крызіс == {{Main|Гуманітарны крызіс у Судане (2023)}} {{Гл. таксама|Суданскі крызіс бежанцаў (2023)}} Баявыя дзеянні ў Хартуме прывялі да таго, што многія жыхары апынуліся ў сваіх дамах без [[электрычнасць|электрычнасці]] і вады больш чым на 48 гадзін, што яшчэ больш пагоршылася гвалтам, які меў месца падчас поснага месяца [[Рамадан]]. Хартумцы праз вулічныя перастрэлкі не маглі выйсці за прадуктамі ў краму. У бальніцах адчуваўся недахоп персаналу і запасаў матэрыялаў з-за патоку параненых<ref>{{cite news |last1=Dahir |first1=Abdi Latif |title=As New Wave of Violence Hits Sudan’s Capital, Civilians Feel the Strain |url=https://www.nytimes.com/2023/04/17/world/africa/sudan-fighting-khartoum.html |access-date=17 April 2023 |publisher=[[The New York Times]] |date=17 April 2023}}</ref>. Жахлівае становішча склалася таксама ў Дарфуры<ref name="aj" />. Міжнародная федэрацыя таварыстваў [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]] і Чырвонага Паўмесяца заявіла, што аказанне гуманітарнай дапамогі ў ваколіцах Хартума практычна немагчыма, і папярэдзіла, што сістэма аховы здароўя Судана знаходзіцца на мяжы калапсу<ref>{{Cite web |title=‘Almost impossible’ to provide aid in Sudanese capital: IFRC |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/18/sudan-live-news-rsf-fighting-for-rights-of-our-people |access-date=2023-04-18 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Больш за тое, [[Сусветная харчовая праграма]] абвясціла аб прыпыненні ўсіх аперацый у Судане пасля гібелі сваіх супрацоўнікаў<ref>{{Cite news |date=16 April 2023 |title=WFP temporarily halts operations in Sudan |language=en |work=BBC |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254 |access-date=2023-04-16 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415115739/https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65285254 |url-status=live}}</ref>. На 24 красавіка 2023 года краіну пакінулі больш за 30 000 чалавек<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Mersiha Gadzo,Usaid |title=Sudan updates: Army says foreign evacuations to begin |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/22/sudan-fighting-live-news-army-says-foreign-evacuations-to-begin |access-date=2023-04-24 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-04-24 |title=South Sudan receives about 10,000 refugees fleeing Sudan fighting |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/south-sudan-receives-about-10000-refugees-fleeing-sudan-fighting/articleshow/99734417.cms |access-date=2023-04-24 |issn=0971-8257}}</ref>. Першапачаткова асноўны паток бежанцаў прынялі суседнія Чад і Паўднёвы Судан<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |last2=Salih |first2=Zeinab Mohammed |last3=Ahmed |first3=Kaamil |date=2023-04-24 |title=Sudan: thousands flee Khartoum as civilian casualties escalate |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2023/apr/24/sudan-thousands-flee-khartoum-as-civilian-casualties-escalate |access-date=2023-04-24 |issn=0261-3077}}</ref>. Уцекачы пераважна прыбывалі з Хартума і Дарфура<ref>{{Cite news |date=2023-04-20 |title=UN says up to 20,000 have fled Sudan fighting for Chad |language=en |work=Le Monde.fr |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/04/20/un-says-up-to-20-000-have-fled-sudan-fighting-for-chad_6023671_4.html |access-date=2023-04-24}}</ref>. На [[2 мая]] ў ААН паведамілі аб 334 000 унутрана перамешчаных асоб і 100 000 бежанцаў за мяжой<ref name="100k">{{cite news |title=Sudan crisis: Civilians facing 'catastrophe' as 100,000 flee fighting - UN|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65448691|access-date=2 May 2023 |work=[[BBC]] |date=2 May 2023}}</ref>. У маі на фоне канфлікту зафіксавана ўспышка [[туберкулёз]]у<ref>{{Cite web |date=2023-05-08 |title=Ukraine, Sudan conflicts fuel alarming surge in tuberculosis |url=https://www.ctvnews.ca/health/ukraine-sudan-conflicts-fuel-alarming-surge-in-tuberculosis-1.6389483 |access-date=2023-05-08 |website=CTVNews |language=en}}</ref>. Павелічэнне колькасці хворых у краіне адбылося адначасна з [[Украіна]]й, дзе на той момант пацверджана больш за 34 000 выпадкаў<ref>{{Cite journal |last=Hassanain |first=Sara A. |last2=Edwards |first2=Jeffrey K. |last3=Venables |first3=Emilie |last4=Ali |first4=Engy |last5=Adam |first5=Khadiga |last6=Hussien |first6=Hafiz |last7=Elsony |first7=Asma |date=2018-05-16 |title=Conflict and tuberculosis in Sudan: a 10-year review of the National Tuberculosis Programme, 2004-2014 |url=https://doi.org/10.1186/s13031-018-0154-0 |journal=Conflict and Health |volume=12 |issue=1 |pages=18 |doi=10.1186/s13031-018-0154-0 |issn=1752-1505 |pmc=5954449 |pmid=29785203}}</ref><ref name=eml>{{Cite web |first=Edith M. |last=Lederer |agency=The Associated Press |date=2023-05-08 |title=Ukraine, Sudan conflicts fuel alarming surge in tuberculosis |url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2023-05-08/ukraine-sudan-conflicts-fuel-alarming-surge-in-tuberculosis |access-date=2023-05-08 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref>. Пра ўспышку ўпершыню паведаміла [[8 мая]] ААН. Было адзначана, што ад хваробы штодзённа паміраюць 4400 чалавек, у тым ліку 700 дзяцей<ref name=eml />. [[Файл:Screengrab of refugee camp from Number of Refugees Who Fled Sudan for Chad Double in Week.jpg|thumb|Лагер суданскіх бежанцаў у Чадзе.]] На працягу 2024 года назіралася праблема [[Голад у Судане (2024)|моцнага недаядання і тэхнагеннага голаду]], што было выклікана наступствамі ўнутранага канфлікту. Бедства закранула [[Дарфур]], Кардафан і суседнія краіны, якія прымалі бежанцаў, асабліва Чад. Голад часткова абумоўлены тым, што бакі перакрылі шляхі паставак ежы і гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/2024/6/18/sudanese-refugees-in-chad-fleeing-starvation-as-much-as-theyre-fleeing-war|title=Starving to death is as scary as the war for Sudanese refugees in Chad|author=Nashed|first=Mat|website=Al Jazeera|access-date=2024-06-19}}</ref>. Станам на лета 2025 года ад голаду загінула 522 000 чалавек<ref>{{cite web|title= Khartoum: Destroyed buildings, cars covered in ash tell horrors of war in Sudan capital|url= https://www.newarab.com/news/khartoum-extensive-destruction-tells-horror-war-sudan|website=[[The New Arab]]|date=8 July 2025|quote= It caused one of the world’s biggest humanitarian crises and at least 150,000 people have been killed. Rights organisations say the number is likely to be much higher. The conflict has also triggered a widespread famine, impacting millions of Sudanese, especially children. An estimated 522,000 children have already died from starvation, the [[Sudan Tribune]] has reported.|access-date=14 August 2025|language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=وفاة أكثر من 500 ألف طفل في السودان جراء سوء التغذية |trans-title=More than 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |website=[[Sudan Tribune]] |quote=The Preparatory Committee of the [[Sudanese Doctors Syndicate]] revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |language=Arabic |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=9 February 2024 |title=Sudan war leaves 700,000 children facing life-threatening malnutrition|url=https://news.un.org/en/story/2024/02/1146392 |access-date=29 July 2025 |website=UN News |language=en}}</ref>. == Шкода і страты == === Стан эканомікі === Паводле ацэнак ААН, эканамічная актыўнасць у Судане ўпала больш чым на траціну за першыя тры тыдні канфлікту<ref name="80m">{{cite news |date=12 September 2023|title=Sudan war causes daily economic loss of $80 million |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/daily-economic-loss-of-sudan-war-estimated-at-80-million |work=Radio Dabanga |access-date=12 September 2023}}</ref>. У ліпені суданскія эканамісты ацанілі агульную суму шкоды ў $9 млрд, або ў сярэднім у $100 млн<ref>{{cite news |date=18 July 2023|title=$49 billion of economic loss and looted property in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/49-billion-of-economic-loss-and-looted-property-in-sudan |work=Radio Dabanga|access-date=19 July 2023 |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719121727/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/49-billion-of-economic-loss-and-looted-property-in-sudan |url-status=live}}</ref>. У лютым 2024 года міністр фінансаў Джыбрыл Ібрагім заявіў, што з-за баявых дзеянняў у 2023 годзе эканоміка Судана скарацілася на 40 працэнтаў, а ў 2024 годзе чакаецца дадатковы спад на 28 працэнтаў. Дададзена, што дзяржаўныя даходы скараціліся на 80 адсоткаў<ref>{{cite news |date=29 February 2024 |title=Sudan's economy contracts 40% as war rages |url=https://www.africanews.com/2024/02/28/sudans-economy-contracts-40-as-war-rages/ |work=Africanews|access-date=1 March 2024 }}</ref>. === Сувязь і зносіны === У пачатку падзей суданская армія абвясціла аб закрыцці ўсіх аэрапортаў краіны<ref name=nyala>{{Cite web |date=2023-04-15 |title=استمرار الاشتباكات بين الجيش والدعم السريع بالخرطوم ومروي |url=https://www.darfur24.com/2023/04/15/استمرار-الاشتباكات-بين-الجيش-والدعم-ا/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415111108/https://www.darfur24.com/2023/04/15/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B4%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D9%83%D8%A7%D8%AA-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D9%8A%D8%B4-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B9%D9%85-%D8%A7/ |archive-date=15 April 2023 |access-date=2023-04-16 |website=موقع دارفور٢٤ الاخباري |language=ar}}</ref>. Каля 13:00 17-га чысла ўпраўленне грамадзянскай авіяцыі цалкам закрыла паветраную прастору для палётаў<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Mersiha Gadzo, Usaid |title=Sudan's army orders RSF dissolved; claims control of state TV |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/17/sudan-fighting-live-news-nearly-100-killed-as-clashes-spread |access-date=2023-04-17 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. 16-га чысла тэлекамунікацыйны правайдэр MTN адключыў інтэрнэт-паслугі па ўсёй краіне па загадзе суданскага рэгулятара тэлекамунікацый<ref>{{Cite web |last=Siddiqui |first=Arwa Ibrahim,Usaid |title=Dozens of people killed as Sudan fighting enters second day |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/16/sudan-unrest-live-news-dozens-dead-as-fighting-enters-second-day |access-date=2023-04-16 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>, а тэлеканал Sudan TB цалкам спыніў сваё вяшчанне<ref>{{Cite news |last=Abdelaziz |first=Khalid |last2=Eltahir |first2=Nafisa |last3=Eltahir |first3=Nafisa |date=2023-04-16 |title=Sudan's army pounds paramilitary bases with air strikes in power struggle |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-military-rivals-fight-power-killing-least-25-2023-04-16/ |access-date=2023-04-16}}</ref>. На [[23 красавіка]] паведамлялася амаль аб поўным адключэнні [[Інтэрнэт]]у<ref>{{Cite web |title=Convoy carrying French national attacked: RSF|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/23/sudan-fighting-internet-outage-reported-across-the-country |access-date=2023-04-23 |website=www.aljazeera.com |language=en |date=23 April 2023}}</ref>. На 1 мая 2023 года канфлікт прывёў да спынення паступлення суданскіх тавараў у Чад, што выклікала рост цэн у краіне<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=V-Z23MmwyXI|title=Gunfire heard in Khartoum: Here is the situation on Monday, May 1, 2023|website=Al Jazeera|via=[[YouTube]]}}</ref>. У пачатку лютага 2024 года ў краіне адбылося масавае адключэнне інтэрнэту, якое закранула 65 % насельніцтва Судана<ref>{{Cite web |date=31 January 2024 |title=Sudan communications blackout widens amid accusations |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-telecom-networks-blackout-widens-amid-accusations |access-date=5 February 2024 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref>. === Чалавечыя ахвяры === На дадзены момант паступаюць супярэчлівыя паведамленні аб ахвярах. Згодна з першапачатковай інфармацыяй тэлеканала «[[Аль-Джазіра]]», у ходзе першых сутыкненняў у Эль-Абейдзе і Хартуме прынамсі трое мірных жыхароў загінулі і дзясяткі атрымалі раненні<ref name="aj"/>. У Паўночным Дарфуры, паводле «Аль-Арабія», прынамсі двое мірных жыхароў былі забіты і 26 паранены. Яшчэ трое мірных жыхароў загінулі ад стрэлу гранатамёта. Адна жанчына была паранена куляй<ref>[https://twitter.com/AlArabiya_Brk/status/1647232265762623488 مراسل العربية: مقتل شخصين وإصابة 26 آخرين من المدنيين في الخرطوم بحري #العربية_عاجل https://alarabiya.net]</ref>. У заяве Камітэта лекараў Судана гаворыцца, што двое мірных жыхароў былі забіты ў аэрапорце Хартума і адзін чалавек быў застрэлены ў штаце Паўночны Кардафан<ref>{{Cite web |title=Three killed, dozens injured: Doctors' committee|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/15/sudan-unrest-live-news-explosions-shooting-rock-khartoum |access-date=2023-04-15 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Падчас [[Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)|баёў у Фора-Баранзе]] ў Заходнім Дарфуры паведамлялася пра дзясяткі забітых і сотні параненых<ref>[https://www.darfur24.com/2023/04/15/سقوط-قتلى-وجرحي-جراء-اشتباكات-بين-الجي/ سقوط قتلى وجرحي جراء اشتباكات بين الجيش والدعم السريع بالفاشر], 15 April 2023</ref>. У Паўднёвым Дарфуры загінулі 5 чалавек<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/Elmosharaf_E/status/1647288341149151233?s=20}}</ref>. Сярод загінулых былі грамадзянін [[Індыя|Індыі]]<ref>[https://ria.ru/20230416/sudan-1865635280.html Во время столкновений в Судане погиб гражданин Индии]</ref>, грамадзянін [[ЗША]]<ref name="cbsnews.com">{{Cite web |title=1 American dead in Sudan as U.S. readies troops for potential embassy evacuation amid heavy fighting |url=https://www.cbsnews.com/news/sudan-american-dead-us-troops-embassy-evacuation-khartoum/ |access-date=2023-04-20 |website=www.cbsnews.com |language=en-US}}</ref>, грамадзянін [[Ірак]]а<ref name="cbsnews.com"/>, грамадзянін Егіпта<ref>{{Cite news |last=Reuters |date=2023-04-24 |title=Egypt’s foreign ministry says embassy staff killed in Khartoum |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/egypts-foreign-ministry-says-embassy-staff-killed-khartoum-2023-04-24/ |access-date=2023-04-25}}</ref> і двухгадовая дзяўчынка з [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{Cite web |title=Turkish toddler killed in ongoing clashes in Sudan|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/turkish-toddler-killed-in-ongoing-clashes-in-sudan/2875179 |access-date=2023-04-20 |website=www.aa.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>, а таксама 15 сірыйцаў<ref>{{cite web|url=https://english.aawsat.com/home/article/4296896/diplomat-says-15-syrians-killed-amid-clashes-sudan|title=Diplomat Says 15 Syrians Killed Amid Clashes in Sudan|work=Asharq Al-Awsat|date=27 April 2023|url-status=live|access-date=4 May 2023|archive-date=4 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230504163158/https://english.aawsat.com/home/article/4296896/diplomat-says-15-syrians-killed-amid-clashes-sudan}}</ref>, 15 эфіопаў<ref>{{cite web|url=https://apanews.net/2023/04/23/at-least-15-ethiopians-killed-in-sudan-crossfires/|title=At least 15 Ethiopians killed in Sudan crossfires|work=Apa News|date=23 April 2023|access-date=29 мая 2023|archive-date=30 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230630183511/https://apanews.net/2023/04/23/at-least-15-ethiopians-killed-in-sudan-crossfires/|url-status=dead}}</ref>, 9 эрытрэйцаў<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting|title=Eritrea accused of forcibly repatriating civilians caught up in Sudan fighting|work=The Guardian|date=7 May 2023|access-date=12 May 2023|archive-date=12 May 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230512004130/https://www.theguardian.com/world/2023/may/07/eritrea-accused-of-forcibly-repatriating-civilians-caught-up-in-sudan-fighting|url-status=live}}</ref> і 10 студэнтаў з [[ДРК|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]]<ref>{{Cite news|date=2023-06-06|title=Air strikes on Sudan campus kill Congolese - government|language=en|work=BBC|url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65495446|access-date=2023-06-06}}</ref>. На другі дзень паведамлялася, што ў Кабкабіі трое супрацоўнікаў Сусветнай харчовай праграмы былі забіты ў выніку перастрэлкі на ваеннай базе. Два іншыя супрацоўнікі былі сур’ёзна паранены, а байцы САП разрабавалі некалькі аўтамабіляў арганізацыі. Агулам на раніцу 56 чалавек загінулі і не менш за 595 атрымалі раненні па ўсёй краіне, з якіх 25, у тым ліку 17 мірных жыхароў, загінулі ў Хартуме<ref>{{Cite web |title=Sudan: Army and RSF battle over key sites, leaving 56 civilians dead|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65284945|publisher= BBC News|access-date=16 April 2023}}</ref>. На трэці дзень канфлікту Камітэт Суданскіх лекараў заявіў, што па меншай меры 97 чалавек былі забіты і 1100 паранены<ref>{{Cite web |title=Sudan fighting: RSF and army clash in Khartoum for third day|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65293538|access-date=2023-04-17|website=www.bbc.com|language=en |date=17 April 2023}}</ref>, адзначыўшы, што гэтая лічба не ўключае ўсіх пацярпелых, паколькі многія людзі не маглі дабрацца да бальніц<ref>{{Cite web |title=Nearly 100 people dead across Sudan|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/17/sudan-fighting-live-news-nearly-100-killed-as-clashes-spread|access-date=2023-04-17|website=www.aljazeera.com|language=en |date=17 April 2023}}</ref>. Са слоў спецпрадстаўніка ААН Фолькера Пертэса, на 18 красавіка прынамсі 185 чалавек былі забіты і больш за 1800 паранены<ref>{{Cite web |title=Sudan's generals battle for 3rd day; death toll soars to 185 |url=https://apnews.com/article/sudan-fighting-military-rsf-eafa3246b1e3004a1a9f2b9af9561362|access-date=2023-04-18 |website=www.apnews.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>. 19-га чысла прадстаўнікі [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]] (СААЗ) паведамілі, што па меншай меры 270 чалавек загінулі і больш за 2600 атрымалі раненні<ref>{{Cite web |title=Ceasefire crumbles amid chaos in Sudan as death toll reaches 270 |url=https://edition.cnn.com/2023/04/18/africa/sudan-fighting-intensifies-students-intl-hnk/index.html|access-date=2023-04-19 |website=www.cnn.com |language=en |date=18 April 2023}}</ref>. На наступны дзень колькасць ахвяр павялічалася да 330 і 3200 адпаведна<ref name="330dead">{{Cite news |date=20 April 2023 |title=Death toll now more than 300 |publisher=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/20/sudan-live-news-ceasefire-falters-as-nearly-300-killed |access-date=20 April 2023}}</ref>, на 21-га — 413 і 3551<ref name="413dead">{{Cite news |date=21 April 2023 |title=Sudan fighting live news: UN says more than 400 killed |publisher=Aljazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/21/sudan-fighting-live-news-burhan-says-committed-to-civilian-rule |access-date=21 April 2023}}</ref>, 23-га — 420 і 3700<ref>[https://edition.cnn.com/2023/04/22/africa/sudan-army-foreign-evacuations-intl/index.html First evacuations of foreign nationals stuck in Sudan announced]</ref>, 25-га — 459 (на наступны день — 559<ref name="CBS">{{Cite web |title=Sudan ceasefire eases fighting as army denies rumors about deposed dictator Omar al-Bashir's whereabouts |url=https://www.cbsnews.com/news/sudan-ceasefire-omar-al-bashir-fighting-eases-dictator-said-to-be-in-hospital/ |access-date=2023-04-26 |website=CBS News |language=en-US}}</ref>) і 4072<ref name="Biohazard">{{Cite news |date=25 April 2023 |title=WHO says ‘high risk of biological hazard’ after laboratory seized |publisher=Aljazeera|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/4/25/sudan-live-news-sporadic-gunfire-in-khartoum-despite-new-truce|access-date=25 April 2023}}</ref>. На 9 мая паведамлялася пра 700 забітых<ref name="24th">{{Cite web |title=Sudan fighting in its 24th day: A list of key events |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/sudan-fighting-in-its-24th-day-a-list-of-key-events |access-date=2023-05-09 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> і 5100 параненых<ref name="5100abc">{{Cite news|date=9 May 2023|title=No sign Sudan warring parties ready to 'seriously negotiate': UN|publisher=ABC|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/sudans-death-toll-rises-warring-sides-continue-talks-99193665|access-date=9 May 2023}}</ref>, на 16-га — пра 1000<ref name="photos">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/gallery/2023/5/16/photos-sudanese-capital-devastated-by-a-month-of-brutal-fighting|title=Photos: Sudanese capital devastated by a month of brutal fighting|publisher=Aljazeera|date=16 May 2023}}</ref>, на 27-га — 1800<ref name="Perthes"/>. [[15 чэрвеня]] Праект даных аб месцазнаходжанні і падзеях узброеных канфліктаў паведаміў, што колькасць загінулых склала больш за 2000 чалавек<ref name="2,000">{{cite web|url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/26/1259/503117/War-in-Sudan/War-in-Sudan/Sudan-war-death-toll-surges-past-,-as-fighting-ent.aspx|title=Sudan war death toll surges past 2,000 as fighting enters third month|publisher=Ahram|date=15 June 2023|access-date=16 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616114444/https://english.ahram.org.eg/NewsContent/26/1259/503117/War-in-Sudan/War-in-Sudan/Sudan-war-death-toll-surges-past-,-as-fighting-ent.aspx|archive-date=16 чэрвеня 2023|url-status=dead}}</ref>. 21 красавіка [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]] паведаміла, што адзін з яе супрацоўнікаў быў забіты падчас перастрэлкі падчас падарожжа з сям’ёй каля Аль-Абейда<ref>{{Cite news |date=2023-04-21 |title=Humanitarian worker killed in Sudan crossfire, IOM says |language=en |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/article/sudan-politics-iom-idAFL8N36O3PT |access-date=2023-04-21}}</ref>. Станам на [[20 чэрвеня]], як заявіў міністр аховы здароўя Хайтам Ібрагім, загінула больш за 3000 чалавек, яшчэ 6000 паранены<ref name="3000jpost">{{Cite news|date=17 June 2023|title=More than 3,000 people killed, 6,000 injured in Sudan conflict|publisher=The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/breaking-news/article-746662|access-date=20 June 2023|archive-date=20 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230620061616/https://www.jpost.com/breaking-news/article-746662|url-status=live}}</ref>. Аднак султанат Дар Масаліт паведаміў, што толькі ў Заходнім Дарфуры налічвалася больш за 5000 загінулых і каля 8000 параненых<ref name="dabanga5k">{{Cite news |title=More than 5,000 reportedly killed in El Geneina ‘genocide’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/more-than-5000-reportedly-killed-in-el-geneina-genocide|date=20 June 2023 |access-date=23 June 2023 |work=Radio Dabanga}}</ref>. [[22 ліпеня]] амерыканскі тэлеканал [[CNN]] са спасылкай на правадыроў мясцовых плямён заявіў, што з пачатку канфлікту толькі ў Заходнім Дарфуры загінула 10 000 чалавек<ref name="10kcnn">{{Cite news|date=26 July 2023|title=10,000 reported killed in one West Darfur city, as ethnic violence ravages Sudanese region|publisher=[[CNN]]|url=https://edition.cnn.com/2023/07/26/africa/sudan-west-darfur-thousands-killed-intl/index.html|access-date=27 July 2023}}</ref>. [[16 кастрычніка]], паводле ацэнкі ААН, было заяўлена пра гібель 9000 чалавек за ўвесь час баёў<ref>{{Cite news |last=Magdy |first=Sam |date=16 October 2023 |title=UN aid chief says six months of war in Sudan has killed 9,000 people |language=en |work=Associated Press |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-conflict-khartoum-f12975eb72c830ed86ed6a7a49e9658d |access-date=18 October 2023 |archive-date=15 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015214513/https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-conflict-khartoum-f12975eb72c830ed86ed6a7a49e9658d |url-status=live }}</ref>. На [[19 снежня]] арганізацыя паведаміла пра 12 000 загінулых і 33 000 пацярпелых<ref name="aa12">{{Cite web |date=19 December 2023 |title=UN humanitarian office raises alarm over fighting in eastern Sudanese state |url=https://www.aa.com.tr/en/world/un-humanitarian-office-raises-alarm-over-fighting-in-eastern-sudanese-state/3087061 |website=Anadolu Agency}}</ref>. Да 21 студзеня колькасць забітых павялічылася да 13 тысяч, заяўлена аб 26 тысячах пацярпелых<ref>[https://www.trtworld.com/africa/more-than-13000-people-killed-in-sudan-conflict-un-16729902 More than 13,000 people killed in Sudan conflict: UN]</ref>. 8 верасня, паводле ацэнак ААН, у выніку канфлікту загінула не менш за 20 000 чалавек<ref>{{cite news |title=UN official says Sudan’s war has killed at least 20,000 people |url=https://apnews.com/article/sudan-military-rsf-war-f885e161c4eb4151377c25a20929de25 |access-date=8 September 2024 |work=Associated Press |date=8 September 2024 }}</ref>. На лістапад 2024 года заяўлена пра 61 000<ref name="ap20">{{cite news |last1=Yibeltal |first1=Kalkidan |last2=Rukanga |first2=Basillioh |date=14 November 2024 |title=Sudan death toll far higher than previously reported - study |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/crln9lk51dro |access-date=15 November 2024 |publisher=[[BBC News]]}}</ref>-150 000<ref name="dabanga150">{{cite news |title=US Senate hears urgent plea from envoy to Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senate-hears-urgent-plea-from-u-s-envoy-on-sudan |access-date=7 May 2024 |work=Radio Dabanga |date=2 May 2024 |archive-date=3 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240503160346/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senate-hears-urgent-plea-from-u-s-envoy-on-sudan |url-status=live}}</ref> загінулых. Падрыхтоўчы камітэт сіндыката суданскіх лекараў на 20 студзеня 2025 года паведаміў пра 522 000 загінулых<ref>{{cite news |title=More then 500,000 children die in Sudan due to malnutrition |url=https://sudantribune.net/article296185/ |access-date=20 January 2025 |work=Sudan Tribune |quote=The Preparatory Committee of the Sudanese Doctors Syndicate revealed on Saturday that more than 500,000 infants have died due to malnutrition. Adiba Ibrahim Al-Sayed, a member of the Omdurman Private Branch of the Preparatory Committee of the Doctors Syndicate, told Sudan Tribune that the number of child deaths reached 522,000 infants, while cases of malnutrition rose to 286,000 cases since the outbreak of the war until today. |archive-date=18 студзеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250118191727/https://sudantribune.net/article296185/ |url-status=dead }}</ref>. == Злачынствы і парушэнні == {{Асноўны артыкул|Ваенныя злачынствы падчас Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане}} [[File:Rassemblement stop au génocide au Soudan - Paris (FR75) - 2025-11-01 - 6.jpg|міні|Дэманстрацыя суданскай дыяспары ў Парыжы супраць ваенных злачынстваў, 1 лістапада 2025.]] Медыйныя арганізацыі абвінавацілі як УСС, так і САП у пагрозах, нападах і нават забойствах некалькіх журналістаў падчас канфлікту. Суданскі сіндыкат журналістаў толькі за другую палову мая задакументаваў больш за 40 такіх выпадкаў<ref>{{Cite news|date=6 June 2023|title=Violations against journalists in Sudan war|website=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/violations-against-journalists-in-sudan-war|url-status=live|access-date=19 July 2023|archivedate=https://web.archive.org/web/20230629010338/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/violations-against-journalists-in-sudan-war}}</ref>. Абодва бакі заўважаны ў нападах на медыцынскія ўстановы і медперсанал, пра што сведчыць BBC News Arabic. Па шпіталях неаднаразова наносіліся паветраныя і артылерыйскія ўдары<ref name=":3">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65718968|title=Sudan hospital strikes potential war crimes, BBC told|website=BBC News|date=2023-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816064253/https://www.bbc.com/news/world-africa-65718968|archive-date=2023-08-16|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Гэтыя напады сур’ёзна паўплывалі на стан сістэмы аховы здароўя краіны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/attacks-health-care-sudan-26july-08-august-2023|title=Attacks on Health Care in Sudan, 26July - 08 August 2023 - Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119192944/https://reliefweb.int/report/sudan/attacks-health-care-sudan-26july-08-august-2023|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-11-15|url-status=live}}</ref>, паставіўшы пад пагрозу дзейнасць бальніц<ref>{{Cite news|date=2023-07-21|title=Sudan: Attacks on health workers jeopardise remaining hospitals operating in Khartoum|language=en-GB|website=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/global-development/2023/jul/21/sudan-attacks-on-health-workers-jeopardise-remaining-hospitals-operating-in-khartoum|access-date=2023-11-15|archivedate=https://web.archive.org/web/20231109185455/https://www.theguardian.com/global-development/2023/jul/21/sudan-attacks-on-health-workers-jeopardise-remaining-hospitals-operating-in-khartoum|url-status=live}}</ref>. У Дарфуры зафіксаваны шматлікія выпадкі масавых забойстваў. Урад Вялікабрытаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.uk/government/news/minister-for-africa-statement-on-atrocities-in-sudan-22-august-2023|title=Atrocities in Sudan: Minister for Africa's statement, 22 August 2023|website=GOV.UK|archive-url=https://web.archive.org/web/20231116195654/https://www.gov.uk/government/news/minister-for-africa-statement-on-atrocities-in-sudan-22-august-2023|archive-date=2023-11-16|access-date=2023-11-19|url-status=live}}</ref>, відавочцы і назіральнікі ахарактарызавалі гвалт у рэгіёне як этнічную чыстку ці нават [[генацыд]]. Галоўнымі ахвярамі забойстваў сталі неарабскія народы, напрыклад масаліты<ref name="auto42">{{Cite news |date=2023-06-19 |title=New killings reported in Darfur on second day of Sudan ceasefire |language=en |work=[[CNN]] |url=https://edition.cnn.com/2023/06/19/africa/sudan-ceasefire-darfur-killings-intl-hnk/index.html |url-status=live |access-date=2023-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629171052/https://edition.cnn.com/2023/06/19/africa/sudan-ceasefire-darfur-killings-intl-hnk/index.html |archive-date=2023-06-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/sudan-violence-rages-as-paramilitaries-deny-darfur-war-crimes/7182985.html|title=Sudan Violence Rages as Paramilitaries Deny Darfur War Crimes|website=www.voanews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719193559/https://www.voanews.com/amp/sudan-violence-rages-as-paramilitaries-deny-darfur-war-crimes/7182985.html|archive-date=2023-07-19|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Са жніўня нарастае колькасць доказаў таго, што Сілы аператыўнай падтрымкі праводзяць у Дарфуры этнічную чыстку. Вярхоўны камісар ААН Філіпа Грандзі выпусціў папярэджанне аб патэнцыйным перарастанні гвалту ў поўнамаштабны генацыд<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.com/news/2023/11/11/un-sounds-alarm-on-darfur-warns-world-not-to-repeat-history-00126708|title=UN sounds alarm on Darfur, warns world not to repeat history|author=Ewing|first=Giselle Ruhiyyih|website=POLITICO|date=2023-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114055216/https://www.politico.com/news/2023/11/11/un-sounds-alarm-on-darfur-warns-world-not-to-repeat-history-00126708|archive-date=2023-11-14|access-date=2023-11-14|url-status=live}}</ref>. Падчас канфлікту вялікая колькасць жанчын сталі ахвярамі згвалтавання. Некаторыя трапілі ў [[сексуальнае рабства]]<ref>{{Cite web|url=https://www.amnesty.org.uk/press-releases/sudan-war-crimes-rampant-civilians-killed-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks|title=Sudan: War crimes rampant as civilians killed in both deliberate and indiscriminate attacks - New Report|website=Amnesty|access-date=2023-11-21}}</ref>. Ахвярамі сталі як суданкі, так і замежніцы<ref name=":17">{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/features/longform/2023/8/14/dont-let-the-other-soldiers-watch-rape-as-a-weapon-of-war-in-sudan|title='Don't let the other soldiers watch': Rape as a weapon of war in Sudan|author=Abdelmoniem|first=Nils Adler,Dallia M.|website=www.aljazeera.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230924063938/https://www.aljazeera.com/features/longform/2023/8/14/dont-let-the-other-soldiers-watch-rape-as-a-weapon-of-war-in-sudan|archive-date=2023-09-24|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Асабліва часта пад сексуальны гвалт траплялі масаліткі і іншыя неарабкі<ref name=":18">{{Cite web|lang=en|url=https://reliefweb.int/report/sudan/darfur-rapid-support-forces-allied-militias-rape-dozens-enar|title=Darfur: Rapid Support Forces, Allied Militias Rape Dozens [EN/AR] - Sudan {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119193245/https://reliefweb.int/report/sudan/darfur-rapid-support-forces-allied-militias-rape-dozens-enar|archive-date=2023-11-19|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Сярод асноўных злачынцаў названы арабскія апалчэнцы, саюзныя САП. Эксперты ААН сцвярджалі, што згвалтаванне выкарыстоўваецца як «інструмент пакарання»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2023/08/1139847|title=Rape by Sudan's RSF militia used to 'punish and terrorise' warn rights experts {{!}} UN News|website=news.un.org|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004053701/https://news.un.org/en/story/2023/08/1139847|archive-date=2023-10-04|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Арганізацыя выказала глыбокую заклапочанасць у сувязі з шырока распаўсюджаным сексуальным гвалтам падчас канфлікту<ref>{{Cite web|url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/08/un-experts-alarmed-reported-widespread-use-rape-and-sexual-violence-against|title=UN experts alarmed by reported widespread use of rape and sexual violence against women and girls by RSF in Sudan|website=OHCHR|date=2023-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929131348/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/08/un-experts-alarmed-reported-widespread-use-rape-and-sexual-violence-against|archive-date=2023-09-29|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. І ААН, і суданскія праваабарончыя арганізацыі заяўлялі, што гэтыя лічбы ўяўляюць сабой толькі невялікую частку рэальнага маштабу правапарушэнняў<ref name=":20">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66317210|title=Gang-raped and racially abused in Sudan|website=BBC News|date=2023-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015064311/http://www.bbc.com/news/world-africa-66317210|archive-date=2023-10-15|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Паведамлялася, што САП і арабскія апалчэнцы таксама здзяйснялі рабаванні<ref name=":16">{{Cite news|date=25 July 2023|title=RSF accused of killings, robberies and sexual violence|website=Radio Dabanga|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-accused-of-killings-robberies-and-sexual-violence|url-status=live|access-date=25 July 2023|archivedate=https://web.archive.org/web/20231004102426/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-accused-of-killings-robberies-and-sexual-violence}}</ref>. Мірныя жыхары краіны выказалі заклапочанасць з нагоды масавых крадзяжоў і рабаванняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/in-sudans-south-darfur-armed-men-pillage-loot-under-cover-of-fighting|title=In Sudan's South Darfur, armed men pillage, loot under cover of fighting|author=Nashed|first=Mat|website=www.aljazeera.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928073449/https://www.aljazeera.com/news/2023/9/5/in-sudans-south-darfur-armed-men-pillage-loot-under-cover-of-fighting|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.voanews.com/a/shelling-looting-in-sudan-s-capital-as-military-factions-battle-for-8th-week/7123954.html|title=Shelling, Looting in Sudan's Capital as Military Factions Battle for 8th Week|website=www.voanews.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616112826/https://www.voanews.com/amp/shelling-looting-in-sudan-s-capital-as-military-factions-battle-for-8th-week/7123954.html|archive-date=2023-06-16|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Сітуацыя дапаўнялася поўнай адсутнасцю прысутнасці паліцыі і праваахоўных органаў<ref>{{Cite news|date=2023-05-10|title=Sudan capital rocked by air strikes, looting|website=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-faces-displacement-crisis-truce-talks-yield-no-progress-2023-05-09/|access-date=2023-09-30|archivedate=https://web.archive.org/web/20230522100928/https://www.reuters.com/world/africa/sudan-faces-displacement-crisis-truce-talks-yield-no-progress-2023-05-09/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66637454|title=Shoes to TVs - looting spree ravages war-hit Sudan|website=BBC News|date=2023-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926072409/https://www.bbc.com/news/world-africa-66637454|archive-date=2023-09-26|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Суданская пракуратура зафіксавала больш за 500 выпадкаў знікнення людзей без вестак па ўсёй краіне з пачатку баёў<ref name=":15">{{Cite news |date=3 August 2023 |title=RSF accused of over 500 cases of enforced disappearance in Sudan |language=en |work=Sudan Tribune |url=https://sudantribune.com/article275738/ |access-date=4 August 2023 |archive-date=12 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812201312/https://sudantribune.com/article275738/ |url-status=dead }}</ref>. Як заўлялася, войскі Дагала і іх саюзнікі наўмысна забівалі асобных юрыстаў, назіральнікаў за правамі чалавека, лекараў, правадыроў неарабскіх плямёнаў<ref>{{Cite web |last=Nashed |first=Mat |title=RSF atrocities pile up in Darfur after 100 days of Sudan fighting |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/7/24/after-one-hundred-days-of-sudan-war-rsf-atrocities-pile-up-in-darfur |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231011083838/https://www.aljazeera.com/news/2023/7/24/after-one-hundred-days-of-sudan-war-rsf-atrocities-pile-up-in-darfur |archive-date=11 October 2023 |access-date=2023-07-29 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{cite news |date=24 July 2023 |title=RSF and Kababish clash in North Kordofan |work=Radio Dabanga |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-kababish-clash-in-north-kordofan |url-status=live |access-date=25 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006160937/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-kababish-clash-in-north-kordofan |archive-date=6 October 2023}}</ref>, чыноўнікаў<ref>{{Cite news |title=Sudan's warring sides trade blame over church attack |language=en-UK |work=[[BBC]] |url=https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361197/page/3 |url-status=live |access-date=16 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516144238/https://www.bbc.com/news/live/world-africa-65361197/page/3 |archive-date=16 May 2023}}</ref>, копскіх святароў<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/08/sudan-war-crimes-rampant-as-civilians-killed-in-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks-new-report/|title=War crimes and civilian suffering in Sudan|website=Amnesty International|date=2023-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925175201/https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/08/sudan-war-crimes-rampant-as-civilians-killed-in-both-deliberate-and-indiscriminate-attacks-new-report/|archive-date=2023-09-25|access-date=2023-09-30|url-status=live}}</ref>. Паступала шмат паведамленняў аб вярбоўцы дзяцей ва ўзброеныя групы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.un.org/en/story/2023/09/1141012|title=Sudan: Children dying amid healthcare system collapse {{!}} UN News|website=news.un.org|date=2023-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030064905/https://news.un.org/en/story/2023/09/1141012|archive-date=2023-10-30|access-date=2023-11-19|url-status=live}}</ref>. Назіральнікі абвінавацілі войскі Дагала ў наборы ў свае атрады непаўналетнік ва ўзросце 14 гадоў. Некаторых з дзяцей-салдат бачылі на перадавой у Хартуме<ref name="childsoldier">{{Cite news |date=22 August 2023 |title=Child soldiers reported in Sudan battles |language=en |work=Radio Dabanga |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/continuous-shelling-in-khartoum-and-omdurman-kills-more-than-eleven-in-fiercest-battles-yet |access-date=23 August 2023 |archive-date=23 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823125553/https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/continuous-shelling-in-khartoum-and-omdurman-kills-more-than-eleven-in-fiercest-battles-yet |url-status=live }}</ref>. == Фэйкі == У ходзе канфлікту было адзначана некалькі выпадкаў дэзынфармацыі, накіраванай на маніпуляванне грамадскай думкай, распаўсюджванне ілжывай інфармацыі і стварэнне блытаніны. І УСС, і САП удзельнічалі ў кампаніях па дэзынфармацыі ў сацыяльных сетках. Прадстаўнікі бакоў выкарыстоўвалі [[Твітэр]] у [[інфармацыйная вайна|інфармацыйнай барацьбе]]<ref>{{cite web |last=Suleiman |first=Ali Sam |date=2023-05-19 |title=How Disinformation Campaigns Endanger Lives in Sudan |url=https://smex.org/how-disinformation-campaigns-endanger-lives-in-sudan/ |access-date=2023-07-28 |website=SMEX |language=en-US}}</ref>. Афіцыйная старонка «[[Бі-бі-сі]]» апублікавала відэа, дзе нібыта паказаны авіяналёт ВПС Судана на пазіцыі прыхільнікаў Дагала. Падраздзяленне маніторынгу і праверкі «[[Аль-Джазіра|Аль-Джазіры]]» заявіла, што відэа сфабрыкавана з выкарыстаннем кадраў з кампутарнай гульні «Arma 3», апублікаваных на платформе [[TikTok]] у сакавіку 2023 года. Іншае відэа, на якім камандуючы суданскай арміяй Абдэль Фатах аль-Бурхан інспектуе бранятанкавы корпус, знята яшчэ да пачатку баявых дзеянняў. Відэа, на якім, як паведамлялася, суданскія верталёты пралятаюць над Хартумам, аказалася датаваным лістападам 2022 года<ref name=":4">{{Cite web|lang=ar|url=https://mubasher.aljazeera.net/news/politics/2023/4/16/%d9%88%d8%ad%d8%af%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%aa%d8%ad%d9%82%d9%82-%d8%a8%d8%a7%d9%84%d8%ac%d8%b2%d9%8a%d8%b1%d8%a9-%d9%85%d8%a8%d8%a7%d8%b4%d8%b1-%d8%aa%d9%83%d8%b4%d9%81-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%a9-3|title=وحدة التحقق بالجزيرة مباشر تكشف حقيقة مقاطع فيديو نشرها الجيش السوداني ووسائل إعلام (فيديو)|website=mubasher.aljazeera.net|access-date=2023-04-26}}</ref>. Таксама высветлілася, што дзве фатаграфіі, шырока распаўсюджаныя ў сацыяльных сетках, на якіх знаходзіліся падпалены мост і разбомблены будынак у Хартуме, былі зроблены падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://pesacheck.org/partly-false-two-of-these-photos-are-not-from-the-april-2023-sudan-unrest-45c170e197de|title=PARTLY FALSE: Two of these photos are not from the April 2023 Sudan unrest|author=PesaCheck|website=Medium|date=2023-04-19|access-date=2023-04-26}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Другая грамадзянская вайна ў Судане]] * [[Дарфурскі канфлікт]] * [[Канфлікт у Паўднёвым Кардафане і Блакітным Ніле]] * [[Эфіопа-суданскі памежны канфлікт (2020—2022)]] * [[Сутыкненні ў Блакітным Ніле (2022)]] * [[Сутыкненні ў Фора-Баранзе (2023)]] == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * Захар Бурак. [https://zviazda.by/sites/default/files/29kras-2023-11.pdf «Вароты Афрыкі» ў агні: Што адбываецца ў Судане?] // Звязда : газета. — 29 красавіка 2023. == Спасылкі == * [https://kp.ua/incidents/a667944-mid-rekomenduet-ukraintsam-vozderzhatsja-ot-poezdok-v-sudan-hde-vspykhnuli-boi МИД рекомендует украинцам воздержаться от поездок в Судан, где вспыхнули бои] * [https://fakty.com.ua/ru/svit/20230415-pid-chas-zbrojnyh-sutychok-u-sudani-poshkodzheno-litak-ukrayinskoyi-aviakompaniyi/ Во время вооруженных столкновений в Судане поврежден самолет украинской авиакомпании] * [https://d250hycyrk20dg.cloudfront.net/a/32365243.html У Судане ідуць баі паміж сілавымі структурамі краіны. Што не падзялілі і адкуль там украінскія самалёты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230417140045/https://d250hycyrk20dg.cloudfront.net/a/32365243.html |date=17 красавіка 2023 }} * [https://www.svaboda.org/a/32365079.html У Судане ваенізаваная групоўка «Сілы хуткай падтрымкі» заявіла пра захоп прэзыдэнцкага палацу і аэрапорту] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Красавік 2023 года]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] 14sh7wvyitj18zdzqlwlwk38srtevsn 0 737525 5164937 5087365 2026-07-12T09:42:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164937 wikitext text/x-wiki Сітуацыя з '''правамі чалавека ў [[Малдова|Малдове]]''' стала прадметам пільнай увагі з 2002 года, і праваабарончыя арганізацыі ў Малдове і ва ўсім свеце выступілі супраць таго, што яны лічаць несправядлівым падаўленнем незалежных СМІ, а таксама супраць іншых парушэнняў. У 2017 годзе Упраўленне Дзяржаўнага дэпартамента ЗША па маніторынгу і барацьбе з гандлем людзьмі змясціла краіну ў спіс назірання «Узровень 2»<ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2017/271117.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628043920/https://www.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2017/271117.htm|subtitle=dead|archive-date=2017-06-28|title=Trafficking in Persons Report 2017: Tier Placements|website=www.state.gov|language=en-US}}</ref>. == Гісторыя == Асвятленне дзяржаўнымі СМІ вулічных пратэстаў 2002 года, звязаных са спробай [[Камунізм|камуністамі]] аднавіць абавязковае вывучэнне [[Руская мова|рускай мовы]] і абараніць культурную самабытнасць, якую большасць [[Малдаване|малдаван]] падзяляе з суседняй [[Румынія]], падвергнулася цэнзуры. У лютым 2002 года, у адказ на жорсткую цэнзуру дзяржаўнай тэлевяшчальнай кампаніяй Teleradio-Moldova (TVM), сотні журналістаў TVM абвясцілі забастоўку ў знак салідарнасці з антыкамуністычнай апазіцыяй. У якасці адплаты ў сакавіку некалькі журналістаў і супрацоўнікаў былі звольненыя або часова адхіленыя ад працы на тэлеканале<ref>{{cite web|url=http://www.cpj.org/attacks02/europe02/moldova.html|title=Attacks on the Press 2002: Moldova|date=31 March 2003|access-date=6 March 2015}}</ref>. Аднак у 2004 годзе было зроблена паляпшэнне, і парламент Малдовы выключыў артыкул 170 з Крымінальнага кодэкса краіны. Артыкул 170 прадугледжваў да пяці гадоў пазбаўлення волі за паклёп<ref>{{Cite web|url=http://www.ifex.org/alerts/layout/set/print/layout/set/print/content/view/full/58518/|title=IFEX|archive-url=https://web.archive.org/web/20150119000442/http://www.ifex.org/alerts/layout/set/print/layout/set/print/content/view/full/58518/|archive-date=19 January 2015|subtitle=dead}}</ref>. Па дадзеных [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе]] (АБСЕ), медыйны клімат у Малдове па стане на 2004 год заставаўся абмежавальным<ref>{{Cite web |url=http://www.osce.org/item/3999.html |title=Report on Assessment Visit to Moldova by the OSCE Representative on Freedom of the Media |access-date=20 красавіка 2023 |archive-date=3 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221759/http://www.osce.org/item/3999.html |url-status=dead }}</ref>. Улады працягвалі шматгадовую кампанію, каб прымусіць замаўчаць незалежныя апазіцыйныя галасы і рухі. Па справе, якую шырока раскрытыкавалі праваабаронцы, апазіцыйны палітык Валерый Пасат быў прысуджаны да дзесяці гадоў пазбаўлення волі. [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Правы чалавека|праваабаронцы]] з [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюзу]] лічаць яго [[Палітычныя зняволеныя|палітвязнем]], а ў афіцыйнай заяве МЗС Расіі прысуд назвалі «уражлівым сваёй жорсткасцю». Паводле штогадовай справаздачы [[Amnesty International]] за 2007 год, стан правоў чалавека ў Малдове быў кепскім. [[Катаванні]] і жорсткае абыходжанне былі шырока распаўсюджаны, а ўмовы ўтрымання пад вартай былі дрэннымі. Быў ратыфікаваны шэраг пагадненняў, якія абараняюць правы жанчын, але працягваўся гандаль людзьмі для гвалтоўнай сексуальнай і іншай эксплуатацыі. Меры па абароне жанчын ад [[Дамашні гвалт|хатняга гвалту]] былі неадэкватнымі. Былі ўнесены змены ў Канстытуцыю аб адмене смяротнага пакарання. [[Свабода слова]] абмяжоўвалася, а апазіцыйныя палітыкі падвяргаліся нападам. У 2009 годзе, калі ў Малдове адбыліся самыя [[Масавыя хваляванні ў Кішынёве (2009)|сур’ёзныя грамадскія беспарадкі]] за апошняе дзесяцігоддзе, некалькі мірных жыхароў, такіх як Валерыу Бабок, былі забітыя паліцыяй і значная колькасць параненыя<ref>[[Bureau of Diplomatic Security]], [https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=10459 Moldova 2011 Crime and Safety Report] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171014093247/https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=10459 |date=14 кастрычніка 2017 }}</ref>. Паводле справаздачы аб правах чалавека [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзяржаўнага дэпартамента Злучаных Штатаў]], апублікаванай у красавіку 2011 году, «у адрозненне ад папярэдняга году, не было паведамленняў аб забойствах з боку сілавікоў. За год колькасць паведамленняў аб неправамерным уплыве ўладаў на СМІ істотна зменшылася». Але «ўлады Прыднястроўя працягвалі пераследаваць незалежныя СМІ і апазіцыйных палітыкаў; абмяжоўваць свабоду мерапрыемстваў, перамяшчэння і рэлігіі; і дыскрымінаваць румынамоўных»<ref>United States Department of State, [https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/eur/154439.htm 2010 Human Rights Report: Moldova]</ref>. Малдова «дасягнула „прыкметнага прагрэсу“ ў галіне свабоды веравызнання з часоў Савецкага Саюза, але яна ўсё яшчэ можа зрабіць далейшыя крокі для заахвочвання разнастайнасці», — заявіў спецдакладчык ААН па пытаннях свабоды рэлігіі і перакананняў Хайнер Білефельдт у Кішынёве ў верасні 2011 года<ref>[https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39500 Moldova: UN human rights expert calls for more fostering of religious diversity]</ref>. 19 красавіка 2021 года ў [[Страсбур]]гу (Францыя) быў падпісаны План дзеянняў Савета Еўропы для Рэспублікі Малдова на 2021—2024 гады, які меў сярод сваіх мэтаў працу над сітуацыяй з правамі чалавека ў Малдове<ref>{{Cite news|url=https://www.coe.int/en/web/portal/-/new-council-of-europe-action-plan-for-the-republic-of-moldova-launched-in-strasbourg|title=New Council of Europe Action Plan for the Republic of Moldova launched in Strasbourg|publisher=[[Council of Europe]]|date=19 April 2021}}</ref>. == Правы неабароненых груп насельніцтва == === Цыгане === Дыскрымінацыя [[Цыганы|цыган]] з’яўляецца сістэмнай праблемай малдаўскага грамадства. Праваахоўныя органы, у прыватнасці міліцыя, праяўляюць да іх дыскрымінацыйнае стаўленне, варожасць, абразлівыя паводзіны, фізічны і псіхалагічны гвалт<ref name="rele">{{Cite web|url=https://promolex.md/old/upload/publications/ro/doc_1332166962.pdf|title=Rele tratamente pe motiv de discriminare în Moldova|work=Promo-LEX|location=Chișinău|date=2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702233245/https://promolex.md/old/upload/publications/ro/doc_1332166962.pdf|archive-date=2018-07-02|subtitle=dead}}</ref>. Дрэннае абыходжанне звычайна адбываецца падчас затрымання і накіравана на атрыманне паказанняў і прызнанняў<ref name="rele" />. Былі таксама выпадкі, калі дзяржаўныя ўлады адмаўляліся расследаваць або санкцыянаваць выпадкі фізічнага гвалту, учыненага асобамі ў дачыненні да [[Цыганы|цыган]]. Узровень пісьменнасці цыганскага насельніцтва ніжэйшы за сярэдні па краіне, а некаторыя населеныя пункты не маюць вадаправода, каналізацыі і ацяплення<ref name="us">{{Cite web|url=https://md.usembassy.gov/wp-content/uploads/sites/210/2017/04/MOLDOVA-HRR-2016-ROM.pdf|title=Moldova: Raport asupra drepturilor omului pe anul 2016|work=Ambasada SUA în Moldova}}</ref>. == Свабода слова і прэсы == Канстытуцыя і законы Малдовы абараняюць свабоду слова і свабоду СМІ, а таксама забараняюць [[Цэнзура|цэнзуру]]. Тым не менш, прамая і ўскосная цэнзура практыкуецца, і ў справаздачы [[Freedom House]] аб свабодзе прэсы за 2016 год Малдова прызнана «часткова свабоднай»<ref name="fp">{{Cite news|date=2016|title=Moldova / Country report / Freedom of the Press|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/moldova|publisher=Freedom House|archivedate=22 кастрычніка 2018|url-status=dead|access-date=20 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022165102/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/moldova}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/moldova |accessdate=20 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181022165102/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/moldova |archivedate=22 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/moldova |accessdate=20 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181022165102/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/moldova |archivedate=22 кастрычніка 2018 |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} {{Еўропа паводле тэм 3|Правы чалавека}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыка Малдовы]] [[Катэгорыя:Грамадства Малдовы]] [[Катэгорыя:Правы чалавека паводле краін|Малдова]] relnjw09ppvrvgwkjv33py0oi91auku 10 737802 5164560 5142687 2026-07-11T12:59:15Z DBatura 73587 5164560 wikitext text/x-wiki {{Канфлікт |колер = lightsteelblue |схаваць = 1 |назва = [[Канфлікт у Судане (з 2023)]] |бітвы = Храналогія: * [[Храналогія суданскага канфлікту (2023)|2023]] * [[Храналогія суданскага канфлікту (2024)|2024]] * [[Храналогія суданскага канфлікту (2025)|2025]] * [[Храналогія суданскага канфлікту (2026)|2026]] ----- [[Бітва за Хартум (2023—2025)|Хартум]] ([[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|Аэрапорт]] • [[Баі за Амдурман (2023—2025)|Амдурман]] • [[Наступленне ў Бахры|Бахры]]) • [[Дарфурская кампанія (з 2023)|Дарфур]] ([[Баі ў Эль-Генейне (2023)|Эль-Генейна]] • [[Баі ў Ньяле (2023)|Ньяла]] • [[Баі за Эль-Фашыр (2023—2025)|Эль-Фашыр]] • [[Баі за Кутум|Кутум]] • [[Баі за Аль-Маліху|Аль-Маліха]] • [[Баі за Габаль-эль-Увейнат|Габаль-эль-Увейнат]]) • [[Кардафанская кампанія (з 2023)|Кардафан]] ([[Баі за Аль-Абейд (2023)|Аль-Абейд]] • [[Баі за Кадуглі|Кадуглі]] • [[Баі за Дылінг|Дылінг]]) • [[Баі ў Мерове (2023)|Мерове]] • [[Баі за Вад-Медані|Вад-Медані]] • [[Баі за Бабанусу|Бабануса]] • [[Наступленне ў Сенары|Сенар]] ([[Баі за Джэбель-Мою|Джэбель-Моя]]) • [[Кампанія ў Блакітным Ніле|Блакітны Ніл]] ------ [[Гуманітарны крызіс у Судане (2023)|Гуманітарны крызіс]] ([[Суданскі крызіс бежанцаў (2023)|Бежанцы]] • [[Голад у Судане (з 2024)|Голад]]) • [[Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)|Эвакуацыя]] ([[Аперацыя «Сажытэр»|«Сажытэр»]] • [[Аперацыя «Raus aus Khartum» (2023)|«Раус аус Хартум»]] • [[Аперацыя «Каверы»|«Каверы»]]) • [[Дэпартацыя эрытрэйцаў з Судана|Дэпартацыя эрытрэйцаў]] • [[Джыдская дэкларацыя (2023)|Джыдская дэкларацыя]] • [[Ваенныя злачынствы падчас Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Ваенныя злачынствы]] ([[Забойствы масалітаў у Дарфуры (2023)|Забойствы масалітаў]] • [[Містэрэйская разня|Містэрэй]] • [[Разня ў Ардамата|Ардамата]] • [[Разня ў Вад ан-Нуры|Вад ан-Нура]] • [[Масавыя забойствы ў Гезіры|Гезіра]] • [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|Эль-Фашыр]]) }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Войны]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Судан]] </noinclude> ewldqvhvl7xhf10enjhw54zez0hbr7i 5164561 5164560 2026-07-11T12:59:57Z DBatura 73587 5164561 wikitext text/x-wiki {{Канфлікт |колер = lightsteelblue |схаваць = 1 |назва = [[Канфлікт у Судане (з 2023)]] |бітвы = Храналогія: * [[Храналогія суданскага канфлікту (2023)|2023]] * [[Храналогія суданскага канфлікту (2024)|2024]] * [[Храналогія суданскага канфлікту (2025)|2025]] * [[Храналогія суданскага канфлікту (2026)|2026]] ----- [[Бітва за Хартум (2023—2025)|Хартум]] ([[Знішчэнне самалётаў у аэрапорце Хартума (2023)|Аэрапорт]] • [[Баі за Амдурман (2023—2025)|Амдурман]] • [[Наступленне ў Бахры|Бахры]]) • [[Дарфурская кампанія (з 2023)|Дарфур]] ([[Баі ў Эль-Генейне (2023)|Эль-Генейна]] • [[Баі ў Ньяле (2023)|Ньяла]] • [[Баі за Эль-Фашыр (2023—2025)|Эль-Фашыр]] • [[Баі за Кутум|Кутум]] • [[Баі за Аль-Маліху|Аль-Маліха]] ) • [[Кардафанская кампанія (з 2023)|Кардафан]] ([[Баі за Аль-Абейд (2023)|Аль-Абейд]] • [[Баі за Кадуглі|Кадуглі]] • [[Баі за Дылінг|Дылінг]]) • [[Баі ў Мерове (2023)|Мерове]] • [[Баі за Вад-Медані|Вад-Медані]] • [[Баі за Бабанусу|Бабануса]] • [[Наступленне ў Сенары|Сенар]] ([[Баі за Джэбель-Мою|Джэбель-Моя]]) • [[Баі за Габаль-эль-Увейнат|Габаль-эль-Увейнат]] • [[Кампанія ў Блакітным Ніле|Блакітны Ніл]] ------ [[Гуманітарны крызіс у Судане (2023)|Гуманітарны крызіс]] ([[Суданскі крызіс бежанцаў (2023)|Бежанцы]] • [[Голад у Судане (з 2024)|Голад]]) • [[Эвакуацыя замежнікаў з Судана (2023)|Эвакуацыя]] ([[Аперацыя «Сажытэр»|«Сажытэр»]] • [[Аперацыя «Raus aus Khartum» (2023)|«Раус аус Хартум»]] • [[Аперацыя «Каверы»|«Каверы»]]) • [[Дэпартацыя эрытрэйцаў з Судана|Дэпартацыя эрытрэйцаў]] • [[Джыдская дэкларацыя (2023)|Джыдская дэкларацыя]] • [[Ваенныя злачынствы падчас Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Ваенныя злачынствы]] ([[Забойствы масалітаў у Дарфуры (2023)|Забойствы масалітаў]] • [[Містэрэйская разня|Містэрэй]] • [[Разня ў Ардамата|Ардамата]] • [[Разня ў Вад ан-Нуры|Вад ан-Нура]] • [[Масавыя забойствы ў Гезіры|Гезіра]] • [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|Эль-Фашыр]]) }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Войны]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Судан]] </noinclude> hyhdjdrevp837mldt1s9xkkx256vkpp 0 738775 5164866 5150066 2026-07-12T07:41:10Z DzBar 156353 /* Дыскаграфія */ 5164866 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Чжан Лян’ін''' ({{Кітайская||张靓颖|Zhāng Liàngyǐng}}), больш вядомая як '''Джэйн Чжан''' ({{Lang-en|Jane Zhang}}, [[11 кастрычніка]] [[1984]], [[Чэнду]]) — [[кітай]]ская [[Поп-музыка|поп]]-{{спявачка|Кітая|XXI стагоддзя}}. Вядомасць атрымала ў 2005 годзе на кітайскім тэлевізійным музычным конкурсе {{нп3|Super Girl (шоў)|Super Girl||Super Girl (TV series)}}. На працягу конкурсу яна выконвала песні як на [[Кітайская мова|кітайскай]], так і на [[Англійская мова|англійскай]] і [[Іспанская мова|іспанскай]] мовах. Джэйн Чжан вядомая сваёй моцнай і адпрацаванай вакальнай тэхнікай, за што яе параўноўваюць з [[Мэрая Кэры|Мэраяй Кэры]], [[Крысціна Агілера|Крысцінай Агілерай]] і {{нп3|Сара Брайтман|Сарай Брайтман|ru|Брайтман, Сара}}. Яе {{нп3|свістковы рэгістр||ru|Свистковый регистр}} чымсьці нагадвае спевы дэльфінаў, за што сама Чжан атрымала на радзіме мянушку «прынцэса-дэльфін»<ref>{{Cite web|url=http://art1.ru/music/golos-kitaya/|title=ГОЛОС КИТАЯ|publisher=Дмитрий Комм|date=2014-01-10|accessdate=8 мая 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140116004929/http://art1.ru/music/golos-kitaya/|archivedate=16 студзеня 2014|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Джэйн Чжан нарадзілася 11 кастрычніка 1984 года ў [[Чэнду]], правінцыя [[Сычуань]]. Яе бацька працаваў кіроўцам у буйной транспартнай кампаніі, а маці была прадаўцом. Калі Джэйн было 13 гадоў, яе бацькі развяліся, а праз два гады памёр бацька<ref>{{Cite web|url=http://www.asian-drama.ru/forum/27-154-1|title=Джейн Чжан|publisher=Starla|date=2012-07-11|accessdate=8 мая 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140318105245/http://www.asian-drama.ru/forum/27-154-1|archivedate=18 сакавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. Гэта прымусіла яе шукаць працу акрамя школы, і Джэйн пачала спяваць у бліжэйшым пабе. Падчас працы ў пабе Джэйн эксперыментавала з рознымі музычнымі стылямі і развівала густ да такіх заходніх поп-зорак, як [[Мэрая Кэры]] і [[Крысціна Агілера]]. Не маючы магчымасці дазволіць сабе музычныя прыналежнасці, яна часта займала ў аднакласнікаў плэеры і навушнікі, а таксама прапускала абеды, каб на зэканомленыя грошы купіць касеты. Пасля школы Джэйн вучылася ў [[Сычуаньскі ўніверсітэт|Сычуаньскім універсітэце]] на факультэце замежных моў; пазней яна кінула яго, каб удзельнічаць у конкурсе {{нп3|Super Girl (шоў)|Super Girl||Super Girl (TV series)}}. === Super Girl 2005 === У 2005 годзе Джэйн Чжан праслухоўвалася для ўдзелу ў Нацыянальным конкурсе Super Girl, кітайскім аналагу медыя-франшызы Idol, толькі для выключна жанчын-канкурсантак. Яна прайшла адбор у родным Чэнду і трапіла ў лік канкурсантаў Нацыянальнага конкурсу разам з {{нп3|Лі Юнчун|Крыс Лі||Li Yuchun}} і {{нп3|Хэ Дзэ|||He Jie}}. Выступленне Джэйн прынесла маладой зорцы шмат прыхільнікаў, якія называлі сябе «Лян Фэн» (Лян), аб’яднаўшы ў гэтай фразе кітайскае вымаўленне імя Лян’ін і англійскае слова fan (прыхільнік). У выніку, за Джэйн Чжан прагаласавала 1.3 млн чалавек. Яна заняла трэцяе месца, саступіўшы {{нп3|Лі Юнчун|Крыс Лі||Li Yuchun}} і {{нп3|Бібі Чжоў|||Bibi Zhou}}. === Далейшая кар’ера === Дэбютны поўнафарматны альбом Джэйн пад назвай «The One» быў выпушчаны 11 кастрычніка 2006 года, у яе 22-і дзень нараджэння. Альбом складаецца з 10 кампазіцый, 3 з якіх выкананы на англійскай мове. Яна таксама запісвала мноства кампазіцый для кінафільмаў і серыялаў, якія пасля ўзначальвалі кітайскія чарты. Песня «Only for Love», запісаная разам са знакамітым кітайскім піяністам {{нп3|Лан Лан|Лан Ланам|ru|Лан Лан}}, была ўдастоена {{нп3|Ганконгская кінапрэмія|Ганконгскай кінапрэміі|ru|Гонконгская кинопремия}} 2006 года ў намінацыі «Лепшая песня». 2 жніўня 2007 года быў выпушчаны другі альбом Джэйн Чжан, які атрымаў назву «Update». Каментуючы назву альбома, Джэйн патлумачыла яго як наступны і больш якасны этап пасля «The One». «Update» «падарваў» кітайскую поп-сцэну сваім камбінаваннем элементаў [[R&B]] і [[джаз]]а. 8 снежня 2007 года Джэйн выступіла ў родным Чэнду, выконваючы лепшыя хіты з першага і другога альбома, а таксама яшчэ не выпушчанага EP «Dear Jane». Яна таксама запісала промапесню «I Love this City». У студзені 2009 года выйшаў яе трэці альбом «Jane@Music». У маі таго ж года Джэйн з’явілася на {{нп3|Шоў Опры Уінфры||ru|Шоу Опры Уинфри}} ў [[ЗША]]. «Believe in Jane», чацвёрты поўнафарматны альбом Чжан, быў выпушчаны ў лютым 2010 года. Яна таксама выступіла на першым штогадовым кітайскім кінафестывалі ў Нью-Ёрку, дзе была прызнала самай папулярнай кітайскай выканаўцай. Пазней яна прадстаўляла Кітай на 7 фестывалі песні ў Карэі. У жніўні таго ж года яна правяла гастрольны тур па такіх гарадах, як [[Пекін]], [[Шанхай]], [[Чэнду]] і [[Цяньцзінь]]. == Дыскаграфія == === Альбомы === * ''The One'' (2006) * ''Update'' (2007) * ''Jane@Music'' (2009) * ''Believe in Jane'' (2010) * ''Reform'' (2011) * ''The Seventh Sense'' (2014) * ''Past Progressive'' (2019) === Міні-альбомы === * ''Jane, Love'' (2006) * ''Dear Jane'' (2007) * ''Grateful'' (2013) === Сінглы === {| class="wikitable" ! rowspan="2" align="center" |Год ! rowspan="2" align="center" |Сінгл ! colspan="4" align="center" |Найвышэйшыя пазіцыі |- bgcolor="#FFFFFF" ! width="60" |<small>Chinese Music Chart</small> ! width="60" |<small>Global Chinese Music Chart</small> ! width="60" |<small>9+2 Music Pioneer Chart</small> ! width="60" |<small>98.8 FM Malaysia Chart</small> |- | rowspan="4" align="center" |2006 | align="left" |«光芒»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/E/6/E6B41FDF90AB7A709D62.html|title=光芒|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=10 верасня 2012|archive-url=https://archive.today/20120910154229/http://www.inkui.com/a3/E/6/E6B41FDF90AB7A709D62.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |'''1''' (7) | align="center" |3 (5) | align="center" |6 (7) | align="center" | - |- | align="left" |«梦想»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/9/7/9783D1E481BDD1EB899A.html|title=梦想|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=27 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130127005638/http://www.inkui.com/a3/9/7/9783D1E481BDD1EB899A.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |3 (4) | align="center" |10 (6) | align="center" | - | align="center" | - |- | align="left" |«这该死的爱»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/F/8/F8CD16705E827B81896C.html|title=这该死的爱|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=5 верасня 2012|archive-url=https://archive.today/20120905184117/http://www.inkui.com/a3/F/8/F8CD16705E827B81896C.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" | - | align="center" | - | align="center" |6 (7) | align="center" | - |- | align="left" |«如果爱下去»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/E/C/EC5ED07E3C9F65A80616.html|title=如果爱下去|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=26 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130126193603/http://www.inkui.com/a3/E/C/EC5ED07E3C9F65A80616.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" | - | align="center" | - | align="center" |5 (6) | align="center" | - |- | rowspan="4" align="center" |2007 | align="left" |«身体语言»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/4/1/4165A1853261FE0F11AC.html|title=身体语言|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=14 лютага 2012|archive-url=https://archive.today/20120214171611/http://www.inkui.com/a3/4/1/4165A1853261FE0F11AC.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" | - | align="center" | - | align="center" |15 (7) | align="center" | - |- | align="left" |«我们说好的»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/1/C/1CA0E28178AF562EE671.html|title=我们说好的|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=26 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130126081611/http://www.inkui.com/a3/1/C/1CA0E28178AF562EE671.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |'''1''' (13) | align="center" |5 (7) | align="center" |4 (9) | align="center" | - |- | align="left" |«Dream Party»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/8/C/8C22867D0994B4212281.html|title=Dream Party|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=26 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130126123830/http://www.inkui.com/a3/8/C/8C22867D0994B4212281.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |'''1''' (7) | align="center" |3 (7) | align="center" | - | align="center" | - |- | align="left" |«我走以后»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/F/3/F38E0C6F39DB28478A95.html|title=我走以后|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=26 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130126082637/http://www.inkui.com/a3/F/3/F38E0C6F39DB28478A95.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" | - | align="center" |10 (2) | align="center" |19 (1) | align="center" | - |- | rowspan="2" align="center" |2008 | align="left" |«Dear Jane»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/8/3/839904C33E4043DCCF19.html|title=Dear Jane|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=26 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130126070031/http://www.inkui.com/a3/8/3/839904C33E4043DCCF19.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" | - | align="center" | - | align="center" |7 (4) | align="center" | - |- | align="left" |«围城»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/0/B/0B15407E8A3E6BFFE239.html|title=围城|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=14 лютага 2012|archive-url=https://archive.today/20120214171648/http://www.inkui.com/a3/0/B/0B15407E8A3E6BFFE239.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |'''1''' (2) | align="center" |4 (3) | align="center" | - | align="center" | - |- | rowspan="2" align="center" |2009 | align="left" |«那不会是爱吧»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/9/8/985D6B8984328DA9154C.html|title=那不会是爱吧|date=2009-05-13|publisher=Inkui|lang=zh|access-date=8 мая 2023|archive-date=12 верасня 2012|archive-url=https://archive.today/20120912111055/http://www.inkui.com/a3/9/8/985D6B8984328DA9154C.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |'''1''' (12) | align="center" |7 (4) | align="center" |'''1''' (7) | align="center" |14 (4) |- | align="left" |«孩子的眼睛»<ref>{{Cite web|url=http://www.inkui.com/a3/8/9/8909E362D76C359433EC.html|title=孩子的眼睛|date=2009-05-13|publisher=Inkui|access-date=8 мая 2023|archive-date=26 студзеня 2013|archive-url=https://archive.today/20130126073812/http://www.inkui.com/a3/8/9/8909E362D76C359433EC.html|url-status=dead}}</ref> | align="center" |'''1''' (10) | align="center" |7 (5) | align="center" |12 (5) | align="center" | - |- |- bgcolor="#CCCCCC" |- bgcolor="#CCCCCC" | align="center" | | align="center" |Сінглы #1 | align="center" |'''6''' | align="center" |'''-''' | align="center" |'''1''' | align="center" |'''-''' |} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-05-09}} [[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Сапрана]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Sony Music]] 806s3i298ry0cke3h5qmml2b9e3mtjl 0 739286 5164955 5162441 2026-07-12T10:15:06Z JerzyKundrat 174 /* Ліпень */ 5164955 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. * [[11 красавіка]]: ** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]). ** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек. * [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. * [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). * [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. * [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]]. * [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі. * [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]]. * [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва. * [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын. === Май === * [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]]. * [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]]. * [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]. * [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). * [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]]. * [[22 мая]]: ** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]. ** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. * [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. * [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. * [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]». === Чэрвень === * [[7 чэрвеня]]: ** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]]. ** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]]. * [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]). * [[10 чэрвеня]]: ** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]]. ** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]». * [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]]. * [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам. * [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. * [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол. * [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]]. === Ліпень === * [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], часткова даступнае для назірання на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. * [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца. * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] p2dvl515fmky9pt10e2vjlkgkhnxt4p 0 740760 5164830 5087251 2026-07-12T06:01:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164830 wikitext text/x-wiki '''Раздзяляльны бар’ер''' на [[Беларуска-польская граніца|дзяржаўнай мяжы]] [[Польшча|Польшчы]] і [[Беларусь|Беларусі]] пабудаваны ў [[2022]] годзе польскімі ўладамі для прадухілення незаконнай міграцыі<ref>{{Cite web|title=Польша во вторник начнет строительство заграждения на границе с Белоруссией|url=https://ria.ru/20220124/zagrazhdenie-1769300174.html|publisher=[[РИА Новости]]|date=2022-01-24|accessdate=2023-04-23|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|title=Work on Belarus border barrier to start on Tuesday|url=https://www.thefirstnews.com/article/work-on-belarus-border-barrier-to-start-on-tuesday-27466|date=2022-01-24|accessdate=2023-04-23|lang=en|archive-date=28 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230428130402/https://www.thefirstnews.com/article/work-on-belarus-border-barrier-to-start-on-tuesday-27466|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Poland begins work on new EU-Belarus border wall to deter migrant crossings|url=https://www.straitstimes.com/world/europe/poland-begins-work-on-new-eu-belarus-border-wall-to-deter-migrant-crossings|date=2022-01-25|accessdate=2023-04-23|lang=en}}</ref>. == Перадгісторыя == Падставай для ўзвядзення агароджы стаў [[Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021)|міграцыйны крызіс]], які пачаўся вясной 2021 года. З лета таго ж года рэзка ўзрасла колькасць спробаў нелегальна перасекчы граніцу мігрантамі з краін [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Афрыка|Афрыкі]]. У перыяд з 2 верасня па 30 лістапада ў 183 населеных пунктах [[Падляскае ваяводства|Падляскага]] і [[Люблінскае ваяводства|Люблінскага ваяводстваў]], прылеглых да мяжы з Беларуссю, дзейнічала [[Надзвычайнае становішча ў Польшчы (2021)|надзвычайнае становішча]]<ref>{{cite web|title=Stan wyjątkowy na granicy z Białorusią. Jest decyzja prezydenta|url=https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C939900%2Cstan-wyjatkowy-na-granicy-z-bialorusia-jest-decyzja-prezydenta.html|publisher=Polska Agencja Prasowa|date=2021-09-02|lang=pl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230218124009/https://www.pap.pl/aktualnosci/news%2C939900%2Cstan-wyjatkowy-na-granicy-z-bialorusia-jest-decyzja-prezydenta.html|archivedate=18 лютага 2023|access-date=8 чэрвеня 2023|url-status=}}</ref><ref>{{cite web|title=Польша ввела чрезвычайное положение на границе с Белоруссией|url=https://ria.ru/20210902/chp-1748382130.html|publisher=[[РИА Новости]]|date=2021-09-02|accessdate=2023-04-24|lang=ru}}</ref>. 29 кастрычніка 2021 года [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сейм]] прыняў разгляданы ў тэрміновым парадку закон аб будаўніцтве муру ўздоўж дзяржаўнай мяжы з Беларуссю<ref>{{Cite web|title=Mur na granicy z Białorusią powstanie. Sejm zadecydował|url=https://pl.sputniknews.com/20211029/mur-na-granicy-z-bialorusia-powstanie-sejm-zadecydowal-16409420.html|publisher=[[Sputnik]]|date=2021-10-29|accessdate=2023-04-24|lang=pl|archive-date=29 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230429001214/https://pl.sputniknews.com/20211029/mur-na-granicy-z-bialorusia-powstanie-sejm-zadecydowal-16409420.html|url-status=dead}}</ref>, які ўступіў у сілу 4 лістапада пасля падпісання [[Прэзідэнт Польшчы|Прэзідэнтам Польшчы]] [[Анджэй Дуда|Анджэем Дудам]]<ref>{{Cite web|title=Bariera na granicy z Białorusią. Pod murem ukryto podkop|url=https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news-bariera-na-granicy-z-bialorusia-pod-murem-ukryto-podkop,nId,6209509|date=2022-08-09|accessdate=2023-04-24|lang=pl}}</ref>. Будаўніцтва было ацэнена ў 1 мільярд 615 мільёнаў [[злоты]]х (больш за 400 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў]])<ref>{{Cite web|title=Andrzej Duda podpisał ustawę o budowie muru na granicy|url=https://www.newsweek.pl/polska/polityka/zapora-na-granicy-andrzej-duda-podpisal-ustawe-o-budowie-muru/rzfwelw|date=2021-11-03|accessdate=2023-04-24|lang=pl}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Польше приняли законопроект о возведении забора на границе с Белоруссией|url=https://ria.ru/20211013/polsha-1754333635.html|publisher=[[РИА Новости]]|date=2021-10-13|accessdate=2023-04-24|lang=ru}}</ref>. == Будаўніцтва == 4 студзеня 2022 года намеснік кіраўніка МУС Польшчы Мацей Вонсік абвясціў, што Пагранічная служба краіны падпісала дагаворы з падрадчыкамі аб будаўніцтве сталёвай перашкоды з калючым дротам на мяжы з Беларуссю. Агульная яе даўжыня павінна скласці 186 кіламетраў з уладкаваннем 22 брамак для праходу жывёл<ref>{{cite web|author=Natalia Pacholczyk|title=Granica z Białorusią. Straż Graniczna podpisała umowy na budowę zapory. W tle 523 mln zł|url=https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114883,27972436,granica-z-bialorusia-straz-graniczna-podpisala-umowy-na-budowe.html|website=Wiadomości|date=2022-01-04|accessdate=2023-04-23|lang=pl}}</ref>. 24 студзеня прэс-сакратар польскай памежнай аховы Ганна Міхальская заявіла журналістам пра гатоўнасць да пачатку будаўніцтва сцяны<ref>{{Cite web|title=Польша 25 января начнет строить заграждение на границе с Белоруссией|url=https://iz.ru/1281728/2022-01-24/polsha-25-ianvaria-nachnet-stroit-zagrazhdenie-na-granitce-s-belorussiei|publisher=[[Известия]]|date=2022-01-24|accessdate=2023-04-23|lang=ru}}</ref>. Узвядзенне загароды было скончана 30 чэрвеня<ref>{{Cite web|title=Koniec prac nad budową zapory na granicy z Białorusią|url=https://www.rmf24.pl/raporty/raport-wojna-z-rosja/news-koniec-prac-nad-budowa-zapory-na-granicy-z-bialorusia,nId,6126721#crp_state=1|date=2022-06-30|accessdate=2023-04-23|lang=pl}}</ref><ref>{{Cite web|title=Польша закончила строительство забора на границе с Белоруссией|url=https://www.rbc.ru/politics/30/06/2022/62bd933d9a7947067b6f90bd|publisher=[[РБК]]|date=2022-06-30|accessdate=2023-04-23|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|title=Poland completes Belarus border wall to keep migrants out|url=https://www.ctvnews.ca/world/poland-completes-belarus-border-wall-to-keep-migrants-out-1.5969456|date=2022-06-30|accessdate=2023-04-23|lang=en}}</ref>. == Крытыка == Супраць будаўніцтва сцяны выступілі экаактывісты як у Польшчы, так і ў Беларусі. Паводле іх, яна рассячэ на дзве часткі экасістэму, у тым ліку ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], унесенай у спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>{{Cite web|author=Иван Сысоев|title=Экологи требуют от ЕС запретить Польше строить стену на границе с Беларусью|url=https://rg.ru/2022/02/01/ekologi-trebuiut-ot-es-zapretit-polshe-stroit-stenu-na-granice-s-belarusiu.html|website=[[RG.RU]]|date=2022-02-01|accessdate=2023-04-24|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|title=Чем опасно появление польской стены в Беловежской пуще? Мнение главы Минприроды Беларуси|url=https://ont.by/news/chem-opasno-poyavlenie-polskoj-steny-v-belovezhskoj-pushe-mnenie-glavy-minprirody-belarusi|website=ONT.BY|date=2022-11-20|accessdate=2023-04-24|lang=ru|archive-date=30 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230430024517/https://ont.by/news/chem-opasno-poyavlenie-polskoj-steny-v-belovezhskoj-pushe-mnenie-glavy-minprirody-belarusi|url-status=dead}}</ref>. Акрамя таго, палітыкі назвалі сцяну неэфектыўнай для барацьбы з мігрантамі, прыводзячы ў прыклад падобныя збудаванні на межах [[Венгрыя|Венгрыі]] з [[Сербія]]й і [[Харватыя]]й, пабудаваныя ў 2015 годзе. Паводле іх заяў, дадзеныя мерапрыемствы не прывялі да заканчэння незаконнай міграцыі ў Венгрыю<ref>{{cite web|title=Стену между Польшей и Белоруссией назвали неэффективной для борьбы с мигрантами|url=https://lenta.ru/news/2022/07/04/uneffective_wall/|website=[[Lenta.ru]]|date=2022-07-04|accessdate=2023-04-24|lang=ru}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Еўрапейскі міграцыйны крызіс]] [[Катэгорыя:Граніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Граніцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларуска-польскія адносіны]] jg58osmqqj8vaksviukenedobpt68o3 0 749757 5164566 5114894 2026-07-11T13:13:52Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Group]]; +[[Катэгорыя:Выканаўцы Hybe]]; +[[Катэгорыя:Выканаўцы Columbia Records]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5164566 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Музычны калектыў | Назва = BTS | Лога = BTS logo.svg | Фота = BTS during a White House press conference May 31, 2022 (cropped).jpg | Жанры = [[K-pop]], EDM, [[хіп-хоп]], трэп | Гады = 2013 – па наш час | Адкуль = [[Сеул]], [[Паўднёвая Карэя]] | Мовы = [[карэйская мова|карэйская]], [[японская мова|японская]], [[англійская мова|англійская]] | Лэйблы = Big Hit Music, Hybe Corporation, [[Universal Music Group]], Def Jam Japan | Склад = Джын<br />Шуґа<br />Джэй-Хоп<br />РМ<br />Чымін<br />Ві<br />Чонґук | Сайт = https://ibighit.com/bts | Апісанне_фота = Падчас прэс-канферэнцыі ў Белым доме (2022 г.) }} '''BTS''' ({{lang-ko|방탄소년단}}; стылізавана як '''Bangtan Sonyeondan''', '''防弾少年団''', '''防弹少年团''', '''БТС''') — [[Паўднёвая Карэя|паўднёвакарэйскі]] бойз-бэнд, створаны [[Hybe Corporation]], у склад якога ўваходзяць сем удзельнікаў: [[Кім Сок Джын|Джын]], [[Шуґа (рэпэр)|Шуґа]], [[Джэй-Хоп]], [[РМ (рэпэр)|РМ]], [[Чымін]], [[Ві (сьпявак)|Ві]] і [[Чонґук]]. Назва гурта, BTS, уяўляе сабой спалучэнне слоў "Bang", што азначае "Bangtan", і "Boydan", што азначае "бойскаўт". Гэта песня [[No More Dream]] з іх дэбютнага альбома [[2 Cool 4 Skool]] у чэрвені 2013 года. . Ён выйграў дзве галоўныя ўзнагароды, у тым ліку ўзнагароду «Навічок года» на цырымоніі ўручэння музычных прэмій [[Melon Music Awards]] 2013, прэміі [[Golden Disc Awards]] 2013 і [[Seoul Music Awards]] 2014. У 2016 годзе гурт выйграў свой першы галоўны прыз, быўшы названым выканаўцам года на [[Mnet Asian Music Awards]]. == Удзельнікі == * Джын (진) * Шуґа (슈가) * Джэй-Хоп (제이홉) * РМ (알엠) * Чымін (지민) * Ві (뷔) * Чонґук (정국) == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' {| class="wikitable" |'''Карэйскамоўныя''' * ''Dark & Wild'' (2014) * ''Wings'' (2016) * ''Love Yourself: Tear'' (2018) * ''Map of the Soul: 7'' (2020) * ''Be'' (2020) * <bdi>[[Arirang (альбом)|''Arirang'']]</bdi> (2026) |'''Японскамоўныя''' * ''Wake Up'' (2014) * ''Youth'' (2016) * ''Face Yourself'' (2018) * ''Map of the Soul: 7 – The Journey'' (2020) |} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:K-pop гурты]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Hybe]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Columbia Records]] nkuh29o4c1v8kses9hdrt0s09pu8cxt 0 750496 5164589 5159711 2026-07-11T13:45:43Z ~2026-39247-84 171007 5164589 wikitext text/x-wiki {{Будучая спартыўная падзея}} {{Спаборніцтва футбольных зборных |лога = UEFA Euro 2028 logo.svg |месца = {{ENG}}<br>{{SCO}}<br>{{WAL}}<br>{{IRL}} |папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2024|2024]] |наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2032|2032]] }} '''Чэмпіянат Еўропы па футболе 2028''' ({{Lang-en|2028 UEFA European Football Championship}}, {{Lang-ga|Craobh Peile na hEorpa 2028 UEFA}}) або '''Еўра 2028''' — 18-ы розыгрыш [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянату Еўропы па футболе]], футбольнага турніру, які праводзіцца кожныя чатыры гады сярод нацыянальных зборных, якія ўваходзяць у склад [[УЕФА]]. Меркавалася, што ён стане першым у гісторыі турнірам з удзелам 32 каманд, але ў студзені 2023 года УЕФА прыняў рашэнне пакінуць 24 каманды ў фінальнай частцы турніру, магчыма зрабіўшы апошнім чэмпіянатам Еўропы з такім удзелам каманд (у выпадку, калі на Еўра-2032 не пакінуць дакладна гэтак жа)<ref>{{Cite news|title=UEFA explores expanding European Championship to 32 teams|publisher=Associated Press|work=AP News|url=https://apnews.com/article/euro-2020-sports-soccer-international-soccer-world-cup-3e329fdaaf5d6817443e5beeec8639ab|date=2021-07-11|accessdate=2021-10-28}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.uefa.com/insideuefa/news/027d-1727b3b1e199-61019185e2c8-1000/ |title=New formats for UEFA men's national team competitions approved |publisher=[[UEFA]] |date=2023-01-25 |accessdate=2023-01-26}}</ref>. 10 кастрычніка 2023 года на кангрэсе УЕФА ў [[Ньён]]е ([[Швейцарыя]]) было абвешчана, што турнір пройдзе ў дзвюх краінах: [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Ірландыя|Ірландыі]].<ref>[https://www.sovsport.ru/football/news/2:1081992 УЕФА объявит места проведения чемпионатов Европы 2028 и 2032 годов 10 октября]</ref> ==Зноскі== {{Reflist}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Чэмпіянаты Еўропы па футболе}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты Еўропы па футболе|2028]] [[Катэгорыя:2028 год у футболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Еўропе ў 2028 годзе]] bqv2r2bxv8118ryntl01d7sfwyechlw 0 750721 5164700 4738510 2026-07-11T17:56:50Z DBatura 73587 /* Войны ў Босніі і Харватыі */ 5164700 wikitext text/x-wiki [[File:Беларусь і краіны былой Югаславіі.jpg|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#0000CD}} краіны былой Югаславіі]] {{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] прымала ўдзел у шматбаковым і двухбаковым узаемадзеянні на прадмет выхаду з [[Югаслаўскія войны|югаслаўскага крызісу]]. У першыя гады канкрэтная пазіцыя краіны па гэтым пытанні адсутнічала. У наступным сітуацыя змянілася: дзяржава выступіла за мірнае ўрэгуляванне канфлікту. Ужо ў рамках [[Косаўская вайна|Косаўскага пытання]] канца 1990-х Беларусь стала на бок афіцыйнага Бялграда. == Войны ў Босніі і Харватыі == === Афіцыйная пазіцыя === Гісторык і палітолаг Павел Малашук вылучыў два этапы ў развіцці беларускай пазіцыі па [[Югаславія|Югаславіі]]: # 1991—1994: адсутнасць канкрэтнай пазіцыі; # 1994—1998: курс на мірнае ўрэгуляванне. У 1992 годзе Рэспубліка Беларусь стала ўдзельнікам Хельсінкскага працэсу. Гэта падзея супала з уключэннем СБСЕ ([[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]) у мірны працэс па Югаславіі. У той момант афіцыйны Мінск мог падключыцца да ўрэгулявання канфлікту, але беларускія ўлады бяздзейнічалі і не выкарыстоўвалі гэты спрыяльны шанец. У сувязі з гэтым, краіна не сфармулявала выразную пазіцыю ў дачыненні да Міжнароднай канферэнцыі па былой Югаславіі і [[План кантактнай групы|Міжнароднай кантактнай групы па Босніі і Герцагавіне]]{{sfn|Малашук|2012|pp=103-104}}. Мінск адстойваў тэзіс аб тым, што прымяненне сілы ў югаслаўскім канфлікце не з’яўляецца залогам яго паспяховага вырашэння, выступаў за яго мірнае рашэнне, аднаўленне членства [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|СРЮ]] ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і іншых міжнародных арганізацыях. Пазіцыя па рашэнні міждзяржаўных і ўнутрыдзяржаўных канфліктаў была адназначная: войны павінны вырашацца не сілавымі метадамі, а шляхам пераканання і сумеснымі дзеяннямі сусветнай супольнасці{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. Краіна выказвалася супраць узброенага ўдзелу ў канфлікце трэціх сіл{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. У студзені 1995 года група дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] і [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расіі]] па запрашэнні кіраўніка [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] [[Радаван Караджыч|Радавана Караджыча]] наведала Югаславію. Адбыліся сустрэчы з дзяржаўнымі і палітычнымі лідарамі краіны, дэпутаты пабывалі на лініі размежавання супрацьлеглых бакоў у размяшчэнні расійскага батальёна [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] у г. [[Сараева]], правялі шэраг перамоў і кансультацый. У афіцыйным заключэнні па выніках паездкі, накіраваным прэзідэнту [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]] і старшыні Вярхоўнага Савета [[Мечыслаў Іванавіч Грыб|Мечыславу Грыбу]], яны адзначалі, што ''«ўсе санкцыі, пачынаючы з тых, якія былі ўведзеныя на аснове рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 820, прынятай 17 красавіка 1993 года, павінны быць неадкладна скасаваны»'', і прапаноўвалі актывізаваць намаганні Мінска ў [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]] па ліквідацыі гэтых санкцый. Таксама гаварылася, што ''«развіццё падзей на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] паказала заўчаснасць дыпламатычнага прызнання з боку міжнароднай супольнасці незалежнасці [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]»''. Прычым беларускія дэпутаты лічылі, што выправіць памылку можна толькі прызнаўшы права [[Сербы ў Босніі і Герцагавіне|баснійскіх сербаў]] на стварэнне самастойнай дзяржавы альбо дзяржаўнага ўтварэння ў рамках канфедэрацыі або федэрацыі з Югаславіяй{{sfn|Малашук|2012|p=104}}. Выступаючы 2 кастрычніка 1997 года ў агульнапалітычнай дыскусіі на 52-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]], [[Міністр замежных спраў Беларусі|міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антонавіч]] заявіў{{sfn|Малашук|2012|p=105}}:{{Цытата|Мы перакананы, што трывалы мір у былой Югаславіі магчымы толькі пры ўмове адмовы ад гвалту, урэгулявання супрацьлеглымі бакамі сваіх супярэчнасцяў мірнымі сродкамі шляхам перамоваў. Рэспубліка Беларусь прапануе Генеральнай Асамблеі ААН даць Саюзнай Рэспубліцы Югаславіі як адной з дзяржаў-заснавальніц магчымасць аднавіць свой удзел у рабоце Генеральнай Асамблеі і іншых органаў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый.}} === Ваенныя добраахвотнікі=== У 1992—1995 гадах у вайне на тэрыторыі былой Югаславіі ўдзельнічалі атрады рускіх добраахвотнікаў. Гэта тэрмін аб’ядноўваў выхадцаў не толькі з Расіі, але таксама Украіны, Беларусі і (радзей) [[постсавецкая прастора|іншых рэспублік былога СССР]]. Сярод такіх: * '''Петраш Юрый Сяргеевіч''' (1967-1995). Нарадзіўся ў Беларусі, грамадзянін Расіі. Ваяваў [[грузіна-абхазская вайна|ў Абхазіі]]. У Босніі з 1995 года. Загінуў у баі на вышыні Хум на горным масіве Трэскавіца 11 кастрычніка 1995 года ў ходзе разведкі. Пахаваны на могілках Доні Мілевічы<ref>[https://ostkraft.ru/ru/articles/1885 Русские добровольцы в Югославии в 1992–1995 гг.: история и потери / М. А. Поликарпов]</ref>. === Пастаўкі зброі === У 1995 годзе ў [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]] перахоплены карабель са стралковай зброяй і боепрыпасамі, які накіроўваўся да зоны баявых дзеянняў. Тады дзейнічала забарона ААН на пастаўку зброі ўдзельнікам канфлікту, а сілы [[НАТА]] правяралі ўвесь падазроны транспарт. Паводле дакументаў, зброю набылі камерсанты-пасярэднікі, але крыніцу паставак вызначылі аператыўна — Беларусь. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што краіна легальна прадала ўзбраенне, але яе пакупнікі затым перапрадалі яго<ref>[https://web.archive.org/web/20230710044745/https://www.delfi.lt/ru/abroad/belorussia/oruzhejnyj-biznes-belarusi-legalnyj-i-tenevoj-28177123 Оружейный бизнес Беларуси – легальный и "теневой"]</ref>. == Косаўскі крызіс == === Афіцыйная пазіцыя === Па косаўскім пытанні Беларусь заняла бок СРЮ. Сваю палітыку ў адносінах да падзей краіна каардынавала з [[Расія]]й{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. 29 верасня ў г. [[Нью-Ёрк]] Антановіч сустрэўся з міністрам замежных спраў СРЮ [[Жывадзін Ёванавіч|Жывадзінам Ёванавічам]], абмеркаваўшы косаўскую сітуацыю. Югаслаўскі бок высока ацаніў падтрымку Беларусі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 6 кастрычніка 1998 года беларускі лідар Аляксандр Лукашэнка заявіў, што гатовы аказаць Бялграду «ўсялякую дапамогу»<ref>Хорошко, В. Беларусь поможет Югославии / В. Хорошко // Нар. газета. – 1998 – 7 кастр. – С. 1</ref>. Дзяржава выступала супраць любых ваенных аперацый супраць Югаславіі. Упершыню пра гэта было заяўлена 8 кастрычніка [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]]. У заяве ад 14 кастрычніка беларускі МЗС заклікаў НАТА адмовіцца ад планаў сілавога ўмяшання, паколькі ''«ўжыванне сілы ў дачыненні да суверэннай дзяржавы без санкцыі [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] з’яўляецца грубым парушэннем [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|Статута ААН]], супярэчыць асноватворным прававым прынцыпам міжнародных адносін і падрывае сістэму бяспекі і даверу на еўрапейскім кантыненце. Ваеннае ўмяшанне НАТА ва ўнутрыдзяржаўны канфлікт не толькі не ліквідуе яго прычыны, а наадварот, паглыбляе супрацьстаянне бакоў у Косаве»''. 20 лютага 1999 года прэзідэнт краіны заявіў, што галоўнае ў дадзенай сітуацыі — захаваць перамоўны працэс. Лукашэнка таксама паўтарыў тэзіс аб захаванні тэрытарыяльнай цэласнасці Югаславіі і недапушчальнасці ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 24 сакавіка, калі альянс НАТА ўсё ж разгарнуў [[Аперацыя «Саюзная сіла»|вайну супраць Бялграда]], ён назваў дзеянні Захаду ''«крайнімі і найбольш контрпрадуктыўнымі мерамі»''. Малашук адзначаў, што заява беларускага прэзідэнта ў сувязі з пачаткам бамбардзіровак была размешчана на першых старонках усіх цэнтральных югаслаўскіх газет і перадавалася па ўсіх каналах нацыянальнага тэлебачання СРЮ. У Югаславіі дадзенае выступленне было ўспрынята як магутны псіхалагічны фактар маральнай падтрымкі{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. З асуджэннем аперацыі таксама выступілі [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палата прадстаўнікоў]] і пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь у ААН [[Аляксандр Мікалаевіч Сычоў|Аляксандр Сычоў]]. На фоне ваеннай аперацыі Мінск замарозіў адносіны з НАТА. 26 сакавіка краіна разам з Расіяй і [[Індыя]]й унесла на разгляд СБ ААН праект рэзалюцыі, у якой асуджалася ваеннае ўмяшанне краін альянсу{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. === Экспертныя групы === Са снежня 1998 года ў [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косаве]] дзейнічала спецыяльная група медыцынскіх экспертаў-патолагаанатамаў з мэтай расследавання злачынстваў супраць мірнага насельніцтва. У яе склад ад Беларусі ўвайшлі намеснік галоўнага дзяржаўнага судова-медыцынскага эксперта Кузмічаў і загадчык Цэнтральнай медыка-крыміналістычнай лабараторыі галоўнага бюро Дзяржаўнай службы судова-медыцынскай экспертызы Ляўковіч. Паралельна беларускія спецыялісты (10 чалавек) працавалі і ў якасці назіральнікаў місіі АБСЕ{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. ===Гуманітарная дапамога=== 13 красавіка 1999 года ў прадмесці [[Бялград]]а прыбыла калона аўтамашын з гуманітарнай дапамогай з Расіі і Беларусі. Гэтаму папярэднічалі амаль тры дні цяжбы на венгерскай мяжы. Улады [[Венгрыя|Венгрыі]] адмаўляліся прапусціць канвой на сваю тэрыторыю. Канфлікт быў вырашаны толькі пасля перамоваў у [[Будапешт|Будапешце]], якія правёў міністр па надзвычайных сітуацыях РФ [[Сяргей Шайгу]]<ref>[https://www.pravda.ru/news/world/900683-gumanitarnyi_konvoi_pribyl_v_jugoslaviju/ Гуманитарный конвой прибыл в Югославию]</ref>. === Візіт Лукашэнкі === [[Файл:️️️Лукашенко_в_Югославии-_Я_знаю,_как_меня_"любят"_в_НАТО!_--_Югославия,_1999_-shorts.webm|міні|Візіт А. Лукашэнкі ў Югаславію, 14 красавіка 1999 года.]] 14 красавіка 1999 года, у разгар паветранай кампаніі НАТА, у Бялград з візітам прыбыў Аляксандр Лукашэнка. У сталічным аэрапорце яго сустрэў асабіста прэзідэнт Югаславіі [[Слабадан Мілошавіч]]. На працягу шасці гадзін лідары абедзвюх краін абмеркавалі многія двухбаковыя і міжнародныя пытанні, у тым ліку па ўрэгуляванні крызісу на Балканах. На праведзенай прэс-канферэнцыі па выніках перамоваў было выказана, што югаслаўскі бок гатовы размясціць у Косаве міжнародных назіральнікаў, акрамя прадстаўнікоў тых краін, якія ўдзельнічаюць у агрэсіі супраць Югаславіі. Бялград таксама афіцыйна заявіў пра сваё жаданне далучыцца да [[Саюзная Дзяржава|Саюзу Расіі і Беларусі]]<ref name="pravda">Михаил Третьяков. [https://gazeta-pravda.ru/issue/42-28004-16-19-aprel-1999-goda/aleksandr-lukashenko-v-belgrade/ Александр Лукашенко в Белграде] // Правда : газета. — №42 (28004). — 16—19 апреля 1999 года.</ref>. Газета «[[Правда (газета)|Правда]]» адзначыла, што Лукашэнка стаў першым лідарам, які наведаў Бялград пасля пачатку заходніх бамбардзіровак. Камандаванне НАТА з неахвотай, але ўсё ж дало паветраны калідор для прэзідэнцкага самалёта<ref name="pravda"/>. Аднак альянс так і не гарантаваў бяспеку палёту. Больш за тое, падчас знаходжання Лукашэнкі ў Югаславіі на Бялград ажыццёўлены авіяналёты (падчас перамоваў паветраныя сірэны гучалі двойчы)<ref>[https://president.gov.by/ru/events/vizit-v-yugoslaviyu Визит в Югославию] // Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь, 14 апреля 1999.</ref>. Карэспандэнт газеты «[[Независимая газета]]» Антон Хадасевіч пісаў пра гэты візіт, што Лукашэнка ў рамках паездкі ў Бялград прадстаўляў інтарэсы не столькі Мінска, колькі Масквы. Больш за тое, перад гэтым кіраўнік дзяржавы нібыта атрымаў адабрэнне [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расіі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref name="нг">Антон Ходасевич. [https://nvo.ng.ru/cis/2019-12-04/1_7743_belorussia.html Как Лукашенко опередил Путина] // Независимая газета. — 4 декабря 2019.</ref>. Выданне «[[Свободная пресса]]» адзначала, што за кошт гэтага Лукашэнка заваяваў аўтарытэт у Сербіі<ref>Вера Жердева. [https://svpressa.ru/world/article/302116/ Сербия и Беларусь: стрельба по своим] // Свободная пресса : интернет-издание. — 23 июня 2021.</ref>. Беларускі палітычны аглядальнік Валер Карбалевіч на фоне візіту Лукашэнкі ў [[Сербія|Сербію]] ў 2019 годзе ўзгадаў паездку 20-гадовай даўніны<ref name="нг"/>. {{Цытата|На наступны дзень, 4 снежня, [[прэзідэнт Сербіі]] [[Аляксандр Вучыч]] сустракаецца ў [[Сочы]] з [[Уладзімір Пуцін|Пуціным]]. Дык вось цяперашні шырока разрэкламаваны беларускімі дзяржаўнымі СМІ візіт Лукашэнкі ў Бялград – гэта ў пэўным сэнсе спосаб, умоўна кажучы, выцерці нос прэзідэнту Расіі. Кім быў Пуцін у красавіку 1999 года, калі Лукашэнка ўжо здзяйсняў «гераічныя ўчынкі»? Ды нікім. Хай задумаецца над гэтым перад 7 снежня [дзень сустрэчы Пуціна і Лукашэнкі па пытаннях інтэграцыі дзвюх краін].}} == Пасляваенныя падзеі == У 2000 годзе [[Бульдозерная рэвалюцыя|быў скінуты]] Слабадан Мілошавіч. У афіцыйным Мінску дастаткова спакойна паставіліся да змены ўлады<ref name="пасля">{{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Развитие отношений между Республикой Беларусь и Союзной Республикой Югославия (Сербией и Черногорией) в 2000—2006 годах|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/600/5/96-101.pdf |год= 2012|месяц= |нумар= 9|старонкі= 97-98 |ref=}}</ref>. Пазіцыі Беларусі і новых югаслаўскіх уладаў па пытанні пра лёс экс-лідара разыходзіліся. Апошнія фактычна пагадзіліся з арыштам Мілошавіча і выдачай яго [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Гаазе]]. Арышт былога прэзідэнта, які адбыўся 1 красавіка 2001 года, быў рэзка адмоўна ўспрыняты беларускім кіраўніцтвам. Аляксандр Лукашэнка назваў яго «абуральным і недэмакратычным фактам». Кіраўніцтва краіны падтрымала ў гэтым пытанні традыцыйна апазіцыйная [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)]]<ref name="пасля"/>. Старшыня партыі [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]] у інтэрв’ю карэспандэнту «[[СБ. Беларусь сегодня|Савецкай Беларусі]]», якое было дадзена незадоўга да арышту экс-кіраўніка Югаславіі, адзначыў, што ''«сама наяўнасць патрабаванняў аб выдачы Слабадана Мілошавіча ў Гаагу выглядае, прынамсі, некарэктна»''. Да таго ж, на думку палітыка, югаслаўскія ўлады цалкам па сілах маглі самастойна вызначыць ступень адказнасці зрынутага лідара. Кіраўнік БСДП (НГ) лічыў таксама, што ў выпадку калі ''«цяперашняя ўлада ў Югаславіі ўсё ж вырашыцца на выдачу Мілошавіча, то немінуча страціць свой твар і частку свайго аўтарытэту, паколькі гэта ёсць яшчэ і пытанне самадастатковасці і суверэннасці дзяржавы»''<ref>Живолович, К. Белград вновь атакуют / К. Живолович // Сов. Белоруссия. – 2001. – 3 апр.</ref>. 15 снежня 2016 года ў царкве Святой Тройцы ў Бялградзе была асвечана мемарыяльная дошка са спісам [[рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|рускіх добраахвотнікаў]], якія загінулі ў войнах у былой Югаславіі. На цырымоніі прысутнічаў таксама пасол Беларусі ў Сербіі [[Уладзімір Мікалаевіч Чушаў|Уладзімір Чушаў]]<ref>{{cite web |url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |title=У Београду освештана спомен-плоча руским добровољцима |accessdate=2016-12-21 |lang=sr |archive-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222115048/http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |url-status=live }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-югаслаўскія адносіны]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Белорусско-югославское сотрудничество на международной арене|год= 2012|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|нумар= 1|старонкі= 102-111|ref=Малашук|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/559/5/102-111.pdf}} {{Югаслаўскія войны}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] [[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]] bq7snbsz1be9wm20nzu7gsuvqtfjizr 5164701 5164700 2026-07-11T17:57:07Z DBatura 73587 /* Ваенныя добраахвотнікі */ 5164701 wikitext text/x-wiki [[File:Беларусь і краіны былой Югаславіі.jpg|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#0000CD}} краіны былой Югаславіі]] {{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] прымала ўдзел у шматбаковым і двухбаковым узаемадзеянні на прадмет выхаду з [[Югаслаўскія войны|югаслаўскага крызісу]]. У першыя гады канкрэтная пазіцыя краіны па гэтым пытанні адсутнічала. У наступным сітуацыя змянілася: дзяржава выступіла за мірнае ўрэгуляванне канфлікту. Ужо ў рамках [[Косаўская вайна|Косаўскага пытання]] канца 1990-х Беларусь стала на бок афіцыйнага Бялграда. == Войны ў Босніі і Харватыі == === Афіцыйная пазіцыя === Гісторык і палітолаг Павел Малашук вылучыў два этапы ў развіцці беларускай пазіцыі па [[Югаславія|Югаславіі]]: # 1991—1994: адсутнасць канкрэтнай пазіцыі; # 1994—1998: курс на мірнае ўрэгуляванне. У 1992 годзе Рэспубліка Беларусь стала ўдзельнікам Хельсінкскага працэсу. Гэта падзея супала з уключэннем СБСЕ ([[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]) у мірны працэс па Югаславіі. У той момант афіцыйны Мінск мог падключыцца да ўрэгулявання канфлікту, але беларускія ўлады бяздзейнічалі і не выкарыстоўвалі гэты спрыяльны шанец. У сувязі з гэтым, краіна не сфармулявала выразную пазіцыю ў дачыненні да Міжнароднай канферэнцыі па былой Югаславіі і [[План кантактнай групы|Міжнароднай кантактнай групы па Босніі і Герцагавіне]]{{sfn|Малашук|2012|pp=103-104}}. Мінск адстойваў тэзіс аб тым, што прымяненне сілы ў югаслаўскім канфлікце не з’яўляецца залогам яго паспяховага вырашэння, выступаў за яго мірнае рашэнне, аднаўленне членства [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|СРЮ]] ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і іншых міжнародных арганізацыях. Пазіцыя па рашэнні міждзяржаўных і ўнутрыдзяржаўных канфліктаў была адназначная: войны павінны вырашацца не сілавымі метадамі, а шляхам пераканання і сумеснымі дзеяннямі сусветнай супольнасці{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. Краіна выказвалася супраць узброенага ўдзелу ў канфлікце трэціх сіл{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. У студзені 1995 года група дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] і [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расіі]] па запрашэнні кіраўніка [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] [[Радаван Караджыч|Радавана Караджыча]] наведала Югаславію. Адбыліся сустрэчы з дзяржаўнымі і палітычнымі лідарамі краіны, дэпутаты пабывалі на лініі размежавання супрацьлеглых бакоў у размяшчэнні расійскага батальёна [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] у г. [[Сараева]], правялі шэраг перамоў і кансультацый. У афіцыйным заключэнні па выніках паездкі, накіраваным прэзідэнту [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]] і старшыні Вярхоўнага Савета [[Мечыслаў Іванавіч Грыб|Мечыславу Грыбу]], яны адзначалі, што ''«ўсе санкцыі, пачынаючы з тых, якія былі ўведзеныя на аснове рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 820, прынятай 17 красавіка 1993 года, павінны быць неадкладна скасаваны»'', і прапаноўвалі актывізаваць намаганні Мінска ў [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]] па ліквідацыі гэтых санкцый. Таксама гаварылася, што ''«развіццё падзей на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] паказала заўчаснасць дыпламатычнага прызнання з боку міжнароднай супольнасці незалежнасці [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]»''. Прычым беларускія дэпутаты лічылі, што выправіць памылку можна толькі прызнаўшы права [[Сербы ў Босніі і Герцагавіне|баснійскіх сербаў]] на стварэнне самастойнай дзяржавы альбо дзяржаўнага ўтварэння ў рамках канфедэрацыі або федэрацыі з Югаславіяй{{sfn|Малашук|2012|p=104}}. Выступаючы 2 кастрычніка 1997 года ў агульнапалітычнай дыскусіі на 52-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]], [[Міністр замежных спраў Беларусі|міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антонавіч]] заявіў{{sfn|Малашук|2012|p=105}}:{{Цытата|Мы перакананы, што трывалы мір у былой Югаславіі магчымы толькі пры ўмове адмовы ад гвалту, урэгулявання супрацьлеглымі бакамі сваіх супярэчнасцяў мірнымі сродкамі шляхам перамоваў. Рэспубліка Беларусь прапануе Генеральнай Асамблеі ААН даць Саюзнай Рэспубліцы Югаславіі як адной з дзяржаў-заснавальніц магчымасць аднавіць свой удзел у рабоце Генеральнай Асамблеі і іншых органаў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый.}} === Ваенныя добраахвотнікі=== У 1992—1995 гадах у вайне на тэрыторыі былой Югаславіі ўдзельнічалі атрады рускіх добраахвотнікаў. Гэта тэрмін аб’ядноўваў выхадцаў не толькі з Расіі, але таксама Украіны, Беларусі і (радзей) [[постсавецкая прастора|іншых рэспублік былога СССР]]. Сярод такіх: * '''Петраш Юрый Сяргеевіч''' (1967-1995). Нарадзіўся ў Беларусі, грамадзянін Расіі. Ваяваў [[грузіна-абхазская вайна|ў Абхазіі]]. З 1995 года ў Босніі. Загінуў у баі на вышыні Хум на горным масіве Трэскавіца 11 кастрычніка 1995 года ў ходзе разведкі. Пахаваны на могілках Доні Мілевічы<ref>[https://ostkraft.ru/ru/articles/1885 Русские добровольцы в Югославии в 1992–1995 гг.: история и потери / М. А. Поликарпов]</ref>. === Пастаўкі зброі === У 1995 годзе ў [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]] перахоплены карабель са стралковай зброяй і боепрыпасамі, які накіроўваўся да зоны баявых дзеянняў. Тады дзейнічала забарона ААН на пастаўку зброі ўдзельнікам канфлікту, а сілы [[НАТА]] правяралі ўвесь падазроны транспарт. Паводле дакументаў, зброю набылі камерсанты-пасярэднікі, але крыніцу паставак вызначылі аператыўна — Беларусь. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што краіна легальна прадала ўзбраенне, але яе пакупнікі затым перапрадалі яго<ref>[https://web.archive.org/web/20230710044745/https://www.delfi.lt/ru/abroad/belorussia/oruzhejnyj-biznes-belarusi-legalnyj-i-tenevoj-28177123 Оружейный бизнес Беларуси – легальный и "теневой"]</ref>. == Косаўскі крызіс == === Афіцыйная пазіцыя === Па косаўскім пытанні Беларусь заняла бок СРЮ. Сваю палітыку ў адносінах да падзей краіна каардынавала з [[Расія]]й{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. 29 верасня ў г. [[Нью-Ёрк]] Антановіч сустрэўся з міністрам замежных спраў СРЮ [[Жывадзін Ёванавіч|Жывадзінам Ёванавічам]], абмеркаваўшы косаўскую сітуацыю. Югаслаўскі бок высока ацаніў падтрымку Беларусі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 6 кастрычніка 1998 года беларускі лідар Аляксандр Лукашэнка заявіў, што гатовы аказаць Бялграду «ўсялякую дапамогу»<ref>Хорошко, В. Беларусь поможет Югославии / В. Хорошко // Нар. газета. – 1998 – 7 кастр. – С. 1</ref>. Дзяржава выступала супраць любых ваенных аперацый супраць Югаславіі. Упершыню пра гэта было заяўлена 8 кастрычніка [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]]. У заяве ад 14 кастрычніка беларускі МЗС заклікаў НАТА адмовіцца ад планаў сілавога ўмяшання, паколькі ''«ўжыванне сілы ў дачыненні да суверэннай дзяржавы без санкцыі [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] з’яўляецца грубым парушэннем [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|Статута ААН]], супярэчыць асноватворным прававым прынцыпам міжнародных адносін і падрывае сістэму бяспекі і даверу на еўрапейскім кантыненце. Ваеннае ўмяшанне НАТА ва ўнутрыдзяржаўны канфлікт не толькі не ліквідуе яго прычыны, а наадварот, паглыбляе супрацьстаянне бакоў у Косаве»''. 20 лютага 1999 года прэзідэнт краіны заявіў, што галоўнае ў дадзенай сітуацыі — захаваць перамоўны працэс. Лукашэнка таксама паўтарыў тэзіс аб захаванні тэрытарыяльнай цэласнасці Югаславіі і недапушчальнасці ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 24 сакавіка, калі альянс НАТА ўсё ж разгарнуў [[Аперацыя «Саюзная сіла»|вайну супраць Бялграда]], ён назваў дзеянні Захаду ''«крайнімі і найбольш контрпрадуктыўнымі мерамі»''. Малашук адзначаў, што заява беларускага прэзідэнта ў сувязі з пачаткам бамбардзіровак была размешчана на першых старонках усіх цэнтральных югаслаўскіх газет і перадавалася па ўсіх каналах нацыянальнага тэлебачання СРЮ. У Югаславіі дадзенае выступленне было ўспрынята як магутны псіхалагічны фактар маральнай падтрымкі{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. З асуджэннем аперацыі таксама выступілі [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палата прадстаўнікоў]] і пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь у ААН [[Аляксандр Мікалаевіч Сычоў|Аляксандр Сычоў]]. На фоне ваеннай аперацыі Мінск замарозіў адносіны з НАТА. 26 сакавіка краіна разам з Расіяй і [[Індыя]]й унесла на разгляд СБ ААН праект рэзалюцыі, у якой асуджалася ваеннае ўмяшанне краін альянсу{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. === Экспертныя групы === Са снежня 1998 года ў [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косаве]] дзейнічала спецыяльная група медыцынскіх экспертаў-патолагаанатамаў з мэтай расследавання злачынстваў супраць мірнага насельніцтва. У яе склад ад Беларусі ўвайшлі намеснік галоўнага дзяржаўнага судова-медыцынскага эксперта Кузмічаў і загадчык Цэнтральнай медыка-крыміналістычнай лабараторыі галоўнага бюро Дзяржаўнай службы судова-медыцынскай экспертызы Ляўковіч. Паралельна беларускія спецыялісты (10 чалавек) працавалі і ў якасці назіральнікаў місіі АБСЕ{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. ===Гуманітарная дапамога=== 13 красавіка 1999 года ў прадмесці [[Бялград]]а прыбыла калона аўтамашын з гуманітарнай дапамогай з Расіі і Беларусі. Гэтаму папярэднічалі амаль тры дні цяжбы на венгерскай мяжы. Улады [[Венгрыя|Венгрыі]] адмаўляліся прапусціць канвой на сваю тэрыторыю. Канфлікт быў вырашаны толькі пасля перамоваў у [[Будапешт|Будапешце]], якія правёў міністр па надзвычайных сітуацыях РФ [[Сяргей Шайгу]]<ref>[https://www.pravda.ru/news/world/900683-gumanitarnyi_konvoi_pribyl_v_jugoslaviju/ Гуманитарный конвой прибыл в Югославию]</ref>. === Візіт Лукашэнкі === [[Файл:️️️Лукашенко_в_Югославии-_Я_знаю,_как_меня_"любят"_в_НАТО!_--_Югославия,_1999_-shorts.webm|міні|Візіт А. Лукашэнкі ў Югаславію, 14 красавіка 1999 года.]] 14 красавіка 1999 года, у разгар паветранай кампаніі НАТА, у Бялград з візітам прыбыў Аляксандр Лукашэнка. У сталічным аэрапорце яго сустрэў асабіста прэзідэнт Югаславіі [[Слабадан Мілошавіч]]. На працягу шасці гадзін лідары абедзвюх краін абмеркавалі многія двухбаковыя і міжнародныя пытанні, у тым ліку па ўрэгуляванні крызісу на Балканах. На праведзенай прэс-канферэнцыі па выніках перамоваў было выказана, што югаслаўскі бок гатовы размясціць у Косаве міжнародных назіральнікаў, акрамя прадстаўнікоў тых краін, якія ўдзельнічаюць у агрэсіі супраць Югаславіі. Бялград таксама афіцыйна заявіў пра сваё жаданне далучыцца да [[Саюзная Дзяржава|Саюзу Расіі і Беларусі]]<ref name="pravda">Михаил Третьяков. [https://gazeta-pravda.ru/issue/42-28004-16-19-aprel-1999-goda/aleksandr-lukashenko-v-belgrade/ Александр Лукашенко в Белграде] // Правда : газета. — №42 (28004). — 16—19 апреля 1999 года.</ref>. Газета «[[Правда (газета)|Правда]]» адзначыла, што Лукашэнка стаў першым лідарам, які наведаў Бялград пасля пачатку заходніх бамбардзіровак. Камандаванне НАТА з неахвотай, але ўсё ж дало паветраны калідор для прэзідэнцкага самалёта<ref name="pravda"/>. Аднак альянс так і не гарантаваў бяспеку палёту. Больш за тое, падчас знаходжання Лукашэнкі ў Югаславіі на Бялград ажыццёўлены авіяналёты (падчас перамоваў паветраныя сірэны гучалі двойчы)<ref>[https://president.gov.by/ru/events/vizit-v-yugoslaviyu Визит в Югославию] // Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь, 14 апреля 1999.</ref>. Карэспандэнт газеты «[[Независимая газета]]» Антон Хадасевіч пісаў пра гэты візіт, што Лукашэнка ў рамках паездкі ў Бялград прадстаўляў інтарэсы не столькі Мінска, колькі Масквы. Больш за тое, перад гэтым кіраўнік дзяржавы нібыта атрымаў адабрэнне [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расіі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref name="нг">Антон Ходасевич. [https://nvo.ng.ru/cis/2019-12-04/1_7743_belorussia.html Как Лукашенко опередил Путина] // Независимая газета. — 4 декабря 2019.</ref>. Выданне «[[Свободная пресса]]» адзначала, што за кошт гэтага Лукашэнка заваяваў аўтарытэт у Сербіі<ref>Вера Жердева. [https://svpressa.ru/world/article/302116/ Сербия и Беларусь: стрельба по своим] // Свободная пресса : интернет-издание. — 23 июня 2021.</ref>. Беларускі палітычны аглядальнік Валер Карбалевіч на фоне візіту Лукашэнкі ў [[Сербія|Сербію]] ў 2019 годзе ўзгадаў паездку 20-гадовай даўніны<ref name="нг"/>. {{Цытата|На наступны дзень, 4 снежня, [[прэзідэнт Сербіі]] [[Аляксандр Вучыч]] сустракаецца ў [[Сочы]] з [[Уладзімір Пуцін|Пуціным]]. Дык вось цяперашні шырока разрэкламаваны беларускімі дзяржаўнымі СМІ візіт Лукашэнкі ў Бялград – гэта ў пэўным сэнсе спосаб, умоўна кажучы, выцерці нос прэзідэнту Расіі. Кім быў Пуцін у красавіку 1999 года, калі Лукашэнка ўжо здзяйсняў «гераічныя ўчынкі»? Ды нікім. Хай задумаецца над гэтым перад 7 снежня [дзень сустрэчы Пуціна і Лукашэнкі па пытаннях інтэграцыі дзвюх краін].}} == Пасляваенныя падзеі == У 2000 годзе [[Бульдозерная рэвалюцыя|быў скінуты]] Слабадан Мілошавіч. У афіцыйным Мінску дастаткова спакойна паставіліся да змены ўлады<ref name="пасля">{{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Развитие отношений между Республикой Беларусь и Союзной Республикой Югославия (Сербией и Черногорией) в 2000—2006 годах|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/600/5/96-101.pdf |год= 2012|месяц= |нумар= 9|старонкі= 97-98 |ref=}}</ref>. Пазіцыі Беларусі і новых югаслаўскіх уладаў па пытанні пра лёс экс-лідара разыходзіліся. Апошнія фактычна пагадзіліся з арыштам Мілошавіча і выдачай яго [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Гаазе]]. Арышт былога прэзідэнта, які адбыўся 1 красавіка 2001 года, быў рэзка адмоўна ўспрыняты беларускім кіраўніцтвам. Аляксандр Лукашэнка назваў яго «абуральным і недэмакратычным фактам». Кіраўніцтва краіны падтрымала ў гэтым пытанні традыцыйна апазіцыйная [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)]]<ref name="пасля"/>. Старшыня партыі [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]] у інтэрв’ю карэспандэнту «[[СБ. Беларусь сегодня|Савецкай Беларусі]]», якое было дадзена незадоўга да арышту экс-кіраўніка Югаславіі, адзначыў, што ''«сама наяўнасць патрабаванняў аб выдачы Слабадана Мілошавіча ў Гаагу выглядае, прынамсі, некарэктна»''. Да таго ж, на думку палітыка, югаслаўскія ўлады цалкам па сілах маглі самастойна вызначыць ступень адказнасці зрынутага лідара. Кіраўнік БСДП (НГ) лічыў таксама, што ў выпадку калі ''«цяперашняя ўлада ў Югаславіі ўсё ж вырашыцца на выдачу Мілошавіча, то немінуча страціць свой твар і частку свайго аўтарытэту, паколькі гэта ёсць яшчэ і пытанне самадастатковасці і суверэннасці дзяржавы»''<ref>Живолович, К. Белград вновь атакуют / К. Живолович // Сов. Белоруссия. – 2001. – 3 апр.</ref>. 15 снежня 2016 года ў царкве Святой Тройцы ў Бялградзе была асвечана мемарыяльная дошка са спісам [[рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|рускіх добраахвотнікаў]], якія загінулі ў войнах у былой Югаславіі. На цырымоніі прысутнічаў таксама пасол Беларусі ў Сербіі [[Уладзімір Мікалаевіч Чушаў|Уладзімір Чушаў]]<ref>{{cite web |url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |title=У Београду освештана спомен-плоча руским добровољцима |accessdate=2016-12-21 |lang=sr |archive-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222115048/http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |url-status=live }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-югаслаўскія адносіны]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Белорусско-югославское сотрудничество на международной арене|год= 2012|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|нумар= 1|старонкі= 102-111|ref=Малашук|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/559/5/102-111.pdf}} {{Югаслаўскія войны}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] [[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]] prohvk97z491bixzqq26ylolllfx60m 5164702 5164701 2026-07-11T17:57:18Z DBatura 73587 /* Ваенныя добраахвотнікі */ 5164702 wikitext text/x-wiki [[File:Беларусь і краіны былой Югаславіі.jpg|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#0000CD}} краіны былой Югаславіі]] {{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] прымала ўдзел у шматбаковым і двухбаковым узаемадзеянні на прадмет выхаду з [[Югаслаўскія войны|югаслаўскага крызісу]]. У першыя гады канкрэтная пазіцыя краіны па гэтым пытанні адсутнічала. У наступным сітуацыя змянілася: дзяржава выступіла за мірнае ўрэгуляванне канфлікту. Ужо ў рамках [[Косаўская вайна|Косаўскага пытання]] канца 1990-х Беларусь стала на бок афіцыйнага Бялграда. == Войны ў Босніі і Харватыі == === Афіцыйная пазіцыя === Гісторык і палітолаг Павел Малашук вылучыў два этапы ў развіцці беларускай пазіцыі па [[Югаславія|Югаславіі]]: # 1991—1994: адсутнасць канкрэтнай пазіцыі; # 1994—1998: курс на мірнае ўрэгуляванне. У 1992 годзе Рэспубліка Беларусь стала ўдзельнікам Хельсінкскага працэсу. Гэта падзея супала з уключэннем СБСЕ ([[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]) у мірны працэс па Югаславіі. У той момант афіцыйны Мінск мог падключыцца да ўрэгулявання канфлікту, але беларускія ўлады бяздзейнічалі і не выкарыстоўвалі гэты спрыяльны шанец. У сувязі з гэтым, краіна не сфармулявала выразную пазіцыю ў дачыненні да Міжнароднай канферэнцыі па былой Югаславіі і [[План кантактнай групы|Міжнароднай кантактнай групы па Босніі і Герцагавіне]]{{sfn|Малашук|2012|pp=103-104}}. Мінск адстойваў тэзіс аб тым, што прымяненне сілы ў югаслаўскім канфлікце не з’яўляецца залогам яго паспяховага вырашэння, выступаў за яго мірнае рашэнне, аднаўленне членства [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|СРЮ]] ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і іншых міжнародных арганізацыях. Пазіцыя па рашэнні міждзяржаўных і ўнутрыдзяржаўных канфліктаў была адназначная: войны павінны вырашацца не сілавымі метадамі, а шляхам пераканання і сумеснымі дзеяннямі сусветнай супольнасці{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. Краіна выказвалася супраць узброенага ўдзелу ў канфлікце трэціх сіл{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. У студзені 1995 года група дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] і [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расіі]] па запрашэнні кіраўніка [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] [[Радаван Караджыч|Радавана Караджыча]] наведала Югаславію. Адбыліся сустрэчы з дзяржаўнымі і палітычнымі лідарамі краіны, дэпутаты пабывалі на лініі размежавання супрацьлеглых бакоў у размяшчэнні расійскага батальёна [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] у г. [[Сараева]], правялі шэраг перамоў і кансультацый. У афіцыйным заключэнні па выніках паездкі, накіраваным прэзідэнту [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]] і старшыні Вярхоўнага Савета [[Мечыслаў Іванавіч Грыб|Мечыславу Грыбу]], яны адзначалі, што ''«ўсе санкцыі, пачынаючы з тых, якія былі ўведзеныя на аснове рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 820, прынятай 17 красавіка 1993 года, павінны быць неадкладна скасаваны»'', і прапаноўвалі актывізаваць намаганні Мінска ў [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]] па ліквідацыі гэтых санкцый. Таксама гаварылася, што ''«развіццё падзей на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] паказала заўчаснасць дыпламатычнага прызнання з боку міжнароднай супольнасці незалежнасці [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]»''. Прычым беларускія дэпутаты лічылі, што выправіць памылку можна толькі прызнаўшы права [[Сербы ў Босніі і Герцагавіне|баснійскіх сербаў]] на стварэнне самастойнай дзяржавы альбо дзяржаўнага ўтварэння ў рамках канфедэрацыі або федэрацыі з Югаславіяй{{sfn|Малашук|2012|p=104}}. Выступаючы 2 кастрычніка 1997 года ў агульнапалітычнай дыскусіі на 52-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]], [[Міністр замежных спраў Беларусі|міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антонавіч]] заявіў{{sfn|Малашук|2012|p=105}}:{{Цытата|Мы перакананы, што трывалы мір у былой Югаславіі магчымы толькі пры ўмове адмовы ад гвалту, урэгулявання супрацьлеглымі бакамі сваіх супярэчнасцяў мірнымі сродкамі шляхам перамоваў. Рэспубліка Беларусь прапануе Генеральнай Асамблеі ААН даць Саюзнай Рэспубліцы Югаславіі як адной з дзяржаў-заснавальніц магчымасць аднавіць свой удзел у рабоце Генеральнай Асамблеі і іншых органаў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый.}} === Ваенныя добраахвотнікі=== У 1992—1995 гадах у вайне на тэрыторыі былой Югаславіі ўдзельнічалі атрады рускіх добраахвотнікаў. Гэта тэрмін аб’ядноўваў выхадцаў не толькі з Расіі, але таксама Украіны, Беларусі і (радзей) [[постсавецкая прастора|іншых рэспублік былога СССР]]. Сярод такіх: * '''Петраш Юрый Сяргеевіч''' (1967—1995). Нарадзіўся ў Беларусі, грамадзянін Расіі. Ваяваў [[грузіна-абхазская вайна|ў Абхазіі]]. З 1995 года ў Босніі. Загінуў у баі на вышыні Хум на горным масіве Трэскавіца 11 кастрычніка 1995 года ў ходзе разведкі. Пахаваны на могілках Доні Мілевічы<ref>[https://ostkraft.ru/ru/articles/1885 Русские добровольцы в Югославии в 1992–1995 гг.: история и потери / М. А. Поликарпов]</ref>. === Пастаўкі зброі === У 1995 годзе ў [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]] перахоплены карабель са стралковай зброяй і боепрыпасамі, які накіроўваўся да зоны баявых дзеянняў. Тады дзейнічала забарона ААН на пастаўку зброі ўдзельнікам канфлікту, а сілы [[НАТА]] правяралі ўвесь падазроны транспарт. Паводле дакументаў, зброю набылі камерсанты-пасярэднікі, але крыніцу паставак вызначылі аператыўна — Беларусь. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што краіна легальна прадала ўзбраенне, але яе пакупнікі затым перапрадалі яго<ref>[https://web.archive.org/web/20230710044745/https://www.delfi.lt/ru/abroad/belorussia/oruzhejnyj-biznes-belarusi-legalnyj-i-tenevoj-28177123 Оружейный бизнес Беларуси – легальный и "теневой"]</ref>. == Косаўскі крызіс == === Афіцыйная пазіцыя === Па косаўскім пытанні Беларусь заняла бок СРЮ. Сваю палітыку ў адносінах да падзей краіна каардынавала з [[Расія]]й{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. 29 верасня ў г. [[Нью-Ёрк]] Антановіч сустрэўся з міністрам замежных спраў СРЮ [[Жывадзін Ёванавіч|Жывадзінам Ёванавічам]], абмеркаваўшы косаўскую сітуацыю. Югаслаўскі бок высока ацаніў падтрымку Беларусі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 6 кастрычніка 1998 года беларускі лідар Аляксандр Лукашэнка заявіў, што гатовы аказаць Бялграду «ўсялякую дапамогу»<ref>Хорошко, В. Беларусь поможет Югославии / В. Хорошко // Нар. газета. – 1998 – 7 кастр. – С. 1</ref>. Дзяржава выступала супраць любых ваенных аперацый супраць Югаславіі. Упершыню пра гэта было заяўлена 8 кастрычніка [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]]. У заяве ад 14 кастрычніка беларускі МЗС заклікаў НАТА адмовіцца ад планаў сілавога ўмяшання, паколькі ''«ўжыванне сілы ў дачыненні да суверэннай дзяржавы без санкцыі [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] з’яўляецца грубым парушэннем [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|Статута ААН]], супярэчыць асноватворным прававым прынцыпам міжнародных адносін і падрывае сістэму бяспекі і даверу на еўрапейскім кантыненце. Ваеннае ўмяшанне НАТА ва ўнутрыдзяржаўны канфлікт не толькі не ліквідуе яго прычыны, а наадварот, паглыбляе супрацьстаянне бакоў у Косаве»''. 20 лютага 1999 года прэзідэнт краіны заявіў, што галоўнае ў дадзенай сітуацыі — захаваць перамоўны працэс. Лукашэнка таксама паўтарыў тэзіс аб захаванні тэрытарыяльнай цэласнасці Югаславіі і недапушчальнасці ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 24 сакавіка, калі альянс НАТА ўсё ж разгарнуў [[Аперацыя «Саюзная сіла»|вайну супраць Бялграда]], ён назваў дзеянні Захаду ''«крайнімі і найбольш контрпрадуктыўнымі мерамі»''. Малашук адзначаў, што заява беларускага прэзідэнта ў сувязі з пачаткам бамбардзіровак была размешчана на першых старонках усіх цэнтральных югаслаўскіх газет і перадавалася па ўсіх каналах нацыянальнага тэлебачання СРЮ. У Югаславіі дадзенае выступленне было ўспрынята як магутны псіхалагічны фактар маральнай падтрымкі{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. З асуджэннем аперацыі таксама выступілі [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палата прадстаўнікоў]] і пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь у ААН [[Аляксандр Мікалаевіч Сычоў|Аляксандр Сычоў]]. На фоне ваеннай аперацыі Мінск замарозіў адносіны з НАТА. 26 сакавіка краіна разам з Расіяй і [[Індыя]]й унесла на разгляд СБ ААН праект рэзалюцыі, у якой асуджалася ваеннае ўмяшанне краін альянсу{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. === Экспертныя групы === Са снежня 1998 года ў [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косаве]] дзейнічала спецыяльная група медыцынскіх экспертаў-патолагаанатамаў з мэтай расследавання злачынстваў супраць мірнага насельніцтва. У яе склад ад Беларусі ўвайшлі намеснік галоўнага дзяржаўнага судова-медыцынскага эксперта Кузмічаў і загадчык Цэнтральнай медыка-крыміналістычнай лабараторыі галоўнага бюро Дзяржаўнай службы судова-медыцынскай экспертызы Ляўковіч. Паралельна беларускія спецыялісты (10 чалавек) працавалі і ў якасці назіральнікаў місіі АБСЕ{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. ===Гуманітарная дапамога=== 13 красавіка 1999 года ў прадмесці [[Бялград]]а прыбыла калона аўтамашын з гуманітарнай дапамогай з Расіі і Беларусі. Гэтаму папярэднічалі амаль тры дні цяжбы на венгерскай мяжы. Улады [[Венгрыя|Венгрыі]] адмаўляліся прапусціць канвой на сваю тэрыторыю. Канфлікт быў вырашаны толькі пасля перамоваў у [[Будапешт|Будапешце]], якія правёў міністр па надзвычайных сітуацыях РФ [[Сяргей Шайгу]]<ref>[https://www.pravda.ru/news/world/900683-gumanitarnyi_konvoi_pribyl_v_jugoslaviju/ Гуманитарный конвой прибыл в Югославию]</ref>. === Візіт Лукашэнкі === [[Файл:️️️Лукашенко_в_Югославии-_Я_знаю,_как_меня_"любят"_в_НАТО!_--_Югославия,_1999_-shorts.webm|міні|Візіт А. Лукашэнкі ў Югаславію, 14 красавіка 1999 года.]] 14 красавіка 1999 года, у разгар паветранай кампаніі НАТА, у Бялград з візітам прыбыў Аляксандр Лукашэнка. У сталічным аэрапорце яго сустрэў асабіста прэзідэнт Югаславіі [[Слабадан Мілошавіч]]. На працягу шасці гадзін лідары абедзвюх краін абмеркавалі многія двухбаковыя і міжнародныя пытанні, у тым ліку па ўрэгуляванні крызісу на Балканах. На праведзенай прэс-канферэнцыі па выніках перамоваў было выказана, што югаслаўскі бок гатовы размясціць у Косаве міжнародных назіральнікаў, акрамя прадстаўнікоў тых краін, якія ўдзельнічаюць у агрэсіі супраць Югаславіі. Бялград таксама афіцыйна заявіў пра сваё жаданне далучыцца да [[Саюзная Дзяржава|Саюзу Расіі і Беларусі]]<ref name="pravda">Михаил Третьяков. [https://gazeta-pravda.ru/issue/42-28004-16-19-aprel-1999-goda/aleksandr-lukashenko-v-belgrade/ Александр Лукашенко в Белграде] // Правда : газета. — №42 (28004). — 16—19 апреля 1999 года.</ref>. Газета «[[Правда (газета)|Правда]]» адзначыла, што Лукашэнка стаў першым лідарам, які наведаў Бялград пасля пачатку заходніх бамбардзіровак. Камандаванне НАТА з неахвотай, але ўсё ж дало паветраны калідор для прэзідэнцкага самалёта<ref name="pravda"/>. Аднак альянс так і не гарантаваў бяспеку палёту. Больш за тое, падчас знаходжання Лукашэнкі ў Югаславіі на Бялград ажыццёўлены авіяналёты (падчас перамоваў паветраныя сірэны гучалі двойчы)<ref>[https://president.gov.by/ru/events/vizit-v-yugoslaviyu Визит в Югославию] // Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь, 14 апреля 1999.</ref>. Карэспандэнт газеты «[[Независимая газета]]» Антон Хадасевіч пісаў пра гэты візіт, што Лукашэнка ў рамках паездкі ў Бялград прадстаўляў інтарэсы не столькі Мінска, колькі Масквы. Больш за тое, перад гэтым кіраўнік дзяржавы нібыта атрымаў адабрэнне [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расіі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref name="нг">Антон Ходасевич. [https://nvo.ng.ru/cis/2019-12-04/1_7743_belorussia.html Как Лукашенко опередил Путина] // Независимая газета. — 4 декабря 2019.</ref>. Выданне «[[Свободная пресса]]» адзначала, што за кошт гэтага Лукашэнка заваяваў аўтарытэт у Сербіі<ref>Вера Жердева. [https://svpressa.ru/world/article/302116/ Сербия и Беларусь: стрельба по своим] // Свободная пресса : интернет-издание. — 23 июня 2021.</ref>. Беларускі палітычны аглядальнік Валер Карбалевіч на фоне візіту Лукашэнкі ў [[Сербія|Сербію]] ў 2019 годзе ўзгадаў паездку 20-гадовай даўніны<ref name="нг"/>. {{Цытата|На наступны дзень, 4 снежня, [[прэзідэнт Сербіі]] [[Аляксандр Вучыч]] сустракаецца ў [[Сочы]] з [[Уладзімір Пуцін|Пуціным]]. Дык вось цяперашні шырока разрэкламаваны беларускімі дзяржаўнымі СМІ візіт Лукашэнкі ў Бялград – гэта ў пэўным сэнсе спосаб, умоўна кажучы, выцерці нос прэзідэнту Расіі. Кім быў Пуцін у красавіку 1999 года, калі Лукашэнка ўжо здзяйсняў «гераічныя ўчынкі»? Ды нікім. Хай задумаецца над гэтым перад 7 снежня [дзень сустрэчы Пуціна і Лукашэнкі па пытаннях інтэграцыі дзвюх краін].}} == Пасляваенныя падзеі == У 2000 годзе [[Бульдозерная рэвалюцыя|быў скінуты]] Слабадан Мілошавіч. У афіцыйным Мінску дастаткова спакойна паставіліся да змены ўлады<ref name="пасля">{{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Развитие отношений между Республикой Беларусь и Союзной Республикой Югославия (Сербией и Черногорией) в 2000—2006 годах|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/600/5/96-101.pdf |год= 2012|месяц= |нумар= 9|старонкі= 97-98 |ref=}}</ref>. Пазіцыі Беларусі і новых югаслаўскіх уладаў па пытанні пра лёс экс-лідара разыходзіліся. Апошнія фактычна пагадзіліся з арыштам Мілошавіча і выдачай яго [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Гаазе]]. Арышт былога прэзідэнта, які адбыўся 1 красавіка 2001 года, быў рэзка адмоўна ўспрыняты беларускім кіраўніцтвам. Аляксандр Лукашэнка назваў яго «абуральным і недэмакратычным фактам». Кіраўніцтва краіны падтрымала ў гэтым пытанні традыцыйна апазіцыйная [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)]]<ref name="пасля"/>. Старшыня партыі [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]] у інтэрв’ю карэспандэнту «[[СБ. Беларусь сегодня|Савецкай Беларусі]]», якое было дадзена незадоўга да арышту экс-кіраўніка Югаславіі, адзначыў, што ''«сама наяўнасць патрабаванняў аб выдачы Слабадана Мілошавіча ў Гаагу выглядае, прынамсі, некарэктна»''. Да таго ж, на думку палітыка, югаслаўскія ўлады цалкам па сілах маглі самастойна вызначыць ступень адказнасці зрынутага лідара. Кіраўнік БСДП (НГ) лічыў таксама, што ў выпадку калі ''«цяперашняя ўлада ў Югаславіі ўсё ж вырашыцца на выдачу Мілошавіча, то немінуча страціць свой твар і частку свайго аўтарытэту, паколькі гэта ёсць яшчэ і пытанне самадастатковасці і суверэннасці дзяржавы»''<ref>Живолович, К. Белград вновь атакуют / К. Живолович // Сов. Белоруссия. – 2001. – 3 апр.</ref>. 15 снежня 2016 года ў царкве Святой Тройцы ў Бялградзе была асвечана мемарыяльная дошка са спісам [[рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|рускіх добраахвотнікаў]], якія загінулі ў войнах у былой Югаславіі. На цырымоніі прысутнічаў таксама пасол Беларусі ў Сербіі [[Уладзімір Мікалаевіч Чушаў|Уладзімір Чушаў]]<ref>{{cite web |url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |title=У Београду освештана спомен-плоча руским добровољцима |accessdate=2016-12-21 |lang=sr |archive-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222115048/http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |url-status=live }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-югаслаўскія адносіны]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Белорусско-югославское сотрудничество на международной арене|год= 2012|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|нумар= 1|старонкі= 102-111|ref=Малашук|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/559/5/102-111.pdf}} {{Югаслаўскія войны}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] [[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]] 96wbehvlxjz66xzvvhzclix264mjw6m 5164703 5164702 2026-07-11T17:57:59Z DBatura 73587 /* Ваенныя добраахвотнікі */ 5164703 wikitext text/x-wiki [[File:Беларусь і краіны былой Югаславіі.jpg|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#0000CD}} краіны былой Югаславіі]] {{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] прымала ўдзел у шматбаковым і двухбаковым узаемадзеянні на прадмет выхаду з [[Югаслаўскія войны|югаслаўскага крызісу]]. У першыя гады канкрэтная пазіцыя краіны па гэтым пытанні адсутнічала. У наступным сітуацыя змянілася: дзяржава выступіла за мірнае ўрэгуляванне канфлікту. Ужо ў рамках [[Косаўская вайна|Косаўскага пытання]] канца 1990-х Беларусь стала на бок афіцыйнага Бялграда. == Войны ў Босніі і Харватыі == === Афіцыйная пазіцыя === Гісторык і палітолаг Павел Малашук вылучыў два этапы ў развіцці беларускай пазіцыі па [[Югаславія|Югаславіі]]: # 1991—1994: адсутнасць канкрэтнай пазіцыі; # 1994—1998: курс на мірнае ўрэгуляванне. У 1992 годзе Рэспубліка Беларусь стала ўдзельнікам Хельсінкскага працэсу. Гэта падзея супала з уключэннем СБСЕ ([[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]) у мірны працэс па Югаславіі. У той момант афіцыйны Мінск мог падключыцца да ўрэгулявання канфлікту, але беларускія ўлады бяздзейнічалі і не выкарыстоўвалі гэты спрыяльны шанец. У сувязі з гэтым, краіна не сфармулявала выразную пазіцыю ў дачыненні да Міжнароднай канферэнцыі па былой Югаславіі і [[План кантактнай групы|Міжнароднай кантактнай групы па Босніі і Герцагавіне]]{{sfn|Малашук|2012|pp=103-104}}. Мінск адстойваў тэзіс аб тым, што прымяненне сілы ў югаслаўскім канфлікце не з’яўляецца залогам яго паспяховага вырашэння, выступаў за яго мірнае рашэнне, аднаўленне членства [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|СРЮ]] ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і іншых міжнародных арганізацыях. Пазіцыя па рашэнні міждзяржаўных і ўнутрыдзяржаўных канфліктаў была адназначная: войны павінны вырашацца не сілавымі метадамі, а шляхам пераканання і сумеснымі дзеяннямі сусветнай супольнасці{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. Краіна выказвалася супраць узброенага ўдзелу ў канфлікце трэціх сіл{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. У студзені 1995 года група дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] і [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расіі]] па запрашэнні кіраўніка [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] [[Радаван Караджыч|Радавана Караджыча]] наведала Югаславію. Адбыліся сустрэчы з дзяржаўнымі і палітычнымі лідарамі краіны, дэпутаты пабывалі на лініі размежавання супрацьлеглых бакоў у размяшчэнні расійскага батальёна [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] у г. [[Сараева]], правялі шэраг перамоў і кансультацый. У афіцыйным заключэнні па выніках паездкі, накіраваным прэзідэнту [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]] і старшыні Вярхоўнага Савета [[Мечыслаў Іванавіч Грыб|Мечыславу Грыбу]], яны адзначалі, што ''«ўсе санкцыі, пачынаючы з тых, якія былі ўведзеныя на аснове рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 820, прынятай 17 красавіка 1993 года, павінны быць неадкладна скасаваны»'', і прапаноўвалі актывізаваць намаганні Мінска ў [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]] па ліквідацыі гэтых санкцый. Таксама гаварылася, што ''«развіццё падзей на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] паказала заўчаснасць дыпламатычнага прызнання з боку міжнароднай супольнасці незалежнасці [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]»''. Прычым беларускія дэпутаты лічылі, што выправіць памылку можна толькі прызнаўшы права [[Сербы ў Босніі і Герцагавіне|баснійскіх сербаў]] на стварэнне самастойнай дзяржавы альбо дзяржаўнага ўтварэння ў рамках канфедэрацыі або федэрацыі з Югаславіяй{{sfn|Малашук|2012|p=104}}. Выступаючы 2 кастрычніка 1997 года ў агульнапалітычнай дыскусіі на 52-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]], [[Міністр замежных спраў Беларусі|міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антонавіч]] заявіў{{sfn|Малашук|2012|p=105}}:{{Цытата|Мы перакананы, што трывалы мір у былой Югаславіі магчымы толькі пры ўмове адмовы ад гвалту, урэгулявання супрацьлеглымі бакамі сваіх супярэчнасцяў мірнымі сродкамі шляхам перамоваў. Рэспубліка Беларусь прапануе Генеральнай Асамблеі ААН даць Саюзнай Рэспубліцы Югаславіі як адной з дзяржаў-заснавальніц магчымасць аднавіць свой удзел у рабоце Генеральнай Асамблеі і іншых органаў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый.}} === Ваенныя добраахвотнікі=== У 1992—1995 гадах у вайне на тэрыторыі былой Югаславіі ўдзельнічалі атрады рускіх добраахвотнікаў. Гэта тэрмін аб’ядноўваў выхадцаў не толькі з Расіі, але таксама Украіны, Беларусі і (радзей) [[постсавецкая прастора|іншых рэспублік былога СССР]]. Сярод такіх: * '''Петраш Юрый Сяргеевіч''' (1967—1995). Нарадзіўся ў Беларусі, грамадзянін Расіі. Ваяваў [[грузіна-абхазская вайна|ў Абхазіі]]. З 1995 года ў Босніі на баку сербаў. Загінуў у баі на вышыні Хум на горным масіве Трэскавіца 11 кастрычніка 1995 года ў ходзе разведкі. Пахаваны на могілках Доні Мілевічы<ref>[https://ostkraft.ru/ru/articles/1885 Русские добровольцы в Югославии в 1992–1995 гг.: история и потери / М. А. Поликарпов]</ref>. === Пастаўкі зброі === У 1995 годзе ў [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]] перахоплены карабель са стралковай зброяй і боепрыпасамі, які накіроўваўся да зоны баявых дзеянняў. Тады дзейнічала забарона ААН на пастаўку зброі ўдзельнікам канфлікту, а сілы [[НАТА]] правяралі ўвесь падазроны транспарт. Паводле дакументаў, зброю набылі камерсанты-пасярэднікі, але крыніцу паставак вызначылі аператыўна — Беларусь. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што краіна легальна прадала ўзбраенне, але яе пакупнікі затым перапрадалі яго<ref>[https://web.archive.org/web/20230710044745/https://www.delfi.lt/ru/abroad/belorussia/oruzhejnyj-biznes-belarusi-legalnyj-i-tenevoj-28177123 Оружейный бизнес Беларуси – легальный и "теневой"]</ref>. == Косаўскі крызіс == === Афіцыйная пазіцыя === Па косаўскім пытанні Беларусь заняла бок СРЮ. Сваю палітыку ў адносінах да падзей краіна каардынавала з [[Расія]]й{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. 29 верасня ў г. [[Нью-Ёрк]] Антановіч сустрэўся з міністрам замежных спраў СРЮ [[Жывадзін Ёванавіч|Жывадзінам Ёванавічам]], абмеркаваўшы косаўскую сітуацыю. Югаслаўскі бок высока ацаніў падтрымку Беларусі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 6 кастрычніка 1998 года беларускі лідар Аляксандр Лукашэнка заявіў, што гатовы аказаць Бялграду «ўсялякую дапамогу»<ref>Хорошко, В. Беларусь поможет Югославии / В. Хорошко // Нар. газета. – 1998 – 7 кастр. – С. 1</ref>. Дзяржава выступала супраць любых ваенных аперацый супраць Югаславіі. Упершыню пра гэта было заяўлена 8 кастрычніка [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]]. У заяве ад 14 кастрычніка беларускі МЗС заклікаў НАТА адмовіцца ад планаў сілавога ўмяшання, паколькі ''«ўжыванне сілы ў дачыненні да суверэннай дзяржавы без санкцыі [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] з’яўляецца грубым парушэннем [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|Статута ААН]], супярэчыць асноватворным прававым прынцыпам міжнародных адносін і падрывае сістэму бяспекі і даверу на еўрапейскім кантыненце. Ваеннае ўмяшанне НАТА ва ўнутрыдзяржаўны канфлікт не толькі не ліквідуе яго прычыны, а наадварот, паглыбляе супрацьстаянне бакоў у Косаве»''. 20 лютага 1999 года прэзідэнт краіны заявіў, што галоўнае ў дадзенай сітуацыі — захаваць перамоўны працэс. Лукашэнка таксама паўтарыў тэзіс аб захаванні тэрытарыяльнай цэласнасці Югаславіі і недапушчальнасці ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 24 сакавіка, калі альянс НАТА ўсё ж разгарнуў [[Аперацыя «Саюзная сіла»|вайну супраць Бялграда]], ён назваў дзеянні Захаду ''«крайнімі і найбольш контрпрадуктыўнымі мерамі»''. Малашук адзначаў, што заява беларускага прэзідэнта ў сувязі з пачаткам бамбардзіровак была размешчана на першых старонках усіх цэнтральных югаслаўскіх газет і перадавалася па ўсіх каналах нацыянальнага тэлебачання СРЮ. У Югаславіі дадзенае выступленне было ўспрынята як магутны псіхалагічны фактар маральнай падтрымкі{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. З асуджэннем аперацыі таксама выступілі [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палата прадстаўнікоў]] і пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь у ААН [[Аляксандр Мікалаевіч Сычоў|Аляксандр Сычоў]]. На фоне ваеннай аперацыі Мінск замарозіў адносіны з НАТА. 26 сакавіка краіна разам з Расіяй і [[Індыя]]й унесла на разгляд СБ ААН праект рэзалюцыі, у якой асуджалася ваеннае ўмяшанне краін альянсу{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. === Экспертныя групы === Са снежня 1998 года ў [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косаве]] дзейнічала спецыяльная група медыцынскіх экспертаў-патолагаанатамаў з мэтай расследавання злачынстваў супраць мірнага насельніцтва. У яе склад ад Беларусі ўвайшлі намеснік галоўнага дзяржаўнага судова-медыцынскага эксперта Кузмічаў і загадчык Цэнтральнай медыка-крыміналістычнай лабараторыі галоўнага бюро Дзяржаўнай службы судова-медыцынскай экспертызы Ляўковіч. Паралельна беларускія спецыялісты (10 чалавек) працавалі і ў якасці назіральнікаў місіі АБСЕ{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. ===Гуманітарная дапамога=== 13 красавіка 1999 года ў прадмесці [[Бялград]]а прыбыла калона аўтамашын з гуманітарнай дапамогай з Расіі і Беларусі. Гэтаму папярэднічалі амаль тры дні цяжбы на венгерскай мяжы. Улады [[Венгрыя|Венгрыі]] адмаўляліся прапусціць канвой на сваю тэрыторыю. Канфлікт быў вырашаны толькі пасля перамоваў у [[Будапешт|Будапешце]], якія правёў міністр па надзвычайных сітуацыях РФ [[Сяргей Шайгу]]<ref>[https://www.pravda.ru/news/world/900683-gumanitarnyi_konvoi_pribyl_v_jugoslaviju/ Гуманитарный конвой прибыл в Югославию]</ref>. === Візіт Лукашэнкі === [[Файл:️️️Лукашенко_в_Югославии-_Я_знаю,_как_меня_"любят"_в_НАТО!_--_Югославия,_1999_-shorts.webm|міні|Візіт А. Лукашэнкі ў Югаславію, 14 красавіка 1999 года.]] 14 красавіка 1999 года, у разгар паветранай кампаніі НАТА, у Бялград з візітам прыбыў Аляксандр Лукашэнка. У сталічным аэрапорце яго сустрэў асабіста прэзідэнт Югаславіі [[Слабадан Мілошавіч]]. На працягу шасці гадзін лідары абедзвюх краін абмеркавалі многія двухбаковыя і міжнародныя пытанні, у тым ліку па ўрэгуляванні крызісу на Балканах. На праведзенай прэс-канферэнцыі па выніках перамоваў было выказана, што югаслаўскі бок гатовы размясціць у Косаве міжнародных назіральнікаў, акрамя прадстаўнікоў тых краін, якія ўдзельнічаюць у агрэсіі супраць Югаславіі. Бялград таксама афіцыйна заявіў пра сваё жаданне далучыцца да [[Саюзная Дзяржава|Саюзу Расіі і Беларусі]]<ref name="pravda">Михаил Третьяков. [https://gazeta-pravda.ru/issue/42-28004-16-19-aprel-1999-goda/aleksandr-lukashenko-v-belgrade/ Александр Лукашенко в Белграде] // Правда : газета. — №42 (28004). — 16—19 апреля 1999 года.</ref>. Газета «[[Правда (газета)|Правда]]» адзначыла, што Лукашэнка стаў першым лідарам, які наведаў Бялград пасля пачатку заходніх бамбардзіровак. Камандаванне НАТА з неахвотай, але ўсё ж дало паветраны калідор для прэзідэнцкага самалёта<ref name="pravda"/>. Аднак альянс так і не гарантаваў бяспеку палёту. Больш за тое, падчас знаходжання Лукашэнкі ў Югаславіі на Бялград ажыццёўлены авіяналёты (падчас перамоваў паветраныя сірэны гучалі двойчы)<ref>[https://president.gov.by/ru/events/vizit-v-yugoslaviyu Визит в Югославию] // Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь, 14 апреля 1999.</ref>. Карэспандэнт газеты «[[Независимая газета]]» Антон Хадасевіч пісаў пра гэты візіт, што Лукашэнка ў рамках паездкі ў Бялград прадстаўляў інтарэсы не столькі Мінска, колькі Масквы. Больш за тое, перад гэтым кіраўнік дзяржавы нібыта атрымаў адабрэнне [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расіі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref name="нг">Антон Ходасевич. [https://nvo.ng.ru/cis/2019-12-04/1_7743_belorussia.html Как Лукашенко опередил Путина] // Независимая газета. — 4 декабря 2019.</ref>. Выданне «[[Свободная пресса]]» адзначала, што за кошт гэтага Лукашэнка заваяваў аўтарытэт у Сербіі<ref>Вера Жердева. [https://svpressa.ru/world/article/302116/ Сербия и Беларусь: стрельба по своим] // Свободная пресса : интернет-издание. — 23 июня 2021.</ref>. Беларускі палітычны аглядальнік Валер Карбалевіч на фоне візіту Лукашэнкі ў [[Сербія|Сербію]] ў 2019 годзе ўзгадаў паездку 20-гадовай даўніны<ref name="нг"/>. {{Цытата|На наступны дзень, 4 снежня, [[прэзідэнт Сербіі]] [[Аляксандр Вучыч]] сустракаецца ў [[Сочы]] з [[Уладзімір Пуцін|Пуціным]]. Дык вось цяперашні шырока разрэкламаваны беларускімі дзяржаўнымі СМІ візіт Лукашэнкі ў Бялград – гэта ў пэўным сэнсе спосаб, умоўна кажучы, выцерці нос прэзідэнту Расіі. Кім быў Пуцін у красавіку 1999 года, калі Лукашэнка ўжо здзяйсняў «гераічныя ўчынкі»? Ды нікім. Хай задумаецца над гэтым перад 7 снежня [дзень сустрэчы Пуціна і Лукашэнкі па пытаннях інтэграцыі дзвюх краін].}} == Пасляваенныя падзеі == У 2000 годзе [[Бульдозерная рэвалюцыя|быў скінуты]] Слабадан Мілошавіч. У афіцыйным Мінску дастаткова спакойна паставіліся да змены ўлады<ref name="пасля">{{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Развитие отношений между Республикой Беларусь и Союзной Республикой Югославия (Сербией и Черногорией) в 2000—2006 годах|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/600/5/96-101.pdf |год= 2012|месяц= |нумар= 9|старонкі= 97-98 |ref=}}</ref>. Пазіцыі Беларусі і новых югаслаўскіх уладаў па пытанні пра лёс экс-лідара разыходзіліся. Апошнія фактычна пагадзіліся з арыштам Мілошавіча і выдачай яго [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Гаазе]]. Арышт былога прэзідэнта, які адбыўся 1 красавіка 2001 года, быў рэзка адмоўна ўспрыняты беларускім кіраўніцтвам. Аляксандр Лукашэнка назваў яго «абуральным і недэмакратычным фактам». Кіраўніцтва краіны падтрымала ў гэтым пытанні традыцыйна апазіцыйная [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)]]<ref name="пасля"/>. Старшыня партыі [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]] у інтэрв’ю карэспандэнту «[[СБ. Беларусь сегодня|Савецкай Беларусі]]», якое было дадзена незадоўга да арышту экс-кіраўніка Югаславіі, адзначыў, што ''«сама наяўнасць патрабаванняў аб выдачы Слабадана Мілошавіча ў Гаагу выглядае, прынамсі, некарэктна»''. Да таго ж, на думку палітыка, югаслаўскія ўлады цалкам па сілах маглі самастойна вызначыць ступень адказнасці зрынутага лідара. Кіраўнік БСДП (НГ) лічыў таксама, што ў выпадку калі ''«цяперашняя ўлада ў Югаславіі ўсё ж вырашыцца на выдачу Мілошавіча, то немінуча страціць свой твар і частку свайго аўтарытэту, паколькі гэта ёсць яшчэ і пытанне самадастатковасці і суверэннасці дзяржавы»''<ref>Живолович, К. Белград вновь атакуют / К. Живолович // Сов. Белоруссия. – 2001. – 3 апр.</ref>. 15 снежня 2016 года ў царкве Святой Тройцы ў Бялградзе была асвечана мемарыяльная дошка са спісам [[рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|рускіх добраахвотнікаў]], якія загінулі ў войнах у былой Югаславіі. На цырымоніі прысутнічаў таксама пасол Беларусі ў Сербіі [[Уладзімір Мікалаевіч Чушаў|Уладзімір Чушаў]]<ref>{{cite web |url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |title=У Београду освештана спомен-плоча руским добровољцима |accessdate=2016-12-21 |lang=sr |archive-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222115048/http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |url-status=live }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-югаслаўскія адносіны]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Белорусско-югославское сотрудничество на международной арене|год= 2012|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|нумар= 1|старонкі= 102-111|ref=Малашук|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/559/5/102-111.pdf}} {{Югаслаўскія войны}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] [[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]] aa8lwi1nce80qgk56hsvrtgzb3kmvrm 5164704 5164703 2026-07-11T18:07:42Z DBatura 73587 /* Ваенныя добраахвотнікі */ 5164704 wikitext text/x-wiki [[File:Беларусь і краіны былой Югаславіі.jpg|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#0000CD}} краіны былой Югаславіі]] {{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] прымала ўдзел у шматбаковым і двухбаковым узаемадзеянні на прадмет выхаду з [[Югаслаўскія войны|югаслаўскага крызісу]]. У першыя гады канкрэтная пазіцыя краіны па гэтым пытанні адсутнічала. У наступным сітуацыя змянілася: дзяржава выступіла за мірнае ўрэгуляванне канфлікту. Ужо ў рамках [[Косаўская вайна|Косаўскага пытання]] канца 1990-х Беларусь стала на бок афіцыйнага Бялграда. == Войны ў Босніі і Харватыі == === Афіцыйная пазіцыя === Гісторык і палітолаг Павел Малашук вылучыў два этапы ў развіцці беларускай пазіцыі па [[Югаславія|Югаславіі]]: # 1991—1994: адсутнасць канкрэтнай пазіцыі; # 1994—1998: курс на мірнае ўрэгуляванне. У 1992 годзе Рэспубліка Беларусь стала ўдзельнікам Хельсінкскага працэсу. Гэта падзея супала з уключэннем СБСЕ ([[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]) у мірны працэс па Югаславіі. У той момант афіцыйны Мінск мог падключыцца да ўрэгулявання канфлікту, але беларускія ўлады бяздзейнічалі і не выкарыстоўвалі гэты спрыяльны шанец. У сувязі з гэтым, краіна не сфармулявала выразную пазіцыю ў дачыненні да Міжнароднай канферэнцыі па былой Югаславіі і [[План кантактнай групы|Міжнароднай кантактнай групы па Босніі і Герцагавіне]]{{sfn|Малашук|2012|pp=103-104}}. Мінск адстойваў тэзіс аб тым, што прымяненне сілы ў югаслаўскім канфлікце не з’яўляецца залогам яго паспяховага вырашэння, выступаў за яго мірнае рашэнне, аднаўленне членства [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|СРЮ]] ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і іншых міжнародных арганізацыях. Пазіцыя па рашэнні міждзяржаўных і ўнутрыдзяржаўных канфліктаў была адназначная: войны павінны вырашацца не сілавымі метадамі, а шляхам пераканання і сумеснымі дзеяннямі сусветнай супольнасці{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. Краіна выказвалася супраць узброенага ўдзелу ў канфлікце трэціх сіл{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. У студзені 1995 года група дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] і [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расіі]] па запрашэнні кіраўніка [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] [[Радаван Караджыч|Радавана Караджыча]] наведала Югаславію. Адбыліся сустрэчы з дзяржаўнымі і палітычнымі лідарамі краіны, дэпутаты пабывалі на лініі размежавання супрацьлеглых бакоў у размяшчэнні расійскага батальёна [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] у г. [[Сараева]], правялі шэраг перамоў і кансультацый. У афіцыйным заключэнні па выніках паездкі, накіраваным прэзідэнту [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]] і старшыні Вярхоўнага Савета [[Мечыслаў Іванавіч Грыб|Мечыславу Грыбу]], яны адзначалі, што ''«ўсе санкцыі, пачынаючы з тых, якія былі ўведзеныя на аснове рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 820, прынятай 17 красавіка 1993 года, павінны быць неадкладна скасаваны»'', і прапаноўвалі актывізаваць намаганні Мінска ў [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]] па ліквідацыі гэтых санкцый. Таксама гаварылася, што ''«развіццё падзей на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] паказала заўчаснасць дыпламатычнага прызнання з боку міжнароднай супольнасці незалежнасці [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]»''. Прычым беларускія дэпутаты лічылі, што выправіць памылку можна толькі прызнаўшы права [[Сербы ў Босніі і Герцагавіне|баснійскіх сербаў]] на стварэнне самастойнай дзяржавы альбо дзяржаўнага ўтварэння ў рамках канфедэрацыі або федэрацыі з Югаславіяй{{sfn|Малашук|2012|p=104}}. Выступаючы 2 кастрычніка 1997 года ў агульнапалітычнай дыскусіі на 52-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]], [[Міністр замежных спраў Беларусі|міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антонавіч]] заявіў{{sfn|Малашук|2012|p=105}}:{{Цытата|Мы перакананы, што трывалы мір у былой Югаславіі магчымы толькі пры ўмове адмовы ад гвалту, урэгулявання супрацьлеглымі бакамі сваіх супярэчнасцяў мірнымі сродкамі шляхам перамоваў. Рэспубліка Беларусь прапануе Генеральнай Асамблеі ААН даць Саюзнай Рэспубліцы Югаславіі як адной з дзяржаў-заснавальніц магчымасць аднавіць свой удзел у рабоце Генеральнай Асамблеі і іншых органаў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый.}} === Ваенныя добраахвотнікі=== У 1992—1995 гадах у вайне на тэрыторыі былой Югаславіі ўдзельнічалі атрады рускіх добраахвотнікаў. Гэта тэрмін аб’ядноўваў выхадцаў не толькі з Расіі, але таксама Украіны, Беларусі і (радзей) [[постсавецкая прастора|іншых рэспублік былога СССР]]. Сярод такіх: * '''Петраш Юрый Сяргеевіч''' (1967—1995). Нарадзіўся ў Беларусі, грамадзянін Расіі. Ваяваў [[грузіна-абхазская вайна|ў Абхазіі]]. З 1995 года ў Босніі на баку сербаў. Загінуў у баі на вышыні Хум на горным масіве Трэскавіца 11 кастрычніка 1995 года ў ходзе разведкі. Пахаваны на могілках Доні Мілевічы<ref>[https://ostkraft.ru/ru/articles/1885 Русские добровольцы в Югославии в 1992–1995 гг.: история и потери / М. А. Поликарпов]</ref>. * '''Васільеў Ігар Анатольевіч''' (1967—?). Малдаўскі беларус. Прыехаў у Харватыю ў якасці гульца валейбольнага клуба. Пазней уступіў у шэрагі [[Харвацкія абарончыя сілы|Харвацкіх абарончых сіл]]. Ваяваў у 104-й брыгадзе СПА<ref>[https://hrcak.srce.hr/file/390790#1#1 Russians and Ukrainians for the Croatian people], стр. 255</ref>. === Пастаўкі зброі === У 1995 годзе ў [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]] перахоплены карабель са стралковай зброяй і боепрыпасамі, які накіроўваўся да зоны баявых дзеянняў. Тады дзейнічала забарона ААН на пастаўку зброі ўдзельнікам канфлікту, а сілы [[НАТА]] правяралі ўвесь падазроны транспарт. Паводле дакументаў, зброю набылі камерсанты-пасярэднікі, але крыніцу паставак вызначылі аператыўна — Беларусь. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што краіна легальна прадала ўзбраенне, але яе пакупнікі затым перапрадалі яго<ref>[https://web.archive.org/web/20230710044745/https://www.delfi.lt/ru/abroad/belorussia/oruzhejnyj-biznes-belarusi-legalnyj-i-tenevoj-28177123 Оружейный бизнес Беларуси – легальный и "теневой"]</ref>. == Косаўскі крызіс == === Афіцыйная пазіцыя === Па косаўскім пытанні Беларусь заняла бок СРЮ. Сваю палітыку ў адносінах да падзей краіна каардынавала з [[Расія]]й{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. 29 верасня ў г. [[Нью-Ёрк]] Антановіч сустрэўся з міністрам замежных спраў СРЮ [[Жывадзін Ёванавіч|Жывадзінам Ёванавічам]], абмеркаваўшы косаўскую сітуацыю. Югаслаўскі бок высока ацаніў падтрымку Беларусі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 6 кастрычніка 1998 года беларускі лідар Аляксандр Лукашэнка заявіў, што гатовы аказаць Бялграду «ўсялякую дапамогу»<ref>Хорошко, В. Беларусь поможет Югославии / В. Хорошко // Нар. газета. – 1998 – 7 кастр. – С. 1</ref>. Дзяржава выступала супраць любых ваенных аперацый супраць Югаславіі. Упершыню пра гэта было заяўлена 8 кастрычніка [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]]. У заяве ад 14 кастрычніка беларускі МЗС заклікаў НАТА адмовіцца ад планаў сілавога ўмяшання, паколькі ''«ўжыванне сілы ў дачыненні да суверэннай дзяржавы без санкцыі [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] з’яўляецца грубым парушэннем [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|Статута ААН]], супярэчыць асноватворным прававым прынцыпам міжнародных адносін і падрывае сістэму бяспекі і даверу на еўрапейскім кантыненце. Ваеннае ўмяшанне НАТА ва ўнутрыдзяржаўны канфлікт не толькі не ліквідуе яго прычыны, а наадварот, паглыбляе супрацьстаянне бакоў у Косаве»''. 20 лютага 1999 года прэзідэнт краіны заявіў, што галоўнае ў дадзенай сітуацыі — захаваць перамоўны працэс. Лукашэнка таксама паўтарыў тэзіс аб захаванні тэрытарыяльнай цэласнасці Югаславіі і недапушчальнасці ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 24 сакавіка, калі альянс НАТА ўсё ж разгарнуў [[Аперацыя «Саюзная сіла»|вайну супраць Бялграда]], ён назваў дзеянні Захаду ''«крайнімі і найбольш контрпрадуктыўнымі мерамі»''. Малашук адзначаў, што заява беларускага прэзідэнта ў сувязі з пачаткам бамбардзіровак была размешчана на першых старонках усіх цэнтральных югаслаўскіх газет і перадавалася па ўсіх каналах нацыянальнага тэлебачання СРЮ. У Югаславіі дадзенае выступленне было ўспрынята як магутны псіхалагічны фактар маральнай падтрымкі{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. З асуджэннем аперацыі таксама выступілі [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палата прадстаўнікоў]] і пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь у ААН [[Аляксандр Мікалаевіч Сычоў|Аляксандр Сычоў]]. На фоне ваеннай аперацыі Мінск замарозіў адносіны з НАТА. 26 сакавіка краіна разам з Расіяй і [[Індыя]]й унесла на разгляд СБ ААН праект рэзалюцыі, у якой асуджалася ваеннае ўмяшанне краін альянсу{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. === Экспертныя групы === Са снежня 1998 года ў [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косаве]] дзейнічала спецыяльная група медыцынскіх экспертаў-патолагаанатамаў з мэтай расследавання злачынстваў супраць мірнага насельніцтва. У яе склад ад Беларусі ўвайшлі намеснік галоўнага дзяржаўнага судова-медыцынскага эксперта Кузмічаў і загадчык Цэнтральнай медыка-крыміналістычнай лабараторыі галоўнага бюро Дзяржаўнай службы судова-медыцынскай экспертызы Ляўковіч. Паралельна беларускія спецыялісты (10 чалавек) працавалі і ў якасці назіральнікаў місіі АБСЕ{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. ===Гуманітарная дапамога=== 13 красавіка 1999 года ў прадмесці [[Бялград]]а прыбыла калона аўтамашын з гуманітарнай дапамогай з Расіі і Беларусі. Гэтаму папярэднічалі амаль тры дні цяжбы на венгерскай мяжы. Улады [[Венгрыя|Венгрыі]] адмаўляліся прапусціць канвой на сваю тэрыторыю. Канфлікт быў вырашаны толькі пасля перамоваў у [[Будапешт|Будапешце]], якія правёў міністр па надзвычайных сітуацыях РФ [[Сяргей Шайгу]]<ref>[https://www.pravda.ru/news/world/900683-gumanitarnyi_konvoi_pribyl_v_jugoslaviju/ Гуманитарный конвой прибыл в Югославию]</ref>. === Візіт Лукашэнкі === [[Файл:️️️Лукашенко_в_Югославии-_Я_знаю,_как_меня_"любят"_в_НАТО!_--_Югославия,_1999_-shorts.webm|міні|Візіт А. Лукашэнкі ў Югаславію, 14 красавіка 1999 года.]] 14 красавіка 1999 года, у разгар паветранай кампаніі НАТА, у Бялград з візітам прыбыў Аляксандр Лукашэнка. У сталічным аэрапорце яго сустрэў асабіста прэзідэнт Югаславіі [[Слабадан Мілошавіч]]. На працягу шасці гадзін лідары абедзвюх краін абмеркавалі многія двухбаковыя і міжнародныя пытанні, у тым ліку па ўрэгуляванні крызісу на Балканах. На праведзенай прэс-канферэнцыі па выніках перамоваў было выказана, што югаслаўскі бок гатовы размясціць у Косаве міжнародных назіральнікаў, акрамя прадстаўнікоў тых краін, якія ўдзельнічаюць у агрэсіі супраць Югаславіі. Бялград таксама афіцыйна заявіў пра сваё жаданне далучыцца да [[Саюзная Дзяржава|Саюзу Расіі і Беларусі]]<ref name="pravda">Михаил Третьяков. [https://gazeta-pravda.ru/issue/42-28004-16-19-aprel-1999-goda/aleksandr-lukashenko-v-belgrade/ Александр Лукашенко в Белграде] // Правда : газета. — №42 (28004). — 16—19 апреля 1999 года.</ref>. Газета «[[Правда (газета)|Правда]]» адзначыла, што Лукашэнка стаў першым лідарам, які наведаў Бялград пасля пачатку заходніх бамбардзіровак. Камандаванне НАТА з неахвотай, але ўсё ж дало паветраны калідор для прэзідэнцкага самалёта<ref name="pravda"/>. Аднак альянс так і не гарантаваў бяспеку палёту. Больш за тое, падчас знаходжання Лукашэнкі ў Югаславіі на Бялград ажыццёўлены авіяналёты (падчас перамоваў паветраныя сірэны гучалі двойчы)<ref>[https://president.gov.by/ru/events/vizit-v-yugoslaviyu Визит в Югославию] // Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь, 14 апреля 1999.</ref>. Карэспандэнт газеты «[[Независимая газета]]» Антон Хадасевіч пісаў пра гэты візіт, што Лукашэнка ў рамках паездкі ў Бялград прадстаўляў інтарэсы не столькі Мінска, колькі Масквы. Больш за тое, перад гэтым кіраўнік дзяржавы нібыта атрымаў адабрэнне [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расіі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref name="нг">Антон Ходасевич. [https://nvo.ng.ru/cis/2019-12-04/1_7743_belorussia.html Как Лукашенко опередил Путина] // Независимая газета. — 4 декабря 2019.</ref>. Выданне «[[Свободная пресса]]» адзначала, што за кошт гэтага Лукашэнка заваяваў аўтарытэт у Сербіі<ref>Вера Жердева. [https://svpressa.ru/world/article/302116/ Сербия и Беларусь: стрельба по своим] // Свободная пресса : интернет-издание. — 23 июня 2021.</ref>. Беларускі палітычны аглядальнік Валер Карбалевіч на фоне візіту Лукашэнкі ў [[Сербія|Сербію]] ў 2019 годзе ўзгадаў паездку 20-гадовай даўніны<ref name="нг"/>. {{Цытата|На наступны дзень, 4 снежня, [[прэзідэнт Сербіі]] [[Аляксандр Вучыч]] сустракаецца ў [[Сочы]] з [[Уладзімір Пуцін|Пуціным]]. Дык вось цяперашні шырока разрэкламаваны беларускімі дзяржаўнымі СМІ візіт Лукашэнкі ў Бялград – гэта ў пэўным сэнсе спосаб, умоўна кажучы, выцерці нос прэзідэнту Расіі. Кім быў Пуцін у красавіку 1999 года, калі Лукашэнка ўжо здзяйсняў «гераічныя ўчынкі»? Ды нікім. Хай задумаецца над гэтым перад 7 снежня [дзень сустрэчы Пуціна і Лукашэнкі па пытаннях інтэграцыі дзвюх краін].}} == Пасляваенныя падзеі == У 2000 годзе [[Бульдозерная рэвалюцыя|быў скінуты]] Слабадан Мілошавіч. У афіцыйным Мінску дастаткова спакойна паставіліся да змены ўлады<ref name="пасля">{{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Развитие отношений между Республикой Беларусь и Союзной Республикой Югославия (Сербией и Черногорией) в 2000—2006 годах|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/600/5/96-101.pdf |год= 2012|месяц= |нумар= 9|старонкі= 97-98 |ref=}}</ref>. Пазіцыі Беларусі і новых югаслаўскіх уладаў па пытанні пра лёс экс-лідара разыходзіліся. Апошнія фактычна пагадзіліся з арыштам Мілошавіча і выдачай яго [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Гаазе]]. Арышт былога прэзідэнта, які адбыўся 1 красавіка 2001 года, быў рэзка адмоўна ўспрыняты беларускім кіраўніцтвам. Аляксандр Лукашэнка назваў яго «абуральным і недэмакратычным фактам». Кіраўніцтва краіны падтрымала ў гэтым пытанні традыцыйна апазіцыйная [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)]]<ref name="пасля"/>. Старшыня партыі [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]] у інтэрв’ю карэспандэнту «[[СБ. Беларусь сегодня|Савецкай Беларусі]]», якое было дадзена незадоўга да арышту экс-кіраўніка Югаславіі, адзначыў, што ''«сама наяўнасць патрабаванняў аб выдачы Слабадана Мілошавіча ў Гаагу выглядае, прынамсі, некарэктна»''. Да таго ж, на думку палітыка, югаслаўскія ўлады цалкам па сілах маглі самастойна вызначыць ступень адказнасці зрынутага лідара. Кіраўнік БСДП (НГ) лічыў таксама, што ў выпадку калі ''«цяперашняя ўлада ў Югаславіі ўсё ж вырашыцца на выдачу Мілошавіча, то немінуча страціць свой твар і частку свайго аўтарытэту, паколькі гэта ёсць яшчэ і пытанне самадастатковасці і суверэннасці дзяржавы»''<ref>Живолович, К. Белград вновь атакуют / К. Живолович // Сов. Белоруссия. – 2001. – 3 апр.</ref>. 15 снежня 2016 года ў царкве Святой Тройцы ў Бялградзе была асвечана мемарыяльная дошка са спісам [[рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|рускіх добраахвотнікаў]], якія загінулі ў войнах у былой Югаславіі. На цырымоніі прысутнічаў таксама пасол Беларусі ў Сербіі [[Уладзімір Мікалаевіч Чушаў|Уладзімір Чушаў]]<ref>{{cite web |url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |title=У Београду освештана спомен-плоча руским добровољцима |accessdate=2016-12-21 |lang=sr |archive-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222115048/http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |url-status=live }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-югаслаўскія адносіны]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Белорусско-югославское сотрудничество на международной арене|год= 2012|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|нумар= 1|старонкі= 102-111|ref=Малашук|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/559/5/102-111.pdf}} {{Югаслаўскія войны}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] [[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]] p7ipnsxt93xduipungdrnqv35o3ejf0 5164705 5164704 2026-07-11T18:08:45Z DBatura 73587 /* Ваенныя добраахвотнікі */ 5164705 wikitext text/x-wiki [[File:Беларусь і краіны былой Югаславіі.jpg|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#0000CD}} краіны былой Югаславіі]] {{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] прымала ўдзел у шматбаковым і двухбаковым узаемадзеянні на прадмет выхаду з [[Югаслаўскія войны|югаслаўскага крызісу]]. У першыя гады канкрэтная пазіцыя краіны па гэтым пытанні адсутнічала. У наступным сітуацыя змянілася: дзяржава выступіла за мірнае ўрэгуляванне канфлікту. Ужо ў рамках [[Косаўская вайна|Косаўскага пытання]] канца 1990-х Беларусь стала на бок афіцыйнага Бялграда. == Войны ў Босніі і Харватыі == === Афіцыйная пазіцыя === Гісторык і палітолаг Павел Малашук вылучыў два этапы ў развіцці беларускай пазіцыі па [[Югаславія|Югаславіі]]: # 1991—1994: адсутнасць канкрэтнай пазіцыі; # 1994—1998: курс на мірнае ўрэгуляванне. У 1992 годзе Рэспубліка Беларусь стала ўдзельнікам Хельсінкскага працэсу. Гэта падзея супала з уключэннем СБСЕ ([[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]) у мірны працэс па Югаславіі. У той момант афіцыйны Мінск мог падключыцца да ўрэгулявання канфлікту, але беларускія ўлады бяздзейнічалі і не выкарыстоўвалі гэты спрыяльны шанец. У сувязі з гэтым, краіна не сфармулявала выразную пазіцыю ў дачыненні да Міжнароднай канферэнцыі па былой Югаславіі і [[План кантактнай групы|Міжнароднай кантактнай групы па Босніі і Герцагавіне]]{{sfn|Малашук|2012|pp=103-104}}. Мінск адстойваў тэзіс аб тым, што прымяненне сілы ў югаслаўскім канфлікце не з’яўляецца залогам яго паспяховага вырашэння, выступаў за яго мірнае рашэнне, аднаўленне членства [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|СРЮ]] ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і іншых міжнародных арганізацыях. Пазіцыя па рашэнні міждзяржаўных і ўнутрыдзяржаўных канфліктаў была адназначная: войны павінны вырашацца не сілавымі метадамі, а шляхам пераканання і сумеснымі дзеяннямі сусветнай супольнасці{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. Краіна выказвалася супраць узброенага ўдзелу ў канфлікце трэціх сіл{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. У студзені 1995 года група дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] і [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расіі]] па запрашэнні кіраўніка [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] [[Радаван Караджыч|Радавана Караджыча]] наведала Югаславію. Адбыліся сустрэчы з дзяржаўнымі і палітычнымі лідарамі краіны, дэпутаты пабывалі на лініі размежавання супрацьлеглых бакоў у размяшчэнні расійскага батальёна [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] у г. [[Сараева]], правялі шэраг перамоў і кансультацый. У афіцыйным заключэнні па выніках паездкі, накіраваным прэзідэнту [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]] і старшыні Вярхоўнага Савета [[Мечыслаў Іванавіч Грыб|Мечыславу Грыбу]], яны адзначалі, што ''«ўсе санкцыі, пачынаючы з тых, якія былі ўведзеныя на аснове рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 820, прынятай 17 красавіка 1993 года, павінны быць неадкладна скасаваны»'', і прапаноўвалі актывізаваць намаганні Мінска ў [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]] па ліквідацыі гэтых санкцый. Таксама гаварылася, што ''«развіццё падзей на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] паказала заўчаснасць дыпламатычнага прызнання з боку міжнароднай супольнасці незалежнасці [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]»''. Прычым беларускія дэпутаты лічылі, што выправіць памылку можна толькі прызнаўшы права [[Сербы ў Босніі і Герцагавіне|баснійскіх сербаў]] на стварэнне самастойнай дзяржавы альбо дзяржаўнага ўтварэння ў рамках канфедэрацыі або федэрацыі з Югаславіяй{{sfn|Малашук|2012|p=104}}. Выступаючы 2 кастрычніка 1997 года ў агульнапалітычнай дыскусіі на 52-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]], [[Міністр замежных спраў Беларусі|міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антонавіч]] заявіў{{sfn|Малашук|2012|p=105}}:{{Цытата|Мы перакананы, што трывалы мір у былой Югаславіі магчымы толькі пры ўмове адмовы ад гвалту, урэгулявання супрацьлеглымі бакамі сваіх супярэчнасцяў мірнымі сродкамі шляхам перамоваў. Рэспубліка Беларусь прапануе Генеральнай Асамблеі ААН даць Саюзнай Рэспубліцы Югаславіі як адной з дзяржаў-заснавальніц магчымасць аднавіць свой удзел у рабоце Генеральнай Асамблеі і іншых органаў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый.}} === Ваенныя добраахвотнікі=== У 1992—1995 гадах у вайне на тэрыторыі былой Югаславіі ўдзельнічалі атрады рускіх добраахвотнікаў. Гэта тэрмін аб’ядноўваў выхадцаў не толькі з Расіі, але таксама Украіны, Беларусі і (радзей) [[постсавецкая прастора|іншых рэспублік былога СССР]]. Сярод такіх: * '''Петраш Юрый Сяргеевіч''' (1967—1995). Нарадзіўся ў Беларусі, грамадзянін Расіі. Ваяваў [[грузіна-абхазская вайна|ў Абхазіі]]. З 1995 года ў Босніі на баку сербаў. Загінуў у баі на вышыні Хум на горным масіве Трэскавіца 11 кастрычніка 1995 года ў ходзе разведкі. Пахаваны на могілках Доні Мілевічы<ref>[https://ostkraft.ru/ru/articles/1885 Русские добровольцы в Югославии в 1992–1995 гг.: история и потери / М. А. Поликарпов]</ref>. * '''Васільеў Ігар Анатольевіч''' (1967—?). Малдаўскі беларус. Прыехаў у Харватыю ў якасці гульца валейбольнага клуба. Пазней уступіў у шэрагі [[Харвацкія абарончыя сілы|Харвацкіх абарончых сіл]]. Ваяваў у 104-й брыгадзе<ref>[https://hrcak.srce.hr/file/390790#1#1 Russians and Ukrainians for the Croatian people], стр. 255</ref>. === Пастаўкі зброі === У 1995 годзе ў [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]] перахоплены карабель са стралковай зброяй і боепрыпасамі, які накіроўваўся да зоны баявых дзеянняў. Тады дзейнічала забарона ААН на пастаўку зброі ўдзельнікам канфлікту, а сілы [[НАТА]] правяралі ўвесь падазроны транспарт. Паводле дакументаў, зброю набылі камерсанты-пасярэднікі, але крыніцу паставак вызначылі аператыўна — Беларусь. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што краіна легальна прадала ўзбраенне, але яе пакупнікі затым перапрадалі яго<ref>[https://web.archive.org/web/20230710044745/https://www.delfi.lt/ru/abroad/belorussia/oruzhejnyj-biznes-belarusi-legalnyj-i-tenevoj-28177123 Оружейный бизнес Беларуси – легальный и "теневой"]</ref>. == Косаўскі крызіс == === Афіцыйная пазіцыя === Па косаўскім пытанні Беларусь заняла бок СРЮ. Сваю палітыку ў адносінах да падзей краіна каардынавала з [[Расія]]й{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. 29 верасня ў г. [[Нью-Ёрк]] Антановіч сустрэўся з міністрам замежных спраў СРЮ [[Жывадзін Ёванавіч|Жывадзінам Ёванавічам]], абмеркаваўшы косаўскую сітуацыю. Югаслаўскі бок высока ацаніў падтрымку Беларусі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 6 кастрычніка 1998 года беларускі лідар Аляксандр Лукашэнка заявіў, што гатовы аказаць Бялграду «ўсялякую дапамогу»<ref>Хорошко, В. Беларусь поможет Югославии / В. Хорошко // Нар. газета. – 1998 – 7 кастр. – С. 1</ref>. Дзяржава выступала супраць любых ваенных аперацый супраць Югаславіі. Упершыню пра гэта было заяўлена 8 кастрычніка [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]]. У заяве ад 14 кастрычніка беларускі МЗС заклікаў НАТА адмовіцца ад планаў сілавога ўмяшання, паколькі ''«ўжыванне сілы ў дачыненні да суверэннай дзяржавы без санкцыі [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] з’яўляецца грубым парушэннем [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|Статута ААН]], супярэчыць асноватворным прававым прынцыпам міжнародных адносін і падрывае сістэму бяспекі і даверу на еўрапейскім кантыненце. Ваеннае ўмяшанне НАТА ва ўнутрыдзяржаўны канфлікт не толькі не ліквідуе яго прычыны, а наадварот, паглыбляе супрацьстаянне бакоў у Косаве»''. 20 лютага 1999 года прэзідэнт краіны заявіў, што галоўнае ў дадзенай сітуацыі — захаваць перамоўны працэс. Лукашэнка таксама паўтарыў тэзіс аб захаванні тэрытарыяльнай цэласнасці Югаславіі і недапушчальнасці ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 24 сакавіка, калі альянс НАТА ўсё ж разгарнуў [[Аперацыя «Саюзная сіла»|вайну супраць Бялграда]], ён назваў дзеянні Захаду ''«крайнімі і найбольш контрпрадуктыўнымі мерамі»''. Малашук адзначаў, што заява беларускага прэзідэнта ў сувязі з пачаткам бамбардзіровак была размешчана на першых старонках усіх цэнтральных югаслаўскіх газет і перадавалася па ўсіх каналах нацыянальнага тэлебачання СРЮ. У Югаславіі дадзенае выступленне было ўспрынята як магутны псіхалагічны фактар маральнай падтрымкі{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. З асуджэннем аперацыі таксама выступілі [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палата прадстаўнікоў]] і пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь у ААН [[Аляксандр Мікалаевіч Сычоў|Аляксандр Сычоў]]. На фоне ваеннай аперацыі Мінск замарозіў адносіны з НАТА. 26 сакавіка краіна разам з Расіяй і [[Індыя]]й унесла на разгляд СБ ААН праект рэзалюцыі, у якой асуджалася ваеннае ўмяшанне краін альянсу{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. === Экспертныя групы === Са снежня 1998 года ў [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косаве]] дзейнічала спецыяльная група медыцынскіх экспертаў-патолагаанатамаў з мэтай расследавання злачынстваў супраць мірнага насельніцтва. У яе склад ад Беларусі ўвайшлі намеснік галоўнага дзяржаўнага судова-медыцынскага эксперта Кузмічаў і загадчык Цэнтральнай медыка-крыміналістычнай лабараторыі галоўнага бюро Дзяржаўнай службы судова-медыцынскай экспертызы Ляўковіч. Паралельна беларускія спецыялісты (10 чалавек) працавалі і ў якасці назіральнікаў місіі АБСЕ{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. ===Гуманітарная дапамога=== 13 красавіка 1999 года ў прадмесці [[Бялград]]а прыбыла калона аўтамашын з гуманітарнай дапамогай з Расіі і Беларусі. Гэтаму папярэднічалі амаль тры дні цяжбы на венгерскай мяжы. Улады [[Венгрыя|Венгрыі]] адмаўляліся прапусціць канвой на сваю тэрыторыю. Канфлікт быў вырашаны толькі пасля перамоваў у [[Будапешт|Будапешце]], якія правёў міністр па надзвычайных сітуацыях РФ [[Сяргей Шайгу]]<ref>[https://www.pravda.ru/news/world/900683-gumanitarnyi_konvoi_pribyl_v_jugoslaviju/ Гуманитарный конвой прибыл в Югославию]</ref>. === Візіт Лукашэнкі === [[Файл:️️️Лукашенко_в_Югославии-_Я_знаю,_как_меня_"любят"_в_НАТО!_--_Югославия,_1999_-shorts.webm|міні|Візіт А. Лукашэнкі ў Югаславію, 14 красавіка 1999 года.]] 14 красавіка 1999 года, у разгар паветранай кампаніі НАТА, у Бялград з візітам прыбыў Аляксандр Лукашэнка. У сталічным аэрапорце яго сустрэў асабіста прэзідэнт Югаславіі [[Слабадан Мілошавіч]]. На працягу шасці гадзін лідары абедзвюх краін абмеркавалі многія двухбаковыя і міжнародныя пытанні, у тым ліку па ўрэгуляванні крызісу на Балканах. На праведзенай прэс-канферэнцыі па выніках перамоваў было выказана, што югаслаўскі бок гатовы размясціць у Косаве міжнародных назіральнікаў, акрамя прадстаўнікоў тых краін, якія ўдзельнічаюць у агрэсіі супраць Югаславіі. Бялград таксама афіцыйна заявіў пра сваё жаданне далучыцца да [[Саюзная Дзяржава|Саюзу Расіі і Беларусі]]<ref name="pravda">Михаил Третьяков. [https://gazeta-pravda.ru/issue/42-28004-16-19-aprel-1999-goda/aleksandr-lukashenko-v-belgrade/ Александр Лукашенко в Белграде] // Правда : газета. — №42 (28004). — 16—19 апреля 1999 года.</ref>. Газета «[[Правда (газета)|Правда]]» адзначыла, што Лукашэнка стаў першым лідарам, які наведаў Бялград пасля пачатку заходніх бамбардзіровак. Камандаванне НАТА з неахвотай, але ўсё ж дало паветраны калідор для прэзідэнцкага самалёта<ref name="pravda"/>. Аднак альянс так і не гарантаваў бяспеку палёту. Больш за тое, падчас знаходжання Лукашэнкі ў Югаславіі на Бялград ажыццёўлены авіяналёты (падчас перамоваў паветраныя сірэны гучалі двойчы)<ref>[https://president.gov.by/ru/events/vizit-v-yugoslaviyu Визит в Югославию] // Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь, 14 апреля 1999.</ref>. Карэспандэнт газеты «[[Независимая газета]]» Антон Хадасевіч пісаў пра гэты візіт, што Лукашэнка ў рамках паездкі ў Бялград прадстаўляў інтарэсы не столькі Мінска, колькі Масквы. Больш за тое, перад гэтым кіраўнік дзяржавы нібыта атрымаў адабрэнне [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расіі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref name="нг">Антон Ходасевич. [https://nvo.ng.ru/cis/2019-12-04/1_7743_belorussia.html Как Лукашенко опередил Путина] // Независимая газета. — 4 декабря 2019.</ref>. Выданне «[[Свободная пресса]]» адзначала, што за кошт гэтага Лукашэнка заваяваў аўтарытэт у Сербіі<ref>Вера Жердева. [https://svpressa.ru/world/article/302116/ Сербия и Беларусь: стрельба по своим] // Свободная пресса : интернет-издание. — 23 июня 2021.</ref>. Беларускі палітычны аглядальнік Валер Карбалевіч на фоне візіту Лукашэнкі ў [[Сербія|Сербію]] ў 2019 годзе ўзгадаў паездку 20-гадовай даўніны<ref name="нг"/>. {{Цытата|На наступны дзень, 4 снежня, [[прэзідэнт Сербіі]] [[Аляксандр Вучыч]] сустракаецца ў [[Сочы]] з [[Уладзімір Пуцін|Пуціным]]. Дык вось цяперашні шырока разрэкламаваны беларускімі дзяржаўнымі СМІ візіт Лукашэнкі ў Бялград – гэта ў пэўным сэнсе спосаб, умоўна кажучы, выцерці нос прэзідэнту Расіі. Кім быў Пуцін у красавіку 1999 года, калі Лукашэнка ўжо здзяйсняў «гераічныя ўчынкі»? Ды нікім. Хай задумаецца над гэтым перад 7 снежня [дзень сустрэчы Пуціна і Лукашэнкі па пытаннях інтэграцыі дзвюх краін].}} == Пасляваенныя падзеі == У 2000 годзе [[Бульдозерная рэвалюцыя|быў скінуты]] Слабадан Мілошавіч. У афіцыйным Мінску дастаткова спакойна паставіліся да змены ўлады<ref name="пасля">{{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Развитие отношений между Республикой Беларусь и Союзной Республикой Югославия (Сербией и Черногорией) в 2000—2006 годах|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/600/5/96-101.pdf |год= 2012|месяц= |нумар= 9|старонкі= 97-98 |ref=}}</ref>. Пазіцыі Беларусі і новых югаслаўскіх уладаў па пытанні пра лёс экс-лідара разыходзіліся. Апошнія фактычна пагадзіліся з арыштам Мілошавіча і выдачай яго [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Гаазе]]. Арышт былога прэзідэнта, які адбыўся 1 красавіка 2001 года, быў рэзка адмоўна ўспрыняты беларускім кіраўніцтвам. Аляксандр Лукашэнка назваў яго «абуральным і недэмакратычным фактам». Кіраўніцтва краіны падтрымала ў гэтым пытанні традыцыйна апазіцыйная [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)]]<ref name="пасля"/>. Старшыня партыі [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]] у інтэрв’ю карэспандэнту «[[СБ. Беларусь сегодня|Савецкай Беларусі]]», якое было дадзена незадоўга да арышту экс-кіраўніка Югаславіі, адзначыў, што ''«сама наяўнасць патрабаванняў аб выдачы Слабадана Мілошавіча ў Гаагу выглядае, прынамсі, некарэктна»''. Да таго ж, на думку палітыка, югаслаўскія ўлады цалкам па сілах маглі самастойна вызначыць ступень адказнасці зрынутага лідара. Кіраўнік БСДП (НГ) лічыў таксама, што ў выпадку калі ''«цяперашняя ўлада ў Югаславіі ўсё ж вырашыцца на выдачу Мілошавіча, то немінуча страціць свой твар і частку свайго аўтарытэту, паколькі гэта ёсць яшчэ і пытанне самадастатковасці і суверэннасці дзяржавы»''<ref>Живолович, К. Белград вновь атакуют / К. Живолович // Сов. Белоруссия. – 2001. – 3 апр.</ref>. 15 снежня 2016 года ў царкве Святой Тройцы ў Бялградзе была асвечана мемарыяльная дошка са спісам [[рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|рускіх добраахвотнікаў]], якія загінулі ў войнах у былой Югаславіі. На цырымоніі прысутнічаў таксама пасол Беларусі ў Сербіі [[Уладзімір Мікалаевіч Чушаў|Уладзімір Чушаў]]<ref>{{cite web |url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |title=У Београду освештана спомен-плоча руским добровољцима |accessdate=2016-12-21 |lang=sr |archive-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222115048/http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |url-status=live }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-югаслаўскія адносіны]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Белорусско-югославское сотрудничество на международной арене|год= 2012|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|нумар= 1|старонкі= 102-111|ref=Малашук|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/559/5/102-111.pdf}} {{Югаслаўскія войны}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] [[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]] synznftpzl23ff52wuihr3xld7xlab7 5164707 5164705 2026-07-11T18:16:06Z DBatura 73587 /* Пасляваенныя падзеі */ 5164707 wikitext text/x-wiki [[File:Беларусь і краіны былой Югаславіі.jpg|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#0000CD}} краіны былой Югаславіі]] {{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] прымала ўдзел у шматбаковым і двухбаковым узаемадзеянні на прадмет выхаду з [[Югаслаўскія войны|югаслаўскага крызісу]]. У першыя гады канкрэтная пазіцыя краіны па гэтым пытанні адсутнічала. У наступным сітуацыя змянілася: дзяржава выступіла за мірнае ўрэгуляванне канфлікту. Ужо ў рамках [[Косаўская вайна|Косаўскага пытання]] канца 1990-х Беларусь стала на бок афіцыйнага Бялграда. == Войны ў Босніі і Харватыі == === Афіцыйная пазіцыя === Гісторык і палітолаг Павел Малашук вылучыў два этапы ў развіцці беларускай пазіцыі па [[Югаславія|Югаславіі]]: # 1991—1994: адсутнасць канкрэтнай пазіцыі; # 1994—1998: курс на мірнае ўрэгуляванне. У 1992 годзе Рэспубліка Беларусь стала ўдзельнікам Хельсінкскага працэсу. Гэта падзея супала з уключэннем СБСЕ ([[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]) у мірны працэс па Югаславіі. У той момант афіцыйны Мінск мог падключыцца да ўрэгулявання канфлікту, але беларускія ўлады бяздзейнічалі і не выкарыстоўвалі гэты спрыяльны шанец. У сувязі з гэтым, краіна не сфармулявала выразную пазіцыю ў дачыненні да Міжнароднай канферэнцыі па былой Югаславіі і [[План кантактнай групы|Міжнароднай кантактнай групы па Босніі і Герцагавіне]]{{sfn|Малашук|2012|pp=103-104}}. Мінск адстойваў тэзіс аб тым, што прымяненне сілы ў югаслаўскім канфлікце не з’яўляецца залогам яго паспяховага вырашэння, выступаў за яго мірнае рашэнне, аднаўленне членства [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|СРЮ]] ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і іншых міжнародных арганізацыях. Пазіцыя па рашэнні міждзяржаўных і ўнутрыдзяржаўных канфліктаў была адназначная: войны павінны вырашацца не сілавымі метадамі, а шляхам пераканання і сумеснымі дзеяннямі сусветнай супольнасці{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. Краіна выказвалася супраць узброенага ўдзелу ў канфлікце трэціх сіл{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. У студзені 1995 года група дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] і [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расіі]] па запрашэнні кіраўніка [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] [[Радаван Караджыч|Радавана Караджыча]] наведала Югаславію. Адбыліся сустрэчы з дзяржаўнымі і палітычнымі лідарамі краіны, дэпутаты пабывалі на лініі размежавання супрацьлеглых бакоў у размяшчэнні расійскага батальёна [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] у г. [[Сараева]], правялі шэраг перамоў і кансультацый. У афіцыйным заключэнні па выніках паездкі, накіраваным прэзідэнту [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]] і старшыні Вярхоўнага Савета [[Мечыслаў Іванавіч Грыб|Мечыславу Грыбу]], яны адзначалі, што ''«ўсе санкцыі, пачынаючы з тых, якія былі ўведзеныя на аснове рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 820, прынятай 17 красавіка 1993 года, павінны быць неадкладна скасаваны»'', і прапаноўвалі актывізаваць намаганні Мінска ў [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]] па ліквідацыі гэтых санкцый. Таксама гаварылася, што ''«развіццё падзей на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] паказала заўчаснасць дыпламатычнага прызнання з боку міжнароднай супольнасці незалежнасці [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]»''. Прычым беларускія дэпутаты лічылі, што выправіць памылку можна толькі прызнаўшы права [[Сербы ў Босніі і Герцагавіне|баснійскіх сербаў]] на стварэнне самастойнай дзяржавы альбо дзяржаўнага ўтварэння ў рамках канфедэрацыі або федэрацыі з Югаславіяй{{sfn|Малашук|2012|p=104}}. Выступаючы 2 кастрычніка 1997 года ў агульнапалітычнай дыскусіі на 52-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]], [[Міністр замежных спраў Беларусі|міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антонавіч]] заявіў{{sfn|Малашук|2012|p=105}}:{{Цытата|Мы перакананы, што трывалы мір у былой Югаславіі магчымы толькі пры ўмове адмовы ад гвалту, урэгулявання супрацьлеглымі бакамі сваіх супярэчнасцяў мірнымі сродкамі шляхам перамоваў. Рэспубліка Беларусь прапануе Генеральнай Асамблеі ААН даць Саюзнай Рэспубліцы Югаславіі як адной з дзяржаў-заснавальніц магчымасць аднавіць свой удзел у рабоце Генеральнай Асамблеі і іншых органаў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый.}} === Ваенныя добраахвотнікі=== У 1992—1995 гадах у вайне на тэрыторыі былой Югаславіі ўдзельнічалі атрады рускіх добраахвотнікаў. Гэта тэрмін аб’ядноўваў выхадцаў не толькі з Расіі, але таксама Украіны, Беларусі і (радзей) [[постсавецкая прастора|іншых рэспублік былога СССР]]. Сярод такіх: * '''Петраш Юрый Сяргеевіч''' (1967—1995). Нарадзіўся ў Беларусі, грамадзянін Расіі. Ваяваў [[грузіна-абхазская вайна|ў Абхазіі]]. З 1995 года ў Босніі на баку сербаў. Загінуў у баі на вышыні Хум на горным масіве Трэскавіца 11 кастрычніка 1995 года ў ходзе разведкі. Пахаваны на могілках Доні Мілевічы<ref>[https://ostkraft.ru/ru/articles/1885 Русские добровольцы в Югославии в 1992–1995 гг.: история и потери / М. А. Поликарпов]</ref>. * '''Васільеў Ігар Анатольевіч''' (1967—?). Малдаўскі беларус. Прыехаў у Харватыю ў якасці гульца валейбольнага клуба. Пазней уступіў у шэрагі [[Харвацкія абарончыя сілы|Харвацкіх абарончых сіл]]. Ваяваў у 104-й брыгадзе<ref>[https://hrcak.srce.hr/file/390790#1#1 Russians and Ukrainians for the Croatian people], стр. 255</ref>. === Пастаўкі зброі === У 1995 годзе ў [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]] перахоплены карабель са стралковай зброяй і боепрыпасамі, які накіроўваўся да зоны баявых дзеянняў. Тады дзейнічала забарона ААН на пастаўку зброі ўдзельнікам канфлікту, а сілы [[НАТА]] правяралі ўвесь падазроны транспарт. Паводле дакументаў, зброю набылі камерсанты-пасярэднікі, але крыніцу паставак вызначылі аператыўна — Беларусь. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што краіна легальна прадала ўзбраенне, але яе пакупнікі затым перапрадалі яго<ref>[https://web.archive.org/web/20230710044745/https://www.delfi.lt/ru/abroad/belorussia/oruzhejnyj-biznes-belarusi-legalnyj-i-tenevoj-28177123 Оружейный бизнес Беларуси – легальный и "теневой"]</ref>. == Косаўскі крызіс == === Афіцыйная пазіцыя === Па косаўскім пытанні Беларусь заняла бок СРЮ. Сваю палітыку ў адносінах да падзей краіна каардынавала з [[Расія]]й{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. 29 верасня ў г. [[Нью-Ёрк]] Антановіч сустрэўся з міністрам замежных спраў СРЮ [[Жывадзін Ёванавіч|Жывадзінам Ёванавічам]], абмеркаваўшы косаўскую сітуацыю. Югаслаўскі бок высока ацаніў падтрымку Беларусі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 6 кастрычніка 1998 года беларускі лідар Аляксандр Лукашэнка заявіў, што гатовы аказаць Бялграду «ўсялякую дапамогу»<ref>Хорошко, В. Беларусь поможет Югославии / В. Хорошко // Нар. газета. – 1998 – 7 кастр. – С. 1</ref>. Дзяржава выступала супраць любых ваенных аперацый супраць Югаславіі. Упершыню пра гэта было заяўлена 8 кастрычніка [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]]. У заяве ад 14 кастрычніка беларускі МЗС заклікаў НАТА адмовіцца ад планаў сілавога ўмяшання, паколькі ''«ўжыванне сілы ў дачыненні да суверэннай дзяржавы без санкцыі [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] з’яўляецца грубым парушэннем [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|Статута ААН]], супярэчыць асноватворным прававым прынцыпам міжнародных адносін і падрывае сістэму бяспекі і даверу на еўрапейскім кантыненце. Ваеннае ўмяшанне НАТА ва ўнутрыдзяржаўны канфлікт не толькі не ліквідуе яго прычыны, а наадварот, паглыбляе супрацьстаянне бакоў у Косаве»''. 20 лютага 1999 года прэзідэнт краіны заявіў, што галоўнае ў дадзенай сітуацыі — захаваць перамоўны працэс. Лукашэнка таксама паўтарыў тэзіс аб захаванні тэрытарыяльнай цэласнасці Югаславіі і недапушчальнасці ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 24 сакавіка, калі альянс НАТА ўсё ж разгарнуў [[Аперацыя «Саюзная сіла»|вайну супраць Бялграда]], ён назваў дзеянні Захаду ''«крайнімі і найбольш контрпрадуктыўнымі мерамі»''. Малашук адзначаў, што заява беларускага прэзідэнта ў сувязі з пачаткам бамбардзіровак была размешчана на першых старонках усіх цэнтральных югаслаўскіх газет і перадавалася па ўсіх каналах нацыянальнага тэлебачання СРЮ. У Югаславіі дадзенае выступленне было ўспрынята як магутны псіхалагічны фактар маральнай падтрымкі{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. З асуджэннем аперацыі таксама выступілі [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палата прадстаўнікоў]] і пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь у ААН [[Аляксандр Мікалаевіч Сычоў|Аляксандр Сычоў]]. На фоне ваеннай аперацыі Мінск замарозіў адносіны з НАТА. 26 сакавіка краіна разам з Расіяй і [[Індыя]]й унесла на разгляд СБ ААН праект рэзалюцыі, у якой асуджалася ваеннае ўмяшанне краін альянсу{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. === Экспертныя групы === Са снежня 1998 года ў [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косаве]] дзейнічала спецыяльная група медыцынскіх экспертаў-патолагаанатамаў з мэтай расследавання злачынстваў супраць мірнага насельніцтва. У яе склад ад Беларусі ўвайшлі намеснік галоўнага дзяржаўнага судова-медыцынскага эксперта Кузмічаў і загадчык Цэнтральнай медыка-крыміналістычнай лабараторыі галоўнага бюро Дзяржаўнай службы судова-медыцынскай экспертызы Ляўковіч. Паралельна беларускія спецыялісты (10 чалавек) працавалі і ў якасці назіральнікаў місіі АБСЕ{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. ===Гуманітарная дапамога=== 13 красавіка 1999 года ў прадмесці [[Бялград]]а прыбыла калона аўтамашын з гуманітарнай дапамогай з Расіі і Беларусі. Гэтаму папярэднічалі амаль тры дні цяжбы на венгерскай мяжы. Улады [[Венгрыя|Венгрыі]] адмаўляліся прапусціць канвой на сваю тэрыторыю. Канфлікт быў вырашаны толькі пасля перамоваў у [[Будапешт|Будапешце]], якія правёў міністр па надзвычайных сітуацыях РФ [[Сяргей Шайгу]]<ref>[https://www.pravda.ru/news/world/900683-gumanitarnyi_konvoi_pribyl_v_jugoslaviju/ Гуманитарный конвой прибыл в Югославию]</ref>. === Візіт Лукашэнкі === [[Файл:️️️Лукашенко_в_Югославии-_Я_знаю,_как_меня_"любят"_в_НАТО!_--_Югославия,_1999_-shorts.webm|міні|Візіт А. Лукашэнкі ў Югаславію, 14 красавіка 1999 года.]] 14 красавіка 1999 года, у разгар паветранай кампаніі НАТА, у Бялград з візітам прыбыў Аляксандр Лукашэнка. У сталічным аэрапорце яго сустрэў асабіста прэзідэнт Югаславіі [[Слабадан Мілошавіч]]. На працягу шасці гадзін лідары абедзвюх краін абмеркавалі многія двухбаковыя і міжнародныя пытанні, у тым ліку па ўрэгуляванні крызісу на Балканах. На праведзенай прэс-канферэнцыі па выніках перамоваў было выказана, што югаслаўскі бок гатовы размясціць у Косаве міжнародных назіральнікаў, акрамя прадстаўнікоў тых краін, якія ўдзельнічаюць у агрэсіі супраць Югаславіі. Бялград таксама афіцыйна заявіў пра сваё жаданне далучыцца да [[Саюзная Дзяржава|Саюзу Расіі і Беларусі]]<ref name="pravda">Михаил Третьяков. [https://gazeta-pravda.ru/issue/42-28004-16-19-aprel-1999-goda/aleksandr-lukashenko-v-belgrade/ Александр Лукашенко в Белграде] // Правда : газета. — №42 (28004). — 16—19 апреля 1999 года.</ref>. Газета «[[Правда (газета)|Правда]]» адзначыла, што Лукашэнка стаў першым лідарам, які наведаў Бялград пасля пачатку заходніх бамбардзіровак. Камандаванне НАТА з неахвотай, але ўсё ж дало паветраны калідор для прэзідэнцкага самалёта<ref name="pravda"/>. Аднак альянс так і не гарантаваў бяспеку палёту. Больш за тое, падчас знаходжання Лукашэнкі ў Югаславіі на Бялград ажыццёўлены авіяналёты (падчас перамоваў паветраныя сірэны гучалі двойчы)<ref>[https://president.gov.by/ru/events/vizit-v-yugoslaviyu Визит в Югославию] // Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь, 14 апреля 1999.</ref>. Карэспандэнт газеты «[[Независимая газета]]» Антон Хадасевіч пісаў пра гэты візіт, што Лукашэнка ў рамках паездкі ў Бялград прадстаўляў інтарэсы не столькі Мінска, колькі Масквы. Больш за тое, перад гэтым кіраўнік дзяржавы нібыта атрымаў адабрэнне [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расіі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref name="нг">Антон Ходасевич. [https://nvo.ng.ru/cis/2019-12-04/1_7743_belorussia.html Как Лукашенко опередил Путина] // Независимая газета. — 4 декабря 2019.</ref>. Выданне «[[Свободная пресса]]» адзначала, што за кошт гэтага Лукашэнка заваяваў аўтарытэт у Сербіі<ref>Вера Жердева. [https://svpressa.ru/world/article/302116/ Сербия и Беларусь: стрельба по своим] // Свободная пресса : интернет-издание. — 23 июня 2021.</ref>. Беларускі палітычны аглядальнік Валер Карбалевіч на фоне візіту Лукашэнкі ў [[Сербія|Сербію]] ў 2019 годзе ўзгадаў паездку 20-гадовай даўніны<ref name="нг"/>. {{Цытата|На наступны дзень, 4 снежня, [[прэзідэнт Сербіі]] [[Аляксандр Вучыч]] сустракаецца ў [[Сочы]] з [[Уладзімір Пуцін|Пуціным]]. Дык вось цяперашні шырока разрэкламаваны беларускімі дзяржаўнымі СМІ візіт Лукашэнкі ў Бялград – гэта ў пэўным сэнсе спосаб, умоўна кажучы, выцерці нос прэзідэнту Расіі. Кім быў Пуцін у красавіку 1999 года, калі Лукашэнка ўжо здзяйсняў «гераічныя ўчынкі»? Ды нікім. Хай задумаецца над гэтым перад 7 снежня [дзень сустрэчы Пуціна і Лукашэнкі па пытаннях інтэграцыі дзвюх краін].}} == Пасляваенныя падзеі == У 2000 годзе [[Бульдозерная рэвалюцыя|быў скінуты]] Слабадан Мілошавіч. У афіцыйным Мінску дастаткова спакойна паставіліся да змены ўлады<ref name="пасля">{{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Развитие отношений между Республикой Беларусь и Союзной Республикой Югославия (Сербией и Черногорией) в 2000—2006 годах|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/600/5/96-101.pdf |год= 2012|месяц= |нумар= 9|старонкі= 97-98 |ref=}}</ref>. Пазіцыі Беларусі і новых югаслаўскіх уладаў па пытанні пра лёс экс-лідара разыходзіліся. Апошнія фактычна пагадзіліся з арыштам Мілошавіча і выдачай яго [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Гаазе]]. Арышт былога прэзідэнта, які адбыўся 1 красавіка 2001 года, быў рэзка адмоўна ўспрыняты беларускім кіраўніцтвам. Аляксандр Лукашэнка назваў яго «абуральным і недэмакратычным фактам». Кіраўніцтва краіны падтрымала ў гэтым пытанні традыцыйна апазіцыйная [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)]]<ref name="пасля"/>. Старшыня партыі [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]] у інтэрв’ю карэспандэнту «[[СБ. Беларусь сегодня|Савецкай Беларусі]]», якое было дадзена незадоўга да арышту экс-кіраўніка Югаславіі, адзначыў, што ''«сама наяўнасць патрабаванняў аб выдачы Слабадана Мілошавіча ў Гаагу выглядае, прынамсі, некарэктна»''. Да таго ж, на думку палітыка, югаслаўскія ўлады цалкам па сілах маглі самастойна вызначыць ступень адказнасці зрынутага лідара. Кіраўнік БСДП (НГ) лічыў таксама, што ў выпадку калі ''«цяперашняя ўлада ў Югаславіі ўсё ж вырашыцца на выдачу Мілошавіча, то немінуча страціць свой твар і частку свайго аўтарытэту, паколькі гэта ёсць яшчэ і пытанне самадастатковасці і суверэннасці дзяржавы»''<ref>Живолович, К. Белград вновь атакуют / К. Живолович // Сов. Белоруссия. – 2001. – 3 апр.</ref>. 15 снежня 2016 года ў царкве Святой Тройцы ў Бялградзе была асвечана мемарыяльная дошка са спісам [[рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|рускіх добраахвотнікаў]], якія загінулі ў войнах у былой Югаславіі. На цырымоніі прысутнічаў таксама пасол Беларусі ў Сербіі [[Уладзімір Мікалаевіч Чушаў|Уладзімір Чушаў]]<ref>{{cite web |url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |title=У Београду освештана спомен-плоча руским добровољцима |accessdate=2016-12-21 |lang=sr |archive-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222115048/http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |url-status=live }}</ref>. ==У культуры == У фільме «[[Балканская мяжа (фільм)|Балканская мяжа]]» (2019) адзін з удзельнікаў захопу [[Аэрапорт Прышціны|аэрапорта Слаціна]] беларус. == Гл. таксама == * [[Беларуска-югаслаўскія адносіны]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Белорусско-югославское сотрудничество на международной арене|год= 2012|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|нумар= 1|старонкі= 102-111|ref=Малашук|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/559/5/102-111.pdf}} {{Югаслаўскія войны}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] [[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]] ad4klbs9q1s1mvs70c9qsb9zec7xwum 5164709 5164707 2026-07-11T18:17:54Z DBatura 73587 /* У культуры */ 5164709 wikitext text/x-wiki [[File:Беларусь і краіны былой Югаславіі.jpg|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#0000CD}} краіны былой Югаславіі]] {{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] прымала ўдзел у шматбаковым і двухбаковым узаемадзеянні на прадмет выхаду з [[Югаслаўскія войны|югаслаўскага крызісу]]. У першыя гады канкрэтная пазіцыя краіны па гэтым пытанні адсутнічала. У наступным сітуацыя змянілася: дзяржава выступіла за мірнае ўрэгуляванне канфлікту. Ужо ў рамках [[Косаўская вайна|Косаўскага пытання]] канца 1990-х Беларусь стала на бок афіцыйнага Бялграда. == Войны ў Босніі і Харватыі == === Афіцыйная пазіцыя === Гісторык і палітолаг Павел Малашук вылучыў два этапы ў развіцці беларускай пазіцыі па [[Югаславія|Югаславіі]]: # 1991—1994: адсутнасць канкрэтнай пазіцыі; # 1994—1998: курс на мірнае ўрэгуляванне. У 1992 годзе Рэспубліка Беларусь стала ўдзельнікам Хельсінкскага працэсу. Гэта падзея супала з уключэннем СБСЕ ([[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]) у мірны працэс па Югаславіі. У той момант афіцыйны Мінск мог падключыцца да ўрэгулявання канфлікту, але беларускія ўлады бяздзейнічалі і не выкарыстоўвалі гэты спрыяльны шанец. У сувязі з гэтым, краіна не сфармулявала выразную пазіцыю ў дачыненні да Міжнароднай канферэнцыі па былой Югаславіі і [[План кантактнай групы|Міжнароднай кантактнай групы па Босніі і Герцагавіне]]{{sfn|Малашук|2012|pp=103-104}}. Мінск адстойваў тэзіс аб тым, што прымяненне сілы ў югаслаўскім канфлікце не з’яўляецца залогам яго паспяховага вырашэння, выступаў за яго мірнае рашэнне, аднаўленне членства [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|СРЮ]] ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і іншых міжнародных арганізацыях. Пазіцыя па рашэнні міждзяржаўных і ўнутрыдзяржаўных канфліктаў была адназначная: войны павінны вырашацца не сілавымі метадамі, а шляхам пераканання і сумеснымі дзеяннямі сусветнай супольнасці{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. Краіна выказвалася супраць узброенага ўдзелу ў канфлікце трэціх сіл{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. У студзені 1995 года група дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] і [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расіі]] па запрашэнні кіраўніка [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] [[Радаван Караджыч|Радавана Караджыча]] наведала Югаславію. Адбыліся сустрэчы з дзяржаўнымі і палітычнымі лідарамі краіны, дэпутаты пабывалі на лініі размежавання супрацьлеглых бакоў у размяшчэнні расійскага батальёна [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] у г. [[Сараева]], правялі шэраг перамоў і кансультацый. У афіцыйным заключэнні па выніках паездкі, накіраваным прэзідэнту [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]] і старшыні Вярхоўнага Савета [[Мечыслаў Іванавіч Грыб|Мечыславу Грыбу]], яны адзначалі, што ''«ўсе санкцыі, пачынаючы з тых, якія былі ўведзеныя на аснове рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 820, прынятай 17 красавіка 1993 года, павінны быць неадкладна скасаваны»'', і прапаноўвалі актывізаваць намаганні Мінска ў [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]] па ліквідацыі гэтых санкцый. Таксама гаварылася, што ''«развіццё падзей на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] паказала заўчаснасць дыпламатычнага прызнання з боку міжнароднай супольнасці незалежнасці [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]»''. Прычым беларускія дэпутаты лічылі, што выправіць памылку можна толькі прызнаўшы права [[Сербы ў Босніі і Герцагавіне|баснійскіх сербаў]] на стварэнне самастойнай дзяржавы альбо дзяржаўнага ўтварэння ў рамках канфедэрацыі або федэрацыі з Югаславіяй{{sfn|Малашук|2012|p=104}}. Выступаючы 2 кастрычніка 1997 года ў агульнапалітычнай дыскусіі на 52-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]], [[Міністр замежных спраў Беларусі|міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антонавіч]] заявіў{{sfn|Малашук|2012|p=105}}:{{Цытата|Мы перакананы, што трывалы мір у былой Югаславіі магчымы толькі пры ўмове адмовы ад гвалту, урэгулявання супрацьлеглымі бакамі сваіх супярэчнасцяў мірнымі сродкамі шляхам перамоваў. Рэспубліка Беларусь прапануе Генеральнай Асамблеі ААН даць Саюзнай Рэспубліцы Югаславіі як адной з дзяржаў-заснавальніц магчымасць аднавіць свой удзел у рабоце Генеральнай Асамблеі і іншых органаў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый.}} === Ваенныя добраахвотнікі=== У 1992—1995 гадах у вайне на тэрыторыі былой Югаславіі ўдзельнічалі атрады рускіх добраахвотнікаў. Гэта тэрмін аб’ядноўваў выхадцаў не толькі з Расіі, але таксама Украіны, Беларусі і (радзей) [[постсавецкая прастора|іншых рэспублік былога СССР]]. Сярод такіх: * '''Петраш Юрый Сяргеевіч''' (1967—1995). Нарадзіўся ў Беларусі, грамадзянін Расіі. Ваяваў [[грузіна-абхазская вайна|ў Абхазіі]]. З 1995 года ў Босніі на баку сербаў. Загінуў у баі на вышыні Хум на горным масіве Трэскавіца 11 кастрычніка 1995 года ў ходзе разведкі. Пахаваны на могілках Доні Мілевічы<ref>[https://ostkraft.ru/ru/articles/1885 Русские добровольцы в Югославии в 1992–1995 гг.: история и потери / М. А. Поликарпов]</ref>. * '''Васільеў Ігар Анатольевіч''' (1967—?). Малдаўскі беларус. Прыехаў у Харватыю ў якасці гульца валейбольнага клуба. Пазней уступіў у шэрагі [[Харвацкія абарончыя сілы|Харвацкіх абарончых сіл]]. Ваяваў у 104-й брыгадзе<ref>[https://hrcak.srce.hr/file/390790#1#1 Russians and Ukrainians for the Croatian people], стр. 255</ref>. === Пастаўкі зброі === У 1995 годзе ў [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]] перахоплены карабель са стралковай зброяй і боепрыпасамі, які накіроўваўся да зоны баявых дзеянняў. Тады дзейнічала забарона ААН на пастаўку зброі ўдзельнікам канфлікту, а сілы [[НАТА]] правяралі ўвесь падазроны транспарт. Паводле дакументаў, зброю набылі камерсанты-пасярэднікі, але крыніцу паставак вызначылі аператыўна — Беларусь. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што краіна легальна прадала ўзбраенне, але яе пакупнікі затым перапрадалі яго<ref>[https://web.archive.org/web/20230710044745/https://www.delfi.lt/ru/abroad/belorussia/oruzhejnyj-biznes-belarusi-legalnyj-i-tenevoj-28177123 Оружейный бизнес Беларуси – легальный и "теневой"]</ref>. == Косаўскі крызіс == === Афіцыйная пазіцыя === Па косаўскім пытанні Беларусь заняла бок СРЮ. Сваю палітыку ў адносінах да падзей краіна каардынавала з [[Расія]]й{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. 29 верасня ў г. [[Нью-Ёрк]] Антановіч сустрэўся з міністрам замежных спраў СРЮ [[Жывадзін Ёванавіч|Жывадзінам Ёванавічам]], абмеркаваўшы косаўскую сітуацыю. Югаслаўскі бок высока ацаніў падтрымку Беларусі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 6 кастрычніка 1998 года беларускі лідар Аляксандр Лукашэнка заявіў, што гатовы аказаць Бялграду «ўсялякую дапамогу»<ref>Хорошко, В. Беларусь поможет Югославии / В. Хорошко // Нар. газета. – 1998 – 7 кастр. – С. 1</ref>. Дзяржава выступала супраць любых ваенных аперацый супраць Югаславіі. Упершыню пра гэта было заяўлена 8 кастрычніка [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]]. У заяве ад 14 кастрычніка беларускі МЗС заклікаў НАТА адмовіцца ад планаў сілавога ўмяшання, паколькі ''«ўжыванне сілы ў дачыненні да суверэннай дзяржавы без санкцыі [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] з’яўляецца грубым парушэннем [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|Статута ААН]], супярэчыць асноватворным прававым прынцыпам міжнародных адносін і падрывае сістэму бяспекі і даверу на еўрапейскім кантыненце. Ваеннае ўмяшанне НАТА ва ўнутрыдзяржаўны канфлікт не толькі не ліквідуе яго прычыны, а наадварот, паглыбляе супрацьстаянне бакоў у Косаве»''. 20 лютага 1999 года прэзідэнт краіны заявіў, што галоўнае ў дадзенай сітуацыі — захаваць перамоўны працэс. Лукашэнка таксама паўтарыў тэзіс аб захаванні тэрытарыяльнай цэласнасці Югаславіі і недапушчальнасці ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 24 сакавіка, калі альянс НАТА ўсё ж разгарнуў [[Аперацыя «Саюзная сіла»|вайну супраць Бялграда]], ён назваў дзеянні Захаду ''«крайнімі і найбольш контрпрадуктыўнымі мерамі»''. Малашук адзначаў, што заява беларускага прэзідэнта ў сувязі з пачаткам бамбардзіровак была размешчана на першых старонках усіх цэнтральных югаслаўскіх газет і перадавалася па ўсіх каналах нацыянальнага тэлебачання СРЮ. У Югаславіі дадзенае выступленне было ўспрынята як магутны псіхалагічны фактар маральнай падтрымкі{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. З асуджэннем аперацыі таксама выступілі [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палата прадстаўнікоў]] і пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь у ААН [[Аляксандр Мікалаевіч Сычоў|Аляксандр Сычоў]]. На фоне ваеннай аперацыі Мінск замарозіў адносіны з НАТА. 26 сакавіка краіна разам з Расіяй і [[Індыя]]й унесла на разгляд СБ ААН праект рэзалюцыі, у якой асуджалася ваеннае ўмяшанне краін альянсу{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. === Экспертныя групы === Са снежня 1998 года ў [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косаве]] дзейнічала спецыяльная група медыцынскіх экспертаў-патолагаанатамаў з мэтай расследавання злачынстваў супраць мірнага насельніцтва. У яе склад ад Беларусі ўвайшлі намеснік галоўнага дзяржаўнага судова-медыцынскага эксперта Кузмічаў і загадчык Цэнтральнай медыка-крыміналістычнай лабараторыі галоўнага бюро Дзяржаўнай службы судова-медыцынскай экспертызы Ляўковіч. Паралельна беларускія спецыялісты (10 чалавек) працавалі і ў якасці назіральнікаў місіі АБСЕ{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. ===Гуманітарная дапамога=== 13 красавіка 1999 года ў прадмесці [[Бялград]]а прыбыла калона аўтамашын з гуманітарнай дапамогай з Расіі і Беларусі. Гэтаму папярэднічалі амаль тры дні цяжбы на венгерскай мяжы. Улады [[Венгрыя|Венгрыі]] адмаўляліся прапусціць канвой на сваю тэрыторыю. Канфлікт быў вырашаны толькі пасля перамоваў у [[Будапешт|Будапешце]], якія правёў міністр па надзвычайных сітуацыях РФ [[Сяргей Шайгу]]<ref>[https://www.pravda.ru/news/world/900683-gumanitarnyi_konvoi_pribyl_v_jugoslaviju/ Гуманитарный конвой прибыл в Югославию]</ref>. === Візіт Лукашэнкі === [[Файл:️️️Лукашенко_в_Югославии-_Я_знаю,_как_меня_"любят"_в_НАТО!_--_Югославия,_1999_-shorts.webm|міні|Візіт А. Лукашэнкі ў Югаславію, 14 красавіка 1999 года.]] 14 красавіка 1999 года, у разгар паветранай кампаніі НАТА, у Бялград з візітам прыбыў Аляксандр Лукашэнка. У сталічным аэрапорце яго сустрэў асабіста прэзідэнт Югаславіі [[Слабадан Мілошавіч]]. На працягу шасці гадзін лідары абедзвюх краін абмеркавалі многія двухбаковыя і міжнародныя пытанні, у тым ліку па ўрэгуляванні крызісу на Балканах. На праведзенай прэс-канферэнцыі па выніках перамоваў было выказана, што югаслаўскі бок гатовы размясціць у Косаве міжнародных назіральнікаў, акрамя прадстаўнікоў тых краін, якія ўдзельнічаюць у агрэсіі супраць Югаславіі. Бялград таксама афіцыйна заявіў пра сваё жаданне далучыцца да [[Саюзная Дзяржава|Саюзу Расіі і Беларусі]]<ref name="pravda">Михаил Третьяков. [https://gazeta-pravda.ru/issue/42-28004-16-19-aprel-1999-goda/aleksandr-lukashenko-v-belgrade/ Александр Лукашенко в Белграде] // Правда : газета. — №42 (28004). — 16—19 апреля 1999 года.</ref>. Газета «[[Правда (газета)|Правда]]» адзначыла, што Лукашэнка стаў першым лідарам, які наведаў Бялград пасля пачатку заходніх бамбардзіровак. Камандаванне НАТА з неахвотай, але ўсё ж дало паветраны калідор для прэзідэнцкага самалёта<ref name="pravda"/>. Аднак альянс так і не гарантаваў бяспеку палёту. Больш за тое, падчас знаходжання Лукашэнкі ў Югаславіі на Бялград ажыццёўлены авіяналёты (падчас перамоваў паветраныя сірэны гучалі двойчы)<ref>[https://president.gov.by/ru/events/vizit-v-yugoslaviyu Визит в Югославию] // Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь, 14 апреля 1999.</ref>. Карэспандэнт газеты «[[Независимая газета]]» Антон Хадасевіч пісаў пра гэты візіт, што Лукашэнка ў рамках паездкі ў Бялград прадстаўляў інтарэсы не столькі Мінска, колькі Масквы. Больш за тое, перад гэтым кіраўнік дзяржавы нібыта атрымаў адабрэнне [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расіі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref name="нг">Антон Ходасевич. [https://nvo.ng.ru/cis/2019-12-04/1_7743_belorussia.html Как Лукашенко опередил Путина] // Независимая газета. — 4 декабря 2019.</ref>. Выданне «[[Свободная пресса]]» адзначала, што за кошт гэтага Лукашэнка заваяваў аўтарытэт у Сербіі<ref>Вера Жердева. [https://svpressa.ru/world/article/302116/ Сербия и Беларусь: стрельба по своим] // Свободная пресса : интернет-издание. — 23 июня 2021.</ref>. Беларускі палітычны аглядальнік Валер Карбалевіч на фоне візіту Лукашэнкі ў [[Сербія|Сербію]] ў 2019 годзе ўзгадаў паездку 20-гадовай даўніны<ref name="нг"/>. {{Цытата|На наступны дзень, 4 снежня, [[прэзідэнт Сербіі]] [[Аляксандр Вучыч]] сустракаецца ў [[Сочы]] з [[Уладзімір Пуцін|Пуціным]]. Дык вось цяперашні шырока разрэкламаваны беларускімі дзяржаўнымі СМІ візіт Лукашэнкі ў Бялград – гэта ў пэўным сэнсе спосаб, умоўна кажучы, выцерці нос прэзідэнту Расіі. Кім быў Пуцін у красавіку 1999 года, калі Лукашэнка ўжо здзяйсняў «гераічныя ўчынкі»? Ды нікім. Хай задумаецца над гэтым перад 7 снежня [дзень сустрэчы Пуціна і Лукашэнкі па пытаннях інтэграцыі дзвюх краін].}} == Пасляваенныя падзеі == У 2000 годзе [[Бульдозерная рэвалюцыя|быў скінуты]] Слабадан Мілошавіч. У афіцыйным Мінску дастаткова спакойна паставіліся да змены ўлады<ref name="пасля">{{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Развитие отношений между Республикой Беларусь и Союзной Республикой Югославия (Сербией и Черногорией) в 2000—2006 годах|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/600/5/96-101.pdf |год= 2012|месяц= |нумар= 9|старонкі= 97-98 |ref=}}</ref>. Пазіцыі Беларусі і новых югаслаўскіх уладаў па пытанні пра лёс экс-лідара разыходзіліся. Апошнія фактычна пагадзіліся з арыштам Мілошавіча і выдачай яго [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Гаазе]]. Арышт былога прэзідэнта, які адбыўся 1 красавіка 2001 года, быў рэзка адмоўна ўспрыняты беларускім кіраўніцтвам. Аляксандр Лукашэнка назваў яго «абуральным і недэмакратычным фактам». Кіраўніцтва краіны падтрымала ў гэтым пытанні традыцыйна апазіцыйная [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)]]<ref name="пасля"/>. Старшыня партыі [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]] у інтэрв’ю карэспандэнту «[[СБ. Беларусь сегодня|Савецкай Беларусі]]», якое было дадзена незадоўга да арышту экс-кіраўніка Югаславіі, адзначыў, што ''«сама наяўнасць патрабаванняў аб выдачы Слабадана Мілошавіча ў Гаагу выглядае, прынамсі, некарэктна»''. Да таго ж, на думку палітыка, югаслаўскія ўлады цалкам па сілах маглі самастойна вызначыць ступень адказнасці зрынутага лідара. Кіраўнік БСДП (НГ) лічыў таксама, што ў выпадку калі ''«цяперашняя ўлада ў Югаславіі ўсё ж вырашыцца на выдачу Мілошавіча, то немінуча страціць свой твар і частку свайго аўтарытэту, паколькі гэта ёсць яшчэ і пытанне самадастатковасці і суверэннасці дзяржавы»''<ref>Живолович, К. Белград вновь атакуют / К. Живолович // Сов. Белоруссия. – 2001. – 3 апр.</ref>. 15 снежня 2016 года ў царкве Святой Тройцы ў Бялградзе была асвечана мемарыяльная дошка са спісам [[рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|рускіх добраахвотнікаў]], якія загінулі ў войнах у былой Югаславіі. На цырымоніі прысутнічаў таксама пасол Беларусі ў Сербіі [[Уладзімір Мікалаевіч Чушаў|Уладзімір Чушаў]]<ref>{{cite web |url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |title=У Београду освештана спомен-плоча руским добровољцима |accessdate=2016-12-21 |lang=sr |archive-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222115048/http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |url-status=live }}</ref>. ==У культуры == У фільме «[[Балканская мяжа (фільм)|Балканская мяжа]]» (2019) адзін з удзельнікаў захопу [[Аэрапорт Прышціны|аэрапорта Слаціна]] беларус<ref name="vz">{{cite web|url=https://vz.ru/news/2019/3/16/968710.html|title=Нападкам кинокритика Долина на фильм о российском спецназе в Косово дали неожиданное объяснение|date=2019-04-16|publisher=[[Взгляд (интернет-газета)|Взгляд]]|author=Николай Гурьянов|access-date=2019-04-17|archive-date=2019-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321093617/https://vz.ru/news/2019/3/16/968710.html|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-югаслаўскія адносіны]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Белорусско-югославское сотрудничество на международной арене|год= 2012|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|нумар= 1|старонкі= 102-111|ref=Малашук|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/559/5/102-111.pdf}} {{Югаслаўскія войны}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] [[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]] gd53m2xuroyb1vyn6tidy4q8zmo4pxi 5164710 5164709 2026-07-11T18:18:06Z DBatura 73587 /* У культуры */ 5164710 wikitext text/x-wiki [[File:Беларусь і краіны былой Югаславіі.jpg|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#0000CD}} краіны былой Югаславіі]] {{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Беларусь|Рэспубліка Беларусь]] прымала ўдзел у шматбаковым і двухбаковым узаемадзеянні на прадмет выхаду з [[Югаслаўскія войны|югаслаўскага крызісу]]. У першыя гады канкрэтная пазіцыя краіны па гэтым пытанні адсутнічала. У наступным сітуацыя змянілася: дзяржава выступіла за мірнае ўрэгуляванне канфлікту. Ужо ў рамках [[Косаўская вайна|Косаўскага пытання]] канца 1990-х Беларусь стала на бок афіцыйнага Бялграда. == Войны ў Босніі і Харватыі == === Афіцыйная пазіцыя === Гісторык і палітолаг Павел Малашук вылучыў два этапы ў развіцці беларускай пазіцыі па [[Югаславія|Югаславіі]]: # 1991—1994: адсутнасць канкрэтнай пазіцыі; # 1994—1998: курс на мірнае ўрэгуляванне. У 1992 годзе Рэспубліка Беларусь стала ўдзельнікам Хельсінкскага працэсу. Гэта падзея супала з уключэннем СБСЕ ([[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]) у мірны працэс па Югаславіі. У той момант афіцыйны Мінск мог падключыцца да ўрэгулявання канфлікту, але беларускія ўлады бяздзейнічалі і не выкарыстоўвалі гэты спрыяльны шанец. У сувязі з гэтым, краіна не сфармулявала выразную пазіцыю ў дачыненні да Міжнароднай канферэнцыі па былой Югаславіі і [[План кантактнай групы|Міжнароднай кантактнай групы па Босніі і Герцагавіне]]{{sfn|Малашук|2012|pp=103-104}}. Мінск адстойваў тэзіс аб тым, што прымяненне сілы ў югаслаўскім канфлікце не з’яўляецца залогам яго паспяховага вырашэння, выступаў за яго мірнае рашэнне, аднаўленне членства [[Саюзная Рэспубліка Югаславія|СРЮ]] ў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і іншых міжнародных арганізацыях. Пазіцыя па рашэнні міждзяржаўных і ўнутрыдзяржаўных канфліктаў была адназначная: войны павінны вырашацца не сілавымі метадамі, а шляхам пераканання і сумеснымі дзеяннямі сусветнай супольнасці{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. Краіна выказвалася супраць узброенага ўдзелу ў канфлікце трэціх сіл{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. У студзені 1995 года група дэпутатаў [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] і [[Федэральны Сход Расіі|Федэральнага сходу Расіі]] па запрашэнні кіраўніка [[Рэспубліка Сербская|Рэспублікі Сербскай]] [[Радаван Караджыч|Радавана Караджыча]] наведала Югаславію. Адбыліся сустрэчы з дзяржаўнымі і палітычнымі лідарамі краіны, дэпутаты пабывалі на лініі размежавання супрацьлеглых бакоў у размяшчэнні расійскага батальёна [[Міратворчыя сілы ААН|міратворчых сіл ААН]] у г. [[Сараева]], правялі шэраг перамоў і кансультацый. У афіцыйным заключэнні па выніках паездкі, накіраваным прэзідэнту [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]] і старшыні Вярхоўнага Савета [[Мечыслаў Іванавіч Грыб|Мечыславу Грыбу]], яны адзначалі, што ''«ўсе санкцыі, пачынаючы з тых, якія былі ўведзеныя на аснове рэзалюцыі Савета Бяспекі ААН № 820, прынятай 17 красавіка 1993 года, павінны быць неадкладна скасаваны»'', і прапаноўвалі актывізаваць намаганні Мінска ў [[Савет Бяспекі ААН|Савеце Бяспекі ААН]] па ліквідацыі гэтых санкцый. Таксама гаварылася, што ''«развіццё падзей на [[Балканскі паўвостраў|Балканах]] паказала заўчаснасць дыпламатычнага прызнання з боку міжнароднай супольнасці незалежнасці [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]»''. Прычым беларускія дэпутаты лічылі, што выправіць памылку можна толькі прызнаўшы права [[Сербы ў Босніі і Герцагавіне|баснійскіх сербаў]] на стварэнне самастойнай дзяржавы альбо дзяржаўнага ўтварэння ў рамках канфедэрацыі або федэрацыі з Югаславіяй{{sfn|Малашук|2012|p=104}}. Выступаючы 2 кастрычніка 1997 года ў агульнапалітычнай дыскусіі на 52-й сесіі [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі ААН]], [[Міністр замежных спраў Беларусі|міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антонавіч]] заявіў{{sfn|Малашук|2012|p=105}}:{{Цытата|Мы перакананы, што трывалы мір у былой Югаславіі магчымы толькі пры ўмове адмовы ад гвалту, урэгулявання супрацьлеглымі бакамі сваіх супярэчнасцяў мірнымі сродкамі шляхам перамоваў. Рэспубліка Беларусь прапануе Генеральнай Асамблеі ААН даць Саюзнай Рэспубліцы Югаславіі як адной з дзяржаў-заснавальніц магчымасць аднавіць свой удзел у рабоце Генеральнай Асамблеі і іншых органаў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый.}} === Ваенныя добраахвотнікі=== У 1992—1995 гадах у вайне на тэрыторыі былой Югаславіі ўдзельнічалі атрады рускіх добраахвотнікаў. Гэта тэрмін аб’ядноўваў выхадцаў не толькі з Расіі, але таксама Украіны, Беларусі і (радзей) [[постсавецкая прастора|іншых рэспублік былога СССР]]. Сярод такіх: * '''Петраш Юрый Сяргеевіч''' (1967—1995). Нарадзіўся ў Беларусі, грамадзянін Расіі. Ваяваў [[грузіна-абхазская вайна|ў Абхазіі]]. З 1995 года ў Босніі на баку сербаў. Загінуў у баі на вышыні Хум на горным масіве Трэскавіца 11 кастрычніка 1995 года ў ходзе разведкі. Пахаваны на могілках Доні Мілевічы<ref>[https://ostkraft.ru/ru/articles/1885 Русские добровольцы в Югославии в 1992–1995 гг.: история и потери / М. А. Поликарпов]</ref>. * '''Васільеў Ігар Анатольевіч''' (1967—?). Малдаўскі беларус. Прыехаў у Харватыю ў якасці гульца валейбольнага клуба. Пазней уступіў у шэрагі [[Харвацкія абарончыя сілы|Харвацкіх абарончых сіл]]. Ваяваў у 104-й брыгадзе<ref>[https://hrcak.srce.hr/file/390790#1#1 Russians and Ukrainians for the Croatian people], стр. 255</ref>. === Пастаўкі зброі === У 1995 годзе ў [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным моры]] перахоплены карабель са стралковай зброяй і боепрыпасамі, які накіроўваўся да зоны баявых дзеянняў. Тады дзейнічала забарона ААН на пастаўку зброі ўдзельнікам канфлікту, а сілы [[НАТА]] правяралі ўвесь падазроны транспарт. Паводле дакументаў, зброю набылі камерсанты-пасярэднікі, але крыніцу паставак вызначылі аператыўна — Беларусь. Аляксандр Лукашэнка заявіў, што краіна легальна прадала ўзбраенне, але яе пакупнікі затым перапрадалі яго<ref>[https://web.archive.org/web/20230710044745/https://www.delfi.lt/ru/abroad/belorussia/oruzhejnyj-biznes-belarusi-legalnyj-i-tenevoj-28177123 Оружейный бизнес Беларуси – легальный и "теневой"]</ref>. == Косаўскі крызіс == === Афіцыйная пазіцыя === Па косаўскім пытанні Беларусь заняла бок СРЮ. Сваю палітыку ў адносінах да падзей краіна каардынавала з [[Расія]]й{{sfn|Малашук|2012|p=105}}. 29 верасня ў г. [[Нью-Ёрк]] Антановіч сустрэўся з міністрам замежных спраў СРЮ [[Жывадзін Ёванавіч|Жывадзінам Ёванавічам]], абмеркаваўшы косаўскую сітуацыю. Югаслаўскі бок высока ацаніў падтрымку Беларусі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 6 кастрычніка 1998 года беларускі лідар Аляксандр Лукашэнка заявіў, што гатовы аказаць Бялграду «ўсялякую дапамогу»<ref>Хорошко, В. Беларусь поможет Югославии / В. Хорошко // Нар. газета. – 1998 – 7 кастр. – С. 1</ref>. Дзяржава выступала супраць любых ваенных аперацый супраць Югаславіі. Упершыню пра гэта было заяўлена 8 кастрычніка [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]]. У заяве ад 14 кастрычніка беларускі МЗС заклікаў НАТА адмовіцца ад планаў сілавога ўмяшання, паколькі ''«ўжыванне сілы ў дачыненні да суверэннай дзяржавы без санкцыі [[Савет Бяспекі ААН|Савета Бяспекі ААН]] з’яўляецца грубым парушэннем [[Статут Арганізацыі Аб’яднаных Нацый|Статута ААН]], супярэчыць асноватворным прававым прынцыпам міжнародных адносін і падрывае сістэму бяспекі і даверу на еўрапейскім кантыненце. Ваеннае ўмяшанне НАТА ва ўнутрыдзяржаўны канфлікт не толькі не ліквідуе яго прычыны, а наадварот, паглыбляе супрацьстаянне бакоў у Косаве»''. 20 лютага 1999 года прэзідэнт краіны заявіў, што галоўнае ў дадзенай сітуацыі — захаваць перамоўны працэс. Лукашэнка таксама паўтарыў тэзіс аб захаванні тэрытарыяльнай цэласнасці Югаславіі і недапушчальнасці ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. 24 сакавіка, калі альянс НАТА ўсё ж разгарнуў [[Аперацыя «Саюзная сіла»|вайну супраць Бялграда]], ён назваў дзеянні Захаду ''«крайнімі і найбольш контрпрадуктыўнымі мерамі»''. Малашук адзначаў, што заява беларускага прэзідэнта ў сувязі з пачаткам бамбардзіровак была размешчана на першых старонках усіх цэнтральных югаслаўскіх газет і перадавалася па ўсіх каналах нацыянальнага тэлебачання СРЮ. У Югаславіі дадзенае выступленне было ўспрынята як магутны псіхалагічны фактар маральнай падтрымкі{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. З асуджэннем аперацыі таксама выступілі [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палата прадстаўнікоў]] і пастаянны прадстаўнік Рэспублікі Беларусь у ААН [[Аляксандр Мікалаевіч Сычоў|Аляксандр Сычоў]]. На фоне ваеннай аперацыі Мінск замарозіў адносіны з НАТА. 26 сакавіка краіна разам з Расіяй і [[Індыя]]й унесла на разгляд СБ ААН праект рэзалюцыі, у якой асуджалася ваеннае ўмяшанне краін альянсу{{sfn|Малашук|2012|pp=106-107}}. === Экспертныя групы === Са снежня 1998 года ў [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косаве]] дзейнічала спецыяльная група медыцынскіх экспертаў-патолагаанатамаў з мэтай расследавання злачынстваў супраць мірнага насельніцтва. У яе склад ад Беларусі ўвайшлі намеснік галоўнага дзяржаўнага судова-медыцынскага эксперта Кузмічаў і загадчык Цэнтральнай медыка-крыміналістычнай лабараторыі галоўнага бюро Дзяржаўнай службы судова-медыцынскай экспертызы Ляўковіч. Паралельна беларускія спецыялісты (10 чалавек) працавалі і ў якасці назіральнікаў місіі АБСЕ{{sfn|Малашук|2012|p=106}}. ===Гуманітарная дапамога=== 13 красавіка 1999 года ў прадмесці [[Бялград]]а прыбыла калона аўтамашын з гуманітарнай дапамогай з Расіі і Беларусі. Гэтаму папярэднічалі амаль тры дні цяжбы на венгерскай мяжы. Улады [[Венгрыя|Венгрыі]] адмаўляліся прапусціць канвой на сваю тэрыторыю. Канфлікт быў вырашаны толькі пасля перамоваў у [[Будапешт|Будапешце]], якія правёў міністр па надзвычайных сітуацыях РФ [[Сяргей Шайгу]]<ref>[https://www.pravda.ru/news/world/900683-gumanitarnyi_konvoi_pribyl_v_jugoslaviju/ Гуманитарный конвой прибыл в Югославию]</ref>. === Візіт Лукашэнкі === [[Файл:️️️Лукашенко_в_Югославии-_Я_знаю,_как_меня_"любят"_в_НАТО!_--_Югославия,_1999_-shorts.webm|міні|Візіт А. Лукашэнкі ў Югаславію, 14 красавіка 1999 года.]] 14 красавіка 1999 года, у разгар паветранай кампаніі НАТА, у Бялград з візітам прыбыў Аляксандр Лукашэнка. У сталічным аэрапорце яго сустрэў асабіста прэзідэнт Югаславіі [[Слабадан Мілошавіч]]. На працягу шасці гадзін лідары абедзвюх краін абмеркавалі многія двухбаковыя і міжнародныя пытанні, у тым ліку па ўрэгуляванні крызісу на Балканах. На праведзенай прэс-канферэнцыі па выніках перамоваў было выказана, што югаслаўскі бок гатовы размясціць у Косаве міжнародных назіральнікаў, акрамя прадстаўнікоў тых краін, якія ўдзельнічаюць у агрэсіі супраць Югаславіі. Бялград таксама афіцыйна заявіў пра сваё жаданне далучыцца да [[Саюзная Дзяржава|Саюзу Расіі і Беларусі]]<ref name="pravda">Михаил Третьяков. [https://gazeta-pravda.ru/issue/42-28004-16-19-aprel-1999-goda/aleksandr-lukashenko-v-belgrade/ Александр Лукашенко в Белграде] // Правда : газета. — №42 (28004). — 16—19 апреля 1999 года.</ref>. Газета «[[Правда (газета)|Правда]]» адзначыла, што Лукашэнка стаў першым лідарам, які наведаў Бялград пасля пачатку заходніх бамбардзіровак. Камандаванне НАТА з неахвотай, але ўсё ж дало паветраны калідор для прэзідэнцкага самалёта<ref name="pravda"/>. Аднак альянс так і не гарантаваў бяспеку палёту. Больш за тое, падчас знаходжання Лукашэнкі ў Югаславіі на Бялград ажыццёўлены авіяналёты (падчас перамоваў паветраныя сірэны гучалі двойчы)<ref>[https://president.gov.by/ru/events/vizit-v-yugoslaviyu Визит в Югославию] // Официальный интернет-портал Президента Республики Беларусь, 14 апреля 1999.</ref>. Карэспандэнт газеты «[[Независимая газета]]» Антон Хадасевіч пісаў пра гэты візіт, што Лукашэнка ў рамках паездкі ў Бялград прадстаўляў інтарэсы не столькі Мінска, колькі Масквы. Больш за тое, перад гэтым кіраўнік дзяржавы нібыта атрымаў адабрэнне [[Прэзідэнт Расіі|прэзідэнта Расіі]] [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Барыса Ельцына]]<ref name="нг">Антон Ходасевич. [https://nvo.ng.ru/cis/2019-12-04/1_7743_belorussia.html Как Лукашенко опередил Путина] // Независимая газета. — 4 декабря 2019.</ref>. Выданне «[[Свободная пресса]]» адзначала, што за кошт гэтага Лукашэнка заваяваў аўтарытэт у Сербіі<ref>Вера Жердева. [https://svpressa.ru/world/article/302116/ Сербия и Беларусь: стрельба по своим] // Свободная пресса : интернет-издание. — 23 июня 2021.</ref>. Беларускі палітычны аглядальнік Валер Карбалевіч на фоне візіту Лукашэнкі ў [[Сербія|Сербію]] ў 2019 годзе ўзгадаў паездку 20-гадовай даўніны<ref name="нг"/>. {{Цытата|На наступны дзень, 4 снежня, [[прэзідэнт Сербіі]] [[Аляксандр Вучыч]] сустракаецца ў [[Сочы]] з [[Уладзімір Пуцін|Пуціным]]. Дык вось цяперашні шырока разрэкламаваны беларускімі дзяржаўнымі СМІ візіт Лукашэнкі ў Бялград – гэта ў пэўным сэнсе спосаб, умоўна кажучы, выцерці нос прэзідэнту Расіі. Кім быў Пуцін у красавіку 1999 года, калі Лукашэнка ўжо здзяйсняў «гераічныя ўчынкі»? Ды нікім. Хай задумаецца над гэтым перад 7 снежня [дзень сустрэчы Пуціна і Лукашэнкі па пытаннях інтэграцыі дзвюх краін].}} == Пасляваенныя падзеі == У 2000 годзе [[Бульдозерная рэвалюцыя|быў скінуты]] Слабадан Мілошавіч. У афіцыйным Мінску дастаткова спакойна паставіліся да змены ўлады<ref name="пасля">{{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Развитие отношений между Республикой Беларусь и Союзной Республикой Югославия (Сербией и Черногорией) в 2000—2006 годах|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/600/5/96-101.pdf |год= 2012|месяц= |нумар= 9|старонкі= 97-98 |ref=}}</ref>. Пазіцыі Беларусі і новых югаслаўскіх уладаў па пытанні пра лёс экс-лідара разыходзіліся. Апошнія фактычна пагадзіліся з арыштам Мілошавіча і выдачай яго [[Міжнародны трыбунал па былой Югаславіі|Гаазе]]. Арышт былога прэзідэнта, які адбыўся 1 красавіка 2001 года, быў рэзка адмоўна ўспрыняты беларускім кіраўніцтвам. Аляксандр Лукашэнка назваў яго «абуральным і недэмакратычным фактам». Кіраўніцтва краіны падтрымала ў гэтым пытанні традыцыйна апазіцыйная [[Беларуская сацыял-дэмакратычная партыя (Народная Грамада)]]<ref name="пасля"/>. Старшыня партыі [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]] у інтэрв’ю карэспандэнту «[[СБ. Беларусь сегодня|Савецкай Беларусі]]», якое было дадзена незадоўга да арышту экс-кіраўніка Югаславіі, адзначыў, што ''«сама наяўнасць патрабаванняў аб выдачы Слабадана Мілошавіча ў Гаагу выглядае, прынамсі, некарэктна»''. Да таго ж, на думку палітыка, югаслаўскія ўлады цалкам па сілах маглі самастойна вызначыць ступень адказнасці зрынутага лідара. Кіраўнік БСДП (НГ) лічыў таксама, што ў выпадку калі ''«цяперашняя ўлада ў Югаславіі ўсё ж вырашыцца на выдачу Мілошавіча, то немінуча страціць свой твар і частку свайго аўтарытэту, паколькі гэта ёсць яшчэ і пытанне самадастатковасці і суверэннасці дзяржавы»''<ref>Живолович, К. Белград вновь атакуют / К. Живолович // Сов. Белоруссия. – 2001. – 3 апр.</ref>. 15 снежня 2016 года ў царкве Святой Тройцы ў Бялградзе была асвечана мемарыяльная дошка са спісам [[рускія добраахвотніцкія атрады ў Югаславіі|рускіх добраахвотнікаў]], якія загінулі ў войнах у былой Югаславіі. На цырымоніі прысутнічаў таксама пасол Беларусі ў Сербіі [[Уладзімір Мікалаевіч Чушаў|Уладзімір Чушаў]]<ref>{{cite web |url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |title=У Београду освештана спомен-плоча руским добровољцима |accessdate=2016-12-21 |lang=sr |archive-date=2016-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161222115048/http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=234825 |url-status=live }}</ref>. ==У культуры == У фільме «[[Балканская мяжа (фільм)|Балканская мяжа]]» (2019) адзін з удзельнікаў захопу [[Аэрапорт Прышціны|аэрапорта Слаціна]] беларус<ref name="vz">{{cite web|url=https://vz.ru/news/2019/3/16/968710.html|title=Нападкам кинокритика Долина на фильм о российском спецназе в Косово дали неожиданное объяснение|date=2019-04-16|publisher=Взгляд|author=Николай Гурьянов|access-date=2019-04-17|archive-date=2019-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321093617/https://vz.ru/news/2019/3/16/968710.html|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-югаслаўскія адносіны]] == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= П. В. Малашук.|загаловак= Белорусско-югославское сотрудничество на международной арене|год= 2012|выданне= Вестник Полоцкого государственного университета|нумар= 1|старонкі= 102-111|ref=Малашук|спасылка= https://elib.psu.by/bitstream/123456789/559/5/102-111.pdf}} {{Югаслаўскія войны}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] [[Катэгорыя:Югаслаўскія войны]] 32h1oi7h6t6pkrlkd9u0m9svs2fbmxy 100 753022 5164644 5163446 2026-07-11T15:51:43Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5164644 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Жак Ружэры|2026-07-11T09:59:28Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Кірыл Васільевіч Чыстоў|2026-07-09T14:37:04Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Ян Эвангеліста Пуркіне|2026-07-09T08:18:39Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Адамс Алксніс|2026-07-09T06:43:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Артурс Баўманіс|2026-07-09T06:15:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іван Канстанцінавіч Пятніцкі|2026-07-08T18:52:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Яніс Розэнталс|2026-07-08T12:53:57Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Антанін Мацэнаўэр|2026-07-07T11:57:52Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Андрэ Ваян|2026-07-06T21:38:10Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Паўль Дзільс|2026-07-06T20:21:47Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Андрэ Мазон|2026-07-06T14:00:22Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Дзяніс Ярац|2026-07-06T06:41:54Z|Aŭhuk}} {{Новы артыкул|Тарас Тарналіцкі|2026-07-05T15:42:07Z|null}} {{Новы артыкул|Валерый Сямёнавіч Бяляўскі|2026-07-05T13:04:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Сяргеевіч Мігулін|2026-07-05T12:54:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вольфганг Артур Момзен|2026-07-05T10:36:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> byo08d2k1n78gv7v6nrzecyv6mmmtwh 100 753274 5164640 5164236 2026-07-11T15:51:13Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5164640 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Жак Ружэры|2026-07-11T09:59:28Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Балупэ|2026-07-10T06:55:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ліелайс Ліепукалнс|2026-07-10T05:51:03Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Энергетычны праезд (Мінск)|2026-07-09T10:41:19Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Пікерынг (Паўночны Ёркшыр)|2026-07-08T13:25:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пікерынг (Антарыа)|2026-07-08T13:21:10Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|3-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:35:12Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|2-і Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:17:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы Дзіцячы завулак (Мінск)|2026-07-05T14:06:04Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Падшыпнікавы праезд (Мінск)|2026-07-02T18:47:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Орана|2026-06-29T13:06:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Глыбокае (возера, Апочацкі раён)|2026-06-29T13:00:53Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> cgiwq9k2d1lkl6apn78nuo9s16rgbnz 100 753287 5164638 5163441 2026-07-11T15:50:47Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5164638 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Шталаг 313|2026-07-11T14:08:09Z|DBatura}} {{Новы артыкул|XVIII Рэспубліканскі конкурс на найлепшы архітэктурны твор|2026-07-11T10:41:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Тадэвуш Фурдына|2026-07-11T08:13:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юрый Мікалаевіч Валеваты|2026-07-10T20:16:47Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Яўген Ігаравіч Андрэйчык|2026-07-09T15:02:43Z|Pryhoža}} {{Новы артыкул|Родная ніва|2026-07-09T14:49:54Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Уладзімір Зайчанка|2026-07-09T14:33:13Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Энергетычны праезд (Мінск)|2026-07-09T10:41:19Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Імпульс-БДУІР»|2026-07-09T10:20:37Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Беларускі вакальны квартэт|2026-07-09T09:31:24Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Пятрас Краўяліс|2026-07-09T08:17:14Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Канстанцінавіч Пятніцкі|2026-07-08T18:52:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сільвестр Бельскі|2026-07-08T17:53:11Z|ZolaSukhar}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Васільевіч Равуцкі|2026-07-08T10:53:48Z|null}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Францавіч Гурневіч|2026-07-07T12:59:13Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Зінаіда Міхайлаўна Гурбо|2026-07-07T12:46:36Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> qw9yjtycleg3i50bdv8qhlm947zl13g 0 756183 5164694 5136500 2026-07-11T17:28:54Z DBatura 73587 /* Сітуацыя напярэдадні */ 5164694 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Другое контрнаступленне кадафістаў |частка = [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)]] |выява = Gulf of Sirt Front 29 March.svg |памер = |загаловак = Фронт напярэдадні контрнаступлення. {{legend|#c6e9af|пад кантролем прыхільнікаў Кадафі}} {{legend|#ff8080|пад кантролем прыхільнікаў ПНС}} [[File:Brown Arrow.svg|25px]] наступальныя дзеянні апазіцыі |дата = [[28 сакавіка]] — [[15 красавіка]] [[2011]]{{sfn|Цыганок|2012|p=122}} |месца = узбярэжжа [[Сідра (заліў)|заліва Сідра]] |прычына = |casus belli = |вынік = перамога кадафістаў |змены = |праціўнік1 = [[Выява:Flag_of_Libya_(1977-2011).svg|22px|border]] [[Кадафісты]]<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}} <small>(ваенныя саветнікі<ref name="партызаны"/>)</small> |праціўнік2 = [[Выява:Flag of Libya.svg|22px|border]] [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Паўстанцы]]<br>{{Сцягафікацыя|НАТА}} <small>(авiяпадтрымка<ref name="warsonline"/>)</small> |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Саадзі Кадафі]]<ref name="ctv">{{cite news|url= https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|title= Libyan Rebels Close on Key Gadhafi Stronghold|agency= [[Associated Press]]|work= CTV Television Network|access-date= 14 August 2011|archive-date= 9 студзеня 2024|archive-url= https://web.archive.org/web/20240109234723/https://www.ctvnews.ca/libyan-rebels-close-on-key-gadhafi-stronghold-1.624245|url-status= dead}}</ref> |камандзір2 = [[Халіфа Хафтар]]<ref name="mcc">{{cite web|url=http://www.mcclatchydc.com/2011/03/28/111171/libyan-rebels-push-west-into-less.html|title=Libyan Rebels Push West into Less Friendly Territory|work=McClatchy Newspapers|date=28 March 2011|access-date=10 January 2012|first=Nancy A.|last=Youssef|location=Bin Jawad|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728114657/http://www.mcclatchydc.com/2011/03/28/111171/libyan-rebels-push-west-into-less.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = [[Узброеныя сілы Лівійскай Джамахірыі]], праўрадавае апалчэнне<ref name="ctv"/><ref name=ottawacitizen1 /> |сілы2 = паўстанцкае апалчэнне, ВПС ЗША<ref name="warsonline">[https://warsonline.info/novosti/liviya/liviya-plyaski-vokrug-bregi-ili-vojna-za/ Ливия - пляски вокруг Бреги или война за нефть]</ref>, Вялікабрытаніі<ref name="bbc2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-13023800 |title=Libya: RAF Tornados Destroy Seven Libyan Tanks|access-date= 9 April 2011| work = [[BBC News]] |date=9 April 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20110410034231/http://www.bbc.co.uk/news/uk-13023800| archive-date= 10 April 2011 | url-status= live}}</ref> і Францыі<ref name="тасс"/> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = 73—74 забітых<ref>3 killed (March 27),[https://www.theguardian.com/world/2011/mar/28/libya-sirte-gaddafi-loyalists-rebels] 3 killed (28 March),[https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-12885753] 1 killed (29 March),[https://news.yahoo.com/s/time/20110330/wl_time/08599206216200] total of 7 reported killed, 7 killed between Brega and Ajdabiya (2 April),[http://news.brisbanetimes.com.au/breaking-news-world/libyan-rebels-claim-victory-in-brega-20110403-1cspm.html]{{Недаступная спасылка}} 20 killed in Brega (2 April)[https://ottawacitizen.com/story_print.html?id=4546979&sponsor=]{{Dead link|date=June 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=no }} 1 killed (3 April),[https://www.nytimes.com/2011/04/04/world/africa/04libya.html?pagewanted=2&hp] total of 28 reported killed, 38-39 muertos (9–11 de abril)</ref> |страты2 = 82—85 забітых<ref>3 killed (27 March),[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-28#],[http://news.smh.com.au/breaking-news-world/libyan-rebels-brought-up-short-sirte-blasted-by-nato-jets-20110327-1cbqg.html] 3 killed (28 March),[http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/03/28/libya.war/index.html?hpt=T2] 1 killed (29 March),[https://news.yahoo.com/s/time/20110330/wl_time/08599206216200] 5 killed in Brega (30&ndash;31 March)[http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle09.asp?xfile=data/international/2011/April/international_April74.xml&section=international] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402112604/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle09.asp?xfile=data%2Finternational%2F2011%2FApril%2Finternational_April74.xml&section=international |date=2 красавіка 2015 }}[http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936] total of 12 reported killed, 11 killed (31 March&ndash; 1 April)[http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936][https://www.independent.co.uk/news/world/africa/rebels-die-as-victims-of-their-own-disarray-2260809.html] 14 killed in NATO air-strike (2 April),[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8423675/Libya-Nato-warplanes-kill-14-rebels.html] 1 killed in ground fighting (2 April),{{cite web |url=http://photos.oregonlive.com/photo-essay/2011/04/libya_conflict_april_2_2011.html |title=Libya conflict, April 2, 2011 &#124; OregonLive.com |accessdate=2011-04-18 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110404013216/http://photos.oregonlive.com/photo-essay/2011/04/libya_conflict_april_2_2011.html |archivedate=4 April 2011 }} 6 killed (3 April),[https://www.nytimes.com/2011/04/04/world/africa/04libya.html?pagewanted=2&hp] 4 killed (4 April),[https://www.nytimes.com/2011/04/06/world/africa/06libya.html] 10 [http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories#]-13 [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12997181] killed (7 April), total of 46&ndash;49 reported killed, 11 killed (9–10 April; with 3 killed 10 April),[http://www.deseretnews.com/article/700126061/Airstrikes-help-repel-advance-of-Libyan-forces.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110420051046/http://www.deseretnews.com/article/700126061/Airstrikes-help-repel-advance-of-Libyan-forces.html |date=2011-04-20 }} 10 killed (10 April),[http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90855/7345320.html] 3 killed (11 April),[https://web.archive.org/web/20120911004920/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFLDE73B0H720110412] 2 killed (14 April), 1 killed (15 April)</ref> |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} {{вайна ў Лівіі}} '''Другое контрнаступленне кадафістаў'''{{sfn|Цыганок|2012|p=122}}<ref name="muller">[http://samlib.ru/p/parteigenosse/libya_full.shtml Muller. Гражданская война в Ливии]</ref> — аперацыя войск [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] на Усходнім фронце (узбярэжжа [[Сідра (заліў)|заліва Сідра]]) [[Грамадзянская вайна ў Лівіі|грамадзянскай вайны ў Лівіі 2011 года]]. Урадавая армія, нягледзячы на бамбардзіроўкі [[НАТА]] і папярэднія паражэнні, здолела адціснуць паўстанцаў з-пад [[Сірт]]а да [[Адждабія|Адждабіі]], адваяваўшы [[Бен-Джавад]], Рас-Лануф, Нафалію і Брэгу. Шмат у чым поспехі тлумачацца: пераходам [[кадафісты|кадафістаў]] ад бранятэхнікі да джыпаў; адсутнасцю дысцыпліны, недахопам паліва і зброі, расцягнутасцю ліній забеспячэння ў апазіцыі; абмежаванасцю заходняй авіяцыі з-за пясчанай буры; падтрымкай [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] з [[Беларусь|Беларусі]]. Часткай дадзенай кампаніі сталі [[трэцяя бітва за Брэгу]], [[Баі на дарозе Брэга–Адждабія#Другая бітва за Адждабію|другая бітва за Адждабію]] і [[баі на дарозе Брэга–Адждабія]]. == Сітуацыя напярэдадні == Папярэдняе контрнаступленне кадафістаў адбылося ў першай палове сакавіка (7—19 сакавіка 2011 года){{sfn|Цыганок|2012|p=122}}, але з пачаткам [[Інтэрвенцыя ў Лівіі|замежнай інтэрвенцыі]] ініцыятыва зноў перашла да паўстанцаў [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Пераходнага нацыянальнага савета (ПНС)]]. Да гэтага часу на ўсходзе краіны, на ўзбярэжжы [[Сідра (заліў)|заліва Сідра]], лівійская армія адбіла ў апазіцыі [[Бен-Джавад]]<ref>{{cite web|title=Войска Каддафи отбили у повстанцев город Бин-Джавад|publisher=Утро.ру|date=2011-03-07|url=http://www.utro.ru/news/2011/03/07/960724.shtml|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CN2tKK0h?url=http://www.utro.ru/news/2011/03/07/960724.shtml|archivedate=22 лістапада 2012|accessdate=23 снежня 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15946506|title= Libya: Gaddafi Gunships Fire On Rebels|work=Sky News|date=6 March 2011|first=Kat|last=Higgins|accessdate=29 March 2011}}</ref> і Брэгу<ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2011/03/15/idINIndia-55582720110315|title=Gaddafi forces seize key town, G8 stalls on no-fly|accessdate=20 November 2011|work=Reuters India|agency=Reuters|first=Mohammed|last=Abbas|location=Ajdabiya|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110316014316/http://in.reuters.com/article/2011/03/15/idINIndia-55582720110315|archivedate=16 сакавіка 2011|url-status=dead}}</ref>, завязаўшы баі за Адждабію<ref>[http://www.1310news.com/news/world/article/203263--airstrikes-force-gadhafi-retreat-rebels-clinch-hold-on-east-with-fall-of-ajdabiya Libyan rebels sweep west through key oil centres, aided by international airstrikes — 1310News] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110721203748/http://www.1310news.com/news/world/article/203263--airstrikes-force-gadhafi-retreat-rebels-clinch-hold-on-east-with-fall-of-ajdabiya |date=21 ліпеня 2011 }}</ref> і [[Бенгазі]]<ref>[http://lenta.ru/news/2011/03/17/outskirts/ Ливийское телевидение сообщило о боях на окраинах Бенгази]//Lenta.ru,17.03.2011 г.</ref>. 22 сакавіка пры падтрымцы заходняй авіяцыі ўрадавыя войскі адбітыя ад Бенгазі. На наступны дзень яны адыходзяць пад Адждабію. 26 сакавіка лаялісты пачалі адступаць з гэтага раёна<ref name="muller"/>. Паўстанцы неадкладна ўзмацнілі націск і без бою ўзялі Брэгу<ref name=aljazeera-blog-3-26 /><ref name=skynews1 />. 27 сакавіка антыўрадавыя атрады без адзінага стрэлу захапілі Рас-Лануф<ref name=libyafeb2 />. Да канца дня яны ўвайшлі ў Бен-Джавад, у 150 кіламетрах на ўсход ад Сірта, дзе таксама не сустрэлі супраціву<ref name=aljazeera-blog-3-27 />. Такім чынам, за два дні войскі ПНС прасунуліся на адлегласць больш за 300 кіламетраў<ref name=libyafeb2 /><ref name=straitstimes1 />. Сірт, да якога накіроўваліся баевікі апазіцыі, быў ключавой апорай арміі Кадафі. Напярэдадні яго бамбіла авіяцыя інтэрвентаў. У ходзе вайны места набыло важнае значэнне як дзякуючы стратэгічнаму размяшчэнню, так і з-за сваёй сімвалічнай каштоўнасці (Кадафі фактычна ператварыў яго ў другую сталіцу). Дамінуючым племем тут была гадхадфа, якая падтрымала лівійскія ўлады. Другая па колькасці група — фірджаны — сімпатызавала ПНС. У цэлым жа, у Сірце дамінавалі менавіта праўрадавыя настроі<ref name="ctv"/>. Аднак паўстанцы ўжо знаходзіліся на тэрыторыях з перавагай прыхільнікаў Кадафі. Так, напрыклад, у Бэн-Джавадзе, у адрозненні ад іншых гарадоў, дзе апазіцыйныя атрады сустракалі як вызваліцеляў, асаблівых сімпатый да ПНС не назіралася. Тут можна было ўбачыць толькі некалькі сцягоў праціўнікаў рэжыму. Не было нават антыўрадавых графіці, а вытрымкі з «[[Зялёная кніга (Кадафі)|Зялёнай кнігі]]» Кадафі ўсё яшчэ віселі на бачных месцах па ўсім горадзе<ref name="mcc"/>. == Сілы бакоў == Як заяўлялі баевікі, на гэтым участку фронту яны размяшчалі ''«самымі дасканалымі са сваіх войск»''. Аднак СМІ адзначалі, што большасць паўстанцаў не навучаны, ледзь узброены і, відаць, не маюць арганізаванага кіраўніцтва. Хутчэй за ўсё, мяцежныя атрады ў заліве Сідра ўзначальваў генерал [[Халіфа Хафтар]]. Відавочцы бачылі яго за некалькі кіламетраў ад лініі фронту<ref name="mcc"/>. З паветра сілы ПНС падтрымлівалі амерыканскія<ref name="warsonline"/>, брытанскія<ref name="bbc2"/> і французскія<ref name="тасс"/> самалёты. Супраць паўстанцаў выступілі байцы брыгады [[Саадзі Кадафі|Саадзі]], аднаго з сыноў лідара краіны, і апалчэнцы. Менавіта гэтыя войскі павінны былі абараняць Сірт<ref name="ctv"/>. Так як замежная авіяцыя да гэтага разбіла танкавыя і паветраныя сілы кадафістаў, то ўдарнай сілай уладаў сталі мінамёты і артылерыя<ref name="vesti"/>. Прыхільнікі ПНС, у прыватнасці, паведамлялі аб абстрэлах з «[[Град (РСЗА)|Граду]]»<ref>[https://www.gazeta.ru/politics/2011/03/30_a_3570029.shtml?updated Каддафи отбил родину]</ref>. == Ход баявых дзеянняў == === Канец сакавіка === 28 сакавіка сілы паўстанцаў узялі горад Нафалія (гэта стала найбольшым прасоўваннем апазіцыянераў на сірцкім кірунку да летняга наступлення<ref>[http://tvrain.ru/news/shturm_adzhdabii_dnevnik_vojny_8264-8264/ Штурм Адждабии. Дневник войны]</ref>). Потым баевікі прасунуліся да вёскі Харава. Там яны спрабавалі дамовіцца з правадырамі плямёнаў, каб мясцовыя жыхары выступілі супраць урада. Аднак вясковае [[апалчэнне]] атакавала паўстанцаў з выкарыстаннем аўтаматычнай зброі, і баевікі былі вымушаны сысці. У той жа час з Бен-Джавада высунулася вялікая калона мяцежнікаў, якая некалькі разоў трапляла ў засады праціўніка. Дзякуючы прыдарожным сутычкам кадафістам удалося абыйсці прыхільнікаў ПНС і атакаваць іх з тылу. Гэта прымусіла сілы апазіцыі вярнуцца ў Нафалію. Частка адступіла назад у Бен-Джавад<ref name=ottawacitizen1 />. 29 сакавіка сілы Кадафі ўзмацнілі ўдары па праціўніку, вымусіўшы апалчэнне ПНС пакінуць Нафалію і перабрацца ў Бен-Джавад. Пасля бою і гэты горад перайшоў пад кантроль урада, а баевікі беглі ў бок Рас-Лануфа, які неўзабаве трапіў пад атрылерыйскі абстрэл<ref name=bbc1 /> і таксама захоплены<ref name="muller"/>. Да 30 сакавіка лінія фронту знаходзілася паміж Рас-Лануфам і Брэгай, дзе на той момант вялася артылерыйская перастрэлка<ref>[http://tvrain.ru/news/kak_voyuyut_v_livii_8327-8327/ Как воюют в Ливии]</ref>. Хутка лівійская армія адбіла мясцовы нафтаперапрацоўчы завод, вымусіўшы апазіцыянераў адступіць далей на ўсход<ref name=businessinsider /><ref name=alarabiya1 /><ref name=reuters1 />. Нечакана да баёў падключылася французская авіяцыя, пачаўшы наносіць удары па сілах лаялістаў вакол Рас-Лануфа<ref name="тасс">[https://tass.ru/arhiv/497256 В Ливии армия Каддафи перешла в контрнаступление на позиции повстанцев]</ref><ref name=aljazeera-blog-3-30 />. 31-га байцы ўрадавых войск бяруць Брэгу<ref name="muller"/><ref>[http://tvrain.ru/news/vojska_kaddafi_zahvatili_bregu_8343-8343/ Войска Каддафи захватили Брегу]</ref>, але прыхільнікі ПНС паспяшаліся тут жа адбіць горад<ref name=dpa1>{{cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/news/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|title=Rebels Return to Brega Amid Reported Defections by Special Forces|publisher=Deutsche Presse-Agentur (via Monsters and Critics)|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG7xdov?url=http://news.monstersandcritics.com/africa/news/article_1629847.php/Rebels-return-to-Brega-amid-reported-defections-by-special-forces|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Першая спроба штурму доўжылася ўсяго 5 хвілін, пасля чаго паўстанцы пад агнём цяжкай артылерыі вымушаныя былі адступіць. Пазней пазіцыі кадафістаў у горадзе трапілі пад бамбардзіроўку самалётаў НАТА<ref>{{cite web|url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|title=1340: Coalition forces have bombed pro-Gaddafi forces near Brega, and they have been pushed back to the village of Bishr, west of the city, BBC Monitoring reports, quoting privately owned online newspaper Libya al-Yawm…… &#124; LiveWord? Libya|publisher=liveword.ca|date=2011-03-31|accessdate=2011-04-04|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG8lXvz?url=http://liveword.ca/libya/2011/03/31/2970/|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Выкарыстаўшы момант, апазіцыянеры здолелі ўвайсці ў Брэгу (паўночна-ўсходні раён 3). Завязаліся вулічныя баі<ref name=telegraph1>{{cite web|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|title=Libyan Rebels in Street Battles for Brega|work=The Daily Telegraph|date=2011-03-31|accessdate=2011-03-31|archiveurl=https://www.webcitation.org/69BG9IaeG?url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/breaking-news/libyan-rebels-in-street-battles-for-brega/story-e6freuyi-1226031634936|archivedate=2012-07-15}}</ref>. Да канца дня, пасля цяжкіх баёў, урадавыя сілы адбілі контратаку праціўніка і захавалі кантроль над Брэгай<ref name=guardian1>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails |work=[[The Guardian]] |title=Libyan Rebels Deny Crisis After Assault on Brega Fails |date=2011-03-31 |accessdate=2011-04-01 |author=McGreal, Chris |archivedate=2011-04-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110401041322/http://www.guardian.co.uk/world/2011/mar/31/libya-rebels-brega-assault-fails }}</ref>. === 1-я пал. красавіка === [[Файл:Gulf of Sirt Front 11 April.svg|міні|Фронт на 11 красавіка.]] У пачатку красавіка прыхільнікі ПНС некалькі разоў спрабавалі адбіць горад у ходзе цяжкіх вулічных баёў<ref name="muller"/>. 1—2 красавіка адбываліся сутыкненні на ўсходніх ускраінах Брэгі<ref>{{cite news | author = Meo, Nick | url = http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8423675/Libya-Nato-warplanes-kill-14-rebels.html | title = Libya: Nato Warplanes Kill 14 Rebels | work = The Daily Telegraph | date = 2011-04-02 | accessdate = 2011-04-04 | archivedate = 2011-04-05 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110405143058/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8423675/Libya-Nato-warplanes-kill-14-rebels.html }}</ref>. Баі ахапілі і раён мясцовага ўніверсітэта<ref>Sengupta, Kim (3 April 2011). [https://www.independent.co.uk/news/world/africa/rebels-die-as-victims-of-their-own-disarray-2260809.html «Rebels Die as Victims of Their Own Disarray»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110406115814/http://www.independent.co.uk/news/world/africa/rebels-die-as-victims-of-their-own-disarray-2260809.html |date=6 красавіка 2011 }}. ''The Independent''.</ref><ref>[https://archive.today/20110406163145/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-4«Libya Live Blog — April 4"]. Al Jazeera.</ref>. 5 красавіка, пасля паспяховай засады кадафістаў, войскі апазіцыі адступілі на 5 кіламетраў на ўсход<ref name=autogenerated3>[https://web.archive.org/web/20110410103240/http://news.yahoo.com/s/afp/20110405/wl_africa_afp/libyaconflictrebelsretreat «Late-Waking Rebels Run from Kadhafi’s Artillery»]. Agence France-Presse (via Yahoo! News).</ref>, замацаваўшыся ў Эль-Арбіне<ref>[http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-6 «Libya Live Blog — April 6»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825042218/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-6 |date=25 жніўня 2011 }}. Al Jazeera.</ref>. 7 красавіка баевікоў ПНС выпадкова атакавалі самалёты інтэрвентаў<ref>{{cite news| url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008244 | publisher = BBC News | title=Libya Rebels 'Want Answers' from Nato on Air Strike | date=8 April 2011}}</ref><ref>{{cite news| url=http://www.cnn.com/2011/WORLD/africa/04/07/libya.war/index.html?eref=rss_topstories# | publisher= CNN | title=Overwhelmed Rebel Fighters Flee from Eastern Libyan City | date=8 April 2011}}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.denverpost.com/news/ci_17791795 | work=The Denver Post | author=Abbot, Sebastian | title=Libyan Rebels Angry After Airstrike Blamed on NATO | date=7 April 2011 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news| url=https://www.nytimes.com/2011/04/08/world/africa/08libya.html?pagewanted=1&ref=africa | work= The New York Times | title=NATO Hits Libyan Rebels' Convoy, Rebel General Say | date=7 April 2011}}</ref>. Выкарыстаўшы замяшанне паўстанцаў, прыхільнікі Кадафі распачалі новы артылерыйскі ўдар па пазіцыях праціўніка, пасля чаго апазіцыя адступіла да Адждабіі<ref>[http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks «Gadhafi Plane Evades NATO No-Fly Zone, Bombs Rebel Tanks»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110410091008/http://www.standard.net/topics/middle-east/2011/04/07/gadhafi-plane-evades-nato-no-fly-zone-bombs-rebel-tanks |date=10 красавіка 2011 }}. ''Standard-Examiner''.</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 | publisher=[[BBC News]] | title=Rebels Retreat in Ajdabiya After 'Nato Air Strike' | date=2011-04-07 | accessdate=2011-10-01 | archivedate=2011-10-24 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024100346/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13008384 }}</ref><ref>{{cite news | url=http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&sParam=45904296.story | work=USA Today | author=Campbell, Greg | title=Libyan Rebels Say NATO Airstrike Thwarted Tank Attack | date=2008-09-16 | accessdate=2011-10-01 | archivedate=2012-10-07 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20121007140403/http://content.usatoday.com/dist/custom/gci/InsidePage.aspx?cId=delawareonline&sParam=45904296.story }}</ref>, дзе войскі ПНС планавалі перагрупавацца<ref name="рс">[https://www.svoboda.org/a/3541919.html В Ливии войска Каддафи развивают контрнаступление против повстанцев]</ref>. 8 красавіка кадафісты разгарнулі атаку на горад<ref name="muller"/><ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |title=Libya conflict: Street battle rages for Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2014-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140428175340/http://www.bbc.co.uk/news/mobile/world-africa-13027232 |url-status=live }}</ref>. Абаронцаў падтрымлівала брытанская авіяцыя<ref name="bbc2"/>. 9 красавіка атрады баевікоў ажыццявілі контратаку на брэгскім кірунку, дабраўшыся да ўніверсітэта, пасля чаго адступілі. У адказ кадафісты адкрылі моцны артылерыйскі агонь па Адждабіі, а потым атакавалі горад з поўначы, захада і поўдня<ref>{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/04/201149104826526171.html |title=Battle erupts for rebel-held Libya town |work = Al Jazeera | access-date=27 January 2012|date= 9 April 2011}}</ref>. У паветра зноў былі падняты самалёты НАТА, ад дзеянняў якіх пацярпелі самі паўстанцы<ref name="aljazeera1">{{cite news|work=Al Jazeera|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-9 |title=Libya Live Blog – April 9|access-date= 9 April 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20110410140957/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-9| archive-date= 10 April 2011 | url-status= live}}</ref>. Тым часам прыхільнікі Кадафі ўварваліся ў Адждабію<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/libya/8440166/Libya-Ajdabiya-under-fire-as-rebels-flee.html |title=Libya: Ajdabiya under fire as rebels flee |access-date= 9 April 2011 | work= [[The Daily Telegraph]] |last = Meo|first= Nick |date=9 April 2011}}</ref>. 10-га чысла яны амаль прарваліся да цэнтральных раёнаў<ref name="mcgreal1">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2011/apr/10/libya-rebel-defences-gaddafi-forces-benghazi |title=Libya: rebel defences 'failing' as Gaddafi forces move towards Benghazi|access-date= 10 April 2011 |work= [[The Guardian]] | last=McGreal|first=Chris |date=10 April 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20110411035237/http://www.guardian.co.uk/world/2011/apr/10/libya-rebel-defences-gaddafi-forces-benghazi| archive-date= 11 April 2011 | url-status= live}}</ref>, але на наступны дзень пад ўдарамі ПНС і НАТА армія ўрада адступіла<ref>{{cite news|work=Al Jazeera |url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-11 |title=Libya Live Blog – April 11 |access-date=11 April 2011 |date=11 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110411103752/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-11 |archive-date=11 April 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/04/11/world/africa/11libya.html |title= Rebels and NATO Strikes Repel Assault on Key Libyan Town|access-date= 10 April 2011 | work= [[The New York Times]]|author = Chivers, C.J. |date=10 April 2011}}</ref>. У наступныя дні лаялісты абмежаваліся абстрэламі горада<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/news/world/article/974198--western-arab-nations-say-gadhafi-must-go |title= Western Arab Nations Say Gaddafi Must Go|access-date= 13 April 2011 | work = Toronto Star |author1=Croft, Adrian |author2=Golovina, Maria |date=13 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFWEA411520110412 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110415014438/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFWEA411520110412 |url-status=dead |archive-date=15 April 2011 |title= Gaddafi's Forces Bombard East Libya Town Outskirts|access-date= 12 April 2011 | work=Reuters Africa|agency = [[Reuters]] |date=12 April 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-14 |title=Libya Live Blog&nbsp;– April 14|date=14 April 2011| work = Al Jazeera | access-date= 14 April 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20110414104801/http://blogs.aljazeera.net/live/africa/libya-live-blog-april-14| archive-date= 14 April 2011 | url-status= live}}</ref>. 15-га чысла на брэгскім кірунку баевікі ПНС здзейснілі новую спробу контратакаваць, але былі разбіты<ref>{{cite web|url=http://home.suddenlink.net/video/play/573174/genres/news|title=Inside Libya's Rebel Movement| publisher = Suddenlink Communications | date= 15 April 2011}}</ref>. На наступны дзень рэйды паўстанцаў да Брэгі паўтарыліся, але ўсё так жа не мелі поспеху<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-libya-idUSTRE7270JP20110417?feedType=RSS&feedName=topNews&ca=moto|title=Libyan Rebels push on Brega, Misrata Bombarded|date=16 April 2011|work=[[Reuters]]|access-date=30 June 2017|archive-date=4 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130704225847/http://www.reuters.com/article/2011/04/17/us-libya-idUSTRE7270JP20110417?feedType=RSS&feedName=topNews&ca=moto|url-status=live}}</ref>. == Наступныя падзеі == 17 красавіка кадафісты арганізавалі масіраваную атаку на сілы праціўніка пад Брэгай. Пад ударамі ўрада мяцежнікі адступілі ад ускраін горада<ref>{{cite news|url=https://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5ieaLnOQkZ2r_yjBJxHCKNsYzuseA?docId=6590604|title=Gadhafi forces advance on rebel-held city of Ajdabiya in eastern Libya|date=17 April 2011|work=Google News|agency=Canadian Press}}{{Dead link|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/04/2011417192411769432.html|title=Libyan Rebels Resist Ajdabiya Assault| work = Al Jazeera | date= 17 April 2011}}</ref>. Тым часам у Адждабіі, большая частка насельніцтва якой ужо эвакуіравалася, пачалася паніка, аднак лаяльныя Кадафі войскі ў далейшым спробы ўзяць горад не рабілі<ref name="18kras"/>. У другой палове красавіка ўрадавыя войскі адышлі на пазіцыі ў 40 км ад Адждабіі, дзе сфармаваўся пазіцыйны фронт<ref name="muller"/>. Да канца чэрвеня ні кадафісты, ні паўстанцы не змаглі прасунуцца наперад. Імкнучыся выйсці з тупіка, ваенна-паветраныя сілы НАТА пачалі ўзмоцненую бамбардзіроўку пазіцый войск лаялістаў; аднак да сярэдзіны ліпеня сітуацыя практычна не змянілася. У рэшце рэшт, 14 ліпеня апалчэнцы ПНС пачалі [[Чацвёртая бітва за Брэгу|наступленне ў бок Брэгі]] і 22 жніўня ўсталявалі кантроль над горадам. == Фактары поспеху == === З боку паўстанцаў === Ваенныя камандзіры апазіцыі выказалі здагадку, што ў іх паражэнні збольшага вінаватыя адсутнасць дысцыпліны і расцягнутасць ліній забеспячэння<ref name=aljazeera-blog-3-29 />. Карэспандэнт «Вести ФМ» Андрэй Папоў адзначыў, што адступленне стала следствам скарачэння авіяналётаў міжнароднай кааліцыі<ref name="vesti">[https://www.vesti.ru/article/1958208 Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Вести ФМ, 30 марта 2011</ref>. Недастатковая падтрымка авіяцыі НАТА, паводле замежных рэпарцёраў, была выклікана пясчанай бурай, якая адбылася 29 красавіка, і дрэннай бачнасцю з паветра<ref name=aljazeera-blog-3-30 />. 16—18 красавіка таксама было сур’ёзнае пагаршэнне ўмоў надвор’я (вецер да 9 балаў, пясчаная бура), з прычыны чаго заходняя кааліцыя не магла ажыццяўляць баявыя аперацыі ва ўсходняй Лівіі<ref name="18kras">{{Cite web |url=http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |title=Libyan rebels fear fresh attack on Ajdabiya |access-date=2011-10-01 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111023841/http://jordantimes.com/index.php?news=36625 |url-status=live }}</ref>. Аднак нават калі ўдары рабіліся, то праз неарганізаванасць войск ПНС, як заяўлялі замежныя журналісты, ім не заўсёды ўдавалася выкарыстаць сітуацыю<ref name=rs/>. «[[Радыё Свабода]]» ў артыкуле ад 30 сакавіка паведамляла пра недахоп зброі, паколькі [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратар ЗША]] [[Хілары Клінтан]] адмовіла баевікам у пастаўках. Як заявіла яна сама: ''«Мы не прымалі рашэння аб узбраенні паўстанцаў або перадачы ім якой-небудзь зброі, таму ў сапраўдны момант няма неабходнасці абмяркоўваць гэтае пытанне. Што мы сапраўды абмяркоўвалі, дык гэта фінансавыя патрэбы часовага Нацыянальнага савета Лівіі і магчымасці міжнароднай супольнасці»''<ref name=rs>Александра Вагнер. [https://www.svoboda.org/a/3541619.html Каддафи нашел силы для контрнаступления] // Радио Свобода, 30 марта 2011</ref>. === З боку кадафістаў === [[Файл:Ali Hassan al-Jaber Brigade.jpg|міні|left|Пікап мяцежнікаў з зеніткай. Падобныя выкарыстоўваліся і ўрадавымі сіламі ў баях на ўзбярэжжы Сідра.]] Кандыдат ваенных навук Анатоль Цыганок адзначыў, што лівійскае ўрадавае камандаванне ўлічыла асаблівасці баявых дзеянняў на сваёй тэрыторыі. Паводле эксперта, так як перамяшчэнні абодвух бакоў былі прывязаныя да шашы, то падраздзяленням патрабаваліся высокая хуткасць, пэўная аўтаномнасць у забеспячэнні, а па прыбыцці — шпаркасць атакі і максімальная агнявая моц на перыяд кідка пяхоты. Таму для вайны ўздоўж дарог выкарыстоўвалася лёгкая аўтамабільная тэхніка ([[Узброены пікап|пікапы-тачанкі]]), якую з паветра цяжка адрозніць ад грамадзянскага транспарту. Лівійцы ведалі пра гэта з часоў [[Чадска-лівійскі канфлікт|вайны з Чадам]]{{sfn|Цыганок|2012|p=135}}: у канфлікце бранятанкавыя падраздзяленні Кадафі былі разгромлены ў сутыкненнях з больш мабільным войскам{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. Па гэтай прычыне з трэцяга тыдня грамадзянскай вайны армія лаялістаў стала адмаўляцца ад бранятэхнікі, якую лёгка знішчыць з паветра, і па прыкладзе паўстанцаў пачала выкарыстоўваць хуткаходныя джыпы, у кузаве якіх усталёўвалі НУРС, цяжкі кулямёт або зенітную гармату. У дадатак, як пісаў Цыганок, байцы ўрадавых атрадаў паўсюдна выводзілі са строю аўтазаправачныя станцыі, пакідаючы апазіцыю без паліва, што скоўвала яе дзеянні. Узброенае апалчэнне было слаба падрыхтавана да вядзення працяглых баявых дзеянняў ва ўмовах адрыву ад баз забеспячэння. Апынуўшыся без паліва, паўстанцы не маглі ні наступаць, ні своечасова адступаць, што вяло да значных страт тэхнікі і чалавек{{sfn|Цыганок|2012|p=137}}. Паводле артыкула «[[Камсамольская праўда|Камсамольскай праўды]]», апублікаванага 6 красавіка, шмат у чым зменам у тактыцы лівійскіх войск паспрыялі [[Ваенныя спецыялісты Беларусі|беларускія ваенныя саветнікі]]. На думку выдання, менавіта яны прапанавалі адмовіцца ад бранятэхнікі на карысць пікапам, а таксама ўнеслі некаторыя элементы [[партызанская вайна|партызанскай вайны]]. Як пісалася: ''«Верныя ўраду войскі не толькі захавалі боегатоўнасць, але і ідуць у контрнаступленне, адваёўваючы ў апазіцыі адзін горад за адным. <…> Паўстанцы апошнімі снарадамі адстрэльваюцца ад надыходзячых урадавых войск. Але сілы не роўныя: апазіцыянеры адкочваюцца ўсё далей на ўсход»''. Стойкасць арміі Кадафі ва ўмовах замежнай інтэрвенцыі і здольнасць праводзіць контрнаступленне звязвалася менавіта з беларускім фактарам. Выданне адзначыла: ''«НАТА апынулася моцна збянтэжана — эфектыўнасць іх авіяналётаў звялася да мінімуму. Нават [[Садам Хусейн]] не вадзіў іх так хітра за нос і быў [[Уварванне ў Ірак (2003)|разгромлены ў лічаныя дні]]»''<ref name="партызаны">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. == Рэакцыя і контрмеры == На фоне прасоўвання праціўніка ўзброеныя атрады апазіцыі заклікалі [[Францыя|Францыю]] і іншых саюзнікаў па ваеннай аперацыі выратаваць іх становішча<ref name="vesti"/><ref>[https://vz.ru/news/2011/3/29/479640.html Армия Каддафи перешла в контрнаступление] // Взгляд, 29 марта 2011</ref>. 29 сакавіка, у адказ на просьбы баевікоў, заходняя авіяцыя атакавала шэраг гарадоў на захадзе Лівіі: [[Місурата]], Злітэн, Аль-Ватыя і сталіца краіны [[Трыпалі]]. У апошнім выпадку налёту падвергнуўся квартал Баб-эль-Азізія, у якім размешчалася рэзідэнцыя Кадафі. Мэтай нападаў таксама сталі ўсходнія прыгарады сталіцы, дзе размяшчаліся ваенная база і склады са зброяй<ref name="vesti"/>. На наступны дзень кааліцыя пачала бамбардзіроўкі наваколляў Рас-Лануфа<ref name="тасс"/>. На фоне новых паветраных рэйдаў лівійскія ўлады асудзілі аказанне ваеннай падтрымкі з боку НАТА. У камюніке знешнепалітычнага ведамства было выказана ''«шкадаванне ў сувязі варожымі дзеяннямі краін заходняй кааліцыі, якія падтрымліваюць узброеныя банды „[[Аль-Каіда|Аль-Каіды]]“, спрыяючы іх прасоўванні да гарадоў Рас-Лануф і Марса эль-Брэга»''. Як адзначалася МЗС Лівіі, ''«такога роду крокі, што прымаюцца ў суверэннай дзяржаве-члене [[ААН]], супярэчаць нормам міжнароднага права''»<ref name="vesti"/><ref>[https://www.geo.tv/latest/20832-libya-flays-coalition-support-for-rebels Libya flays coalition support for rebels]</ref>. У далейшым, як паведаміла «Радыё Свабода», у святле поспехаў арміі Кадафі [[ЗША]] і [[Вялікабрытанія]] заявілі, што не выключаюць магчымасці пастаўкі зброі паўстанцам<ref name="рс"/>. Аднак [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973]], на падставе якой праводзілася інтэрвенцыя, забараняла пастаўкі ўзбраенняў<ref name="vesti"/>. Тым не менш Францыя без папярэдняй кансультацыі з саюзнікамі разгарнула сакрэтную аперацыю па забеспячэнні войск ПНС. Акцыя была выкліканая застоем на фронце. Напаўафіцыйная інфармацыя аб узбраенні праціўнікаў Кадафі з-за мяжы паступала і раней, аднак у папярэдніх справах быў замяшаны толькі [[Катар]]<ref>[https://lenta.ru/news/2011/06/29/france/ Франция начала снабжать оружием ливийских повстанцев]</ref>. Як заявіў генеральны сакратар НАТА [[Андэрс Фог Расмусэн]], альянс не быў датычны да французскай ініцыятывы<ref>[https://www.svoboda.org/a/24251336.html Расмуссен: НАТО не участвует в поставках оружия ливийским повстанцам]</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларусы ў лівійскім канфлікце]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name=aljazeera-blog-3-26>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-26 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 26 |work= Al Jazeera|date=26 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> <ref name=aljazeera-blog-3-27>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-27 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 27 |work= Al Jazeera |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> <ref name=aljazeera-blog-3-29>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-29 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 29 |work= Al Jazeera |date= 29 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> <ref name=aljazeera-blog-3-30>{{cite web| url=http://blogs.aljazeera.net/live/africa/live-blog-libya-march-30 |title=Live Blog Libya&nbsp;&ndash; March 30 |work= Al Jazeera |date= 30 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> <ref name=skynews1>{{cite web|url=http://news.sky.com/home/world-news/article/15960556 |title=Libyan Rebels Push West To Capture Brega |work= Sky News |date=27 March 2011 |access-date= 1 April 2011}}</ref> <ref name=libyafeb2>{{cite web|url=http://archive.libyafeb17.com/2011/03/video-revolutionaries-take-ras-lanuf-brega-uqayla-bin-jawad/ |title=Revolutionaries Take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad|publisher=Libyafeb17.com|access-date= 30 March 2011}}</ref> <ref name=straitstimes1>{{cite news| url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/World/Story/STIStory_649954.html |title=Libyan Rebels Retake Hamlet of Bin Jawad |agency= Agence France-Presse|work=The Straits Times |date= 27 March 2011 |access-date= 14 August 2011}}</ref> <ref name=ottawacitizen1>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=179704|title=Gaddafi troops reverse Libyan rebel charge|agency=[[Reuters]]|work=The Daily Star|date=29 March 2011|access-date=20 November 2011|first1=Maria|last1=Golovnina|first2=Michael|last2=Georgy|location=Tripoli}}</ref> <ref name=bbc1>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12892798|title= Gaddafi Troops Force Rebels Back|work= [[BBC News]] |date= 29 March 2011|access-date= 29 March 2011}}</ref> <ref name=businessinsider>{{cite web|last= Lubin|first=Gus |url=http://www.businessinsider.com/libya-wednesday-march-30-2011-3 |title=Obama Signs a Secret Order To Allow Covert Operations Within Libya |work= Business Insider |date= 30 March 2011 |access-date= 30 March 2011}}</ref> <ref name=alarabiya1>{{cite web |url=http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/30/143529.html |title=World Powers Move Towards Gaddafi Exile Plan |work=Al Arabiya |date=30 March 2011 |access-date=30 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516020626/http://www.alarabiya.net/articles/2011/03/30/143529.html |archive-date=16 May 2011 |url-status=dead }}</ref> <ref name=reuters1>{{cite news|url=https://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFWEA164620110330 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908101413/http://af.reuters.com/article/libyaNews/idAFWEA164620110330 |url-status=dead |archive-date=8 September 2012 |title=Gaddafi Forces Move East, Bombard Rebels with Rockets |work=Reuters Africa|agency= [[Reuters]] |date= 30 March 2011|access-date= 30 March 2011|location=Uqayla|first=Edmund|last=Blair}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Цыганок А.Д.|загаловак=Война в Ливии - 2011 и ее последствия для Ближнего Востока и Кавказа.|месца=М.|выдавецтва=АИРО-XXI|год=2012|старонак=456|спасылка=https://vk.com/doc16716709_644449861?hash=hvZ91TMgr6ORKprQuKL6uQ7sCvbniQtGzxgFzJ444bc|ref=Цыганок}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Бітвы ЗША]] [[Катэгорыя:Бітвы Францыі]] [[Катэгорыя:Бітвы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы грамадзянскай вайны ў Лівіі]] [[Катэгорыя:Красавік 2011 года]] [[Катэгорыя:Сакавік 2011 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2011 года]] [[Катэгорыя:2011 год у Лівіі]] bnwtvt7zbah4f3tuwf97w4fjuvxdews 0 757891 5164857 4669675 2026-07-12T07:24:07Z DzBar 156353 5164857 wikitext text/x-wiki * '''[[Аркуш]]''' ** [[Аркуш узгаднення (філатэлія)|Аркуш узгаднення]] * [[Алесь Аркуш]] — беларускі пісьменнік * [[Юзаф Аркуш]] — польскі рэжысёр {{неадназначнасць}} 0t3aal00dk4wvejikb2qxdc8y9x5x4y 0 759191 5164853 4679807 2026-07-12T07:19:54Z JerzyKundrat 174 5164853 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грэм}} {{ДД}} '''Ліндсі Грэм''' ({{lang-en|Lindsey Graham}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі палітык-[[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканец]]. Член Палаты прадстаўнікоў ЗША (1995—2003), сенатар (2003—2026) года. Сенатар ЗША ад штата [[Паўднёвая Караліна]] з 2003 года. Ухваліў [[авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года]] і забойства іранскага генерала [[Касем Сулеймані|Касема Сулеймані]], назваўшы яго «рашучымі дзеяннямі Прэзідэнта [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] супраць іранскай агрэсіі»<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/LindseyGrahamSC/status/1212933799253889024|title=I appreciate President @realDonaldTrump’s bold action against Iranian aggression. To the Iranian government: if you want more, you will get more.|author=Lindsey Graham|date=2020-01-01|publisher=@LindseyGrahamSC|lang=en|accessdate=2020-01-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200103/1563084459.html|title=Американский сенатор Грэм одобрил убийство Сулеймани|date=20200103T0638+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-01-03}}</ref>. У 2024 годзе сенатара Ліндсі Грэма ўнеслі ў рэестр тэрарыстаў і экстрэмістаў у [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/20036325|title=Американского сенатора Линдси Грэма внесли в реестр террористов и экстремистов в РФ|date=2024-02-20|publisher=ТАСС|lang=ru|accessdate=2024-02-20}}</ref>. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грэм Ліндсі}} 4tk0xfiku6gaqjfng5fqt3hjdyaz78m 5164854 5164853 2026-07-12T07:20:12Z JerzyKundrat 174 5164854 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грэм}} {{ДД}} '''Ліндсі Грэм''' ({{lang-en|Lindsey Graham}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі палітык-[[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканец]]. Член Палаты прадстаўнікоў ЗША (1995—2003), сенатар (2003—2026). Сенатар ЗША ад штата [[Паўднёвая Караліна]] з 2003 года. Ухваліў [[авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года]] і забойства іранскага генерала [[Касем Сулеймані|Касема Сулеймані]], назваўшы яго «рашучымі дзеяннямі Прэзідэнта [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] супраць іранскай агрэсіі»<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/LindseyGrahamSC/status/1212933799253889024|title=I appreciate President @realDonaldTrump’s bold action against Iranian aggression. To the Iranian government: if you want more, you will get more.|author=Lindsey Graham|date=2020-01-01|publisher=@LindseyGrahamSC|lang=en|accessdate=2020-01-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20200103/1563084459.html|title=Американский сенатор Грэм одобрил убийство Сулеймани|date=20200103T0638+0300|publisher=РИА Новости|lang=ru|accessdate=2020-01-03}}</ref>. У 2024 годзе сенатара Ліндсі Грэма ўнеслі ў рэестр тэрарыстаў і экстрэмістаў у [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/20036325|title=Американского сенатора Линдси Грэма внесли в реестр террористов и экстремистов в РФ|date=2024-02-20|publisher=ТАСС|lang=ru|accessdate=2024-02-20}}</ref>. == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грэм Ліндсі}} 4kt4n64n5wlxlgkk9u229hgo1orkzfu 0 759794 5164755 4684283 2026-07-11T21:28:00Z ~2026-39340-85 171025 /* Галерэя */ 5164755 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Франц Вільгельм Зайверт''' ({{lang-de|{{#statements:P1559}}}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Немцы|нямецкі]] мастак і скульптар, прадстаўнік [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]]. Таксама праяўляў палітычную актыўнасць [[Левыя (палітыка)|левых]] поглядаў, зрабіў графічны і тэарэтычны ўнёсак у часопіс {{нп5|Die Aktion|Die Aktion|d|Q653528}}. == Біяграфія == У 1901 годзе, ва ўзросце сямі гадоў, Франц Зайверт стаў ахвярай эксперыментальнай [[Рэнтгенадыягностыка|рэнтгенаўскай]] працэдуры. Усё жыццё ён пражыў з гнойнымі ранамі і апёкамі ад наступстваў, што вызначала кірунак яго творчасці і прывяло да ранняй смерці. У 1910—1914 гадах Франц Зайверт вучыўся ў Кёльнскай школе мастацтваў і рамёстваў<ref name="Michalski2183" />. У 1919 годзе ён пазнаёміўся з [[Макс Эрнст|Максам Эрнстам]] і прыняў удзел у дзейнасці [[Дадаізм|дадаістаў]]. Зайверт быў запрошаны да ўдзелу у вялікай выстаўкі дадаізму ў Кёльне, але ў апошні момант адмовіўся праз «буржуазнасць» гэтага мастацкага руху. У тым жа годзе ён стварыў групу «{{нп5|Stupid|Stupid|d|Q7628857}}», у якую ўвайшлі [[Генрых Хёрле]] і [[Антон Рэдэршайт]]. У 1923 годзе ў кёльнскім Kunstverein адбылася першая вялікая персанальная выстаўка Франца Зайверта<ref name="Michalski2183">Michalski 1994, p. 218</ref>. Д сярэдзіны 1920-х гадоў Зайверт быў лідарам «Групы прагрэсіўных мастакоў», якая імкнулася прымірыць канструктывізм з [[Рэалізм (жывапіс)|рэалізмам]], адначасова выказваючы радыкальныя палітычныя погляды. Вялікая калектыўная выстава ў Barmer Museum у 1928 годзе надала Зайверту сусветную вядомасць. [[Дэтройцкі інстытут мастацтваў|Дэтройцкі музей]] набыў некалькі яго работ, таксама Зайверт пазнаёміўся з [[Ласла Мохай-Надзь|Ласла Мохай-Надзем]]. З 1930 года Зайверт атрымаў некалькі буйных заказаў ад Кёльнскага музея дэкаратыўнага мастацтва. Прыкладна ў гэты ж час ён таксама выканаў карцінныя кампазіцыі ў выглядзе вітражоў. У 1929 годзе Франц Зайверт заснаваў часопіс прагрэсіўнага мастацтва «a-z»<ref name="Michalski2182">Michalski 1994, p. 218</ref>, які стаў сродкам экспазіцыянавання фігуратыўнага канструктывізму. Пасля прыходу [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстаў]] да ўлады ў [[Трэці рэйх|Германіі]] Зайверт збег у [[Зібенгебіргэ]], але па стане здароўя вымушаны быў вярнуцца ў Кёльн. [[Яўрэі|Яўрэйскія]] сябры змясцілі пацыента ў яўрэйскую бальніцу ў Кёльне, дзе ён памёр пасля няўдалых спроб лячэння рэнтгенолага Вальтэра Бланка (1894–1943). У 1937 годзе ў межах нацысцкай барацьбы з «[[Дэгенератыўнае мастацтва|дэгенератыўным мастацтвам]]» былі знішчаны 11 прац Зайверта<ref>Datenbank zum Beschlagnahmeinventar der Aktion "Entartete Kunst", Forschungsstelle "Entartete Kunst", FU Berlin</ref>. == Погляды == Франц Зайверт актыўна ўдзельнічаў у міжнародных дыскусіях у пытаннях пралетарскай культуры падчас рэвалюцыйнага ўздыму пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. «''Кіньце старых фальшывых ідалаў! У імя будучай пралетарскай культуры''»<ref>{{cite journal|last1=Seiwert|first1=Franz Wilhelm|title=Das Loch in Rubens Schinken|journal=Die Aktion|date=1920|volume=10|issue=29/30}}</ref>. Зайверт быў галоўным тэарэтыкам {{нп5|фігуратыўны канструктывізм|фігуратыўнага канструктывізму|d|Q25313019}}, апісваючы яго паходжанне як «''з экспрэсіяністычна-кубістычнай мастацкай формы развіўся абстрактны канструктывізм, які, у сваю чаргу, прывёў да фігуратыўнага канструктывізму''»<ref name="Kap">{{cite web|url=https://is.muni.cz/th/110838/ff_b/bak_Tschinkel_muni.pdf|title=Grafická tvorba Augustina Tschinkela v kontextu moderního designu (1928 – 1940)|publisher=Masarykova univerzita|accessdate=27 лютага 2024|last1=Kapounová|first1=Eliška}}</ref>. == Галерэя == <gallery widths="140px" heights="140px" perrow="4"> Файл:Franz Wilhelm Seiwert Demonstration 1925.jpg|Дэманстрацыя, 1925 г. ''Прыватная калекцыя''. Файл:Franz Wilhelm Seiwert - Fabriken - 1926.jpeg|Чацвёра перад фабрыкамі, 1926 г. ''Hamburger Kunsthalle'' Файл:Franz wilhelm seiwert der gartner.jpg|Садоўнік, 1929—1930 г. Файл:Seiwert Stadt und Land 1932.jpg|Горад і вёска, 1932 г. ''Museum Ludwig'' </gallery> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == *Michalski, Sergiusz (1994). ''New Objectivity''. Cologne: Benedikt Taschen. {{ISBN|3-8228-9650-0}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі Германіі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Скульптары Германіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Германіі]] 3vphlda7tmfkqj3dh1dgeqa76g1prao 0 761022 5164841 4820275 2026-07-12T06:35:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164841 wikitext text/x-wiki [[Файл:KarottenZwiebeln 266.JPG|thumb|250px|Сумяшчэнне пасадак морквы і цыбулі]] '''Полікультура''' (ад {{lang-el|Πολυ}} «множнасць» і {{lang-el|κουλτούρα}} «культура») — прыём [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], накіраваны на вытворчасць адначасова некалькіх сельскагаспадарчых культур або нават сумяшчэнне відаў сельскагаспадарчай вытворчасці на адной плошчы. == Гісторыя == Полікультура шырока практыкавалася ў традыцыйнай [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]]. Напрыклад, у [[Новы Свет|Новым Свеце]] ў дакалумбавы перыяд існавала сумеснае культываванне «[[Тры сястры (сельская гаспадарка)|трох сясцёр]]» ([[гарбуз]]а, [[кукуруза|кукурузы]] і [[Фасоля|фасолі]])<ref>[https://doi.org/10.1093/aob/mcu191 Zhang C, Postma JA, York LM, Lynch JP. Root foraging elicits niche complementarity-dependent yield advantage in the ancient 'three sisters' (maize/bean/squash) polyculture. Ann Bot. 2014 Dec;114(8):1719-33]</ref>. У краінах [[Азія|Азіі]] на затапляемых палетках адначасова вырошчваўся [[рыс]], трымаліся [[рыбы|рыба]] і [[Качка свойская|качкі]]. У [[Міжземнамор’е|міжземнаморскім]] рэгіёне [[Еўропа|Еўропы]] полікультурныя ландшафты квітнелі ў [[15 стагоддзе|XV]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стагоддзях<ref>[https://doi.org/10.1007/s10460-023-10499-3 Díez Sanjuán, L., Migliorini, P. Understanding the rationale and advantages of a traditional Mediterranean intercropping system in the nineteenth century. Agric Hum Values (2023)]</ref>. Так, у [[Італія|Італіі]] на [[Тэраса|тэрасных]] землях практыкавалася сістэма ''coltura promiscua'', якая спалучала [[Дрэва|драўняныя]] культуры са [[Збожжавыя культуры|збожжавымі]]. Комплексы ''montados'' у [[Партугалія|Партугаліі]] і ''dehesas'' у [[Іспанія|Іспаніі]] ўяўлялі сабою пасадкі [[Дуб коркавы|коркавых дубоў]] з пашамі і збожжавымі палеткамі. Полікультура ў значнай ступені саступіла монакультурным пасадкам у выніку інтэнсіфікацыі сельскай гаспадаркі, паколькі монакультурныя палеткі хутчэй і лягчэй апрацоўваць механізаванымі сродкамі. Тым не меней, традыцыі полікультуры захаваліся і развіваліся ў [[Аквакультура|аквакультуры]]<ref>{{Cite web |url=https://cales.arizona.edu/azaqua/AquacultureTIES/publications/English%20WHAP/GT5%20Polyculture.pdf |title=Introduction to Polyculture of Fish |access-date=12 сакавіка 2024 |archive-date=19 лютага 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240219032913/https://cales.arizona.edu/azaqua/AquacultureTIES/publications/English%20WHAP/GT5%20Polyculture.pdf |url-status=dead }}</ref> і [[Лясная гаспадарка|лясной гаспадарцы]]<ref>[https://apps.worldagroforestry.org/treesandmarkets/inaforesta/documents/agrof_cons_biodiv/Tree_based_polycultures.pdf Roger R. B. Leakey Agroforestry: Tree-based Polycultures]</ref>. У нашы дні полікультура актыўна прапагандуецца прыхільнікамі [[Арганічная сельская гаспадарка|арганічнай сельскай гаспадаркі]]. Яна з’яўляецца асновай [[Пермакультура|пермакультуры]]. == Перавагі == Асноўныя перавагі полікультуры ў [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]]<ref>[https://doi.org/10.1201/9781482277937 Altieri, M. A., & Nicholls, C. I. (2017). Biodiversity and Pest Management in Agroecosystems (3rd ed.). CRC Press]</ref><ref>[https://doi.org/10.3390/su12124859 Jackson, L. E., et al. (2016). Soil Health and Sustainability: Managing Diversity and Ecosystem Services. Advances in Agronomy, 137, 1-45]</ref><ref>[https://doi.org/10.1038/nplants.2016.14 Gurr, G. M., et al. (2016). Multi-country Evidence that Crop Diversification Promotes Ecological Intensification of Agriculture. Nature Plants, 2, 16014]</ref><ref>[https://doi.org/10.1890/04-0922 Vandermeer, J., et al. (2018). Effects of Biodiversity on Ecosystem Functioning: A Consensus of Current Knowledge. Ecological Monographs, 88(4), 3-35]</ref>: 1. Эканомія зямельных рэсурсаў. 2. Кругаварот пажыўных рэчываў і здароўе [[глеба|глебы]]. Дзякуючы дыверсіфікацыі сельскагаспадарчых культур, пажыўныя рэчывы выкарыстоўваюцца больш эфектыўна, і рызыка знясілення глебаў зніжаецца. Расліны з доўгімі каранямі могуць атрымліваць пажыўныя рэчывы з розных глыбінь і пашыраюць даступнасць пажыўных рэчываў для суседніх культур. 3. Натуральная барацьба са шкоднікамі і [[хвароба]]мі. Полікультура можа дапамагчы натуральным чынам змагацца са шкоднікамі і [[хвароба]]мі. Некаторыя расліны аказваюць [[хімія|хімічнае]] ўздзеянне на навакольнае асяродзе і такім чынам стрымліваюць дзеянне шкоднікаў, якія актыўны на другіх відах раслін. 4. Натуральная барацьба з [[пустазелле]]м у выніку сумяшчэння [[Покрыўныя культуры|покрыўных культур]] з іншымі. 5. Павелічэнне ўраджайнасці. Сумяшчэнне разнастайных відаў раслін, якія маюць розныя патрабаванні, можа прывесці да аптымізацыі выкарыстання імі рэсурсаў і павышэння агульнай прадукцыйнасці. 6. Устойлівасць да змен [[клімат]]у і [[Надвор’е|надвор’я]]. Разнастайныя сельскагаспадарчыя культуры маюць розную ўстойлівасць да стрэсавых фактараў навакольнага асяроддзя, што дапамагае падтрымліваць агульную прадукцыйнасць у зменлівых умовах. 7. Павышэнне [[біяразнастайнасць|біяразнастайнасці]] і [[экалогія|экалагічнай]] ўстойлівасці. Розныя віды раслін прыцягваюць больш шырокі спектр карысных [[Насякомыя|казурак]], [[птушкі|птушак]] і іншых дзікіх жывёл і такім чнам падтрымліваюць агульнае здароўе [[Экасістэма|экасістэмы]]. Эфектыўнасць полікультуры адрозніваецца ў залежнасці ад канкрэтных спалучэнняў культур, метадаў апрацоўкі і ўмоў навакольнага асяроддзя. Паспяховае ўкараненне палікультуры патрабуе ўважлівага планавання, выбару сельскагаспадарчых культур і практыкі апрацоўкі з улікам мясцовых умоў. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Polyculture}} * [https://www.permaculture.org.uk/practical-solutions/polycultures Polycultures] * [https://satavic.org/crop-rotation-and-polyculture Crop Rotation And Polyculture] * [https://www.seechangemagazine.com/polyculture-may-sound-hard-but-its-much-easier-than-you-think Polyculture May Sound Hard, But it’s Much Easier Than You Think] * [https://calag.ucanr.edu/archive/?type=pdf&article=ca.v036n07p14 Polyculture cropping has advantages] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240312092804/https://calag.ucanr.edu/archive/?type=pdf&article=ca.v036n07p14 |date=12 сакавіка 2024 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Агратэхніка]] [[Катэгорыя:Арганічная сельская гаспадарка]] jyaeirqfrlf7eg9w4x8ea5axdeekfhj 0 767736 5164747 4792286 2026-07-11T20:54:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164747 wikitext text/x-wiki {{Картка факультэта | назва = Педагагічны факультэт ГрДУ імя Янкі Купалы | арыгінал = | вну = [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]] | эмблема = | памер эмблемы = | выява = | подпіс = | ранейшыя назвы = Факультэт педагогікі і методыкі пачатковага навучання, факультэт псіхалогіі і педагогікі | міжназва = | дэвіз = | заснаваны = 1958 | закрыты = | дэкан = Юрый Юр’евіч Гняздоўскі | размяшчэнне = | адрас = {{BLR}}, 230003, г. Гродна, [[вуліца Захарава (Гродна)|вуліца Захарава]], 32 | каардынаты = | сайт = [https://fp.grsu.by/] }} '''Педагагічны факультэт Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы''' быў створаны ў 1958 годзе як факультэт педагогікі і методыкі пачатковага навучання. У 1981 закрыты, у 1988 адноўлены. 3 1994 — факультэт псіхалогіі і педагогікі. Пад сучаснай назвай з 2000 года, калі быў вылучаны [[факультэт псіхалогіі ГрДУ]]. == Кафедры == * Прыродазнаўчых і лінгвістычных дысцыплін і методык іх выкладання * Педагогікі і сацыяльнай работы * Тэорыі і методыкі спецыяльнай адукацыі * Філасофіі == Дэканы <ref>{{Cite web |url=https://fp.grsu.by/index.php/home/hist-fak |title=История факультета |access-date=29 чэрвеня 2024 |archive-date=29 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629101817/https://fp.grsu.by/index.php/home/hist-fak |url-status=dead }}</ref> == * [[Антон Іосіфавіч Рагойша]] (1960—1975) * [[Аляксандр Іванавіч Капытка]] (1975—1981) * [[Павел Раманавіч Галуза]] (1988—1994) * [[Віктар Пятровіч Таранцей]] (1994—2014) * [[Святлана Якаўлеўна Кастрыца]] (2014—2021) * [[Юрый Юр’евіч Гняздоўскі]] (з 2021) == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://fp.grsu.by/ Афіцыйны сайт педагагічнага факультэта ГрДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240703172713/https://fp.grsu.by/ |date=3 ліпеня 2024 }} {{ГрДУ ім. Янкі Купалы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Педагагічны факультэт ГрДУ}} [[Катэгорыя:1958 год у Гродне]] [[Катэгорыя:Факультэты ГрДУ імя Янкі Купалы|Педагагічны]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:Педагагічныя факультэты|ГрДУ]] qz393lk3qz1isb3iejj2606ym8wzajt 0 768691 5164602 5146872 2026-07-11T14:08:30Z DzBar 156353 /* Гісторыя гурта */ абнаўленне звестак 5164602 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Музычны калектыў}} '''Bring Me the Horizon''' ([[Міжнародны фанетычны алфавіт|МФА]]: [brɪŋ miː ðə həˈraɪzn̩]) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[рок-гурт]] з [[Шэфілд]], [[Ёркшыр]], заснаваны ў 2004 годзе. У цяперашні час складаецца з вакаліста [[Олівер Сайкс|Олівера Сайкса]], гітарыста Лі Маліі, басіста Мэта Кіна і бубнача Мэта Нікалса. На працягу кар’еры ўдзельнікі імкнуліся эксперыментаваць з гучаннем: раннія рэлізы мелі больш цяжкі гук і былі класіфікаваны як [[дэзкор]] і [[металкор]]. Пазней у гучанне гурта дадаліся элементы [[Меладычны хардкор|меладычнага хардкора]], [[Альтэрнатыўны рок|альтэрнатыўныга]], [[Электронны рок|электроннага]] і [[пост-рок]]у. У 2013 годзе быў выпушчаны альбом «Sempiternal», які прынёс гурту новую хвалю папулярнасці і адкрыў ёй перспектывы выступу на арэнах у якасці хэдлайнера. У наступным альбоме That’s the Spirit, які выйшаў у 2015 годзе, гурт працягнуў творчыя эксперыменты, адмовіўшыся ад звыклага [[металкор]]у гучання на карысць [[Альтэрнатыўны рок|альтэрнатыўнага року]]. У 2019 годзе адбыўся рэліз альбома Amo, запісаны ў стылі [[Электронная музыка|электронны]], поп-рок, альтэрнатыўны рок, электрапоп і хард-рок. У 2020 годзе 31 кастрычніка выйшаў у свет [[Міні-альбом|EP]] пад назвай Post Human: Survival Horror, які з’яўляецца першым з чатырох альбомаў з [[Тэлесерыял|серыя]] Post Human<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://itunes.apple.com/ru/album/amo/1439239477|title=‎Альбом «amo» (Bring Me The Horizon)|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125020511/https://itunes.apple.com/ru/album/amo/1439239477|archive-date=2019-01-25|access-date=2019-01-24}}</ref>. == Гісторыя гурта == === Станаўленне, дэбютны EP === Гурт была створана ў 2004 годзе ўдзельнікамі распаліся груп з іх раёна: яны атрымалі сваю назву, узяўшы за аснову фразу з фільма [[Піраты Карыбскага мора: Праклён «Чорнай пярліны»|Піраты Карыбскага мора]], якую вымавіў капітан Джэк Верабей: «Now bring me that horizon»<ref>{{Cite web|url=http://saintvitus.com/Pirates/Songs/Pirates_of_the_Caribbean.script.html|title=Pirates of the Caribbean Script|archive-url=https://www.webcitation.org/6F0ioSnc6?url=http://saintvitus.com/Pirates/Songs/Pirates_of_the_Caribbean.script.html|archive-date=2013-03-10|access-date=2013-03-06}}</ref>. У верасні 2004 года выйшаў дэбютны рэліз гурта — [[міні-альбом]] «This Is What the Edge of Your Seat Was Made For». Прычым, для гэтага давялося стварыць уласны лэйбл — Thirty Days of Night Records, бо ні адзін з існуючых не захацеў працаваць з пачатковым гуртом<ref name="hist">{{Cite web|url=http://www.known.ru/section/muzykanty-pevtsy/bring-me-the-horizon-istoriya-sozdaniya-gruppy/|title=Bring Me The Horizon: история создания группы|archive-url=https://web.archive.org/web/20150331020131/http://www.known.ru/section/muzykanty-pevtsy/bring-me-the-horizon-istoriya-sozdaniya-gruppy/|archive-date=2015-03-31|access-date=2015-07-28}}</ref>. У англійскім чарце альбом заняў 41 месца<ref name="hist" />. Некалькі месяцаў каманда ўдала гастралявала, граючы ў іншых гуртоў на разагрэве. У гэты перыяд яны выступалі з такімі гуртамі, як Lostprophets, The Blackout, Killswitch Engage і The Haunted<ref>{{Cite web|url=http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=64899|title=Information on BMTH supporting KsE|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606175154/http://www.roadrunnerrecords.com/blabbermouth.net/news.aspx?mode=Article&newsitemID=64899|archive-date=2011-06-06|access-date=2009-07-09}}</ref>. Але ў 2006 годзе Bring Me The Horizon атрымалі музычную прэмію Kerrang! Awards, як лепшыя пачаткоўцы Вялікабрытаніі<ref name="hist"/>. У гэтым жа годзе 30 кастрычніка гурт выпусціў першы паўнавартасны альбом пад назвай «Count Your Blessings». У сакавіку і красавіку 2007 года BMTH здзейснілі тур па Вялікабрытаніі з гуртом I Killed the Prom Queen, таксама яны гралі на Download Festival 2007 з [[Iron Maiden]], [[Slayer]] і іншымі<ref>{{Cite web|url=http://www.downloadfestival.co.uk/lineup/|title=Download Festival line-up from official site|archive-url=https://web.archive.org/web/20071220234343/http://www.downloadfestival.co.uk/lineup/|archive-date=2007-12-20|access-date=2009-07-09}}</ref>. У лістападзе 2007 года гурт быў у [[Аўстралія|Аўстраліі]] на Gigantour, сыграўшы тры разы. Яны вярнуліся ў Аўстралію ў маі-чэрвені 2008 года, з’явіўшыся на фінальным туры I Killed the Prom Queen. === Suicide Season === Другі студыйны альбом гурт запісаў на пачатку 2008 года. У красавіку і маі яны былі ў [[Швецыя|Швецыі]], запісваючы альбом з Фрэдрыкам Нордстрэмам, які працаваў з такімі гуртамі як At The Gates, [[Arch Enemy]], I Killed The Prom Queen і [[Dimmu Borgir]]. Альбом выйшаў 29 верасня 2008 года. Альбом Suicide Season адрозніваецца ад папярэдняга альбома Count Your Blessings сваім гучаннем, які больш набліжаецца да [[металкор]]у, але адначасова гурт яшчэ граў [[Дэзкор|дэткор]], як у дэбютным [[Міні-альбом|EP]] «This Is What the Edge of Your Seat Was Made For». Гурт здзейсніў свой першы тур па ЗША ў якасці хэдлайнера на «2008 Warped Tour». Bring Me The Horizon таксама выступалі з Mindless Self Indulgence, In Case Of Fire, Black Tide і Dir en grey на Kerrang! і Relentless у 2009 годзе ў туры па [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Падчас тура па [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] яны выступілі з Thursday, Cancer Bats, Four Year Strong і Pierce the Veil на Taste of Chaos 2009. === There Is a Hell, Believe Me I’ve Seen It. There Is a Heaven, Let’s Keep It a Secret === У сакавіку 2009 года гітарыст Кёрціс Уорд пакінуў гурт. Цэлы шэраг прычын яго сыходу агучыў басіст Мэт Кін, пракаментаваўшы гэта наступным чынам: «гэта станавілася відавочным — ён не атрымліваў задавальнення ад ігры, гэта было проста як абавязацельства»<ref name="hist"/>. Керціса замяніў Джона Вейнхофен, які граў да гэтага ў такіх гуртах як Bleeding Through і I Killed the Prom Queen. З новым гітарыстам гурт запісаў свой трэці студыйны альбом There Is a Hell, Believe Me I’ve Seen It. There Is a Heaven, Let’s Keep It a Secret. Альбом быў выдадзены 4 кастрычніка 2010 года. Узімку 2010 года Bring Me The Horizon далі пяць канцэртаў з гуртом [[Bullet for My Valentine]]. У 2011 годзе гурт быў намінаваны ў трох катэгорыях на Independent Music Awards. 15 студзеня 2013 Джона абвясціў аб сваім сыходзе з гурта. === Sempiternal === Новы альбом, які атрымаў назву Sempiternal (альбом), быў выпушчаны 29 красавіка 2013 года ў Еўропе на лэйбле RCA і на адзін дзень пазней у Паўночнай Амерыцы на Epitaph. Альбом запісваўся ўжо з новым удзельнікам гурта — Джорданам Фішам. Гурт палічыў больш лагічным змену другога гітарыста на клавішніка. Запіс альбома Sempiternal вялася на працягу трох месяцаў з прадзюсарам Тэры Дэйтам. Смікшыраваў матэрыял Дэйв Бэндэт<ref name="Sempiternal">{{Cite web|url=http://www.headbanger.ru/news/14028|title=Подробности о новом альбоме BRING ME THE HORIZON 'Sempiternal'|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302203903/http://headbanger.ru/news/14028|archive-date=2020-03-02|access-date=2013-01-19}}</ref>. Альбом азнаменаваў пачатак пераходу гучання гурта ад [[металкор]]а да [[Альтэрнатыўны рок|альтэрнатыўнага року]] з прымешкай электронікі. === That’s The Spirit === 21 кастрычніка 2014 года быў выпушчаны внеальбомный сінгл Drown. Гучанне песні працягнула аддаляцца ад [[металкор]]а і набліжаецца да [[Альтэрнатыўны рок|альтэрнатыўнаму року]]. Выхад сінгла быў прымеркаваны да будучага выступлення гурта на Арэне Уэмблі ў якасці хэдлайнера, якое адбылося 5 снежня 2014 года. Праз тыдзень, 29 кастрычніка 2014 года, быў выпушчаны сінгл Don’t Look Down, які мае пераважна электроннае гучанне і змяшчае рэчытатыў ад аднаго з удзельнікаў англіскага [[хіп-хоп]] гурта Foreign Beggars. Рэліз 5-га поўнафарматнага альбома That’s the Spirit адбыўся 11 верасня 2015 года. Гучанне працягнула тэндэнцыю папярэдняга альбома. У лютым 2017 года Олівер Сайкс апублікаваў пост, у якім нагадаў пра канцэрты ў гарадах ЗША, якія павінны адбыцца ў сакавіку і красавіку гэтага года. Музыка распавёў, што пасля турнэ гурт сыдзе ў доўгі адпачынак. Дакладныя даты творчага перапынку артыст не назваў. Музыка параіў фанатам паспяшацца з купляй квіткоў, бо вернецца гурт на сцэну няхутка. 27 кастрычніка 2017 года Олівер Сайкс выканаў песню гурта [[Linkin Park]] — Crawling на канцэрце «Linkin Park and Friends — Celebrate Life in Honor of Chester Bennington». === amo === 21 жніўня 2018 года выйшаў сінгл «Mantra», анансаваны новы альбом amo, рэліз якога быў прызначаны на 11 студзеня 2019 года. 21 кастрычніка 2018 года дата рэлізу альбома была перанесена на 25 студзеня 2019 года. 22 кастрычніка 2018 года выйшаў другі сінгл «Wonderful Life» з будучага альбома amo сумесна з Дэні Філтам, вакаліст [[блэк-метал]] гурта [[Cradle of Filth]]. 4 студзеня 2019 года быў выпушчаны трэці сінгл з альбома «Medicine», які мае больш лёгкае і электроннае гучанне, чым усе папярэднія працы гурта. 22 студзеня 2019 года, за тры дні да выхаду альбома amo, быў выпушчаны чацвёрты і апошні сінгл «Mother Tongue». 24 студзеня 2019 года, за дзень да афіцыйнага рэлізу, amo быў зліты ў сетку. 11 лістапада 2019 быў выпушчаны сінгл «Ludens». Песня з’яўляецца часткай саўндтрэку да відэагульні Death Stranding . === POST HUMAN: SURVIVAL HORROR (2020—2024) === Вясной 2020 года падчас каранціну, выкліканага пандэміяй [[COVID-19|Covid-19]], гурт пачынае актыўную працу над новым матэрыялам. 26 чэрвеня 2020 гурт выпусціў трэк «Parasite Eve» і кліп на яго. На YouTube перад прэм’ерай кліпа было паказана відэа стварэння кліпа. 2 верасня 2020 года гурт выклаў у сетку чарговы сінгл з будучага альбома пад назвай «Obey». Дадзены трэк быў запісаны з англійскім спеваком Yungblud. 30 кастрычніка 2020 года адбыўся выхад міні-альбома ''Post Human: Survival Horror'', у запісе запісу паўдзельнічалі [[Babymetal]], [[Yungblud]], [[Эмі Лі]] з [[Evanescence]] і Nova Twins. У кружэлку ўвайшло 9 песень, 4 з якіх (Ludens, Parasite Eve, Obey, Teardrops) раней былі выдадзеныя ў якасці сінглаў. Разам з гэтым гурт анансаваў хуткі выпуск яшчэ трох рэлізаў з серыі ''Post Human''. 18 сьнежня 2020 канцэрт у [[Альберт-хол|Royal Albert Hall]], запісаны яшчэ ў 2016-м годзе, быў выпушчаны ў якасці альбома на музычных стрымінгавых сэрвісах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rocksound.tv/news/read/bring-me-the-horizons-live-at-the-royal-albert-hall-is-now-available-on-str|title=Bring Me The Horizon’s ‘Live At The Royal Albert Hall’ Is Now Available On Streaming Services - News|website=Rock Sound Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20210205231559/https://www.rocksound.tv/news/read/bring-me-the-horizons-live-at-the-royal-albert-hall-is-now-available-on-str|archive-date=2021-02-05|access-date=2021-02-01}}</ref>. 21 снежня 2023 года Джордан Фіш пакінуў гурт. === 2025—цяпер === 10 ліпеня 2026 года выйшла перавыданне дэбютнага альбома гурта — ''Count Your Blessings {{!}} Repented'', якое змяшчае новую песню пад назвай ''Dehumanized.'' == Здарэньне == === Інцыдэнт у Нотынгеме === У 2007 годзе падчас тура па [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] былі вылучаныя абвінавачванні супраць вакаліста Олівера Сайкса. У іх паведамлялася, што вакаліст гурта памачыўся, а затым напаў на фанатку пасля выступу ў Nottingham Rock City, калі яна нібыта адмовілася ад яго сексуальных авансаў. Сайкс пасля быў абвінавачаны толькі ў мачавыпусканні на прыхільніцу, але не ў фізічным нападзе<ref>[http://www.punktastic.com/news/14597 BMTH singer Oli Sykes charged by police] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120307073610/http://www.punktastic.com/news/14597}}, punktastic.com, retrieved April 10, 2007</ref>. Online Music Zine Drowned In Sound патрабавалі забараніць выступ Bring Me The Horizon у Nottingham Rock City<ref name="Bring Me The...">[http://www.drownedinsound.com/articles/1847050 Bring Me The… head of the person that did this] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080918031046/http://www.drownedinsound.com/articles/1847050 |date=18 верасня 2008 }} drownedinsound.com, retrieved April 11 2007</ref>, аднак лэйбл гурта Visible Noise Records адмаўляў гэтыя чуткі і гурт пасля адыграў у Nottingham Rock City 1 снежня 2007 года<ref>[http://www.rock-city.co.uk/gigguide/index.pl?month=12 rock-city.co.uk ::: gig guide] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081219000832/http://www.rock-city.co.uk/gigguide/index.pl?month=12}}</ref>. 13 красавіка Сайкс з’явіўся ў Нотынгемскім міравым судзе па абвінавачванні ў меркаваным мачавыпусканні, у якім ён не прызнаў сябе вінаватым. Справа была адкладзеная да пачатку мая. 3 мая 2007 года Олівер Сайкс наведаў Нотынгемскі міравы суд у другі раз, зноў не прызнаўшы сябе вінаватым. Суд зноў быў адкладзены да 17 верасня. З-за адсутнасці доказаў усе абвінавачванні супраць Сайкса былі знятыя. У песні «No Need For Introductions, I’ve Read About Girls Like You On The Back Of Toilet Doors» з альбома «Suicide Season» Олівер выказаў сваё стаўленне да «прыхільніцы» радкамі: «And after everything you put me through, I should’ve fucking pissed on you!», што перакладаецца як «Пасля ўсяго, праз што я з-за цябе прайшоў, мне варта было б пассаць на цябе». Але потым аказалася, што дзяўчына хацела зарабіць грошай. === YouTube відэа з Architects === У 2009 годзе падчас сумеснага тура Bring Me The Horizon і [[Architects]] знялі відэа, на якім адбываецца барацьба паміж Оліверам Сайксам і вакалістам Architects Сэмам Картэрам. Відэа было знята ў [[Карлсруэ]], [[Германія]], і паказвала, як Сэм падвяргае Олівера фізічнаму гвалту. Відэа было загружана на вэб-сайт [[YouTube]], дзе прыцягнула ўвагу тысяч людзей. Гэты запіс абурыў многіх прыхільнікаў Bring Me The Horizon, некаторыя з іх адпраўлялі абразы ў адрас Картэра. Пазней праблема была вырашана і ўсё стала як раней, хоць да гэтага часу відэа на [[YouTube]] прыцягвае ўвагу. === Інцыдэнт з нападам на музыкаў падчас канцэрту === У 2011 годзе ў ЗША, на адным з канцэртаў гурта адбыўся выпадак, які выходзіць за рамкі звычайных гастрольных тураў. На музыкаў гурта быў здзейснены напад<ref name="napad">{{Cite web|url=http://alt-sector.net/2847-bring-me-he-horizon-obkidali-butylkami-na-koncerte-delo-manyaka-olivera-sajksa.html|title=Bring Me the Horizon обкидали бутылками на концерте + дело маньяка Оливера Сайкса|archive-url=https://web.archive.org/web/20150724114030/http://alt-sector.net/2847-bring-me-he-horizon-obkidali-butylkami-na-koncerte-delo-manyaka-olivera-sajksa.html|archive-date=2015-07-24|access-date=2015-07-24}}</ref>.{{Пачатак цытаты}}Проста, каб развеяць любыя чуткі … нічога не здарылася мінулай ноччу акрамя кучы мяккіх хлопцаў, якія скакалі на галаве дзіцяці пяць секунд у нашым сэце, таму мы перасталі граць, і яны злёгку «пасцябаліся» нада мной, калі я сказаў ім сыходзіць адсюль.{{Канец цытаты}} Група маладых людзей падчас выступу збіла з ног падлетка і стала скакаць на ім, у выніку чаго дзяўчынка атрымала пералом сківіцы (зыходзячы з выказванняў Олівера Сайкса). Олівер не вытрымаў такіх паводзін на канцэрце, спыніў выступ і папрасіў гэтых людзей пакінуць залу ў сваім звычайным стылі. Маладыя людзі адказалі агрэсіяй. Інцыдэнт фіксавала камера<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=bphrul4Kkko&feature=player_embedded Нападение на Оливера Сайкса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160417112934/https://www.youtube.com/watch?v=bphrul4Kkko&feature=player_embedded |date=17 красавіка 2016 }} — [[YouTube]]</ref>, якая здымала гэты выступ. Падышоўшы да стойкі з мікрафонам, Олівер Сайкс зноў запатрабаваў вінаватых выдаліцца, у грубай форме, а тых хто не згодны, папрасіў падняцца на сцэну, каб разабрацца «па-мужчынску». Тады на сцэну выйшлі каля 10-15 асоб, якія і напалі на музыкантаў. На шчасце, астатнія фанаты хутка іх разнялі. === Інцыдэнт з фальшывым акаўнтам Олівера Сайкса на Фэйсбуку === У 2011 годзе на [[Facebook]] быў заведзены фальшывы акаўнт на імя Олівера Сайкса. З дапамогай гэтага акаўнта ад імя Олівера які стварыў яго 20-гадовы брытанец запрашаў сустрэцца прыхільніц гурта, пасля чаго забіваў іх. На дадзены момант стваральнік акаўнта, імя якога не выдаецца, атрымаў пажыццёвы тэрмін. Колькасць яго ахвяр застаецца невядомай<ref name="napad"/>. == Удзельнікі гурта == {{col-begin}} {{col-2}} ;Асноўны склад * [[Олівер Сайкс]] — [[вакал]] <small>(2004—цяперашні час)</small>, музыкальнае праграмаванне, [[клавішныя]] <small>(2004—2012)</small> * Лі Маліа — [[сола-гітара]] <small>(2004—цяперашні час)</small>, [[рытм-гітара]] <small>(2012—цяперашні час)</small> * Мэт Кін — [[бас-гітара]] <small>(2004—нцяперашні час)</small> * Мэт Нікалс — [[ударныя]], перкусія <small>(2004—цяперашні час)</small> ;Канцэртныя удзельнікі * Дзін Робатам — рытм-гітара <small>(2009)</small> * Робін Урбіна — рытм-гітара <small>(2013)</small> * Цім Хілер-Брук — рытм-гітара <small>(2013)</small> * Брэндан Макдональд — рытм-гітара, бэк-вакал <small> (2013—2014)</small> * Джон Джонс — рытм-гітара, бэк-вакал <small> (2014—цяперашні час)</small> {{col-2}} ;Былыя удзельнікі * Кёрціс Уорд — рытм-гітара <small>(2004—2009)</small> * Джона Вайнхофен — рытм-гітара, клавішныя, праграмаванне, вакал <small>(2009—2013)</small> * Джордан Фіш — клавішныя, праграмаванне, перкусіяа, вакал, бэк-вакал <small>(2012—2023)</small> {{col-end}} === Часавая шкала === {{#tag:timeline|ImageSize=width:900 height:auto barincrement:20 PlotArea = left:115 bottom:90 top:0 right:20 Alignbars = justify DateFormat = mm/dd/yyyy Period = from:01/01/2004 till:{{#time:m/d/Y}} TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy Colors = id:Vocals value:red legend:Вакал id:Backing value:pink legend:Бэк-вакал id:LGuitar value:teal legend:Сола-гітара id:RGuitar value:brightgreen legend:Рытм-гітара id:Bass value:blue legend:Бас-гітара id:Drums value:orange legend:Ударныя id:Percussion value:claret legend:Перкусія id:Keys value:purple legend:Клавішныя,_праграмаванне id:Tour value:yellow legend:Канцэртныя_музыкі id:Studio value:black legend:Альбомы id:Other value:gray(0.5) legend:Іншыя_рэлізы id:bars value:gray(0.9) Legend = orientation:vertical columns:1 position:bottom BackgroundColors = bars:bars ScaleMajor = increment:1 start:2004 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:2004 LineData = layer:back color:other at:09/25/2004 at:03/04/2013 at:10/13/2013 at:08/21/2018 at:10/21/2018 at:01/03/2019 at:01/22/2019 at:01/24/2019 at:12/27/2019 at:06/25/2020 at:09/02/2020 at:10/22/2020 at:09/16/2021 at:07/06/2022 at:05/04/2023 at:06/01/2023 at:10/13/2023 at:01/05/2024 color:Studio at:10/30/2006 at:09/29/2008 at:10/04/2010 at:04/01/2013 at:09/11/2015 at:01/25/2019 at:10/30/2020 at:05/24/2024 BarData = bar:Sykes text:"Олівер Сайкс" bar:Malia text:"Лі Маліа" bar:Ward text:"Кёрціс Уорд" bar:Rowbotham text:"Дзін Робатам" bar:Weinhofen text:"Джона Вайнхофен" bar:Urbino text:"Робін Урбіна" bar:Hiller-Brook text:"Цім Хілер-Брук" bar:MacDonald text:"Брэндан Макдональд" bar:Jones text:"Джон Джонс" bar:Kean text:"Мэт Кін" bar:Nicholls text:"Мэт Нікалс" bar:Fish text:"Джордан Фіш" PlotData= width:11 bar:Sykes from:01/01/2004 till:end color:Vocals bar:Sykes from:start till:11/01/2012 color:Keys width:3 bar:Sykes from:12/22/2023 till:end color:Keys width:3 bar:Kean from:01/01/2004 till:end color:Bass bar:Malia from:01/01/2004 till:end color:LGuitar bar:Malia from:01/12/2013 till:end color:RGuitar width:3 bar:Nicholls from:01/01/2004 till:end color:Drums bar:Nicholls from:01/01/2004 till:end color:Percussion width:3 bar:Ward from:01/01/2004 till:04/14/2009 color:RGuitar bar:Rowbotham from:04/14/2009 till:07/11/2009 color:Tour width:3 bar:Rowbotham from:04/14/2009 till:07/11/2009 color:RGuitar bar:Weinhofen from:07/11/2009 till:01/12/2013 color:RGuitar bar:Weinhofen from:07/11/2009 till:01/12/2013 color:Keys width:7 bar:Weinhofen from:07/11/2009 till:01/12/2013 color:Backing width:3 bar:Urbino from:01/12/2013 till:02/05/2013 color:Tour width:3 bar:Urbino from:01/12/2013 till:02/05/2013 color:RGuitar bar:Hiller-Brook from:02/05/2013 till:06/01/2013 color:Tour width:3 bar:Hiller-Brook from:02/05/2013 till:06/01/2013 color:RGuitar bar:MacDonald from:06/01/2013 till:07/01/2014 color:Tour width:3 bar:MacDonald from:06/01/2013 till:07/01/2014 color:Backing width:7 bar:MacDonald from:06/01/2013 till:07/01/2014 color:RGuitar bar:Jones from:07/01/2014 till:end color:Tour width:3 bar:Jones from:07/01/2014 till:end color:Backing width:7 bar:Jones from:07/01/2014 till:end color:RGuitar bar:Fish from:11/01/2012 till:12/22/2023 color:Keys bar:Fish from:01/12/2013 till:12/22/2023 color:Backing width:7 bar:Fish from:11/01/2012 till:12/22/2023 color:Percussion width:3 }} == Дыскаграфія == ; Студыйныя альбомы * ''Count Your Blessings'' (2006) * ''Suicide Season'' (2008) * ''There Is a Hell, Believe Me I’ve Seen It. There Is a Heaven, Let’s Keep It a Secret'' (2010) * ''Sempiternal'' (2013) * ''That’s the Spirit'' (2015) * ''amo'' (2019) * ''Post Human: Nex Gen'' (2024) ; Міні-альбомы * ''The Bedroom Sessions'' (2004) * ''This Is What the Edge of Your Seat Was Made For'' (2004) * ''Music to Listen To…'' (2019) ; Серыя «POST HUMAN» * ''POST HUMAN: SURVIVAL HORROR'' (2020) * ''POST HUMAN: NeX GEn'' (2024) ; Канцэртныя альбомы * ''Live at Wembley'' (2015) * ''Live at the Royal Albert Hall'' (2016) ; Альбомы рэміксаў * ''Suicide Season: Cut Up!'' (2009) * ''The Chill Out Sessions'' (2012) * ''Sempiternal (Remixes)'' (2013) ; Зборнікі * ''2004 — 2013'' (2017) == Узнагароды і вынікі апытання чытачоў == * Прэмія Kerrang! Лепшым пачаткоўцам Брытаніі 2006 '''(Перамога)'''<ref>{{Cite web|url=http://arts.guardian.co.uk/news/story/0,,1858016,00.html|title=BMTH win Best British Newcomer|archive-url=https://web.archive.org/web/20080108023258/http://arts.guardian.co.uk/news/story/0,,1858016,00.html|archive-date=2008-01-08|access-date=2009-07-09}}</ref> * Прэмія Kerrang! Найлепшаму гурту Брытаніі 2008 (Намінацыя)<ref>[http://www.buzznet.com/musicnews/all-time-low-avenged-sevenfold-j2741831/ Music community band photos fashion and celebrities — Buzznet] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090705234530/http://www.buzznet.com/musicnews/all-time-low-avenged-sevenfold-j2741831/}}</ref> * Лепшы гурт Брытаніі (апытанне сярод чытачоў Rock Sound) * Лепшы альбом і горшы альбом — ''Suicide Season'' (апытанне сярод чытачоў Rock Sound) * Горшы гурт 2008 (апытанне сярод чытачоў Kerrang!) * Лепшы альбом 2011 (There Is a Hell, Believe Me I’ve Seen It. There Is a Heaven, Let’s Keep It a Secret) * Альбом Chill Out Sessions, 2012 * Намінацыя на прэмію «Грэмі»-2020 за лепшы рок-альбом «amo»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.grammy.com/grammys/news/2020-grammy-awards-complete-nominees-list|title=2020 GRAMMY Awards: Complete Nominees List|date=2019-11-20|publisher=GRAMMY.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126102347/https://www.grammy.com/grammys/news/2020-grammy-awards-complete-nominees-list|archive-date=2020-01-26|access-date=2019-12-22}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://archive.wikiwix.com/cache/20110223131902/http://www.bringmethehorizon.co.uk/ Афіцыйны сайт]{{Ref-en}} * [http://www.peta2.com/outthere/o-horizon.asp?c=p2uk102 Відэаінтэрв’ю на peta2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090609101643/http://www.peta2.com/outthere/o-horizon.asp?c=p2uk102 |date=9 чэрвеня 2009 }}{{Ref-en}} {{бібліяінфармацыя}}  [[Катэгорыя:Выканаўцы RCA Records]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Рок-гурты Вялікабрытаніі]] cfb7eztriv7suov2weq7i3qtc5091oy 0 769591 5164987 4872837 2026-07-12T11:58:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164987 wikitext text/x-wiki [[File:7.Bangladesh quota reform movement 2024.jpg|міні|Пратэстная дэманстрацыя.]] Масавыя пратэсты ў [[Бангладэш]] пачаліся ў чэрвені [[2024]] года і працягваліся да жніўня. == Перадгісторыя == З 2009 года на чале ўрада краіны знаходзілася [[Шэйх Хасіна]], дачка першага прэм’ера Бангладэш [[Муджыбур Рахман|Муджыбура Рахмана]], чыя партыя «Авамі ліг» узначаліла рух за незалежнасць. Яго самога разам са сваякамі застрэлілі падчас спробы перавароту ў 1975 годзе. У студзені 2024 года Шэйх Хасіна пераабрана на чацвёрты тэрмін, апазіцыя байкатавала выбары. У краіне існавала сістэма квот, якая рэзервуе да 30% дзяржаўных пасад для членаў сем’яў ветэранаў, што змагаліся ў вайне за незалежнасць Бангладэш у 1971 годзе. Праціўнікі сістэмы назвалі яе дыскрымінацыйнай і што яна прыносіць карысць прыхільнікам Хасіны. На фоне пратэстаў у 2018 годзе быў выдадзены ўрадавы цыркуляр аб адмене квот<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/tag/2024-bangladesh-quota-reform-movement/|title=2024 Bangladesh Quota Reform Movement – The Diplomat|website=thediplomat.com|access-date=14 July 2024}}</ref>. Дэманстрацыі пачаліся ў адказ на прызнанне Вярхоўным судом незаконнасці гэтага цыркуляра<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/7/16/whats-behind-bangladeshs-violent-quota-protests|title=What's behind Bangladesh's violent quota protests?|website=aljazeera.com|date=16 July 2024|publisher=[[Al Jazeera]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240717150827/https://www.aljazeera.com/news/2024/7/16/whats-behind-bangladeshs-violent-quota-protests|archive-date=17 July 2024|access-date=17 July 2024}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thedailystar.net/youth/careers/public-service/news/cancellation-30pc-quota-freedom-fighters-children-civil-service-illegal-hc-3627436|title=Cancellation of 30pc quota for freedom fighters' children in civil service illegal: HC|website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=5 June 2024|access-date=15 July 2024}}</ref>. == Ход падзей == З чэрвеня 2024 года [[Бангладэш]] ахапілі пратэсты студэнтаў універсітэтаў. Дэманстранты патрабавалі змены традыцыйнай квотнай сістэмы ў сферы найму на працу ў дзяржаўныя органы<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2024/07/why-is-the-bangladesh-government-unable-to-quell-ongoing-students-protests/|title=Why is the Bangladesh Government Unable to Quell Ongoing Students Protests?|author=Hasan|first=Mubashar|website=[[The Diplomat]]|date=15 July 2024|access-date=16 July 2024|last2=Ruud|first2=Arild Engelsen}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://thediplomat.com/2024/07/the-quota-reform-protest-in-bangladesh-is-much-more-than-it-seems/|title=The Quota Reform Protest In Bangladesh Is Much More Than It Seems|website=thediplomat.com|access-date=2024-07-21}}</ref>. Спачатку незадаволенасць захоўвалася толькі ў інтэрнеце, дзе карыстальнікі сацыяльных сетак заклікі да ''«яшчэ аднаго 2018 года»''. Першыя акцыі пратэсту былі арганізаваны ў пачатку чэрвеня, у асноўным ў сталіцы [[Дака|Дацы]]. Пазней яны былі спынены з-за [[Курбан-байрам|Ід-уль-Адха]] і летніх вакацый. 1 ліпеня студэнцкія дэманстрацыі аднавіліся. Адначасна выкладчыкі дзяржаўных універсітэтаў аб’явілі забастоўку ў знак пратэсту супраць новай універсальнай пенсійнай схемы<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/education/news/teachers-protest-over-pension-scheme-no-classes-exams-du-third-straight-day-3647821|title=Teachers' protest over pension scheme: No classes, exams at DU for third straight day|website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=3 July 2024}}</ref>. Спачатку да акцый далучыліся дзяржаўныя ўніверсітэты<ref>{{Cite web|url=https://www.daily-sun.com/post/757945|title=Universities outside Dhaka also heat up with quota movement|website=[[Daily Sun (Bangladesh)|Daily Sun]]|date=15 July 2024|access-date=21 ліпеня 2024|archive-date=15 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715201141/https://www.daily-sun.com/post/757945|url-status=dead}}</ref>, а затым і прыватныя<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/campus/campus/news/private-university-students-join-quota-reform-movement-protests-3657691|title=Private university students join Quota Reform Movement protests|website=[[The Daily Star (Bangladesh)|The Daily Star]]|date=15 July 2024}}</ref>. 7 ліпеня пратэстоўцы пачалі агульнанацыянальную блакаду аўтамабільных і чыгуначных дарог<ref>{{cite news|title=Deadly unrest over job quotas grips Bangladesh|url=https://www.bbc.com/news/articles/cd1rzm4kjx0o|work=[[BBC]]|issue=17 July 2024}}</ref>. Пасля актаў гвалту з боку сілавікоў пратэстны рух пашырыўся, стаў больш палітызаванымі. Урад зачыніў усе навучальныя ўстановы, абвясціў агульнанацыянальны каменданцкі час<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://thewire.in/south-asia/faux-pas-sheikh-hasina-morphed-small-protest-nationwide-movement|title=A Faux Pas by Bangladesh's PM Has Morphed a Small Protest Into a Nationwide Movement|website=The Wire|access-date=2024-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/bangladesh-students-clash-job-quota-protests-least-100-injured-2024-07-15/|title=Bangladesh students clash in job quota protests, at least 100 injured|website=Reuters|date=2024-07-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.scmp.com/week-asia/politics/article/3270974/bangladesh-student-protests-turn-deadly-demonstrators-bring-nation-standstill|title=Student protests turn deadly in Bangladesh: what’s fuelling the fury?|website=South China Morning Post|date=2024-07-18|access-date=2024-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2024/07/19/asia/bangladesh-job-quota-protests-explainer-intl-hnk/index.html|title=Bangladesh has erupted over jobs reserved for the children of ‘freedom fighters.’ Here’s what you need to know|author=Regan|first=Helen|website=CNN|date=2024-07-19|access-date=2024-07-20}}</ref>, прыцягнуў да падаўлення беспарадкаў армію і адключыў Інтэрнэт, што фактычна ізалявала Бангладэш ад астатняга свету<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/communications-disrupted-bangladesh-amid-student-protests-2024-07-19/|title=Bangladesh to impose curfew, deploy army as protests widen, communications disrupted|website=Reuters|date=2024-07-19}}</ref> <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://variety.com/2024/politics/news/bangladesh-internet-shutdown-student-protests-deaths-1236078025/|title=Bangladesh Internet in ‘Total Shutdown’ Amid Student Protests and Dozens of Deaths: ‘Things Are Really Turning Bad’|author=Ramachandran|first=Naman|website=Variety|date=2024-07-19|access-date=2024-07-20}}</ref>. У пачатку жніўня лідары пратэстоўцаў разгарнулі кампанію «Рух несупрацоўніцтва». Мэта — адстаўка кабінета [[Шэйх Хасіна]]<ref>{{cite news | url=https://www.nytimes.com/2024/08/03/world/asia/bangladesh-protests-students.html | title=Roaring Back After Crackdown, Bangladesh Protesters Demand Leader's Ouster | work=The New York Times | last1=Hasnat | first1=Saif | last2=Mashal | first2=Mujib }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mzamin.com/news.php?news=121182|title=শহীদ মিনার থেকে এক দফা ঘোষণা|lang=bn|website=মানবজমিন}}</ref>. Як паведамляе [[Reuters]], станам на 20 ліпеня колькасць загінулых складае не менш за 114 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/bangladesh-extends-curfew-ahead-court-hearing-controversial-job-quotas-2024-07-21/|title=Bangladesh extends curfew ahead of court hearing on controversial job quotas|website=Reuters|date=2014-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/articles/cq5xye1d285o|title=Bangladesh student protests: Why is the government facing public anger?|website=www.bbc.com|access-date=2024-07-20}}</ref>. 3 жніўня ў ходзе вулічных сутычках у горадзе [[Сілхет]] загінула больш за 100 чалавек<ref>{{Cite web |last=প্রতিবেদক |first=নিজস্ব |date=2024-08-03 |title=সিলেটে থেমে থেমে সংঘর্ষ চলছে, আহত শতাধিক |url=https://www.prothomalo.com/bangladesh/district/1phougl1ri |access-date=2024-08-03 |website=Prothomalo |language=bn}}</ref>. Прэм’ер-міністр Бангладэш [[Шэйх Хасіна]] [[5 жніўня]] падала ў адстаўку і паляцела на верталёце ў [[Індыя|Індыю]]. Тысячы людзей уварваліся ўнутр «Ганабхабана» — рэзідэнцыі прэм'ер-міністра. Камандуючы арміяй Вакер-Уз-Заман аб’явіў аб стварэнні часовага ўрада. Паводле афіцыйнах інфармацыі, у ходзе падзей загінула 708 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/news/govt-publishes-draft-list-708-people-killed-uprising-3711121|title=Govt publishes draft list of 708 people killed in uprising|lang=en|first=Staff|last=Correspondent|website=The Daily Star|date=2024-09-25|access-date=2024-09-30}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Жнівень 2024 года]] [[Катэгорыя:Пратэсты 2024 года]] [[Катэгорыя:Ліпень 2024 года]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2024 года]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бангладэш]] f64sgwm59e9c8za0k5tu9cdhooc2t7h 0 774477 5164577 5157730 2026-07-11T13:22:21Z DBatura 73587 /* Гістарыяграфія */ 5164577 wikitext text/x-wiki '''[[Знешняя палітыка]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]''' была цесна звязана з палітыкай унутранай і мела тры асноўныя кірункі — заходні, усходні і паўднёвы{{sfn|Николаева|2020|с=141}}. Прыярытэты палітыкі мяняліся. У XIV стагоддзі дзяржава вяла напружаную барацьбу з нямецкімі ордэнамі і татарскімі ханствамі. У канцы XIV—XVI стст. высвятляліся адносіны з Польшчай, вырашалася праблема вялікалітоўска-польскага саюза ([[Крэўская унія]] 1385 года). Іншым важным кірункам сталі адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], галоўным канкурэнтам у аб’яднанні зямель былой [[Русь|Русі]]. У сярэдзіне XVI ст. дзяржава аслабла і ўжо не магла супрацьстаяць Маскве. Больш за тое, паўстала пагроза існаванню Вялікага Княства Літоўскага. Міжнародныя абставіны падштурхоўвалі Княства да цяснейшага аб’яднання з Польшчай і падпісання [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ў 1569 годзе. [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Каралеўства Польскае]] і Вялікае княства Літоўскае ўтварылі [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]] і далей праводзілі ў асноўным агульную знешнюю палітыку{{sfn|Новик|2011|с=92—93}}. Аднак літоўская шляхта неаднаразова здзяйсняла крокі на міжнароднай арэне без узгаднення з палякамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-60}}. == Гісторыя == === 1250-я — 1377 год === Пры першых вялікіх князях, пачынаючы з [[Міндоўг]]а, знешнепалітычная палітыка характарызавалася канфліктамі з [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскім княствам]], якое было занепакоена ўзмацненнем новай дзяржавы, сабраўшы кааліцыю, куды ўвайшлі [[яцвягі]], [[жамойты]], [[Лівонскі ордэн|лівонцы]] і [[палачане]]. Каб разбурыць альянс, Міндоўг пачаў перамовы з лівонцамі, прыняўшы ў 1252 годзе [[каталіцтва]]. Аднак пазней, калі супраць рыцараў паўсталі [[прусы]] і прапанавалі літоўцам аб’яднацца ў барацьбе з немцамі, ён перайшоў у [[Язычніцтва|паганства]]. Таксама ўдалося заключыць мірнае пагадненне з Галіцкім князем [[Даніла Раманавіч|Данілам]] і дынастычны шлюб паміж яго сынам [[Шварн Данілавіч|Шварнам]] і дачкой Міндоўга. Няўдалы паход антылівонскай кааліцыі 1261 года вымусіў Міндоўга вярнуцца ў каталіцтва і ў саюзе са Шварнам ажыццявіць паспяховы ваенны паход супраць [[Мазовія|Мазовіі]]. Акрамя таго, літоўскі князь здзейсніў ваенныя набегі на ўладанні галіцка-валынскіх князёў і на саюзны ім [[Бранск]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Предпосылки зарождения Великого княжества Литовского. Дипломатия Миндовга}}{{sfn|История Литвы|2013|с=29—34}}. Наступны ўладар — [[Транята]], быў на стальцы вельмі кароткі час і пра яго дзейнасць нічога не вядома. Трэці уладар — [[Войшалк]], імкнуўся не абвастраць адносіны з крыжакамі і Галіцка-Валынскім княствам. Ён прызнаў сябе васалам брата Данілы Галіцкага, валынскага князя [[Васілька Раманавіч]]а, а Шварна запрасіў «дапамагаць» у кіраванні падуладнымі землямі. У 1266 годзе Войшалк падпарадкаваў Дзяволтаўскую і Нальшанскую землі. Пры [[Трайдзень|Трайдзене]] пачынаецца канфрантацыя з [[Валынскае княства|Валынскім княствам]], падтрыманым ардынцамі, а з Галіцкім усталяваліся сяброўскія адносіны. Акрамя таго, ён ажыццявіў паспяховы паход на польскі [[Люблін]]. Далей князь заключае дынастычны шлюб паміж сваёй дачкой Гаўдэмундай (пры хрышчэнні яна прыняла імя Соф’я) і князем [[Плоцк]]а Баляславам. На балтыйскім кірунку князь падтрымліваў сяброўскія адносіны з яцвягамі і арганізаваў паход на [[Латгалія|латгальскія землі]] крыжакоў. [[Віцень]] яшчэ больш сканцэнтраваўся на барацьбе з рыцарамі і правёў шэраг паходаў у Прусію і Лівонію{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}. У другой палове XIII ст. сумесная барацьба супраць крыжакоў спрыяла збліжэнню Вялікага Княства Літоўскага з [[Полацкае княства|Полацкай зямлёй]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Международные аспеукты существования Великого княжества Литовского во второй половине XIII — начале XIV в. Включение Полоцка в состав ВКЛ}}. Пры [[Гедзімін]]е большая частка сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] была ўжо ў складзе Вялікага Княства Літоўскага. Як звычайна для таго часу, Гедзімін для атрымання розных пераваг выкарыстаў дынастычныя шлюбы. Так, яго сын [[Альгерд]] узяў шлюб з дачкой віцебскага князя [[Марыя Віцебская|Марыяй]] і пасля смерці цесця і жонкі ўспадкаваў Віцесбкае княства. Прыкладна такая самая сітуацыя склалася з ішным сынам Гедзіміна — [[Любарт]]ам, і ўспадкаваннем прынамсі часткі Галіцка-Валынскага княства. Магчыма, нейкім чынам трапіла пад кантроль Гедзіміна і Кіеўская зямля, прынамсі некаторыя крыніцы называюць кіеўскага князя Фёдара братам Гедзіміна. Пры гэтым аднак перамога ў [[Бітва на рацэ Ірпень|бітве на рацэ Ірпень]] у 1324 годзе, вынікам якой быццам быў пераход паўднёвых зямель пад кантроль Гедзіміна, лічыцца толькі позняй легендай. Важнае месца ў знешняй палітыцы Гедзіміна займала барацьба за [[Пскоў]] з [[Наўгародская зямля|Наўгародскай зямлёй]]. На ўсходнім напрамку кіраўнік устанавіў дружалюбныя адносіны са [[Смаленск]]ам і [[Цвер]]у. Выдаў дачку Марыю замуж за цвярскога князя [[Дзмітрый Міхайлавіч Грозныя Вочы|Дзмітрыя Міхайлавіча]]. Нармалізацыя адносін з Цверу ўскладніла адносіны з [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавай]], якая супернічала з Цверу за права ажыццяўляць кантроль над [[Вялікае княства Уладзімірскае|Паўночна-Усходняй Руссю]]. Маскоўскія князі імкнуліся распаўсюдзіць сваю ўладу на Цвер, Смаленск і [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]]. У балтыйскім рэгіёне ў гэты час Гедзімін працягваў ваяваць з крыжакамі. На гэтым фоне дзяржава пачынае збліжацца з палякамі. У 1325 годзе была дасягнута дамоўленасць аб заключэнні дынастычнага шлюбу паміж дачкой вялікага князя літоўскага [[Альдона|Альдонай (Ганнай)]] і сынам польскага караля [[Уладзіслаў I Лакетак|Уладзіслава]] [[Казімір III Вялікі|Казімірам]]{{Sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества литовского при князе Гедимине (1316—1341 гг.)}}. Пашырэнне Літвы дазволіла ёй стаць удзельніцай буйных палітычных камбінацый і пануючай сілай свайго рэгіёну. Палітыка дзяржавы станавілася прыкметнай у маштабе ўсёй Еўропы, што заклала асновы для паглыблення кантактаў з Заходняй Еўропай. У краіну сталі прыязджаць нямецкія каланісты, яе наведвалі заходнія манахі. Акрамя таго, Гедзімін заявіў [[Ян XXII|папе Іаану XXII]] пра жаданне хрысціцца ў каталіцтва. Аднак гэтым планам перашкодзіла праваслаўная і жамойцкая знаць{{sfn|История Литвы|2013|с=34—36}}. Пры сумесным праўленні [[Альгерд]]а і [[Кейстут]]а ў вялікалітоўска-польскіх адносінах адбыўся крызіс з-за канфлікту вакол [[Валынь|Валыні]]. Працягваецца барацьба з крыжакамі. На ўсходнім напрамку працягваецца курс па пашырэнні ўплыву на рускіх землях, умацоўваюцца кантакты са Смаленскам, а Альгерд бярэ ў жонкі цвярскую князёўну [[Ульяна Аляксандраўна|Ульяну]]. У гэты ж час літоўскі князь заяўляў, што «ўся Русь павінна належаць Літве». Яшчэ мацней абвастраецца канкурэнцыя з Масквой, што прыводзіць да ваеннага супрацьстаяння. Канфрантацыя назіралася і ў адносінах з наўгародцамі. На паўднёвым кірунку праводзіцца актыўнае наступленне на ардынскія ўладанні. Пасля [[Бітва на Сініх Водах|бітвы на Сініх Водах 1362 года]] значная частка сучасных украінскіх зямель пераходзіць пад кантроль Княства{{sfn|Тихомиров|2006|loc=Внешняя политика Великого княжества Литовского в 1341—1377 гг. Дипломатия Ольгерда}}. === 1377—1569 гады === ==== Заходні кірунак ==== Першапачатковы прыярытэт заходняга напрамку быў абумоўлены той акалічнасцю, што тут у канцы XIV — сярэдзіне XV ст. знаходзіліся агрэсіўныя суседзі, знешнепалітычная актыўнасць якіх наўпрост пагражала суверэнітэту ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141}}. У XIV — пачатку XV ст. галоўным ворагам Вялікага Княства Літоўскага былі немцы [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага]] і Лівонскага ордэнаў{{sfn|Новик|2011|с=87}}. На фоне [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|грамадзянскай вайны паміж Ягайлам і Вітаўтам]] нямецкія рыцары падтрымалі фракцыю апошняга, у ходзе падпісанага [[Салінскі дагавор (1398)|Салінскага дагавора ў 1398 годзе]]. Адным з умоў была саступка Ордэну правоў на [[Жамойць]] у абмен на ваенную дапамогу з боку рыцараў. Кульмінацыяй канфрантацыі стала [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікая вайна 1409—1411 гг.]], падчас якой крыжакі пацярпелі паражэнне і адмаўляліся ад Жамойці і яцвяжскіх зямель на карысць ВКЛ. Далейшыя падзеі паказалі, што Ордэн яшчэ быў здольны супраціўляцца. Новы канфлікт з крыжакамі ўспыхнуў ужо ў 1414 г., а ў 1422 г. пачалася [[Голубская вайна|чарговая вайна]], якая завяршылася падпісаннем [[Мельнскі мір|Мельнскага міру]]. Згодна з яго ўмовамі ордэн канчаткова саступіў ВКЛ Жамойць і [[Дайнава (рэгіён)|Судавію]]. Мельнскі дагавор паклаў пачатак нармалізацыі ўзаемаадносін з Тэўтонскім ордэнам. Пасля яго ВКЛ на афіцыйным узроўні ўстрымліваўся ад удзелу ў войнах [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польшча]] супраць немцаў. Пасля секулярызацыі Тэўтонскага ордэна ў 1525 г., ВКЛ заключыла дагавор з [[Герцагства Прусія|Княствам Прусіяй]], якое пацвярджала ўмовы Мельнскага пагаднення. У 1545 г. адбылася асабістая сустрэча караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта ІІ Аўгуста]] з прускім князем [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхтам]] у [[Вільнюс|Вільні]], на якой былі ўрэгуляваны памежныя, мытныя і гандлёвыя пытанні. У тым жа годзе былі зроблены спробы па выпраўленні мяжы паміж ВКЛ і Прусіяй. У наступны перыяд вялікалітоўска-прускія адносіны развіваліся як добрасуседскія{{sfn|Николаева|2020|с=143—144}}. Канфлікты з немцамі шмат у чым прывялі да збліжэння з Польшчай{{sfn|История Литвы|2013|с=17}} і заключэння [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] ў 1385 годзе. Палякі выступалі натуральным саюзнікам на заходнім кірунку. Унія з каралеўствам умацавала міжнародныя пазіцыі ВКЛ, забяспечыла адносны спакой на яго заходніх межах, дазволіла аб’яднаць намаганні дзяржаў супраць агульных праціўнікаў. З іншага боку, у гэты ж час Польшча не спыняла намаганняў ператварыць польска-вялікалітоўскі дынастычны саюз у рэальнае міждзяржаўнае аб’яднанне, што ў канчатковым выніку выльецца ў стварэнне [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Эфектыўнасць двухбаковага супрацоўніцтва асабліва ўзрастала там, дзе супадалі дзяржаўныя інтарэсы краін. Самым яскравым прыкладам стала перамога ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] ў 1410 годзе над тэўтонскімі рыцарамі. Аднак у пастаянных кроках польскага боку аб уніі ў форме інкарпарацыі існавала рэальная небяспека для захавання дзяржаўнай самастойнасці ВКЛ{{sfn|Николаева|2020|с=141—142}}{{sfn|История Литвы|2013|с=44}}. З [[Чэшскае княства|Чэхіяй]] і [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыяй]] дзяржава была звязана дынастычнымі уніямі (1471 і 1492, адпаведна). Аднак разлічваць на іх рэальную дапамогу было цяжка па прычыне адлегласці і амаль поўнай адсутнасці агульнасці інтарэсаў на міжнароднай арэне. У лепшым выпадку можна было разлічваць на іх дыпламатычную падтрымку. Але пасля спынення мясцовай лініі дынастыі [[Ягелоны|Ягелонаў]] (заснавальнік — вялікі князь літоўскі [[Ягайла]]) нават гэта стала праблематычным. Кантакты са [[Швецыя]]й актывізаваліся ў канцы XV — пачатку XVI ст. у сувязі з распрацоўкай праекта вялікалітоўска-польска-шведскай персанальнай уніі, якая мела антымаскоўскую накіраванасць. Аднак смерць караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] ў 1506 г. паклала канец гэтым планам. Актывізаваць сувязі са Швецыяй атрымалася толькі з пачаткам [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны 1558—1583 гадоў]].{{sfn|Николаева|2020|с=142—143}} Назіраліся адзінкавыя кантакты з [[Каралеўства Францыя|Францыяй]], якая спрабавала перашкодзіць пашырэнню ўплыву ў [[Еўропа|Еўропе]] [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] і кіруючай там дынастыі [[Габсбургі|Габсбургаў]]. Кіруючая ў ВКЛ і Польшчы дынастыя Ягелонаў таксама вяла барацьбу з Габсбургамі за кантроль над Венгрыяй і Чэхіяй, таму разглядалася французскімі [[Валуа]] ў якасці патэнцыйнага саюзніка. Вынікам узаемадзеяння былі кантакты, якія ад імя ВКЛ ажыццяўлялі польскія дыпламаты. У 1500 г. у [[Буда (Будапешт)|Будзе]] быў заключаны польска-венгерска-французскі палітычны саюз, які на працягу года павінен быў быць распаўсюджаны і на ВКЛ. Аднак дадзены саюз не быў рэалізаваны. Аналагічны лёс быў і ў пагаднення 1524 года караля польскага і вялікага князя літоўскага [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] і французскага караля [[Францыск I|Францыска І]]{{sfn|Николаева|2020|с=141—147}}. Свяшчэнная Рымская імперыя разглядалася ўладарнымі коламі Княства як палітычны праціўнік. Канфрантацыя была выкліканая супрацьстаяннем Ягелонаў і Габсбургаў. Свяшчэнная Рымская імперыя спрабавала разарваць польска-вялікалітоўскую унію праз рэалізацыю праекта каралеўскай каранацыі вялікага князя [[Вітаўт]]а, падтрымлівала антыпольскі настроенага вялікага князя [[Свідрыгайла]]. Пасля Прэсбургска-Венскага кангрэса 1515 года пачаўся перыяд нармалізацыі. Былі наладжаны і дынастычныя кантакты: першай і трэцяй жонкамі караля польскага і вялікага князя літоўскага Жыгімонта ІІ Аўгуста былі дочкі імператара [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда І Габсбурга]] [[Елізавета Аўстрыйская (1526—1545)|Лізавета]] (1543) і [[Кацярына Аўстрыйская|Кацярына]] (1553). Аднак з пачаткам Лівонскай вайны адносіны зноў пагоршыліся{{sfn|Николаева|2020|с=148}}. Важным момантам усёй палітыкі ВКЛ на заходнім кірунку стаў [[З’езд у Луцку|Луцкі з’езд 1429 года]], дзе сабраліся манархі шэрагу дзяржаў. Вялікі князь [[Вітаўт]] правядзеннем сустрэчы прадэманстраваў значэнне дзяржавы на міжнароднай арэне, а таксама дамагаўся сваёй каранацыі. Гэты план падтрымалі Свяшчэнная Рымская імперыя і тэўтонцы, імкнучыся стварыць процівагу падужэлай Польшчы. З’езд лагічным чынам завяршыў складаны палітычны шлях Вітаўта, які павінен быў ператварыць дзяржаву ў каралеўства. Аднак праект быў сарваны з-за смерці гаспадара. Тым не менш, літоўская дзяржава здолела ліквідаваць найвялікшыя небяспекі, узаконіць сваё існаванне, увайсці ў Еўропу, далучыцца да яе і ўтрымацца ў ёй{{sfn|История Литвы|2013|с=56}}. ==== Усходні кірунак ==== З канца XV стагоддзя адбывалася паступовая пераарыентацыя знешняй палітыкі ВКЛ на ўсходні кірунак, які стаў найбольш прыярытэтным. Тут адбыліся вялікія змены, якія пацягнулі з’яўленне новай геапалітычнай сітуацыі ва [[Усходняя Еўропа|Усходнееўрапейскім рэгіёне]]. Калі на пачатку ВКЛ падтрымлівала кантакты з суверэннымі [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай]] і Наўгародскай землямі, [[Цвярское княства|Цвярскім]], [[Смаленскае княства|Смаленскім]], [[Разанскае княства|Разанскім]], [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскім]] вялікімі княствамі і кангламератам т. зв. «[[Вярхоўскія княствы|вярхоўскіх княстваў]]», дзе кіравалі прадстаўнікі Чарнігаўскай галіны дынастыі [[Рурыкавічы|Рурыкавічаў]], то да канца XV ст. галоўным і адзіным самастойным суб’ектам тут засталося Маскоўскае Вялікае Княства, межы якога ўшчыльную падышлі да межаў Літвы{{sfn|Николаева|2020|с=148—149}}. Да канца кіравання вялікага князя літоўскага Вітаўта дзяржава ператварылася ў несумненнага лідара ва ўсходнееўрапейскім рэгіёне і праводзіла актыўную палітыку па «[[Аб’яднанне Русі|збіранню рускіх зямель]]». У 1404 г. было цалкам уключана ў склад ВКЛ Смаленскае Вялікае Княства. Да сярэдзіны 1520-х гг. уладу Вітаўта прызналі «вярхоўскія княствы» і Разанскае Вялікае Княства, яго ўплыў узмацніўся ў Пскове, [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]], Цвяры і нават у [[Масква|Маскве]], асабліва пасля смерці зяця Вітаўта вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля І]] у 1425 годзе. Княства максімальна пашырыла свае межы, набыўшы значны міжнародны аўтарытэт. Аднак пераемнікі Вітаўта на троне [[Свідрыгайла|Свідрыгайла Альгердавіч]] і [[Жыгімонт Кейстутавіч]], уцягнутыя ў [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім у 1430-х гадах|дынастычны канфлікт і барацьбу за ўладу]], не змаглі працягваць экспансіянісцкую палітыку на ўсходнім кірунку, а кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Казімір IV Ягелончык|Казімір]] наогул адмовіўся ад наступальнай агульнарускай праграмы, паставіўшы на першае месца сваю дынастычную палітыку ў Чэхіі і Венгрыі. Дадзеныя абставіны не прамінуў выкарыстаць асноўны сапернік ВКЛ у барацьбе за «рускія землі» Маскоўскае Вялікае Княства{{sfn|Николаева|2020|с=147}}. З геапалітычнага пункту гледжання да канца XV ст. ваенна-палітычная ініцыятыва ў рэгіёне перайшла ад ВКЛ, якое ўжо не мела неабходнага патэнцыялу для ўтрымання сваёй велізарнай тэрыторыі, да Маскоўскага Вялікага Княства. Іх супрацьстаянне немінуча вяло да адкрытых ваенных дзеянняў. Прычым вялікі князь маскоўскі [[Іван III Васільевіч]] падрыхтаваўся да іх пачатку значна лепш, стварыўшы антыягелонскую кааліцыю, у якую разам з Маскоўскай дзяржавай увайшлі яшчэ [[Крымскае ханства]] і [[Малдаўскае княства]]. Акрамя таго, з канца XV ст. маскоўскі вялікі князь Іван ІІІ абвясціў сябе абаронцам інтарэсаў праваслаўнага насельніцтва ВКЛ, умяшаўшыся тым самым ва ўнутраныя справы заходняга суседа. Сапраўды, праваслаўе не было ў ВКЛ пануючым, а толькі цярпімым веравызнаннем, але цярпімасць гэтая была досыць шырокай і адкрытага гвалту над праваслаўнымі ў ВКЛ у дадзены перыяд не было{{sfn|Николаева|2020|с=149}}. Такім чынам, з канца XV ст. адносіны Літвы і Масковіі абвастрыліся{{sfn|Новик|2011|с=89}}. У 1487 г. у Маскву прыехаў служыць «са сваімі вотчынамі» князь [[Іван Міхайлавіч Варатынскі (старэйшы)|І. М. Перамышльскі]], у 1489 г. — князь [[Дзмітрый Фёдаравіч Варатынскі|Д. Ф. Варатынскі]] і тры князі з роду Бяляўскіх. Перайшлі на бок Масквы князі Мажайскія, Лукомскія і інш. Канфрантацыя паміж Маскоўскай дзяржавай і ВКЛ прывяла спачатку да [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1492—1494)|неабвешчанай прыгранічнай вайны 1487—1494 гг.]], у выніку якой была зламаная ўся літоўская памежная паласа з Маскоўскай дзяржавай. У 1492 годзе, пасля смерці вялікага князя літоўскага Казіміра, Іван III здзейсніў некалькі паспяховых паходаў на землі ВКЛ. Новы вялікі князь літоўскі Аляксандр Казіміравіч спяшаўся завяршыць вайну. Былі дасягнуты мірная і шлюбная дамоўленасці. Іван III выдаў сваю дачку [[Алена Іванаўна (вялікая княгіня літоўская)|Алену]] за Аляксандра Казіміравіча. Па мірнай дамоўленасці да Маскоўскага княства адышлі [[Вяземскае княства]] і частка вярхоўскіх княстваў. За Іванам III было прызнана права на Ноўгарад, Пскоў, Цвер, Разань. За маскоўскім васпанам замацаваўся тытул «вялікага князя ўсяе Русі». Аднак супярэчнасці паміж ВКЛ і Маскоўскай дзяржавай не былі ліквідаваныя. Іван III рыхтаваўся да вайны. Прычынай паслужыў пераход шэрагу буйных феадалаў ВКЛ у межы Маскоўскай дзяржавы. Іван III прыняў іх на службу і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1500—1503)|у 1500 г. абвясціў вайну ВКЛ]], якая{{sfn|Новик|2011|с=90}}, як і наступныя канфлікты [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1507—1508)|1507—1508]] і [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|1512—1522]] гадоў, скончылася поспехам для Масквы{{sfn|Новик|2011|с=92}}. ==== Паўднёвы кірунак ==== {{Гл. таксама|Адносіны паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Дунайскімі княствамі}} На паўднёвым напрамку сваёй знешняй палітыкі ВКЛ кантактавала з татарскімі ордамі і Малдаўскім княствам. Панаванне [[Залатая Арда|Залатой Арды]] над землямі Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Русі перашкаджала планам [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]] па збіранню рускіх зямель, што абумовіла канфлікты паміж Княствам і Ардой. Вітаўт актыўна ўмяшаваўся ў грамадзянскую вайну ў Ардзе і іграў на ўнутраных супярэчнасцях, каб тым самым падарваць магутнасць суседа. Шмат у чым менавіта дзеянні Вітаўта паспрыялі распаду Залатой Арды. Аднак гэта стварыла толькі новыя праблемы, бо цяпер на паўднёвым кірунку колькасць контрагентаў ВКЛ павялічылася, і цяпер замест адной дзяржавы даводзілася працаваць з трыма — [[Вялікая Арда|Вялікай Ардой]], Крымскім ханствам і, эпізадычна, [[Нагайская Арда|Нагайскай ардой]]{{sfn|Николаева|2020|с=150}}. З Вялікай Ардой атрымалася ўсталяваць саюзніцкія адносіны. Дзве дзяржавы разам супрацьстаялі Маскве. Адносіны з Крымскім ханствам эвалюцыянавалі ад добрасуседскіх да варожых, а затым няўстойлівых. Прычынай таму паслужыла пераарыентацыя пры [[Хаджы-Гірэй|Хаджы Гірэі]] і [[Менглі-Гірэй I|Менглі Гірэі]] ў палітыцы ханства з Літвы на Маскву. У 1480 годзе быў заключаны маскоўска-крымскі саюз, які меў антылітоўскую накіраванасць і паклаў пачатак рэгулярным набегам [[Крымска-нагайскія набегі на Вялікае Княства Літоўскае|крымскіх татараў на паўднёвыя землі ВКЛ]]. Пік нападаў прыйшоўся на канец XV — пачатак XVI стагоддзя. Улады ВКЛ актыўна выкарыстоўвалі як ваенныя, так і дыпламатычныя метады для абароны паўднёвых рубяжоў. Выкарыстоўвалі яны і прамы подкуп у грашовым альбо таварным эквіваленце{{sfn|Николаева|2020|с=150—153}}{{sfn|Новик|2011|с=88—89}}. З Малдовай, за выключэннем адзінкавых інцыдэнтаў, напрыклад, на мяжы 1393—1394 гг. і ў 1495 г., захоўваліся мірныя адносіны. Своеасаблівай кропкай адліку, якая паўплывала на характар вялікалітоўска-малдаўскіх адносін, можна лічыць 26 верасня 1387 г., калі малдаўскі гаспадар [[Пётр I Мушат]] прынёс васальную прысягу каралю польскаму і вялікаму князю літоўскаму Уладзіславу ІІ Ягайлу, яго жонцы полькай каралеве [[Ядвіга Анжуйская|Ядвізе]] і Кароне Каралеўства Польскага. Ва ўладарства гаспадара [[Штэфан I Мушат|Штэфана І]], жонкай якога была невядомая сваячка Ягайлы, Малдова падтрымлівала барацьбу Кароны і Княства з татарамі. Больш за тое, гаспадар удзельнічаў у [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]]. Гаспадар [[Аляксандр I Добры]] ажаніўся з сястрой Вітаўта Рымгайле. Аднак праз год з невядомых прычын яны развяліся, афіцыйнай прычынай была трэцяя ступень сваяцтва мужа і жонкі. Пазней гэты эпізод быў згладжаны шлюбам старэйшага сына гаспадара Аляксандра [[Ілля I|Іллі]] з [[Марыя Гальшанская|Марыяй Гальшанскай]], сястрой каралевы [[Соф’я Гальшанская|Соф’і]], чацвёртай жонкі Ягайлы{{sfn|Николаева|2020|с=156—157}}. У XVI стагоддзі вялікалітоўска-малдаўскія кантакты значна саслаблі, што было звязана з падзеннем міжнароднага прэстыжу Малдавіі, якая ўсё больш трапляла ў залежнасць ад [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. У 1540-я гады яны сталі наогул адзінкавымі і тычыліся ў асноўным дробных памежных канфліктаў{{sfn|Николаева|2020|с=160}}. === 1569—1795 гады === ВКЛ неаднаразова адмаўлялася выконваць палажэнні Люблінскай уніі аб правядзенні сумеснай знешняй палітыкі. У 1573 г. прадстаўнікі Літвы без папярэдняй кансультацыі з палякамі прапанавалі маскоўскаму цару [[Фёдар Іванавіч|Фёдару Іванавічу]] сваю падтрымку ў заняцці прастола Рэчы Паспалітай пры ўмове вяртання [[Усвяты|Усвят]], Азярышча, Полацка і Смаленска і захавання свабод і прывілеяў шляхты. У тым жа годзе літоўская шляхта адмовіліся ад накіравання ў [[Парыж]] адзінай дэлегацыі для запрашэння на прастол [[Генрых III (кароль Францыі)|Генрыха Валуа]], паслаўшы ў Францыю самастойную дэлегацыю на чале з маршалкам надворным [[Мікалай Радзівіл Сіротка|Мікалаем Радзівілам Сіроткай]]. Дэлегацыя ВКЛ даставіла новаму манарху акт, які пацвярджаў яго правы на літоўскі вялікакняскі прастол. Таксама самастойна прадстаўнікі Літвы наведвалі Генрыха пасля яго ўцёкаў у 1574 г., высвятляючы пытанне аб магчымасці яго вяртання. У 1575 г. прадстаўнікі княства без кансультацый з палякамі правялі перамовы з імператарам Свяшчэннай Рымскай імперыі [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліянам II]], які прэтэндаваў на прастол Паспалітай. У 1587 г. адпаведныя перамовы былі праведзены з маскоўскім царом Фёдарам Іванавічам{{sfn|Тихомиров|1998|с=58-59}}. Місія Сіроткі была сур’ёзнай: заявіць пры французскім двары не толькі словамі, але і сваімі паводзінамі, што ён прадстаўляе суверэнную дзяржаву — Вялікае Княства Літоўскае. Падчас візіту ў Парыжы ў яго адбыўся канфлікт з палякамі, якія не жадалі, каб літвіны выступалі асобна ад іх. Сіротка заявіў: «''Каб ўладару нашаму, абранаму кіраўніку, не падалося, што наша дзяржава горшая за вашу Польшчу, каб я, як ягоны пасланнік, слухаючы прысвячэнні і віншаванні ад імя польскай кароны, не стаяў сярод вас як слуп''»{{sfn|Valatka|2012|loc=Kuriame amžiuje diplomato darbas tampa profesija?}}. У студзені 1627 г. са згоды [[Гетман вялікі літоўскі|вялікага гетмана літоўскага]] [[Леў Іванавіч Сапега|Льва Сапегі]] [[Аляксандр Гасеўскі]], які камандаваў літоўскім войскам, заключыў перамір’е з камандуючым шведскай арміяй [[Понтус Дэлагардзі|Понтусам Дэлагардзі]]. Дадзенае перамір’е было заключана без узгаднення з палякамі і разглядалася як заключанае толькі ад імя літоўцаў{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Найбуйнейшай акцыяй Літвы ў галіне міжнародных адносін стала спроба разрыву уніі з Польшчай, прадпрынятая ў 1655 г. 10 жніўня на сустрэчы ў [[Рыга|Рызе]] пасол Г. Любянецкі, накіраваны вялікім гетманам літоўскім [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Янушам Радзівілам]], і шведскі генерал [[Магнус Юліус Дэлагардзі|Магнус Дэлагардзі]] склалі праект дамовы аб пераходзе ВКЛ пад пратэкцыю Швецыі. Перамовы былі працягнутыя ў ваенным лагеры Радзівіла ў [[Кейданы|Кейданах]] і завяршыліся 18 жніўня падпісаннем дамовы ад імя [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай рады]]. Дакумент прадугледжваў стварэнне шведска-літоўскага ваенна-палітычнага саюза пры захаванні адміністрацыі, законаў, казны і войска ВКЛ. Вялікім князем літоўскім станавіўся шведскі кароль [[Карл X Густаў]]. Аднак ініцыятыва Радзівіла не атрымала шырокай грамадскай падтрымкі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Палякі былі вымушаныя лічыцца з імкненнем літоўскай эліты захаваць асаблівы статус у сферы знешняй палітыкі. Яе меркаванне прымалася пад увагу перш за ўсё ў адносінах Рэчы Паспалітай з Маскоўскай дзяржавай. Кантакты з Масквой уваходзілі ў кампетэнцыю літоўскай канцылярыі ў Вільні, дзе рыхтавалася адпаведная дыпламатычная дакументацыя. Так, напрыклад, у 1582 г. пры заключэнні [[Ям-Запольскі мір|Ям-Запольскага міру]] дэлегацыя Рэчы Паспалітай практычна цалкам складалася з ліцвінскай шляхты. З другой чвэрці XVII ст. значнасць прадстаўнікоў ВКЛ у складзе дэлегацый стала зніжацца і на першы план сталі выходзіць палякі. Гэта выклікала незадаволенасць у літоўскай шляхты, якая дамагалася строгага ўліку сваіх інтарэсаў на перамовах з маскавітамі{{sfn|Тихомиров|1998|с=59}}. Менш значнай была роля дыпламатыі ВКЛ у кантактах з дзяржавамі Еўропы, Асманскай імперыяй і Крымскім ханствам, паколькі гэтыя кірункі ўваходзілі ў сферу кампетэнцыі польскай дыпламатыі. Аднак такі парадак зусім не азначаў поўнага адхілення Вільна ад еўрапейскай палітычнага жыцця. У першай палове XVII ст. прадстаўнікі ВКЛ наведвалі з місіямі рознага роду [[Рым]], [[Нідэрланды]], Францыю. Падчас наведвання Францыі ў 1640 г. ваяводам смаленскім [[Крыштоф Гасеўскі|Крыштофам Гасеўскім]] адбыўся дыпламатычны скандал. Перавысіўшы паўнамоцтвы, дадзеныя яму каралём [[Уладзіслаў IV|Уладзіславам IV]], Гасеўскі ўступіў у перамовы з [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|кардыналам Рышэлье]] і заключыў пагадненне, якое абавязвала Рэч Паспалітую разарваць адносіны са Свяшчэннай Рымскай імперыяй. Учынак пасла выклікаў незадаволенасць караля Уладзіслава IV, які адмовіўся зацвердзіць Парыжскае пагадненне{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}. У XVIII ст. значнасць ВКЛ у міжнародных зносінах працягвала зніжацца. Згадка пра тое, што Рэч Паспалітая з’яўляецца «дзяржавай двух народаў», стала знікаць з дыпламатычных дакументаў, у міжнароднай дыпламатычнай практыцы яе сталі разглядаць як польскую дзяржаву. Аднак у сілу свайго геапалітычнага становішча ВКЛ яшчэ працягвала аказваць уплыў. Менавіта ліцвіны звярнуліся ў 1715 г. да [[Пётр I|Пятра I]] з просьбай аб пасярэдніцтве ў справе ўрэгулявання ўзаемаадносін з [[Каралеўства Саксонія|Саксоніяй]]. У другой палове XVIII ст. асобныя прадстаўнікі магнацкіх родаў ВКЛ, якія выступалі з пазіцый абароны сваіх вузкасаслоўных інтарэсаў, звярталіся па падтрымку да [[Кацярына II|Кацярыны II]]{{sfn|Тихомиров|1998|с=60}}. == Арганізацыя == === Развіццё знешнепалітычнай працы=== Першапачаткова кантроль над знешняй і ўнутранай палітыкай меў выключна [[вялікія князі літоўскія|вялікі князь]]. У далейшым дзяржава паступова набывала статус абмежаванай манархіі. Сярод прычын гэтаму — адмена абласных княжанняў і ўвядзенне сістэмы намесніцтва, што садзейнічала колькаснаму росту і палітычнаму ўзвышэнню [[шляхта|шляхты]], якая не хацела неабмежаванай улады васпана і дамагалася большых правоў для сябе. Іх зацікаўленасць ва ўдзеле ў знешняй палітыцы была звязана з магчымасцю бяспошліннага вывазу за мяжу лесу, збожжа, жывёлы і ўвозу імпартных тавараў{{sfn|Новик|2011|с=80—81}}. У XIV ст. пры вялікім князі літоўскім узнікае дарадчы орган — Дума. Яна паступова трансфармавалася ў вышэйшы орган выканаўчай улады краіны, стаўшы [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|радай паноў (паны-рады)]]. Адным з членаў органа быў [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]]. Да яго кампетэнцый, акрамя ўсяго іншага, адносілася адпраўка пасольстваў і забеспячэнне іх бяспекі, а таксама падрыхтоўка міжнародных дагавораў. Найбольш важныя пытанні знешняй палітыкі абмяркоўваліся на [[сойм Вялікага Княства Літоўскага|вальным сойме]]{{sfn|Новик|2011|с=81—82}}. Артыкул 10 акту Люблінскай уніі Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага прадугледжваў, што «ніякія саюзы, трактаты і мірныя ўмовы не павінны надалей здзяйсняцца і заключацца з іншымі народамі і ніякія амбасады не павінны быць пасыланыя па важных справах у чужыя краіны без агульнага ведама і савета абодвух народаў». Фармальна кіраўніцтва знешняй палітыкай знаходзілася ў руках [[кароль Рэчы Паспалітай|манарха]], які з’яўляўся кіраўніком дзвюх дзяржаў — каралём польскім і вялікім князем літоўскім. Цэнтральным органам, які ажыццяўляў агульнае кіраўніцтва дыпламатычнай дзейнасцю ў канцы XVI—XVII ст., была канцылярыя гасудара. Кіраўнік каралеўскай канцылярыі — канцлер — займаўся фарміраваннем пасольстваў і накіраваннем іх за мяжу, кіраваў складаннем дыпламатычных дакументаў і падпісваў іх, прымаў данясення паслоў. У некаторых выпадках ён мог прымаць замежныя пасольствы ад імя караля{{sfn|Тихомиров|1998|с=52}}. Часткова знешняя палітыка ўваходзіла і ў кампетэнцыі [[Сойм Рэчы Паспалітай|вальнага сойма]]. Дэпутаты маглі выслухоўваць паслоў замежных дзяржаў і абмяркоўваць важныя знешнепалітычныя праблемы. У XVII ст. сейм атрымаў выключнае права сцвярджаць мірныя дагаворы і саюзы, вырашаць пытанні, звязаныя з дыппрадстаўніцтвамі, удзельнічаць у складанні дыпламатычных дакументаў. Сейм сцвярджаў кандыдатуры паслоў і кантраляваў іх дзейнасць{{sfn|Тихомиров|1998|с=53}}. === Роля канцлера і канцылярыі === Вялікакняскай канцылярыяй ствараўся ўвесь комплекс дыпламатычных дакументаў. Іх можна падзяліць на дзве групы. Першая група — гэта ўласна дыпламатычныя дакументы, да якіх можна аднесці даверчыя граматы, міжнародныя дагаворы, перапіску з замежнымі апанентамі, адказы замежным паслам. Другая група — дакументы, неабходныя для забеспячэння працы пасольстваў, або дакументы паслоў — інструкцыі, «небяспечныя» граматы, справаздачы і дзённікі (дыярушы) паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Пасля падпісання Люблінскай уніі паміж канцылярыямі ВКЛ і Польшчы ўсталяваўся падзел сфер дзейнасці. У кампетэнцыі вялікакняскай канцылярыі знаходзіліся адносіны з Маскоўскай дзяржавай і Інфлянтамі. Канцлер і [[Падканцлер літоўскі|падканцлер ВКЛ]], раней — члены Рады ВКЛ, у якасці міністраў увайшлі ў склад Сената Рэчы Паспалітай. У іх падпарадкаванні знаходзіліся практычна ўсе дзяржаўныя справы, у тым ліку і пытанні знешняй палітыкі. Фактычна з’яўляючыся міністрамі замежных спраў, яны непасрэдна кіравалі дыпламатычнай службай. Круг паўнамоцтваў канцлераў у сферы дыпламатыі быў досыць шырокі. Яны як члены рады Сената прымалі непасрэдны ўдзел у распрацоўцы інструкцый паслам. Затым на падставе распрацаваных рэкамендацый супрацоўнікі канцылярыі рыхтавалі неабходную для пасольства дакументацыю. Падрыхтаваныя дакументы падпісваліся канцлерам, і ставілася друк адпаведнай канцылярыі. Пасля выканання місіі паслы прадстаўлялі канцлеру справаздачу аб перамовах і заключанае імі пагадненне. У выпадках працяглых перамоваў яны адпраўлялі канцлеру рапарты аб іх ходзе{{sfn|Лазоркина|2008|с=43—44}}. Часам канцлеры самі прымалі ўдзел у перамовах. У шэрагу выпадкаў яны асабіста ўзначальвалі дыпмісіі. Канцлеры ВКЛ падтрымлівалі актыўныя кантакты са службовымі асобамі іншых дзяржаў, прымалі замежных паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=44}}. У дыпрабоце таксама былі задзейнічаны вялікія [[пісар|пісары]]. Іх маглі прызначаць у ролі вялікіх паслоў або ў якасці камісараў памежных камісій{{sfn|Лазоркина|2008|с=44}}. === Арганізацыя працы пасольств === [[Пасольства|Пасольствы]] адпраўляліся па рашэнні Сейма або ў перыяд паміж яго пасяджэннямі — па рашэнні манарха і сенатараў-рэзідэнтаў. Адпаведна пасольская дакументацыя рыхтавалася альбо спецыяльнай соймавай камісіяй, альбо сенатарамі-рэзідэнтамі. Асаблівае месца сярод пасольскіх дакументаў займалі інструкцыі. Звычайна ва ўступнай частцы інструкцыі вызначаўся ранг пасольства, а менавіта: ад чыйго імя яно адпраўлялася — толькі ад караля ці караля і Рэчы Паспалітай. Змяшчаліся звесткі аб рангу пасольства і асобах, прызначаных у якасці паслоў, пералік даручэнняў, якія павінны быць выкананы ў ходзе місіі. У выпадку адпраўлення вялікіх пасольстваў, асабліва ў Маскоўскую дзяржаву, інструкцыі былі дэталёвымі. У іх уключаліся вітальныя прамовы для ўсіх паслоў на ўрачыстай аўдыенцыі, дзе яны павінны былі выступаць па чарзе, а таксама правілы цырыманіялу на прыёме{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Асобна агаворвалася працэдура ўручэння падарункаў, калі такія былі прадугледжаныя. Далей у інструкцыях вынікалі пералікі пытанняў, якія павінны былі быць вырашаны ў ходзе перамоваў. У выпадках ратыфікацыі раней падпісаных дагавораў асобна разглядаўся кожны пункт дагавора. У дыпламатычных місіях у Маскоўскую дзяржаву паслы абавязаны былі строга сачыць за выкананнем цырыманіялу і, такім чынам, захаваннем прэстыжу дзяржавы{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Канчатковы тэкст інструкцый складаўся ў канцылярыях на падставе падрыхтаваных рэкамендацый. Як правіла, канцылярыі рыхтавалі асобна дакументы для паслоў Польшчы і ВКЛ. У асобных выпадках паслам дзяржавы выдавалася толькі адна інструкцыя з канцылярыі ВКЛ. Інструкцыі падпісваліся прадстаўнікамі Польшчы і ВКЛ{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Польскія даследчыкі адзначаюць, што ў адносінах з дзяржавамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], [[Асманская імперыя|Турцыі]], [[Крымскае ханства|Крымскім ханствам]] канцылярыя ВКЛ прымала менш актыўны ўдзел. Аднак дыпламатычныя кантакты з Маскоўскай дзяржавай і Швецыяй знаходзіліся пад пільнай увагай княства{{sfn|Лазоркина|2008|с=45}}. Акрамя інструкцый канцылярыямі рыхтаваліся дакументы, якія пацвярджаюць паўнамоцтвы паслоў на правядзенне перамоў і заключэнне адпаведных пагадненняў. Сярод іх адрозніваюцца два тыпу — даверчыя граматы (kredens) і лісты паўнамоцныя (plenipotencja). Часцей за ўсё дакументы выдаваліся каралём Рэчы Паспалітай. У іх заключаліся звесткі самага агульнага характару, такія як падстава для адпраўлення дадзенага пасольства, імёны прызначаных паслоў і просьба верыць ім ва ўсім, пра што яны будуць казаць ад імя караля і Рэчы Паспалітай. Ідэнтычная была форма складання лістоў паўнамоцных{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. Пасля вяртання паслы прадстаўлялі справаздачу аб выкананні даручанай ім місіі. Як правіла, такія выніковыя дакументы складаліся ў форме справаздач або дзённікаў. Часам гэта былі вусныя справаздачы перад манархам або на Сойме. Спецыяльнай пастановы, якая абавязвае паслоў і камісараў даваць справаздачу, не існавала. Толькі ў асобных выпадках у інструкцыях згадваецца аб прадстаўленні справаздачы аб пасольстве. Пытанне аб тым, хто і калі прымаў рашэнне аб прадстаўленні справаздачы (і ў якой форме: вусна або пісьмова), усталяваць вельмі складана. У кожным асобным выпадку дзейнічалі асаблівыя прычыны{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. Як правіла, справаздачы і дзённікі складаліся з некалькіх частак. Так, у пачатку дзённіка апісвалася падарожжа паслоў, аказаны ім прыём у дарозе, паказваліся суправаджаючыя асобы. У наступнай частцы дзённіка або справаздачы ўтрымліваліся звесткі аб урачыстым прыёме ў сталіцы, калі такі быў прадугледжаны. На ўрачыстым прыёме, як правіла, уручаліся дары. Складаліся спецыяльныя рэестры, якія зачытваліся дзякамі на аўдыенцыі. Далей падрабязна апісваўся ход перамоваў. Гэтая частка была самай шырокай. У завяршальнай частцы дзённіка апісвалася працэдура ратыфікацыі заключанага пагаднення. Як правіла, гэта была такая ж урачыстая цырымонія, як і пры прыёме паслоў{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. Пры гэтым дыпламатычныя паездкі былі вельмі небяспечнымі, асабліва ў Крыме. Часам паслы гінулі, іх маглі затрымаць, абрабаваць, заключыць у турму{{sfn|Valatka|2012|loc=O kaip su Krymo chanatu, Kazanės totoriais – taip pat galiojo maskvėniškų pasiuntinybių stilius?}}. === Мовы дыпламатычнай працы === Асноўнай канцылярскай мовай была [[старабеларуская мова|старабеларуская]] (яна ж стараўкраінская і заходнеруская, у сучаснікаў — у «руські язык/мова»). У новых палітычных умовах, якія склаліся пасля заключэння Люблінскай уніі, [[польская мова]] і [[Культура Польшчы|культура]] ў асяроддзі магнатаў і шляхты ВКЛ сталі прэстыжнымі. Паступова пачаўся працэс актыўнага выцяснення старабеларускай мовы з дзелавога пісьменства княства. У XVII стагоддзі польская мова стала пранікаць у тэксты дакументаў. З сярэдзіны стагоддзя акты, напісаныя на старабеларускай мове, становяцца рэдкімі. Гэты працэс завяршыўся ў 1697 годзе прыняццем пастановы соймам Рэчы Паспалітай аб замене яго польскім у дзяржаўным выкарыстанні{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}}. У першай палове XVII стагоддзя ў дыпламатычнай практыцы ВКЛ досыць часта сустракаюцца дакументы для паслоў і камісараў Рэчы Паспалітай, напісаныя на старабеларускай мове. У другой палове XVII стагоддзя такія дакументы сустракаюцца радзей{{sfn|Лазоркина|2008|с=46}} Аднак у дыпламатычных адносінах з Маскоўскай дзяржавай працягвала выкарыстоўвацца старабеларуская мова. У 1646 годзе маскоўскія паслы асабліва настойвалі на яго выкарыстанні ў перапісцы караля Рэчы Паспалітай і маскоўскага цара: «''Здаўна павялося, што граматы каралеўскія да вялікага ўладару пішуцца беларускім лістом, і цяпер, міма звычаяў, па-польску пісаць не падыходзіць, ды ў парубежных ваяводаў і перакладчыкаў няма''». Гэта было звязана з тым, што ў польскім варыянце царскі тытул пісаўся няправільна і выклікаў неаднаразовыя скаргі і прэтэнзіі з боку ўсходніх суседзяў{{sfn|Лазоркина|2008|с=46—47}}. Разам з тым старабеларуская заставалася ва ўжытку ў адносінах з Крымскім ханствам{{sfn|Valatka|2012|loc=O kaip susikalbėdavome su totoriais?}}. У шэрагу выпадкаў назіралася, калі ў дакументах на польскай мове прысутнічалі [[беларусізмы|беларускія ўкрапванні]]{{sfn|Лазоркина|2008|с=47}}. У той жа час у дыпламатычнай практыцы ВКЛ актыўна выкарыстоўвалася і [[лацінская мова]], перш за ўсё ў адносінах з [[Інфлянцкае ваяводства|Інфлянтамі]] і Швецыяй{{sfn|Лазоркина|2008|с=47}}. Тым не менш, на якой бы мове не вялася дакументацыя, ад дыпламатаў патрабавалі веданне польскай, старабеларускай, [[нямецкая мова|нямецкай]] і латыні{{sfn|Valatka|2012|loc=Šiais laikais dėl vienos užsienio kalbos ministrams Lietuvoje iškyla problemų, o kiek kalbų privalėjo mokėti LDK didikas XVI–XVII a.?}}. == Гістарыяграфія == Найбольш вывучанымі аспектамі знешняй палітыкі ВКЛ з’яўляюцца ўзаемаадносіны з Маскоўскай дзяржавай, пераважна тэма барацьбы за валоданне памежнымі тэрыторыямі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. Астатнія ж аспекты знешняй палітыкі закраналіся не вельмі глыбока, магчыма, акрамя адносін з Крымскім ханствам, Польшчай і Лівоніяй{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}. Цяжкасці пры вывучэнні тэмы ўзнікае з-за таго, што дыпламатычныя крыніцы раскіданыя па архівах розных краін. Апроч таго, перашкаджае таксама моўны бар’ер, бо для працы гісторыку неабходна ведаць шмат моў{{sfn|Valatka|2012|loc= Paradoksas: lyg ir daug popierių išlikę, o mažai studijų turime. Kodėl?}}. Ёсць і іншая праблема — фінансаванне, паколькі праца гісторыка ў архівах замежных краін абыходзіцца дорага{{sfn|Valatka|2012|loc=Kitaip sakant, ne kiekvienas jaunas istorikas gali tyrinėti LDK diplomatijos istoriją?}}. У канцы XX ст. па тэме выйшла праца [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|М. К. Любаўскага]] «Литовско-русский сейм», прысвечаная даследаванню гісторыі ўзнікнення, станаўлення і развіцця гэтага дзяржаўна-палітычнага інстытута, высвятленню яго функцый і прэрагатыў, а таксама ўплыву рашэнняў сеймаў на ўнутры- і знешнепалітычнае жыццё дзяржавы. Адначасна выйшлі і дзве невялікія працы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. В. Доўнар-Запольскага]] «Заметки о крымских делах в Метрике Литовской» і «Литовские упоминки татарским ордам. Скарбовая книга Метрики Литовской 1502–1509 гг.», прысвечаныя ўзаемаадносінамі з татарамі. У пачатку ХХ ст. праблемы знешняй палітыкі ВКЛ сталі прадметам вывучэння ў манаграфіях польскіх даследчыкаў [[Оскар Галецкі|О. Галецкага]], [[Людвік Фінкель|Л. Фінкеля]] і іншых{{sfn|Мікалаева|2015|с=148}}. У [[міжваенны перыяд|інтэрбелум]] у [[СССР]] даследванне гісторыі ВКЛ значна скарацілася. Але ў пасляваеннай гістарыяграфіі сітуацыя змянілася. У прыватнасці, аднавілася вывучэнне маскоўска-ліцвінскіх адносін XV–XVI стст. З пачатку 50-х гг. ХХ ст. у савецкай гістарыяграфіі надоўга зацвердзілася тэндэнцыйная канцэпцыя падзей, якія прывялі да пераходу часткі ўсходніх зямель ВКЛ пад кантроль Масковіі на мяжы XV–XVI стст. Сутнасць яе была ў наступным: славянскае насельніцтва ВКЛ ужо ў XV ст. «пакутавала» ад прыгнёту каталіцызму і «імкнулася» перайсці пад уладу Маскоўскай дзяржавы і на мяжы XV–XVI стст., дзякуючы паспяховай палітыцы маскоўскага кіраўніцтва, «аб’ядналася» нарэшце з адзінавернымі братамі. Гэта версія была прадстаўлена ў манаграфіі [[Канстанцін Васілевіч Базілевіч|К. В. Базілевіча]] «Внешняя политика Русского централизованного государства. Вторая половина XV в.»{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}. Пазней з’явіліся новыя даследаванні па гэтай тэме. Так, [[Ігар Барысавіч Грэкаў|І. Б. Грэкаў]] у працы «Очерки по истории международных отношений Восточной Европы XIV–XVI вв.» разглядаў пытанні ўзаемаадносін паміж краінамі Усходняй Еўропы, у тым ліку ўзаемаадносіны ВКЛ са сваімі суседзямі. Адбітак панаваўшых у савецкай гістарыяграфіі наратываў нясе на сабе праца Г. Л. Харашкевіч «Русское государство в системе международных отношений конца XV – начала XVI в.», прысвечаная ўсебаковаму агляду эканамічных, палітычных, культурных сувязяў Маскоўскай дзяржавы азначанага перыяду, закранаючы ў тым ліку і адносіны з ВКЛ. Прычыны і сутнасць маскоўска-ліцвінскіх супярэчнасцяў падрабязна разглядаюцца ў працы [[Аляксандр Аляксандравіч Зімін|А. А. Зіміна]] «Россия на рубеже XV–XVI столетий». У гэты ж час малдаўскія даследчыкі выпусцілі шэраг прац, якія былі прама ці ўскосна прысвечаны асвятленню ліцвінска-малдаўскіх адносін{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. Пачатак 80-х гг. ХХ ст. быў адзначаны выхадам дысертацыйнага даследавання літоўскага гісторыка [[Эгідыюс Банёніс|Э. Банёніса]], прысвечанага вывучэнню праблемы пасольскай службы ВКЛ сярэдзіны XV ст. – 1569 г. Яго праца стала па сутнасці пачатковым крокам у даследаванні такіх важнейшых пытанняў, маючых непасрэднае дачыненне да знешняй палітыкі, як арганізацыя пасольскай службы і дыпламатыя ВКЛ. Высновы, да якіх прыйшоў аўтар, ішлі ў разрэз з панаваўшым у ой час пунктам гледжання, згодна з якім знешняя палітыка і дыпламатыя ВКЛ атаясамлівалася са знешняй палітыкай і дыпламатыяй Польшчы, звязанай з ім персанальнай уніяй. Літоўскі даследчык пераканаўча абверг такое меркаванне, даказаўшы існаванне самастойнага курса ВКЛ у міжнароднай палітыцы і асобнай ад польскай сферы дзейнасці яго дыпламатыі{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. Тым часам у польскай гістарыяграфіі ў міжваенны час асаблівую цікавасць прадстаўляла праблема міжнародных адносін ва Усходняй і Цэнтральнай Еўропе ў XVI ст. Прычынай была праводзімая польскімі ўладамі палітыка адраджэння польскай дзяржавы на Усходзе, мэтай якой была рэалізацыя «[[ягелонская ідэя|ідэі ягелонскай]]» і «гістарычная місія» Польшчы ва Усходняй Еўропе. У 30–40-я гг. ХХ ст. у Польшчы выйшаў шэраг прац абагульняючага характару, сярод іх вылучаюцца дзве працы [[Людвік Калянкоўскі|Л. Калянкоўскага]], у якіх на вялікім фактычным матэрыяле разглядаліся пытанні ўнутранай і знешняй палітыкі ВКЛ канца XIV–XVI ст. Яго пяру належаў і спецыяльны артыкул, прысвечаны праблеме ўзаемаадносін Ягелонскай манархіі з Крымам{{sfn|Мікалаева|2015|с=149}}. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ўзаемаадносіны Ягелонаў з Маскоўскай дзяржавай апынуліся па-за рамкамі праблематыкі работ польскіх гісторыкаў; падвергнуўся крытыцы і тэзіс аб «гістарычнай місіі» на Усходзе. Аднак высокі ўзровень распрацаванасці праблем міжнародных адносін у польскай гістарыяграфіі дазволіў падрыхтаваць шэраг фундаментальных калектыўных прац па гісторыі знешняй палітыкі і дыпламатыі Польшчы. Так, у 1982 г. пад рэдакцыяй [[Марыян Біскуп|М. Біскупа]] выйшаў першы том «Гісторыі дыпламатыі Польшчы», дзе ўтрымлівалася інфармацыя па знешняй палітыкі ВКЛ. Для гэтага выдання, як і для даваенных польскіх даследчыкаў, было характэрна атаясамленне ўсходняй мяжы Кароны з усходняй мяжой ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}. Сярод іншых прац польскіх гісторыкаў можна адзначыць даследаванне [[Юліюш Бардах|Ю. Бардаха]], які зрабіў спробу разгледзець напружаны характар узаемаадносін Вільні з Маскоўскай дзяржавай скрозь прызму дзейнасці разведвальнай службы Княства. У 1976 г. выйшла і сінтэтычная праца [[Марцэлі Косман|М. Космана]] «Historia Białorusi», у якой былі закрануты пытанні знешняй палітыкі ВКЛ{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}. Адносна заходняй гістарыяграфіі пасляваеннага перыяду вызначыліся нямецкія спецыялісты. Класічнай стала праца [[Хорст Ябланоўскі|Х. Ябланоўскага]] «Westrussland zwischen Wilna und Moskau», якая выйшла ў 1955 г. Вучоны паказаў, што ў тым канкрэтным часе на тэрыторыі так званай [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]] прамаскоўскай арыентацыі насельніцтва не існавала, што ўзаемаадносіны паміж рознымі канфесіямі, а таксама паміж уладай і праваслаўнай царквой у ВКЛ характарызаваліся талерантнасцю. Такія высновы ішлі ў разрэз з меркаваннямі афіцыйнай савецкай гістарыяграфіяй таго час{{sfn|Мікалаева|2015|с=151}}. У канцы 80-х гг. ХХ ст. у сацыялістычных дзяржавах пачаўся перагляд старых поглядаў. Новы падход па ліцвінска-маскавіцкіх адносінах знайшоў адлюстраванне ў нарысе [[Станіслаў Уладзіміравіч Думін|С. В. Думіна]] «Другая Русь (Великое княжество Литовское и Русское)». У ім упершыню ў савецкай гістарыяграфіі былі выказаны думкі, якія аспрэчвалі многія стэрэатыпы, у тым ліку ставіўся пад сумненне тэзіс пра імкненне славянскага насельніцтва да Масквы{{sfn|Мікалаева|2015|с=150}}. У 1990 г. выйшла 3-е выданне працы Е. Ахманьскага «Historia Litwy», у якім адзначалася, што войны Княства з Масквой з канца XV ст. прымусілі ВКЛ шукаць збліжэнне з Польшчай{{sfn|Мікалаева|2015|с=152}}. З канца 80-х гг. ХХ ст. да даследавання праблемы знешняй палітыкі і міжнароднага становішча ВКЛ далучыліся і беларускія гісторыкі. Адным з першых быў [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А. П. Грыцкевіч]], у працах якога разглядаліся разнастайныя аспекты міжнароднай палітыкі ВКЛ, у тым ліку адносіны з Маскоўскай дзяржавай, Крымскім ханствам, Польшчай, Святой Рымскай імперыяй і іншыми. Пасля атрымання Рэспублікай Беларусь дзяржаўнага суверэнітэту пачалося больш глыбокае даследаванне пытанняў знешняй палітыкі, у тым ліку пытанняў узаемаадносін ВКЛ з суседнімі дзяржавамі ў канцы XV – сярэдзіне XVI ст. У 1997 г. [[Уладзімір Ільіч Канановіч|У. І. Канановічам]] была абаронена кандыдацкая дысертацыя па гісторыі дыпламатычных зносін ВКЛ па тэме «Дыпламатыя Вялікага Княства Літоўскага ў 1480 – першай чвэрці XVI ст.: (Адносіны з Вялікім княствам Маскоўскім і Крымскім ханствам)». Агульнае асвятленне знешнепалітычнай праблематыкі часоў ВКЛ можна знайсці ў першай частцы выдання «Нарысы гісторыі Беларусі», падрыхтаванага [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытутам гісторыі НАН Беларусі]]{{sfn|Мікалаева|2015|с=153}}. У 2012 годзе польскі гісторык Д. Каладзечык апублікаваў працу, які змяшчае большую частку дыпламатычных дакументаў па літвінска-татарскім адносінам{{sfn|Valatka|2012|loc=Kuriame amžiuje diplomato darbas tampa profesija?}}. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{H|Николаева|2020|Николаева, Л. В. Внешняя политика Великого Княжества Литовского в конце XIV–середине XVI в.: основные направления в геополитической перспективе / Л. В. Николаева // Межкультурные исследования. – 2020. − № 5. – С. 140–174.}} * {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc35528094_475001882?hash=10gNQDPMgZr2eevrQthzbEfXcoy3uHjIiWWLKyuJTWT|аўтар=Е.К. Новик, И.Л. Качалов, Н.Е. Новик|загаловак=История Беларуси с древнейших времён до 2010 г.|месца=Минск|выдавецтва=«Вышэйшая школа»|год=2011|старонак=526|ref=Новик|ISBN=978-985-06-1917-4}} * {{H|Тихомиров|2006|Тихомиров А.В., ВНЕШНЯЯ ПОЛИТИКА И ДИПЛОМАТИЯ ВЕЛИКОГО КНЯЖЕСТВА ЛИТОВСКОГО В XIII – XIV ВВ. [Электронный ресурс]: электрон. данные. - Москва: Научная цифровая библиотека PORTALUS.RU, 09 апреля 2006.}} * {{h|Тихомиров|1998|Тихомиров, А. В. Внешнеполитический механизм и организация дипломатической службы Речи Посполитой и Великого княжества Литовского в 1569 - 1795 гг // Белорусский журнал международного права и международных отношений. — 1998. — № 3}} * {{h|Мікалаева|2015|Адлюстраванне знешняй палітыкі Вялікага княства Літоўскага перыяду канца XV ― сярэдзіны XVI ст. у гістарычных даследаваннях XX ст. / Л. В. Мікалаева // Научные труды Республиканского института высшей школы. — Минск, 2007―. — 2015. ― Вып. 15, ч. 1. ― С. 147―155}} * {{h|Лазоркина|2008|Дипломатическая деятельность канцелярии Великого княжества Литовского в XVII в. / Ольга Лазоркина // Журнал международного права и международных отношений : научное издание / учредитель Международное общественное объединение по научно-исследовательским и информационно-образовательным программам "Развитие". — 2008. ― № 1. ― С. 43―48}} * {{h|История Литвы|2013|А. Эйдинтас, А. Бумблаускас, А. Кулакаускас, М. Тамошайтис. История Литвы. — Eugrimas, 2013. — ISBN 978-609-437-207-0.}} * {{h|Valatka|2012|Rimvydas Valatka. „Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės diplomatijos istorija – žavi, bet neparašyta“ // Baltų žinyčios vartai. — gruodžio 30, 2012.}} {{Вялікае Княства Літоўскае}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка Вялікага Княства Літоўскага]] 8bo5mtxapr55qwn3yx6of9rk0l94ktp 100 776579 5164959 5059460 2026-07-12T10:30:35Z JerzyKundrat 174 5164959 wikitext text/x-wiki {{Парталы|border=#83A248}} __NOTOC__ {| style="width: 100%; padding: 0px;margin-top:4px;" |- | colspan="3" | <!------- DONATION-------> {| <div style="text-align:center; text-color:white;"> <big>'''Запрашаем на партал «Гісторыя»'''</big> </div> |} {{Блок2 |тып = 3 |выява = |памер = 48 |назва = |margin = 2.5em 0.5em 0.5em 0.5em |змесціва = {{Партал:Гісторыя/Уводзіны}} |спасылкі = }} |- | style="width: 50%; vertical-align: top;"| {{Блок2 |тып = 3 |выява = |назва = Выбраны артыкул |змесціва = {{Партал:Гісторыя/Абраны артыкул}} |спасылкі = }} {{Блок2 |тып = 3 |выява = |назва = Выбраны спіс |змесціва = {{Партал:Гісторыя/Абраны спіс}} |спасылкі = }} {{Блок2 |тып = 3 |выява = |назва = Ці ведаеце вы, што… |змесціва = * Упершыню [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|савецкія войскі]] '''[[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|ўвайшлі ў Афганістан]]''' у 1929 годзе. * Афіцыйнай мяжой [[Масква|Масквы]] да 1960 года была '''[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|кальцавая чыгунка]]'''. * У анамальна засушлівае і гарачае лета з [[Дзвіна|Дзвіны]] ўдалося дастаць '''[[Барысаў камень (Друя)|Барысаў камень]]''', які лічыўся страчаным. * Толькі '''[[Віцебскі звон (1605)|адзіны звон]]''' [[Віцебск]]а перажыў пакаранне за забойства [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. * Пры '''[[Парафіяльныя спісы (1857—1858)|спробе вызначыць]]''' этнічны склад [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] выявілі '''[[Чарнарусы|чарнарусаў]]''', '''[[Бужане (этнаграфічная група)|бужан]]''', [[яцвягі|яцвягаў]] ды [[Крывічы|крывічоў]]. * '''[[Спаская царква (Вільня)|Спаская царква]]''' з’яўлялася важным элементам усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай [[Вільня|Вільні]]. |спасылкі = }} {{Блок2 |тып = 3 |выява = |назва = Як я магу дапамачы? |змесціва = {{Вікіпедыя:Што рабіць/Гісторыя}} |спасылкі = [{{fullurl:Вікіпедыя:Што рабіць/Гісторыя|action=edit}} правіць]{{·}} [http://tools.wmflabs.org/joanjoc/sugart.php?l1=en&pr=wiki&l2=be&cat=History&dpt=3&tpl=&uselang=en&go=Proceed якіх няма]{{·}} [[Вікіпедыя:Што рабіць/Гісторыя/Чырвоныя спасылкі|чырвоныя спасылкі]] }} | <!------- ПРАВЫ -------> | style="vertical-align: top;"| <!------- Артыкулы -------> {{Блок2 |тып = 3 |выява = |назва = Дзень у гісторыі |змесціва = {{Падзеі {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAMEGEN}}}} |спасылкі = [[{{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAMEGEN}}|Іншыя падзеі]] }} {{Блок2 |тып = 3 |выява = |назва = Выява дня |змесціва = {{Партал:Гісторыя/Абраная выява}} |спасылкі = [[Партал:Гісторыя/Абраная выява|Усе выявы]] }} {{Блок2 |тып = 3 |выява = |назва = Пошук па катэгорыях |змесціва = [[:Катэгорыя:Падзеі|Падзеі]] {{*}} [[:Катэгорыя:Гістарычныя перыяды|Перыяды]] {{*}} [[:Катэгорыя:Гістарычныя вобласці|Гістарычныя вобласці]] |спасылкі = [[:Катэгорыя:Гісторыя|Усе катэгорыі]] }} |} [[Катэгорыя:Парталы]] [[Катэгорыя:Гісторыя|*]] 20y7je5c4agitdabl4u1k7y4v6uodw4 100 776588 5164895 5132245 2026-07-12T08:24:12Z JerzyKundrat 174 5164895 wikitext text/x-wiki <div align=center> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} |0101 ={{Выява дня паказаць|в=Arthur_Mees_Flags_of_A_Free_Empire_1910_Cornell_CUL_PJM_1167_01.jpg|п=[[Pax Britannica|Брытанскі свет]] у 1910&nbsp;годзе.}} |0102 ={{Выява дня паказаць|в=Sacsayhuamán_Inca_Ruins.jpg|п=Руіны ўмацаванняў Куска.}} |0103 ={{Выява дня паказаць|в=Flag of the Japanese Emperor.svg|п=Сцяг Імператара Японіі.}} |0104 ={{Выява дня паказаць|в=William of Rubruck Corpus Christi MS 066A fol 67r detail.jpg|п=[[Вілем Рубрук]] і кароль Францыі [[Людовік IX (кароль Францыі)|Людовік IX]], выява з рукапісу пач. XIV&nbsp;ст.}} |0105 ={{Выява дня паказаць|в=Miensk,_Vałockaja,_Vańkovič._Менск,_Валоцкая,_Ваньковіч_(1916).jpg|п=Сядзіба Ваньковічаў, 1916&nbsp;год.}} |0106 ={{Выява дня паказаць|в=Jan Matejko-Batory pod Pskowem.jpg|п=[[Ян Матэйка]]. «Стэфан Баторый пад Псковам».}} |0107 ={{Выява дня паказаць|в=Bertini fresco of Galileo Galilei and Doge of Venice.jpg|п=Галілей паказвае тэлескоп венецыянскаму [[дож]]у, фрэска Дж.&nbsp;Барціні.}} |0108 ={{Выява дня паказаць|в=An Inland View in Atooi, One of the Sandwich Islands (1785).jpg|п=Вёска на востраве [[Каўаі]], літаграфія 1785&nbsp;года.}} |0109 ={{Выява дня паказаць|в=Minsk_Catholic_Mary_church.jpg|п=[[Архікафедральны касцёл Найсвяцейшага Імя Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Мінск)]].}} |0110 ={{Выява дня паказаць|в=Viazynka - Memorial Living Room.jpg|п=Мемарыяльны пакой у хаце, у якой у 1882 годзе нарадзіўся [[Янка Купала]].}} |0111 ={{Выява дня паказаць|в=Muzyckaja prauda №1.jpg|п=«Мужыцкая праўда», № 1.}} |0112 ={{Выява дня паказаць|в=Coat of Arms of Pinsk, Belarus.svg|п=Герб Пінска.}} |0113 ={{Выява дня паказаць|в=January 13 events in Vilnius Lithuania.jpg|п=Падзеі ў ноч на 13 студзеня 1991 года ў [[Вільнюс]]е.}} |0114 ={{Выява дня паказаць|в=Malacca_1630.jpg|п=Малака, партугальскі форт на карце 1630&nbsp;года.}} |0115 ={{Выява дня паказаць|в=Biełaruskaja sialanska-rabotnickaja hramada, Małanka.PNG|п=Сяляне ўцякаюць з [[ППС]], [[Вызваленне, партыя|Вызвалення]], [[Беларускі сялянскі саюз|Сялянскага Саюза]] і ўступаюць у [[БСРГ]]. [[Язэп Горыд]]. [[Маланка (часопіс)|Маланка]] № 14, 1926.}} |0116 ={{Выява дня паказаць|в=5 Prohibition Disposal(9).jpg|п=|У [[Нью-Ёрк]]у спіртное зліваюць у каналізацыю, 1920&nbsp;год.}} |0117 ={{Выява дня паказаць|в=The_Roman_Empire,_AD_395.png|п=Рымская імперыя ў 395&nbsp;годзе.}} |0118 ={{Выява дня паказаць|в=Boyar Buturlin receiving an oath of loyalty to the Russian Tsar from Bogdan Khmelnitsky.jpeg|п=Баярын Бутурлін прымае прысягу ад гетмана Хмяльніцкага на падданства Расіі, гравюра 1836&nbsp;года.}} |0119 ={{Выява дня паказаць|в=12-03-01-autostadtr-by-RalfR-08a.jpg|п=Легкавы аўтамабіль «Фольксваген Жук».}} |0120 ={{Выява дня паказаць|в=HKClub 1928.jpeg|п=Ганконг, 1928&nbsp;год.}} |0121 ={{Выява дня паказаць|в=20090529_Great_Wall_8125.jpg|п=Вялікая Кітайская сцяна.}} |0122 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_arms_of_the_January_Uprising.svg|п=Сімвал паўстання 1863—1864 гадоў.}} |0123 ={{Выява дня паказаць|в=Rzeczpospolita Rozbiory 2.png|п=Рэч Паспалітая па другім падзеле.}} |0124 ={{Выява дня паказаць|в=4487_National_Arts_Museum_of_the_Republic_of_Belarus.JPG|п=Атрыум Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь.}} |0125 ={{Выява дня паказаць|в=Hockey_chamonix_1924.jpg|п=Каманды Канады і Вялікабрытаніі гуляюць у хакей на зімовых Алімпійскіх гульнях у Шамані, 1924&nbsp;год.}} |0126 ={{Выява дня паказаць|в=Sydney_1888.jpg|п=Сідней на выяве 1888&nbsp;года.}} |0127 ={{Выява дня паказаць|в=Auschwitz II-Birkenau (main gate).JPG|п=Брама канцлагера Асвенцім.}} |0128 ={{Выява дня паказаць|в=Challenger explosion.jpg|п=Выбух касмічнага карабля «Чэленджэр».}} |0129 ={{Выява дня паказаць|в=Karl Benz Automobile.jpg|п=Карл Бенц на аўтамабілі, 1894&nbsp;год.}} |0130 ={{Выява дня паказаць|в=City_Lights_(1931_theatrical_poster_-_retouched).jpg|п=Афіша кінафільма «Агні вялікага горада», 1931&nbsp;год.}} |0131 ={{Выява дня паказаць|в=Accademia - Procession in piazza San Marco by Gentile Bellini.jpg|п=Працэсія рэліквіі Святога Крыжа на [[Плошча Сан-Марка|плошчы Сан Марка]] ў Венецыі, [[Джэнціле Беліні]], 1496&nbsp;год.}} |0201 ={{Выява дня паказаць|в=Vypusk 2 1921.jpg|п=Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі з выпускнікамі, 1921&nbsp;год.}} |0202 ={{Выява дня паказаць|в=Escudo de armas colonial de Buenos Aires.jpg|п=Каланіяльны герб Буэнас-Айрэса, гарадская ратуша.}} |0203 ={{Выява дня паказаць|в=Πρωτοκολλο ανεξαρτησίας.jpg|п=Падпісанне Лонданскага пратакола, фрэска Трафейнай залы парламента Грэцыі.}} |0204 ={{Выява дня паказаць|в=Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|п=Удзельнікі Ялцінскай канферэнцыі, 1945.}} |0205 ={{Выява дня паказаць|в=Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|п=Удзельнікі Ялцінскай канферэнцыі, 1945.}} |0206 ={{Выява дня паказаць|в=Emblem_of_the_Byelorussian_SSR_(1927–1937).svg|п=[[Герб БССР]] (1927–1937).}} |0207 ={{Выява дня паказаць|в=Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|п=Удзельнікі Ялцінскай канферэнцыі, 1945.}} |0208 ={{Выява дня паказаць|в=Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|п=Удзельнікі Ялцінскай канферэнцыі, 1945.}} |0209 ={{Выява дня паказаць|в=The Grand Courtyard of Vilnius University.Lithuania.jpg|п=Ансамбль Віленскага ўніверсітэта.}} |0210 ={{Выява дня паказаць|в=Yalta summit 1945 with Churchill, Roosevelt, Stalin.jpg|п=Удзельнікі Ялцінскай канферэнцыі, 1945.}} |0211 ={{Выява дня паказаць|в=Clermont_illustration_-_Robert_Fulton_-_Project_Gutenberg_eText_15161.jpg|п=Параход Фултана.}} |0212 ={{Выява дня паказаць|в=Афіша першай беларускай вечарынкі ў Вільні.webp|п=Афіша першай беларускай вечарынкі ў Вільні.}} |0213 ={{Выява дня паказаць|в=Пароход_Челюскин.jpg|п=Параход «Чалюскін», фота 1933&nbsp;года.}} |0214 ={{Выява дня паказаць|в=St-valentine-baptizing-st-lucilla-jacopo-bassano.jpg|п=[[Святы Валянцін]] на карціне Дж. Базана, XVI&nbsp;ст.}} |0215 ={{Выява дня паказаць|в=Homan_№_1.jpg|п=Гоман № 1, 15 (28) лютага 1916&nbsp;года.}} |0216 ={{Выява дня паказаць|в=Nepriklausomybes_aktas.gif|п=[[Акт аб незалежнасці Літвы]].}} |0217 ={{Выява дня паказаць|в=Mailand scala view from stage 1300010 Pano.jpg|п=Iнтэр’ер тэатра «Ла Скала».}} |0218 ={{Выява дня паказаць|в=Glicerio_-_MNR_Palazzo_Massimo.jpg|п=Залаты солід з партрэтам імператара [[гліцэрый|Гліцэрыя]].}} |0219 ={{Выява дня паказаць|в=Mailand scala view from stage 1300010 Pano.jpg|п=Iнтэр’ер тэатра «Ла Скала».}} |0220 ={{Выява дня паказаць|в=ARALibertad1892-MNPB.jpg|п=Аргенцінскі браняносец «Лібертад», 1893&nbsp;год.}} |0221 ={{Выява дня паказаць|в=BNR First charter.jpg|п=[[Першая Устаўная грамата|Устаўная грамата да народаў Беларусі]] ад 21 лютага 1918 года, выдадзеная Выканаўчым камітэтам Рады Усебеларускага з’езда.}} |0222 ={{Выява дня паказаць|в=Carolingian Empire map 1895.jpg|п=Франкская імперыя ў перыяд свайго найбольшага пашырэння.}} |0223 ={{Выява дня паказаць|в=Allegory_of_war_and_Law_-_Prunksaal_-_Austrian_National_Library.jpg|п=Фрэска «Алегорыя вайны і закону» ў Аўстрыйскай нацыянальнай бібліятэцы, Вена.}} |0224 ={{Выява дня паказаць|в=Graffiti Vinnytsia 2022 G1.jpg|п=Патрыятычны графіці ў [[Вінніца|Вінніцы]], Украіна, 2022&nbsp;год.}} |0225 ={{Выява дня паказаць|в=Афіша першай беларускай вечарынкі ў Вільні.webp|п=Афіша першай беларускай вечарынкі ў Вільні.}} |0226 ={{Выява дня паказаць|в=DesertStormMap v2.svg|п=Наступленне ў Кувейце, 1991&nbsp;год.}} |0227 ={{Выява дня паказаць|в=Operation Desert Storm - Abandoned Vehicles 1991.jpg|п=Кінутая і знішчаная тэхніка на «шашы смерці», 1991&nbsp;год.}} |0228 ={{Выява дня паказаць|в=Homan_№_1.jpg|п=Гоман № 1, 15 (28) лютага 1916&nbsp;года.}} |0229 ={{Выява дня паказаць|в=Operation Desert Storm - Abandoned Vehicles 1991.jpg|п=Кінутая і знішчаная тэхніка на «шашы смерці», 1991&nbsp;год.}} |0301 ={{Выява дня паказаць|в=Library of Congress, Washington, D.C. - c. 1902.jpg|п=[[Бібліятэка Кангрэса]], Вашынгтон, 1902&nbsp;год.}} |0302 ={{Выява дня паказаць|в=Library of Congress, Washington, D.C. - c. 1902.jpg|п=[[Бібліятэка Кангрэса]], Вашынгтон, 1902&nbsp;год.}} |0303 ={{Выява дня паказаць|в=Australian states history.gif|п=Гісторыя тэрытырыяльнага падзелу Аўстраліі.}} |0304 ={{Выява дня паказаць|в=Australian states history.gif|п=Гісторыя тэрытырыяльнага падзелу Аўстраліі.}} |0305 ={{Выява дня паказаць|в=Mahiloŭ. Магілёў (1765-67).jpg|п=[[Чытанне маршалкам папскай булы на будаўніцтва манастыроў у Магілёве ў XVIII стагоддзі]], фрэска.}} |0306 ={{Выява дня паказаць|в=Reception_of_the_Manila_Galleon_by_the_Chamorro_in_the_Ladrones_Islands,_ca._1590.jpg|п=Сцэна сустрэчы іспанскага галеона з чамора, насельнікамі Марыянскіх астравоў, каля 1590&nbsp;года.}} |0307 ={{Выява дня паказаць|в=Mitau Ordensburg 1703.jpg|п=Замак у Мітаве, гравюра 1703&nbsp;года.}} |0308 ={{Выява дня паказаць|в=Zetkin luxemburg1910.jpg|п=[[Клара Цэткін]] і [[Роза Люксембург]], 1910&nbsp;год.}} |0309 ={{Выява дня паказаць|в=Здудзіцкі каменны крыж.JPG|п=[[Здудзіцкі каменны крыж]] у храме.}} |0310 ={{Выява дня паказаць|в=Tokyo_1945-3-10-1.jpg|п=Знішчаныя кварталы [[Токіа]], 1945&nbsp;год.}} |0311 ={{Выява дня паказаць|в=The Daily Courant.png|п=The Daily Courant.}} |0312 ={{Выява дня паказаць|в=Map Crusader states 1240-eng.png|п=Заваяванні крыжакоў у XIII&nbsp;ст.}} |0313 ={{Выява дня паказаць|в=Chartist meeting, Kennington Common.jpg|п=Сход [[чартыст]]аў у Лондане, 1848&nbsp;год.}} |0314 ={{Выява дня паказаць|в=Miensk. Менск (1591).gif|п=Пячатка з выявай [[Герб Мінска|герба Менска]] ў 1591&nbsp;годзе.}} |0315 ={{Выява дня паказаць|в=The Four Voyages of Columbus 1492-1503 - Project Gutenberg etext 18571.jpg|п=Карта чатырох экспедыцый Калумба.}} |0316 ={{Выява дня паказаць|в=Monument of the My Lai Massacre (2).jpg|п=Манумент на тэрыторыі былой абшчыны Сангмі ў В'етнаме.}} |0317 ={{Выява дня паказаць|в=Viciebsk._Віцебск_(1597)_(3).jpg|п=Пячатка з гербам Віцебска, 1597&nbsp;год.}} |0318 ={{Выява дня паказаць|в=Caricature_for_Riga_Peace_1921.png|п=Карыкатура 1921&nbsp;года.}} |0319 ={{Выява дня паказаць|в=Sydney Ferry Koompartoo.jpg|п=[[Харбар-Брыдж (Сідней)]].}} |0320 ={{Выява дня паказаць|в=Napoleon-Elbe.jpg|п=Вяртанне [[Напалеон I Банапарт|Напалеона Банапарта]] з Эльбы.}} |0321 ={{Выява дня паказаць|в=Coat of Arms of Homieĺ (1560).jpg|п=Рэканструкцыя першага вядомага герба Гомеля.}} |0322 ={{Выява дня паказаць|в=Hatyn_1.JPG|п=Мемарыяльны комплекс «Хатынь».}} |0323 ={{Выява дня паказаць|в=Adolf Hitler - Time Magazine Cover - March 13, 1933.jpg|п=[[Адольф Гітлер]] на вокладцы часопіса «Time», 1933&nbsp;год.}} |0324 ={{Выява дня паказаць|в=Akt powstania kosciuszkowskiego.jpg|п=Акт паўстання 1794&nbsp;года.}} |0325 ={{Выява дня паказаць|в=BNR Third charter.png|п=[[Трэцяя Устаўная грамата]] ад 25 сакавіка 1918 года, выдадзеная Радай БНР.}} |0326 ={{Выява дня паказаць|в=AtlasMiller_BNF_Indian_Ganges.jpg|п=Бенгалія ў партугальскім атласе Мілера, 1519&nbsp;год.}} |0327 ={{Выява дня паказаць|в=Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg|п=Першая паштовая марка Рэспублікі Беларусь. 1992&nbsp;год.}} |0328 ={{Выява дня паказаць|в=G.Quarenghi - Views of Moscow and its Environs - Sobornaya Square at the Moscow Kremlin - 1797.jpg|п=[[Джакома Кварэнгі]]. Выгляд саборнай плошчы Маскоўскага Крамля. 1797.}} |0329 ={{Выява дня паказаць|в=Atlas Cosmographicae (Mercator). Вялікае Княства Літоўскае. 1595.jpg|п=Карта Вялікага Княства Літоўскага, створаная [[Г. Меркатар]]ам. З кнігі «Atlas sive Cosmographicae Meditationes», 1595.}} |0330 ={{Выява дня паказаць|в=Edouard Dubufe Congrès de Paris.jpg|п=Падпісанне Парыжскага мірнага дагавора. Луі-Эдуард Дзюбюф. 1856&nbsp;год.}} |0331 ={{Выява дня паказаць|в=Eiffel Tower plans 01.jpg|п=План Эйфелевай вежы, 1887&nbsp;год.}} |0401 ={{Выява дня паказаць|в=1804 Silver Dollar (Class III).jpg|п=Срэбраная аднадоларавая манета ЗША.}} |0402 ={{Выява дня паказаць|в=PocockBattleOfCopenhagen.jpg|п=Бітва ў гавані Капенгагена, 1801&nbsp;год.}} |0403 ={{Выява дня паказаць|в=Battle najera froissart.jpg|п=Бітва пры Нахеры.}} |0404 ={{Выява дня паказаць|в=Laurentian Codex 01.jpg|п=Лаўрэнцьеўскі летапіс.}} |0405 ={{Выява дня паказаць|в=Battle of Maipu.jpg|п=Бітва пры Майпу.}} |0406 ={{Выява дня паказаць|в=Athens 1896 report cover.jpg|п=Плакат першых Алімпійскіх гульняў.}} |0407 ={{Выява дня паказаць|в=Praha_Karolinum_ext_1.jpg|п=Карлаў універсітэт у Празе.}} |0408 ={{Выява дня паказаць|в=Prusy_1525_ru.svg|п=Прускае герцагства на карце.}} |0409 ={{Выява дня паказаць|в=Index Librorum Prohibitorum 1.jpg|п=Index Librorum Prohibitorum, выданне 1564&nbsp;года [[Паала Мануцыа|Паала Мануцыя]].}} |0410 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Škloŭ.png|п=Герб Шклова.}} |0411 ={{Выява дня паказаць|в=Taisei_Hōkan.jpg|п=Вяртанне дзяржаўнай улады імператару ў Японіі.}} |0412 ={{Выява дня паказаць|в=Mirski zamak. Мірскі замак (N. Orda, 1877).jpg|п=Мірскі Замак. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], 1876&nbsp;год.}} |0413 ={{Выява дня паказаць|в=Korea-Gyeongju-Bulguksa-33.jpg|п=Пульгукса, будысцкі храм эпохі Сіла, Паўднёвая Карэя.}} |0414 ={{Выява дня паказаць|в=Пасудзіна гліняная. Неаліт.jpg|п=[[Посуд|Пасудзіна]] [[Гліна|гліняная]] кан. III — пач. II тыс. да н. э. з паселішча Асавец-ІІ. [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|НГМ РБ]].}} |0415 ={{Выява дня паказаць|в=Korea-Gyeongju-Bulguksa-33.jpg|п=Пульгукса, будысцкі храм эпохі Сіла, Паўднёвая Карэя.}} |0416 ={{Выява дня паказаць|в=Пасудзіна гліняная. Неаліт.jpg|п=|[[Посуд|Пасудзіна]] [[Гліна|гліняная]] кан. III — пач. II тыс. да н. э. з паселішча Асавец-ІІ. [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|НГМ РБ]].}} |0417 ={{Выява дня паказаць|в=Korea-Gyeongju-Bulguksa-33.jpg|п=Пульгукса, будысцкі храм эпохі Сіла, Паўднёвая Карэя.}} |0418 ={{Выява дня паказаць|в=Korea-Gyeongju-Bulguksa-33.jpg|п=Пульгукса, будысцкі храм эпохі Сіла, Паўднёвая Карэя.}} |0419 ={{Выява дня паказаць|в=Australian states history.gif|п=Гісторыя тэрытырыяльнага падзелу Аўстраліі.}} |0420 ={{Выява дня паказаць|в=Pylons_and_obelisk_Luxor_temple.JPG|п=Луксорскі храм.}} |0421 ={{Выява дня паказаць|в=Pylons_and_obelisk_Luxor_temple.JPG|п=Луксорскі храм.}} |0422 ={{Выява дня паказаць|в=Пасудзіна гліняная. Неаліт.jpg|п=|[[Посуд|Пасудзіна]] [[Гліна|гліняная]] кан. III — пач. II тыс. да н. э. з паселішча Асавец-ІІ. [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|НГМ РБ]].}} |0423 ={{Выява дня паказаць|в=Pylons_and_obelisk_Luxor_temple.JPG|п=Луксорскі храм.}} |0424 ={{Выява дня паказаць|в=Library of Congress, Washington, D.C. - c. 1902.jpg|п=[[Бібліятэка Кангрэса]], Вашынгтон, 1902&nbsp;год.}} |0425 ={{Выява дня паказаць|в=Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg|п=Першая паштовая марка Рэспублікі Беларусь. 1992&nbsp;год.}} |0426 ={{Выява дня паказаць|в=Bundesarchiv Bild 183-H25224, Guernica, Ruinen.jpg|п=Руіны Гернікі.}} |0427 ={{Выява дня паказаць|в=Vilenskie mucheniki.jpg|п=Ікона трох віленскіх мучанікаў.}} |0428 ={{Выява дня паказаць|в=Беларуская думка 1919.jpg|п=Газета «Беларуская думка».}} |0429 ={{Выява дня паказаць|в=The royal family on the balcony (cropped).jpg|п=Шлюб прынца Уільяма і Кейт Мідлтан.}} |0430 ={{Выява дня паказаць|в=Constitution of Belarus 1994 1.jpg|п=Канстытуцыя Беларусі, 1994.}} |0501 ={{Выява дня паказаць|в=1989 CPA 6059.jpg|п=Паштовы блок [[СССР]], 1989 год: 100-годдзе [[Першага мая|Першамая]].}} |0502 ={{Выява дня паказаць|в=Stemp_Flag_and_map_of_Belarus.jpg|п=Першая паштовая марка Рэспублікі Беларусь. 1992&nbsp;год.}} |0503 ={{Выява дня паказаць|в=Wojniakowski_Passing_of_the_3rd_of_May_Constitution.jpg|п=Прыняцце Канстытуцыі 3&nbsp;мая.}} |0504 ={{Выява дня паказаць|в=DSC_0658-Recovered.jpg|п=Вавілон.}} |0505 ={{Выява дня паказаць|в=Храналогія 1581, Андрэй Рымша, стар. 1.jpg|п=«Храналогія», Андрэй Рымша, 1581&nbsp;год.}} |0506 ={{Выява дня паказаць|в=Дом-музей Максіма Багдановіча.jpg|п=[[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)]].}} |0507 ={{Выява дня паказаць|в=AGAD Uniwersał połaniecki - druk.jpg|п=[[Паланецкі ўніверсал]].}} |0508 ={{Выява дня паказаць|в=German_instrument_of_surrender2.jpg|п=Акт аб капітуляцыі Германіі.}} |0509 ={{Выява дня паказаць|в=German_instrument_of_surrender2.jpg|п=Акт аб капітуляцыі Германіі.}} |0510 ={{Выява дня паказаць|в=Дом-музей Максіма Багдановіча.jpg|п=[[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)]].}} |0511 ={{Выява дня паказаць|в=Uruk_Archaeological_site_at_Warka.jpg|п=[[Урук]].}} |0512 ={{Выява дня паказаць|в=Ostromirovo.jpg|п=«[[Астрамірава Евангелле]]».}} |0513 ={{Выява дня паказаць|в=Lei Áurea.jpg|п=«Залаты закон» ад 13 мая 1888 года з подпісам прынцэсы-рэгента.}} |0514 ={{Выява дня паказаць|в=Bychaŭ._Быхаў_(1648-54).jpg|п=Горад Быхыў і замак, XVII&nbsp;ст.}} |0515 ={{Выява дня паказаць|в=Дом-музей Максіма Багдановіча.jpg|п=[[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)]].}} |0516 ={{Выява дня паказаць|в=Gorodok-verenitsyn.JPG|п=Мемарыяльная дошка «Тарас на Парнасе», Гарадок.}} |0517 ={{Выява дня паказаць|в=Facciata_Verde.JPG|п=[[Нью-Ёркская фондавая біржа]].}} |0518 ={{Выява дня паказаць|в=Siege_of_malta_1.jpg|п=Аблога Мальты, прыбыццё турэцкага флоту на карціне XVI&nbsp;ст.}} |0519 ={{Выява дня паказаць|в=Дом-музей Максіма Багдановіча.jpg|п=[[Дом-музей Максіма Багдановіча (Гродна)]].}} |0520 ={{Выява дня паказаць|в=Cueva_arana.svg|п=Бортніцтва. Выява ў Павучынай пячоры ([[Іспанія]]), VIII&nbsp;— VI&nbsp;тысячагоддзі да&nbsp;н.э.}} |0521 ={{Выява дня паказаць|в=Cutty Sark (ship, 1869) - SLV H91.250-164.jpg|п=«Каці Сарк», фота 1940&nbsp;года.}} |0522 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Ašmiany,_Belarus.svg|п=Герб Ашмянаў.}} |0523 ={{Выява дня паказаць|в=Coat of Arms of Ščučyn, Belarus.svg|п=Герб Шчучына.}} |0524 ={{Выява дня паказаць|в=Catedral_Primada._Toledo,_España.jpg|п=Таледа.}} |0525 ={{Выява дня паказаць|в=Catedral_Primada._Toledo,_España.jpg|п=Таледа.}} |0526 ={{Выява дня паказаць|в=Westminster_Bridge_&_Palace_of_Westminster.jpg|п=Вэстмінстэрскі мост у Лондане.}} |0527 ={{Выява дня паказаць|в=PBY-1 Catalinas of VP-9 over the Golden Gate Bridge in May 1937.jpg|п=Самалёты над мастом Залатыя 1937&nbsp;год.}} |0528 ={{Выява дня паказаць|в=Пасудзіна гліняная. Неаліт.jpg|п=|Гліняная пасудзіна кан. III — пач. II&nbsp;тыс. да н. э. з паселішча Асавец-ІІ. [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]].}} |0529 ={{Выява дня паказаць|в=Catedral_Primada._Toledo,_España.jpg|п=Таледа.}} |0530 ={{Выява дня паказаць|в=Priam's treasure (r).jpg|п=Скарб Прыяма.}} |0531 ={{Выява дня паказаць|в=Priam's treasure (r).jpg|п=Скарб Прыяма.}} |0601 ={{Выява дня паказаць|в=Brasłaŭ._Браслаў_(1792).jpg|п=Выява [[герб Браслава|герба Браслава]].}} |0602 ={{Выява дня паказаць|в=Brasłaŭ._Браслаў_(1792).jpg|п=Выява [[герб Браслава|герба Браслава]].}} |0603 ={{Выява дня паказаць|в=Biełaruskaja hramatyka dla škoł, vokładka (1918).jpg|п=«Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча (1918).}} |0604 ={{Выява дня паказаць|в=Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|п=«Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча (1918).}} |0605 ={{Выява дня паказаць|в=Map of Siam and French Indochina.svg|п=Экспансія еўрапейскіх дзяржаў у Індакітаі.}} |0606 ={{Выява дня паказаць|в=Lipniški,_Pahonia._Ліпнішкі,_Пагоня_(1792).jpg|п=Выява герба Ліпнішак з прывілея 1792&nbsp;года.}} |0607 ={{Выява дня паказаць|в=Jagiełło_dispute.JPG|п=Дыспут гусіцкіх тэолагаў у прысутнасці польскага караля [[Уладзіслаў II Ягайла|Уладзіслава II Ягайлы]], выява XV&nbsp;ст.}} |0608 ={{Выява дня паказаць|в=Viking Expansion.svg|п=Экспансія вікінгаў у Еўропе.}} |0609 ={{Выява дня паказаць|в=Cartier Second Voyage Map 1.png|п=Другая экспедыцыя Карцье.}} |0610 ={{Выява дня паказаць|в=Schlacht von Zablat Hogenbersche Geschichtsblätter.JPG|п=[[Бітва пры Саблатэ]] на тагачаснай выяве.}} |0611 ={{Выява дня паказаць|в=Novaja_ziamlia_1923.jpg|п=Паэма Якуба Коласа «Новая зямля», 1923.}} |0612 ={{Выява дня паказаць|в=Napoleon Neman.jpg|п=Пераправа напалеонаўскай арміі цераз Нёман на тагачаснай выяве.}} |0613 ={{Выява дня паказаць|в=Index Librorum Prohibitorum 1.jpg|п=Індэкс забароненых кніг, выданне 1564&nbsp;года.}} |0614 ={{Выява дня паказаць|в=Harîrî_Schefer_-_BNF_Ar5847_f.51.jpg|п=Ілюстрацыя з манускрыпта «Макамата» ў стылі багдадскай школы, XIII&nbsp;ст.}} |0615 ={{Выява дня паказаць|в=King John signing the Great Charter (Magna Carta) by English School.png|п=[[Іаан Беззямельны]] падпісвае Вялікую хартыю вольнасцей — ілюстрацыя з ''Cassell's History of England'' (1902).}} |0616 ={{Выява дня паказаць|в=Currier and Ives Liberty2 courtesy version.jpg|п=[[Статуя Свабоды]] на храмалітаграфіі 1885&nbsp;года.}} |0617 ={{Выява дня паказаць|в=Currier and Ives Liberty2 courtesy version.jpg|п=[[Статуя Свабоды]] на храмалітаграфіі 1885&nbsp;года.}} |0618 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Niasviž,_Belarus.svg|п=[[Герб Нясвіжа]].}} |0619 ={{Выява дня паказаць|в=NevrevN_RGalickiyPrinimMIN.jpg|п=[[Мікалай Васільевіч Неўраў|М. Неўраў]]. [[Раман Галіцкі прымае паслоў Папы Інакенція III]]. 1875.}} |0620 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0621 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0622 ={{Выява дня паказаць|в=Bundesarchiv Bild 101I-137-1009-17, Weißrussland, Minsk, Ruinen.jpg|п=Руіны Мінска (ліпень 1941 года).}} |0623 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0624 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0625 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0626 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0627 ={{Выява дня паказаць|в=Bee-treeState_museum_of_folk_architecture_and_life.JPG|п=Борці ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]].}} |0628 ={{Выява дня паказаць|в=Bundesarchiv Bild 146-1982-077-11, Russland, Minsk, gefangene sowjetische Soldaten.jpg|п=Калона савецкіх ваеннапалонных, захопленых пад Мінскам, рухаецца на захад.}} |0629 ={{Выява дня паказаць|в=Theodora_mosaic_-_Basilica_San_Vitale_(Ravenna)_v2.jpg|п=Імператрыца Феадора, мазаіка ў базіліцы [[Сан-Вітале]], Равена.}} |0630 ={{Выява дня паказаць|в=Theodora_mosaic_-_Basilica_San_Vitale_(Ravenna)_v2.jpg|п=Імператрыца Феадора, мазаіка ў базіліцы [[Сан-Вітале]], Равена.}} |0701 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0702 ={{Выява дня паказаць|в=Bundesarchiv Bild 146-1982-077-11, Russland, Minsk, gefangene sowjetische Soldaten.jpg|п=Калона савецкіх ваеннапалонных, захопленых пад Мінскам, рухаецца на захад.}} |0703 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0704 ={{Выява дня паказаць|в=United_States_Declaration_of_Independence.jpg|п=Дэкларацыя аб незалежнасці ЗША.}} |0705 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0706 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0707 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0708 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0709 ={{Выява дня паказаць|в=El_Castillo_Stitch_2008_Edit_1.jpg|п=Чычэн-Іца.}} |0710 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0711 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0712 ={{Выява дня паказаць|в=Commemorative_Medal_of_the_Rhine_Confederation.svg|п=Герб Рэйнскага саюза.}} |0713 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0714 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0715 ={{Выява дня паказаць|в=Rzeczpospolita_voivodships.png|п=Карта [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].}} |0716 ={{Выява дня паказаць|в=Masjid_an-Nabawi_1750.jpg|п=Мячэць Пророка ў Медзіне, ілюстрацыя XVIII&nbsp;ст.}} |0717 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0718 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0719 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0720 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0721 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0722 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0723 ={{Выява дня паказаць|в=Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|п=Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне, 1936&nbsp;год.}} |0724 ={{Выява дня паказаць|в=Korean_War_armistice_agreement_1953.jpg|п=Падпісанне пагаднення аб спыненні баявых дзеянняў Карэйскай вайны.}} |0725 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0726 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0727 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0728 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0729 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0730 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0731 ={{Выява дня паказаць|в=Machu_Picchu,_Perú,_2015-07-30,_DD_47.JPG|п=Мачу-Пікчу.}} |0801 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0801 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0802 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0803 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0804 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0805 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0806 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0807 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0808 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0809 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0810 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0811 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0812 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0813 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0814 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0815 ={{Выява дня паказаць|в=Острожская_Библия._Титульный_лист.jpg|п=Тытульны ліст Астрожскай бібліі.}} |0816 ={{Выява дня паказаць|в=Minsk Protest 2020-08-16 160959.jpg|п=Мітынг у Мінску 16 жніўня 2020&nbsp;года.}} |0817 ={{Выява дня паказаць|в=Minsk Protest 2020-08-16 160959.jpg|п=Мітынг у Мінску 16 жніўня 2020&nbsp;года.}} |0818 ={{Выява дня паказаць|в=Minsk Protest 2020-08-16 160959.jpg|п=Мітынг у Мінску 16 жніўня 2020&nbsp;года.}} |0819 ={{Выява дня паказаць|в=Minsk Protest 2020-08-16 160959.jpg|п=Мітынг у Мінску 16 жніўня 2020&nbsp;года.}} |0820 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0821 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0822 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0823 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Kryčaŭ.svg|п=[[Герб Крычава]].}} |0824 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0825 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0826 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0827 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0828 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0829 ={{Выява дня паказаць|в=Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|п=Жыхары [[Парыж]]а вітаюць саюзнікаў на [[Елісейскія палі|Елісейскіх палях]], 1944&nbsp;год.}} |0830 ={{Выява дня паказаць|в=Połacak. Полацак (1579).jpg|п=Аблога Полацка.}} |0831 ={{Выява дня паказаць|в=Połacak. Полацак (1579).jpg|п=Аблога Полацка.}} |0901 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0902 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0903 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0904 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0905 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0906 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0907 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0908 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0909 ={{Выява дня паказаць|в=Surrender of Japan - USS Missouri.jpg|п=Прадстаўнікі Японіі на борце амерыканскага лінкора «Місуры», 1945&nbsp;год.}} |0910 ={{Выява дня паказаць|в=Ghetto Davyd-Haradok 2a.jpg|п=Мемарыял ва ўрочышчы Хіноўск.}} |0911 ={{Выява дня паказаць|в=WTC-Fireman requests 10 more colleagesa.jpg|п=Пажарнік выклікае яшчэ 10 выратавальнікаў для расчысткі развалін Сусветнага гандлёвага цэнтра, 2001&nbsp;год.}} |0912 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Lidy,_Belarus.svg|п=[[Герб Ліды]].}} |0913 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Lidy,_Belarus.svg|п=[[Герб Ліды]].}} |0914 ={{Выява дня паказаць|в=Nas dol1.JPG|п=Газетны нумар «Нашай долі».}} |0915 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Lidy,_Belarus.svg|п=[[Герб Ліды]].}} |0916 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Lidy,_Belarus.svg|п=[[Герб Ліды]].}} |0917 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_Arms_of_Lidy,_Belarus.svg|п=[[Герб Ліды]].}} |0918 ={{Выява дня паказаць|в=Rzeczpospolita po I rozbiorze.png|п=Рэч Паспалітая па першым падзеле.}} |0919 ={{Выява дня паказаць|в=Rzeczpospolita po I rozbiorze.png|п=Рэч Паспалітая па першым падзеле.}} |0920 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0921 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0922 ={{Выява дня паказаць|в=The badly shelled main road to Bapaume.jpg|п=Вынікі артылерыйскіх абстрэлаў падчас Бітвы на Соме, 1916&nbsp;год.}} |0923 ={{Выява дня паказаць|в=RGBL I 1935 S 1145.jpg|п=Нюрнбергскія расавыя законы, апублікаваныя ва ўрадавым бюлютэні.}} |0924 ={{Выява дня паказаць|в=RGBL I 1935 S 1145.jpg|п=Нюрнбергскія расавыя законы, апублікаваныя ва ўрадавым бюлютэні.}} |0925 ={{Выява дня паказаць|в=RGBL I 1935 S 1145.jpg|п=Нюрнбергскія расавыя законы, апублікаваныя ва ўрадавым бюлютэні.}} |0926 ={{Выява дня паказаць|в=RGBL I 1935 S 1145.jpg|п=Нюрнбергскія расавыя законы, апублікаваныя ва ўрадавым бюлютэні.}} |0927 ={{Выява дня паказаць|в=RGBL I 1935 S 1145.jpg|п=Нюрнбергскія расавыя законы, апублікаваныя ва ўрадавым бюлютэні.}} |0928 ={{Выява дня паказаць|в=Lviv 1939 Sov Cavalry.jpg|п=Савецкая кавалерыя ў [[Льыоў|Львове]], 1939&nbsp;год.}} |0929 ={{Выява дня паказаць|в=RGBL I 1935 S 1145.jpg|п=Нюрнбергскія расавыя законы, апублікаваныя ва ўрадавым бюлютэні.}} |0930 ={{Выява дня паказаць|в=Munich Agreement Bundesarchiv Bild 183-R69173.jpg|п=Падчас падпісання Мюнхенскага пагаднення. Злева направа: [[Невіл Чэмберлен|Чэмберлен]], [[Эдуар Даладзье|Даладзье]], [[Адольф Гітлер|Гітлер]], [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]] і [[Галеаца Чыяна|Чыяна]].}} |1001 ={{Выява дня паказаць|в=Defendants in the dock at the Nuremberg Trials.jpg|п=Адказчыкі ў ложы на [[Нюрнбергскі працэс|Нюрнбергскім працэсе]] (у пярэднім радзе, злева направа): [[Герман Герынг]], [[Рудольф Гес]], [[Іахім фон Рыбентроп]], [[Вільгельм Кейтэль]] (у другім радзе, злева направа): [[Карл Дзёніц]], [[Эрых Рэдэр]], [[Бальдур фон Шырах]], [[Заўкель|Фрыц Заўкель]].}} |1002 ={{Выява дня паказаць|в=Largs Pencil S.jpg|п=Поле бітвы пры Ларгсе з манументам у яе памяць.}} |1003 ={{Выява дня паказаць|в=Germany divided DDR.png|п=Былая ГДР на карце аб’яднанай Германіі.}} |1004 ={{Выява дня паказаць|в=Gregorianscher Kalender Petersdom.jpg|п=[[Грыгорый XIII]] прымае новы каляндар.}} |1005 ={{Выява дня паказаць|в=Hannover_CL_IIIa,_Forest_of_Argonne,_France,_1918_(restored).jpg|п=Нямецкі самалёт Hannover CL.III збіты над Францыяй, 1918&nbsp;год..}} |1006 ={{Выява дня паказаць|в=Kazanie Skargi.jpg|п=Пропаведзь [[Пётр Скарга|Пятра Скаргі]]. Карціна [[Ян Матэйка|Яна Матэйкі]].}} |1007 ={{Выява дня паказаць|в=Vasily Surikov - Suvorov Crossing the Alps in 1799 - Google Art Project.jpg|п=Карціна В. Сурыкава «Пераход Суворава праз Альпы».}} |1008 ={{Выява дня паказаць|в=Grubacs Carlo Basilica Di San Marco.jpg|п=Сабор Святога Марка.}} |1009 ={{Выява дня паказаць|в=Battle of Lesnaya.jpg|п=Бітва пры Лясной. [[Жан-Марк Нацье]] (1717).}} |1010 ={{Выява дня паказаць|в=Подписание советско-литовского договора о передаче Литве города Вильно.jpg|п=Падпісанне Дагавора аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой, 1939&nbsp;год.}} |1011 ={{Выява дня паказаць|в=Skogaholm Manor.jpeg|п=Сядзіба Скугахольм у музеі «Скансен».}} |1012 ={{Выява дня паказаць|в=Obama family in mist in Rio de Janeiro.jpg|п=[[Барак Абама]] з сям’ёй перад [[Статуя Хрыста Збавіцеля|статуяй Хрыста Збавіцеля]], 2011.}} |1013 ={{Выява дня паказаць|в=Partitions_of_Poland.png|п=Падзелы Рэчы Паспалітай.}} |1014 ={{Выява дня паказаць|в=Traité de paix conclu à Vienne le 14 octobre 1809.jpg|п=Падпісанне Шонбрунскага дагавора. Ілюстрацыя Шарля Манэ.}} |1015 ={{Выява дня паказаць|в=Kölner Dom - Westfassade 2022 ohne Gerüst-0968.jpg|п=Кёльнскі сабор.}} |1016 ={{Выява дня паказаць|в=Defendants in the dock at the Nuremberg Trials.jpg|п=Адказчыкі на Нюрнбергскім працэсе.}} |1017 ={{Выява дня паказаць|в=October_Manifesto_1.jpg|п=Маніфест [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]].}} |1018 ={{Выява дня паказаць|в=Édit de Fontainebleau. Page 1 - Archives Nationales - AE-II-887.jpg|п=Эдыкт Фантэнбло.}} |1019 ={{Выява дня паказаць|в=Francisco_Pizarro_Tumba.JPG|п=Магільня Франсіска Пісара ў кафедральным саборы Лімы.}} |1020 ={{Выява дня паказаць|в=Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|п=Эйфелева вежа.}} |1021 ={{Выява дня паказаць|в=Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|п=Эйфелева вежа.}} |1022 ={{Выява дня паказаць|в=Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|п=Эйфелева вежа.}} |1023 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1024 ={{Выява дня паказаць|в=Tour Eiffel Wikimedia Commons.jpg|п=Эйфелева вежа.}} |1025 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1026 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1027 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1028 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1029 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1030 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1031 ={{Выява дня паказаць|в=Hole_in_flag_-_Budapest_1956.jpg|п=Сцяг з адтулінай у цэнтры стаў сімвалам Венгерскага паўстання.}} |1108 ={{Выява дня паказаць|в=Pavillon de Flore, Louvre Museum, Paris 5 November 2019.jpg|п=Музей Луўра, Парыж.}} |1109 ={{Выява дня паказаць|в=West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|п=Ля Брандэнбургскіх варот і Берлінскай сцяны, 1989&nbsp;год.}} |1110 ={{Выява дня паказаць|в=Наша Ніва-1906-1.pdf|п=Наша ніва, №&nbsp;1.}} |1111 ={{Выява дня паказаць|в=Armisticetrain (slight crop).jpg|п=Прадстаўнікі саюзнікаў пры падпісанні перамір’я. [[Фердынанд Фош]], другі справа, каля [[Камп’енскі вагон|свайго вагона]] ў [[Камп’енскі лес|Камп’енскім лесе]].}} |1112 ={{Выява дня паказаць|в=IMTFE.jpg|п=Суддзі на Такійскім працэсе.}} |1113 ={{Выява дня паказаць|в=Warsaw metropolitan orthodox church st Maria Magdalena.jpg|п=Кафедральны сабор Св. Марыі Магдаліны ў [[Варшава|Варшаве]].}} |1114 ={{Выява дня паказаць|в=Prahrama Akademičnaj kanferencyi 1926.jpg|п=Праграма Акадэмічнай канферэнцыі 1926&nbsp;года.}} |1115 ={{Выява дня паказаць|в=Gdansk Centrum miasta.jpg|п=Гістарычны цэнтр [[Гданьск]]а.}} |1116 ={{Выява дня паказаць|в=Coat_of_arms_of_Jadwiga_of_Poland.svg|п=Герб каралевы Ядвігі, рэканструкцыя.}} |1117 ={{Выява дня паказаць|в=Prague_November89_-_street.jpg|п=Дэманстрацыя ў Празе, 1989&nbsp;год.}} |1118 ={{Выява дня паказаць|в=Steamboat_Willie_(1928)_Intertitle.jpg|п=Рэклама мультфільма «Параходзік Вілі».}} |1119 ={{Выява дня паказаць|в=EarleWarSpeech.jpg|п=Прамова правадыра маары. Малюнак 1838&nbsp;года.}} |1120 ={{Выява дня паказаць|в=Map of UNR 1918.png|п=Карта УНР, 1918&nbsp;год.}} |1121 ={{Выява дня паказаць|в=Sciag 1 Sluckaha palka.jpg|п=[[Сцяг Першага Слуцкага палка стральцоў БНР]]. Вільня, 1921. [[Л. Вітан-Дубейкаўскі]], Л. Зяневіч (вышывальшчыца), [[А. Борык]].}} |1122 ={{Выява дня паказаць|в=Morning_first_day_of_Orange_Revolution.jpg|п=Пачатак пратэстаў у Кіеве, 2004&nbsp;год.}} |1123 ={{Выява дня паказаць|в=Наша_Ніва-1906-3.pdf|п=Наша Ніва № 3 (1906), кірылічная версія.}} |1124 ={{Выява дня паказаць|в=Цэнтр_Пінска_10.jpg|п=[[Пінскі езуіцкі калегіум]].}} |1125 ={{Выява дня паказаць|в=WhiteShipSinking.jpg|п=Крушэнне «Белага карабля», Cotton Claudius D. ii, f. 45v.}} |1126 ={{Выява дня паказаць|в=Fording_the_Berezina_River_by_January_Suchodolski,_ca._1859.png|п=Перпправа войск Напалеона цераз Бярэзіну. Я.&nbsp;Сухадольскі (1859).}} |1127 ={{Выява дня паказаць|в=Будынак_Міністэрства_беларускіх_спраў_у_Коўне.jpg|п=Будынак Міністэрства беларускіх спраў у Коўне.}} |1128 ={{Выява дня паказаць|в=CouncilofClermont.jpg|п=Папа Урбан II старшынствуе на Клермонскім саборы. Кніжная мініяцюра XV&nbsp;стагоддзя.}} |1129 ={{Выява дня паказаць|в=Marcin_Zaleski,_Wzięcie_Arsenału.jpg|п=Узяцце Варшаўскага арсенала ў 1830 годзе на карціне М.&nbsp;Залескага.}} |1130 ={{Выява дня паказаць|в=Battle of Narva 1700.JPG|п=Карціна А. Кацэбу «Бітва пры Нарве».}} |1201 ={{Выява дня паказаць|в=Buleten_1991-12.jpg|п=Бюлетэнь для галасавання на Усеўкраінскім рэферэндуме 1991&nbsp;года.}} |1202 ={{Выява дня паказаць|в=La_bataille_d'Austerlitz._2_decembre_1805_(François_Gérard).jpg|п=Франсуа Жэрар. Напалеон у бітве пад Аўстэрліцам.}} |1203 ={{Выява дня паказаць|в=Eternal_flame_at_the_Kremlin_wall_in_Moscow.jpg|п=Магіла Невядомага Салдата ля Крамлёўскай сцяны ў Маскве.}} |1204 ={{Выява дня паказаць|в=Administrative divisions of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1939-DEC-04) Russian version.png|п=Адміністрацыйны падзел БССР з 4&nbsp;снежня 1939&nbsp;года.}} |1205 ={{Выява дня паказаць|в=Christthesaviour.jpg|п=Паштоўка з храмам Хрыста Збавіцеля ў Маскве, 1905&nbsp;год.}} |1206 ={{Выява дня паказаць|в=Другое ўзбуйненне БССР (1926).jpg|п=Тэрыторыя [[БССР]] пасля ўзбуйнення ў 1926&nbsp;годзе.}} |1207 ={{Выява дня паказаць|в=USSArizona PearlHarbor.jpg|п=Амерыканскі лінкар «Арызона» гарыць пасля выбуху, выкліканага японскай бомбай, Пёрл-Харбар.}} |1208 ={{Выява дня паказаць|в=RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|п=Падпісанне Белавежскага пагаднення 1991&nbsp;года.}} |1209 ={{Выява дня паказаць|в=Wybory 1990 plakat wyborczy Lech Walesa Wiki.jpg|п=Перадвыбарчы плакат Леха Валенсы, 1990&nbsp;год.}} |1210 ={{Выява дня паказаць|в=The_universal_declaration_of_human_rights_10_December_1948.jpg|п=[[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека]].}} |1211 ={{Выява дня паказаць|в=Indiana, 1817.jpg|п=Першая карта Індыяны, 1817&nbsp;год.}} |1212 ={{Выява дня паказаць|в=GISP2 team photo core37.jpeg|п=Вучоныя на станцыі Усход у Антарктыдзе, 1990&nbsp;год.}} |1213 ={{Выява дня паказаць|в=Council of Trent.JPG|п=Трыдэнцкі сабор на карціне XVII&nbsp;ст.}} |1214 ={{Выява дня паказаць|в=Южный_Полюс_1911.jpg|п=Хельмер Хансен і Руаль Амундсен вызначаюць свае каардынаты на Паўднёвым полюсе.}} |1215 ={{Выява дня паказаць|в=Hakodate Magistrate's Office 1868.png|п=Урадавая рэзідэнцыя Рэспублікі Эдзо.}} |1216 ={{Выява дня паказаць|в=Boston Tea Party-Cooper.jpg|п=Гравюра Купера (1789) «Бостанскае чаяпіцце».}} |1217 ={{Выява дня паказаць|в=Wrightflyer.jpg|п=Самалёт братоў Райт.}} |1218 ={{Выява дня паказаць|в=Kovno_Governorate_(1888).jpg|п=Карта Ковенскай губерні, 1888&nbsp;год.}} |1219 ={{Выява дня паказаць|в=A17-plaque.JPG||п=Пласціна, пакінутая на Месяцы экіпажам карабля «Апалон-17».}} |1220 ={{Выява дня паказаць|в=Dyalogus creaturarum-s197.jpg|п=Старонка ''Dialogus creaturarum''.}} |1221 ={{Выява дня паказаць|в=BNR Grodno.jpeg|п=Кавалерыя 1-га беларускага палка каля камендатуры Гродна, 1919&nbsp;год.}} |1222 ={{Выява дня паказаць|в=Wenceslas Hollar - Patres Dominicani.jpg|п=Айцец-дамініканец на выяве XVII&nbsp;ст.}} |1223 ={{Выява дня паказаць|в=Glasovnica_plebiscit.jpg|п=Бюлетэнь для галасавання на рэферэндуме ў Славеніі, 1990&nbsp;год.}} |1224 ={{Выява дня паказаць|в=Haradok._Гарадок_(2009).jpg|п=[[Гарадоцкі раённы краязнаўчы музей]].}} |1225 ={{Выява дня паказаць|в=Rastvo 1746.jpg|п=«[[Абраз Нараджэнне Хрыстова (Латыгава)|Раство Хрыстова]]», [[Латыгаўскі майстар]], 1746.}} |1226 ={{Выява дня паказаць|в=IRP_Livland_voivodship.PNG|п=[[Інфлянцкае княства]] на карце [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].}} |1227 ={{Выява дня паказаць|в=HMSBeagle.jpg|п=Карабель «Бігль» у Магеланавым праліве, ілюстрацыя 1900&nbsp;года.}} |1228 ={{Выява дня паказаць|в=Sciag 1 Sluckaha palka.jpg|п=[[Сцяг Першага Слуцкага палка стральцоў БНР|Сцяг Першага Слуцкага палка]]. Вільня, 1921. [[Л. Вітан-Дубейкаўскі]], Л.&nbsp;Зяневіч (вышывальшчыца), [[А. Борык]].}} |1229 ={{Выява дня паказаць|в=Dunin_momiuszko.jpg|п=Помнік Вінцэнту Дунін-Марцінкевічу і Станіславу Манюшку ў Мінску.}} |1230 ={{Выява дня паказаць|в=Soviet_Union_(1922).svg|п=[[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] у межах 1922&nbsp;года.}} |1231 ={{Выява дня паказаць|в=Minsk metro growth by.gif|п=Развіццё Мінскага метрапалітэна.}} }} </div> ap4x1vjimygqgpq0mc8qx6hd1qyccwb 0 780368 5164786 4979780 2026-07-12T00:08:55Z Siliyiw 169172 5164786 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Верашчакі}} {{НП-Беларусь}} '''Верашчакі''' — былы сельскі населены пункт, вёска да 1941 года ў складзе [[Шарыпскі сельсавет|Шарыпскага сельсавета]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] ([[Беларусь]]). == Гісторыя == У сярэдзіне XIX стагоддзя царскі ўрад з мэтай прыцягнуць яўрэйскае насельніцтва да сельскагаспадарчай працы, вырашыў арганізаваць яўрэйскія земляробчыя калоніі. У 1851 годзе ў [[Горацкі павет|Горацкім павеце]] была створана калонія — паселішча ў вёсцы Верашчакі, дзе жыло некалькі беларускіх сем’яў. Спачатку ў калоніі пасялілася 9 сем’яў яўрэяў. Яны мелі 126 дзесяцін зямлі, 14 коней і 15 кароў. Калі аб стварэнні паселішча стала вядома ў яўрэйскіх абшчынах Беларусі, туды сталі прыязджаць яўрэі з [[Орша|Оршы]], [[Дуброўна]], [[Віцебск|Віцебска]], [[Бабруйск|Бабруйска]] і [[Мінск|Мінска]]<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.64</ref>. У 1898 годзе ў Верашчаках пражывала 168 чалавек, якія працавалі на 120 дзес. зямлі<ref>Верещаки. Российская еврейская энциклопедия// http://www.rujen.ru/index.php/Верещаки {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }}</ref>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніка 1917 года]] вёска Верашчакі ў складзе Шарыпскай воласці Горацкага павета. Тут працавала найбуйнейшая яўрэйская земляробчая гаспадарка ў Горацкім павеце, дзе пражывала больш за 40 сем’яў. Некаторыя сем’і мелі там ад 10 да 15 дзесяцін, але былі і тыя, у якіх было ўсяго па 2—3 дзесяціны. У гэты час у вёскі сталі будаваць дамы і сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён — Мн.:1996. С.502</ref>. У 1924 года ў вёсцы пражывала ўжо 54 сям’і (269 жыхароў)<ref>Исторический архив Беларуси. Ф. 30, оп. 2, д. 6016, л.16</ref>. У 1925 годзе 10 рамеснікаў Верашчак уваходзілі ў склад Горацкага раённага яўрэйскага рамесна-крэдытнага таварыства «Ека», якое давала рамеснікам крэдыты ад 10 да 300 рублёў пад 2,5% гадавых<ref>Сраговіч М. М., Яўрэйскае насельніцтва Горацкага раёна (мінулае і сучаснае). Кароткі гістарычны агляд сацыяльна-эканамічных и бытавых момантаў// Працы навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі. — Горкі: 1927. С.194</ref>. У 1924 годзе ў Верашчаках была адкрыта яўрэйская пачатковая школа, дзе вучылася 30 вучняў. У 1930 годзе ў Верашчаках быў арганізаваны яўрэйскі калгас «Новы шлях», у які ўступіла 17 сем’яў (157 чалавек)<ref>Исторический архив Беларуси Ф. 338, оп.1, д. 233. л. 15</ref>. Акрамя сельскай гаспадаркі жыхары актыўна займаліся рамеснай вытворчасцю, у прыватнасці працавалі ў кузні, якая абслугоўвала сялян з мясцовых вёсак. Аднак, у 1932 годзе кузня з-за недахопу вугалю і жалеза вымушана была далучыцца да кааператыву кавалёў з [[Горкі|Горак]]<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.126</ref>. У 1934 годзе яўрэйскі калгас у Верашчаках быў аб’яднаны з 8 калгасамі суседніх вёсак. У склад калгаса ўвайшла і кавальская майстэрня. У гэтыя гады ў Верашчаках сталі сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён С. 502</ref>. Была адкрыта сямігадовая школа, у якую прыходзілі на вучобу дзеці з бліжэйшых вёсак. У сярэдзіне ліпеня 1941 года, калі Горацкі раён быў акупаваны, у вёсцы немцамі было арганізавана яўрэйскае гета. Пастаяннай аховы не было, але яго перыядычна наведвалі паліцыянты з размешчанага побач, у вёсцы Шарыпы, валаснога паліцэйскага ўчастка. Габрэям загадалі нашыць на вопратцы жоўтыя зоркі, нікуды не сыходзіць з вёскі. Адміністрацыя запатрабавала, каб яны працавалі бясплатна на палях мясцовага калгасу. Летам 1942 года<ref>Верещаки. Российская еврейская энциклопедия// http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }}</ref> (дакладная дата пакуль не ўстаноўлена) вязні гета былі расстраляны. Рашэннем Горацкага раённага выканаўчага камітэта ў 1967 годзе населены пункт выключаны з уліковых даных. == Гл. таксама == * [[Гета ў Верашчаках]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Горацкага раёна]] 2gip1l59rhy9ofacob2iuruuy2r8a7p 5164914 5164786 2026-07-12T09:07:11Z M.L.Bot 261 афармленне 5164914 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Верашчакі}} {{НП-Беларусь |беларуская назва = Верашчакі |скасаваны = так |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет = Шарыпскі }} '''Верашчакі''' — былая вёска, да 1941 года ў складзе [[Шарыпскі сельсавет|Шарыпскага сельсавета]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] ([[Беларусь]]). == Гісторыя == У сярэдзіне XIX стагоддзя царскі ўрад каб прыцягнуць яўрэйскае насельніцтва да сельскагаспадарчай працы, вырашыў арганізаваць яўрэйскія земляробчыя калоніі. У 1851 годзе ў [[Горацкі павет|Горацкім павеце]] была створана калонія — паселішча ў вёсцы Верашчакі, дзе жыло некалькі беларускіх сем’яў. Спачатку ў калоніі пасялілася 9 сем’яў яўрэяў. Яны мелі 126 дзесяцін зямлі, 14 коней і 15 кароў. Калі аб стварэнні паселішча стала вядома ў яўрэйскіх абшчынах Беларусі, туды сталі прыязджаць яўрэі з [[Орша|Оршы]], [[Дуброўна]], [[Віцебск]]а, [[Бабруйск]]а і [[Мінск]]а<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.64</ref>. У 1898 годзе ў Верашчаках жыло 168 чалавек, якія працавалі на 120 дзес. зямлі<ref>Верещаки. Российская еврейская энциклопедия// http://www.rujen.ru/index.php/Верещаки {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }}</ref>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніка 1917 года]] вёска Верашчакі ў складзе Шарыпскай воласці Горацкага павета. Тут працавала найбуйнейшая яўрэйская земляробчая гаспадарка ў Горацкім павеце, дзе пражывала больш за 40 сем’яў. Некаторыя сем’і мелі там ад 10 да 15 дзесяцін, але былі і тыя, у якіх было ўсяго па 2—3 дзесяціны. У гэты час у вёскі сталі будаваць дамы і сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён — Мн.:1996. С.502</ref>. У 1924 года ў вёсцы пражывала ўжо 54 сям’і (269 жыхароў)<ref>Исторический архив Беларуси. Ф. 30, оп. 2, д. 6016, л.16</ref>. У 1925 годзе 10 рамеснікаў Верашчак уваходзілі ў склад Горацкага раённага яўрэйскага рамесна-крэдытнага таварыства «Ека», якое давала рамеснікам крэдыты ад 10 да 300 рублёў пад 2,5 % гадавых<ref>Сраговіч М. М., Яўрэйскае насельніцтва Горацкага раёна (мінулае і сучаснае). Кароткі гістарычны агляд сацыяльна-эканамічных и бытавых момантаў// Працы навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі. — Горкі: 1927. С.194</ref>. У 1924 годзе ў Верашчаках адкрыта яўрэйская пачатковая школа, дзе вучылася 30 вучняў. У 1930 годзе ў Верашчаках арганізаваны яўрэйскі калгас «Новы шлях», куды ўступіла 17 сем’яў (157 чалавек)<ref>Исторический архив Беларуси Ф. 338, оп.1, д. 233. л. 15</ref>. Акрамя сельскай гаспадаркі жыхары актыўна займаліся рамеснай вытворчасцю, у прыватнасці працавалі ў кузні, якая абслугоўвала сялян з мясцовых вёсак. Аднак, у 1932 годзе кузня праз нястачу вугалю і жалеза вымушана была далучыцца да кааператыву кавалёў з [[Горкі|Горак]]<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.126</ref>. У 1934 годзе яўрэйскі калгас у Верашчаках аб’яднаны з 8 калгасамі суседніх вёсак. У склад калгаса ўвайшла і кавальская майстэрня. У гэтыя гады ў Верашчаках сталі сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён С. 502</ref>. Была адкрыта сямігадовая школа, у якую прыходзілі на вучобу дзеці з бліжэйшых вёсак. У сярэдзіне ліпеня 1941 года, калі Горацкі раён быў акупаваны, у вёсцы немцамі было арганізавана [[Гета ў Верашчаках|яўрэйскае гета]]. Пастаяннай аховы не было, але яго перыядычна наведвалі паліцэйскія з валаснога паліцэйскага ўчастка ў суседняй вёскі Шарыпы. Яўрэям загадалі нашыць на вопратку жоўтыя зоркі, нікуды не сыходзіць з вёскі. Адміністрацыя патрабавала, каб яны працавалі бясплатна на палях мясцовага калгаса. Летам 1942 года<ref>Верещаки. Российская еврейская энциклопедия// http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }}</ref> (дакладная дата пакуль не вызначана) вязні гета былі расстраляны. У 1967 годзе, рашэннем Горацкага раённага выканаўчага камітэта вёска выключана з уліковых даных. == Гл. таксама == * [[Гета ў Верашчаках]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} gi1vmje9jbikhbabbxpycsym3v1l6lw 5164915 5164914 2026-07-12T09:07:49Z M.L.Bot 261 /* Крыніцы */ 5164915 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Верашчакі}} {{НП-Беларусь |беларуская назва = Верашчакі |скасаваны = так |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет = Шарыпскі }} '''Верашчакі''' — былая вёска, да 1941 года ў складзе [[Шарыпскі сельсавет|Шарыпскага сельсавета]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] ([[Беларусь]]). == Гісторыя == У сярэдзіне XIX стагоддзя царскі ўрад каб прыцягнуць яўрэйскае насельніцтва да сельскагаспадарчай працы, вырашыў арганізаваць яўрэйскія земляробчыя калоніі. У 1851 годзе ў [[Горацкі павет|Горацкім павеце]] была створана калонія — паселішча ў вёсцы Верашчакі, дзе жыло некалькі беларускіх сем’яў. Спачатку ў калоніі пасялілася 9 сем’яў яўрэяў. Яны мелі 126 дзесяцін зямлі, 14 коней і 15 кароў. Калі аб стварэнні паселішча стала вядома ў яўрэйскіх абшчынах Беларусі, туды сталі прыязджаць яўрэі з [[Орша|Оршы]], [[Дуброўна]], [[Віцебск]]а, [[Бабруйск]]а і [[Мінск]]а<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.64</ref>. У 1898 годзе ў Верашчаках жыло 168 чалавек, якія працавалі на 120 дзес. зямлі<ref>Верещаки. Российская еврейская энциклопедия// http://www.rujen.ru/index.php/Верещаки {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }}</ref>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніка 1917 года]] вёска Верашчакі ў складзе Шарыпскай воласці Горацкага павета. Тут працавала найбуйнейшая яўрэйская земляробчая гаспадарка ў Горацкім павеце, дзе пражывала больш за 40 сем’яў. Некаторыя сем’і мелі там ад 10 да 15 дзесяцін, але былі і тыя, у якіх было ўсяго па 2—3 дзесяціны. У гэты час у вёскі сталі будаваць дамы і сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён — Мн.:1996. С.502</ref>. У 1924 года ў вёсцы пражывала ўжо 54 сям’і (269 жыхароў)<ref>Исторический архив Беларуси. Ф. 30, оп. 2, д. 6016, л.16</ref>. У 1925 годзе 10 рамеснікаў Верашчак уваходзілі ў склад Горацкага раённага яўрэйскага рамесна-крэдытнага таварыства «Ека», якое давала рамеснікам крэдыты ад 10 да 300 рублёў пад 2,5 % гадавых<ref>Сраговіч М. М., Яўрэйскае насельніцтва Горацкага раёна (мінулае і сучаснае). Кароткі гістарычны агляд сацыяльна-эканамічных и бытавых момантаў// Працы навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі. — Горкі: 1927. С.194</ref>. У 1924 годзе ў Верашчаках адкрыта яўрэйская пачатковая школа, дзе вучылася 30 вучняў. У 1930 годзе ў Верашчаках арганізаваны яўрэйскі калгас «Новы шлях», куды ўступіла 17 сем’яў (157 чалавек)<ref>Исторический архив Беларуси Ф. 338, оп.1, д. 233. л. 15</ref>. Акрамя сельскай гаспадаркі жыхары актыўна займаліся рамеснай вытворчасцю, у прыватнасці працавалі ў кузні, якая абслугоўвала сялян з мясцовых вёсак. Аднак, у 1932 годзе кузня праз нястачу вугалю і жалеза вымушана была далучыцца да кааператыву кавалёў з [[Горкі|Горак]]<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.126</ref>. У 1934 годзе яўрэйскі калгас у Верашчаках аб’яднаны з 8 калгасамі суседніх вёсак. У склад калгаса ўвайшла і кавальская майстэрня. У гэтыя гады ў Верашчаках сталі сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён С. 502</ref>. Была адкрыта сямігадовая школа, у якую прыходзілі на вучобу дзеці з бліжэйшых вёсак. У сярэдзіне ліпеня 1941 года, калі Горацкі раён быў акупаваны, у вёсцы немцамі было арганізавана [[Гета ў Верашчаках|яўрэйскае гета]]. Пастаяннай аховы не было, але яго перыядычна наведвалі паліцэйскія з валаснога паліцэйскага ўчастка ў суседняй вёскі Шарыпы. Яўрэям загадалі нашыць на вопратку жоўтыя зоркі, нікуды не сыходзіць з вёскі. Адміністрацыя патрабавала, каб яны працавалі бясплатна на палях мясцовага калгаса. Летам 1942 года<ref>Верещаки. Российская еврейская энциклопедия// http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }}</ref> (дакладная дата пакуль не вызначана) вязні гета былі расстраляны. У 1967 годзе, рашэннем Горацкага раённага выканаўчага камітэта вёска выключана з уліковых даных. == Гл. таксама == * [[Гета ў Верашчаках]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{ВС}} 9u3rwrf6w76ip1igg1gtl3daycryjlf 5164916 5164915 2026-07-12T09:09:36Z M.L.Bot 261 стыль 5164916 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Верашчакі}} {{НП-Беларусь |беларуская назва = Верашчакі |скасаваны = так |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет = Шарыпскі }} '''Верашчакі''' — былая вёска, да 1941 года ў складзе [[Шарыпскі сельсавет|Шарыпскага сельсавета]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] ([[Беларусь]]). == Гісторыя == У сярэдзіне XIX стагоддзя царскі ўрад каб прыцягнуць яўрэйскае насельніцтва да сельскагаспадарчай працы, вырашыў арганізаваць яўрэйскія земляробчыя калоніі. У 1851 годзе ў [[Горацкі павет|Горацкім павеце]] была створана калонія — паселішча ў вёсцы Верашчакі, дзе жыло некалькі беларускіх сем’яў. Спачатку ў калоніі пасялілася 9 сем’яў яўрэяў. Яны мелі 126 дзесяцін зямлі, 14 коней і 15 кароў. Калі аб стварэнні паселішча стала вядома ў яўрэйскіх грамадах Беларусі, туды сталі прыязджаць яўрэі з [[Орша|Оршы]], [[Дуброўна|Дуброўны]], [[Віцебск]]а, [[Бабруйск]]а і [[Мінск]]а<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.64</ref>. У 1898 годзе ў Верашчаках жыло 168 чалавек, якія працавалі на 120 дзес. зямлі<ref>Верещаки. Российская еврейская энциклопедия// http://www.rujen.ru/index.php/Верещаки {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }}</ref>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніка 1917 года]] вёска Верашчакі ў складзе Шарыпскай воласці Горацкага павета. Тут працавала найбуйнейшая яўрэйская земляробчая гаспадарка ў Горацкім павеце, дзе жыло больш за 40 сем’яў. Некаторыя сем’і мелі там ад 10 да 15 дзесяцін, але былі і тыя, у якіх было ўсяго па 2—3 дзесяціны. У гэты час у вёскі сталі будаваць дамы і сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён — Мн.:1996. С.502</ref>. У 1924 года ў вёсцы жыло ўжо 54 сям’і (269 жыхароў)<ref>Исторический архив Беларуси. Ф. 30, оп. 2, д. 6016, л.16</ref>. У 1925 годзе 10 рамеснікаў Верашчак уваходзілі ў склад Горацкага раённага яўрэйскага рамесна-крэдытнага таварыства «Ека», якое давала рамеснікам крэдыты ад 10 да 300 рублёў пад 2,5 % гадавых<ref>Сраговіч М. М., Яўрэйскае насельніцтва Горацкага раёна (мінулае і сучаснае). Кароткі гістарычны агляд сацыяльна-эканамічных и бытавых момантаў// Працы навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі. — Горкі: 1927. С.194</ref>. У 1924 годзе ў Верашчаках адкрыта яўрэйская пачатковая школа, дзе вучылася 30 вучняў. У 1930 годзе ў Верашчаках арганізаваны яўрэйскі калгас «Новы шлях», куды ўступіла 17 сем’яў (157 чалавек)<ref>Исторический архив Беларуси Ф. 338, оп.1, д. 233. л. 15</ref>. Акрамя сельскай гаспадаркі жыхары актыўна займаліся рамеснай вытворчасцю, у прыватнасці працавалі ў кузні, якая абслугоўвала сялян з мясцовых вёсак. Аднак, у 1932 годзе кузня праз нястачу вугалю і жалеза вымушана была далучыцца да кааператыву кавалёў з [[Горкі|Горак]]<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.126</ref>. У 1934 годзе яўрэйскі калгас у Верашчаках аб’яднаны з 8 калгасамі суседніх вёсак. У склад калгаса ўвайшла і кавальская майстэрня. У гэтыя гады ў Верашчаках сталі сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён С. 502</ref>. Была адкрыта сямігадовая школа, у якую прыходзілі на вучобу дзеці з бліжэйшых вёсак. У сярэдзіне ліпеня 1941 года, калі Горацкі раён быў акупаваны, у вёсцы немцамі было арганізавана [[Гета ў Верашчаках|яўрэйскае гета]]. Пастаяннай аховы не было, але яго перыядычна наведвалі паліцэйскія з валаснога паліцэйскага ўчастка ў суседняй вёсцы Шарыпы. Яўрэям загадалі нашыць на вопратку жоўтыя зоркі, нікуды не сыходзіць з вёскі. Адміністрацыя патрабавала, каб яны працавалі бясплатна на палях мясцовага калгаса. Летам 1942 года<ref>Верещаки. Российская еврейская энциклопедия// http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }}</ref> (дакладная дата пакуль не вызначана) вязні гета былі расстраляны. У 1967 годзе, рашэннем Горацкага раённага выканаўчага камітэта вёска выключана з уліковых даных. == Гл. таксама == * [[Гета ў Верашчаках]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{ВС}} ptq2y8bfrmeqwbugl0oe2dtl9cjny1u 5164951 5164916 2026-07-12T10:06:44Z Siliyiw 169172 5164951 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Верашчакі}} {{НП-Беларусь |беларуская назва = Верашчакі |скасаваны = так |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет = Шарыпскі }} '''Верашчакі''' ({{Lang-ru|Верещаки}})<ref>{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_mog/vereshaki/vereshaki.html|title=Местечко Верещаки}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gorkiv.by/maket-unichtozhennoj-fashistami-d-vereshhaki-sozdali-pedagogi-detskoj-shkoly-iskusstv-i-hudozhestvennyh-remesel-g-gorki/|title=Макет уничтоженной фашистами д. Верещаки создали педагоги детской школы искусств и художественных ремесел г. Горки}}</ref> — былая вёска, да 1941 года ў складзе [[Шарыпскі сельсавет|Шарыпскага сельсавета]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] ([[Беларусь]]). == Гісторыя == У сярэдзіне XIX стагоддзя царскі ўрад каб прыцягнуць яўрэйскае насельніцтва да сельскагаспадарчай працы, вырашыў арганізаваць яўрэйскія земляробчыя калоніі<ref>{{Cite web|url=https://www.radzima.net/ru/miejsce/vereshchaki.html|title=Верещаки. Колония}}</ref>. У 1851 годзе ў [[Горацкі павет|Горацкім павеце]] была створана калонія — паселішча ў вёсцы Верашчакі, дзе жыло некалькі беларускіх сем’яў. Спачатку ў калоніі пасялілася 9 сем’яў яўрэяў. Яны мелі 126 дзесяцін зямлі, 14 коней і 15 кароў. Калі аб стварэнні паселішча стала вядома ў яўрэйскіх грамадах Беларусі, туды сталі прыязджаць яўрэі з [[Орша|Оршы]], [[Дуброўна|Дуброўны]], [[Віцебск]]а, [[Бабруйск]]а і [[Мінск]]а<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.64</ref>. У 1898 годзе ў Верашчаках жыло 168 чалавек, якія працавалі на 120 дзес. зямлі<ref>Верещаки. Российская еврейская энциклопедия// http://www.rujen.ru/index.php/Верещаки {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }}</ref>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніка 1917 года]] вёска Верашчакі ў складзе Шарыпскай воласці Горацкага павета. Тут працавала найбуйнейшая яўрэйская земляробчая гаспадарка ў Горацкім павеце, дзе жыло больш за 40 сем’яў. Некаторыя сем’і мелі там ад 10 да 15 дзесяцін, але былі і тыя, у якіх было ўсяго па 2—3 дзесяціны. У гэты час у вёскі сталі будаваць дамы і сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён — Мн.:1996. С.502</ref>. У 1924 года ў вёсцы жыло ўжо 54 сям’і (269 жыхароў)<ref>Исторический архив Беларуси. Ф. 30, оп. 2, д. 6016, л.16</ref>. У 1925 годзе 10 рамеснікаў Верашчак уваходзілі ў склад Горацкага раённага яўрэйскага рамесна-крэдытнага таварыства «Ека», якое давала рамеснікам крэдыты ад 10 да 300 рублёў пад 2,5 % гадавых<ref>Сраговіч М. М., Яўрэйскае насельніцтва Горацкага раёна (мінулае і сучаснае). Кароткі гістарычны агляд сацыяльна-эканамічных и бытавых момантаў// Працы навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі. — Горкі: 1927. С.194</ref>. У 1924 годзе ў Верашчаках адкрыта яўрэйская пачатковая школа, дзе вучылася 30 вучняў. У 1930 годзе ў Верашчаках арганізаваны яўрэйскі калгас «Новы шлях», куды ўступіла 17 сем’яў (157 чалавек)<ref>Исторический архив Беларуси Ф. 338, оп.1, д. 233. л. 15</ref>. Акрамя сельскай гаспадаркі жыхары актыўна займаліся рамеснай вытворчасцю, у прыватнасці працавалі ў кузні, якая абслугоўвала сялян з мясцовых вёсак. Аднак, у 1932 годзе кузня праз нястачу вугалю і жалеза вымушана была далучыцца да кааператыву кавалёў з [[Горкі|Горак]]<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.126</ref>. У 1934 годзе яўрэйскі калгас у Верашчаках аб’яднаны з 8 калгасамі суседніх вёсак. У склад калгаса ўвайшла і кавальская майстэрня. У гэтыя гады ў Верашчаках сталі сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён С. 502</ref>. Была адкрыта сямігадовая школа, у якую прыходзілі на вучобу дзеці з бліжэйшых вёсак. У сярэдзіне ліпеня 1941 года, калі Горацкі раён быў акупаваны, у вёсцы немцамі было арганізавана [[Гета ў Верашчаках|яўрэйскае гета]]. Пастаяннай аховы не было, але яго перыядычна наведвалі паліцэйскія з валаснога паліцэйскага ўчастка ў суседняй вёсцы Шарыпы. Яўрэям загадалі нашыць на вопратку жоўтыя зоркі, нікуды не сыходзіць з вёскі. Адміністрацыя патрабавала, каб яны працавалі бясплатна на палях мясцовага калгаса. Летам 1942 года<ref>Верещаки. Российская еврейская энциклопедия// http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }}</ref> (дакладная дата пакуль не вызначана) вязні гета былі расстраляны. У 1967 годзе, рашэннем Горацкага раённага выканаўчага камітэта вёска выключана з уліковых даных. == Гл. таксама == * [[Гета ў Верашчаках]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{ВС}} 6vbga6lghvqanzxfve2x9j4lkmavi3c 5164952 5164951 2026-07-12T10:07:43Z Siliyiw 169172 5164952 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Верашчакі}} {{НП-Беларусь |беларуская назва = Верашчакі |скасаваны = так |вобласць = Магілёўская |раён = Горацкі |сельсавет = Шарыпскі }} '''Верашчакі''' ({{Lang-ru|Верещаки}})<ref>{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_mog/vereshaki/vereshaki.html|title=Местечко Верещаки}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gorkiv.by/maket-unichtozhennoj-fashistami-d-vereshhaki-sozdali-pedagogi-detskoj-shkoly-iskusstv-i-hudozhestvennyh-remesel-g-gorki/|title=Макет уничтоженной фашистами д. Верещаки создали педагоги детской школы искусств и художественных ремесел г. Горки}}</ref> — былая вёска, да 1941 года ў складзе [[Шарыпскі сельсавет|Шарыпскага сельсавета]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] ([[Беларусь]]). == Гісторыя == У сярэдзіне XIX стагоддзя царскі ўрад каб прыцягнуць яўрэйскае насельніцтва да сельскагаспадарчай працы, вырашыў арганізаваць яўрэйскія земляробчыя калоніі<ref>{{Cite web|url=https://www.radzima.net/ru/miejsce/vereshchaki.html|title=Верещаки. Колония}}</ref>. У 1851 годзе ў [[Горацкі павет|Горацкім павеце]] была створана калонія — паселішча ў вёсцы Верашчакі, дзе жыло некалькі беларускіх сем’яў. Спачатку ў калоніі пасялілася 9 сем’яў яўрэяў. Яны мелі 126 дзесяцін зямлі, 14 коней і 15 кароў. Калі аб стварэнні паселішча стала вядома ў яўрэйскіх грамадах Беларусі, туды сталі прыязджаць яўрэі з [[Орша|Оршы]], [[Дуброўна|Дуброўны]], [[Віцебск]]а, [[Бабруйск]]а і [[Мінск]]а<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.64</ref>. У 1898 годзе ў Верашчаках жыло 168 чалавек, якія працавалі на 120 дзес. зямлі<ref>Верещаки. Российская еврейская энциклопедия// http://www.rujen.ru/index.php/Верещаки {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }}</ref>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніка 1917 года]] вёска Верашчакі ў складзе Шарыпскай воласці Горацкага павета. Тут працавала найбуйнейшая яўрэйская земляробчая гаспадарка ў Горацкім павеце, дзе жыло больш за 40 сем’яў. Некаторыя сем’і мелі там ад 10 да 15 дзесяцін, але былі і тыя, у якіх было ўсяго па 2—3 дзесяціны. У гэты час у вёскі сталі будаваць дамы і сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён — Мн.:1996. С.502</ref>. У 1924 года ў вёсцы жыло ўжо 54 сям’і (269 жыхароў)<ref>Исторический архив Беларуси. Ф. 30, оп. 2, д. 6016, л.16</ref>. У 1925 годзе 10 рамеснікаў Верашчак уваходзілі ў склад Горацкага раённага яўрэйскага рамесна-крэдытнага таварыства «Ека», якое давала рамеснікам крэдыты ад 10 да 300 рублёў пад 2,5 % гадавых<ref>Сраговіч М. М., Яўрэйскае насельніцтва Горацкага раёна (мінулае і сучаснае). Кароткі гістарычны агляд сацыяльна-эканамічных и бытавых момантаў// Працы навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі. — Горкі: 1927. С.194</ref>. У 1924 годзе ў Верашчаках адкрыта яўрэйская пачатковая школа, дзе вучылася 30 вучняў. У 1930 годзе ў Верашчаках арганізаваны яўрэйскі калгас «Новы шлях», куды ўступіла 17 сем’яў (157 чалавек)<ref>Исторический архив Беларуси Ф. 338, оп.1, д. 233. л. 15</ref>. Акрамя сельскай гаспадаркі жыхары актыўна займаліся рамеснай вытворчасцю, у прыватнасці працавалі ў кузні, якая абслугоўвала сялян з мясцовых вёсак. Аднак, у 1932 годзе кузня праз нястачу вугалю і жалеза вымушана была далучыцца да кааператыву кавалёў з [[Горкі|Горак]]<ref>Лившиц, В. М. Горецкая еврейская община: страницы истории — Горки:2010.С.126</ref>. У 1934 годзе яўрэйскі калгас у Верашчаках аб’яднаны з 8 калгасамі суседніх вёсак. У склад калгаса ўвайшла і кавальская майстэрня. У гэтыя гады ў Верашчаках сталі сяліцца беларусы з навакольных вёсак<ref>Памяць. Горацкі раён С. 502</ref>. Была адкрыта сямігадовая школа, у якую прыходзілі на вучобу дзеці з бліжэйшых вёсак. У сярэдзіне ліпеня 1941 года, калі Горацкі раён быў акупаваны, у вёсцы немцамі было арганізавана [[Гета ў Верашчаках|яўрэйскае гета]]. Пастаяннай аховы не было, але яго перыядычна наведвалі паліцэйскія з валаснога паліцэйскага ўчастка ў суседняй вёсцы Шарыпы. Яўрэям загадалі нашыць на вопратку жоўтыя зоркі, нікуды не сыходзіць з вёскі. Адміністрацыя патрабавала, каб яны працавалі бясплатна на палях мясцовага калгаса. Летам 1942 года<ref>Верещаки. Российская еврейская энциклопедия// http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511193324/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%92%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%89%D0%B0%D0%BA%D0%B8 |date=11 мая 2021 }}</ref> (дакладная дата пакуль не вызначана) вязні гета былі расстраляны. У 1967 годзе, рашэннем Горацкага раённага выканаўчага камітэта вёска выключана з уліковых даных. == Гл. таксама == * [[Гета ў Верашчаках]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{навігацыя}} {{ВС}} 8575kzfv1s0mzz32hv9br8v52pv6h8e 0 785614 5164632 5150240 2026-07-11T15:21:38Z 5164632 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красулін}} {{Навуковец}} '''Яўген Аляксандравіч Красулін''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык, маяніст і [[Эпіграфіка|эпіграфіст]]. Кандыдат гістарычных навук (2003), дацэнт (2006). == Біяграфія == Нарадзіўся 22 красавіка 1970 года ў Мінску ў сям’і служачых{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 1996 годзе скончыў гістарычны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 1996—2000 гадах навучаўся ў аспірантуры МДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}, вывучаў старажытную мову і пісьменства [[мая]]. На фарміраванне гістарычнага светапогляду аказалі ўплыў В. І. Гуляеў, Г. Г. Яршова, [[Юрый Валянцінавіч Кнарозаў|Ю. В. Кнарозаў]], В. І. Кузішчын і А. Л. Смышляеў{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2001—2003 гадах працаваў выкладчыкам кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдніх вякоў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. У 2003 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Ідэалогія і царская ўлада ў старажытных мая (па матэрыялах іерагліфічных тэкстаў Паленке)» (навуковыя кіраўнікі — прафесары Ю. В. Кнарозаў і Г. Г. Яршова){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У 2003—2006 гадах — выкладчык, з 2006 — дацэнт кафедры гісторыі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта БДУ{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|bsu.by|2015|}}. У лютым 2022 года звольнены з БДУ па артыкуле за «прагулы», калі праз пагрозы палітычнага пераследу ў Беларусі не вярнуўся з адпачынку ў [[Вільня|Вільні]], дзе тым часам жыла яго сям’я{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Перад ад’ездам зазнаў ідэалагічны ціск і даносы за выступленні ў незалежных СМІ{{sfn|Zerkalo.io|2023}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Ганна Віктараўна Красуліна|Ганнай Красулінай]] (нар. 18.9.1969), палітычнай актывісткай, прэс-сакратаркай [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].{{sfn|tut.by|2018|}} Сужэнцы маюць дваіх дзяцей. Дачка ў 2018 годзе была студэнткай.{{sfn|tut.by|2018|}} == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў уключае гісторыю дакалумбавых цывілізацый Амерыкі, традыцыйныя грамадствы і іх рэлігію, гісторыю Кітая, мадэрнізацыйныя працэсы ў краінах Азіі, дыктатарскія рэжымы Лацінскай Амерыкі і гісторыю Афрыкі{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2024|}}. Удзельнічаў у археалагічнай экспедыцыі ў [[Мексіка|Мексіцы]] (наведаў 22 гістарычныя лакацыі), працаваў з іерагліфічнымі тэкстамі{{sfn|nlb.by|2014|}}{{sfn|bsu.by|2015|}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Аўтар больш за 20 навуковых прац{{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. ; Асноўныя публікацыі * «Compendio Xcaret de la escritura jeroglifica Maya descifrada por Yuri V. Knorosov» (Mexico, 1999, у суаўтарстве){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «К вопросу о зарождении мезоамериканского города» (Масква, 2000){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Сакральная организация пространства селения у индейцев майя» (Масква, 2002){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Лацінская Амерыка ў XIX — пачатку XX ст.» (Мінск, 2006, спецыяльны змест вучэбнага дапаможніка){{sfn|nlb.by|2014|}}. * «„Трыяда Паленке“ як версія блізнечнага міфа» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. * «Іерагліфічныя тэксты Храма Надпісаў у Паленке» (Мінск, 2005){{sfn|Корзенко|2007|p=197}}. == Грамадская дзейнасць == Быў палітычным аналітыкам, афіляваным з [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыяй]]. Пісаў для партыі праграмы, стратэгіі і рыхтаваў кандыдатаў да выбарчых кампаній{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}. Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|падзей 2020 года]] ўдзельнічаў у напісанні праектаў (драфтаў) новай [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]], настойваў на адзінай дзяржаўнай беларускай мове{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. Займаецца гістарычнай экспертызай на стыку з палітычнай аналітыкай. Выступае як эксперт у незалежных беларускі СМІ — [[Белсат]], [[Еўрарадыё]], [[Zerkalo.io]] і іншых, з аналізам працэсаў фармавання нацый, перспектыў дыктатарскіх рэжымаў (Венесуэла, Зімбабвэ) і пытанняў нацыянальнай ідэнтычнасці{{sfn|Zerkalo.io|2023|}}{{sfn|Zerkalo.io|2026|}}{{sfn|Belsat|2026a|}}{{sfn|Belsat|2026b|}}. Мае ўласны YouTube-канал @AugienKrasulin, дзе змешчаны курс лекцый «Дыктатуры ў тэорыі і на практыцы»{{sfn|YouTube|2026|}}. Удзельнічае ў інтэлектуальных дыскусіях, як напрыклад «Кава з гісторыкам» (Варшава-Вільня){{sfn|Nashaniva.com|2026|}}. Як антраполаг даследаваў феномен беларускага «агра-трэшу» (самаробных скульптур з шын), праводзячы паралелі паміж культурнымі кодамі старажытных цывілізацый і сучаснай народнай эстэтыкай{{sfn|tut.by|2018}}{{sfn|Еўрарадыё|2026|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Г. В. Корзенко |загаловак = Историки Беларуси в начале XXI столетия : биобиблиографический справочник |месца = Минск |выдавецтва = Белорусская наука |год = 2007 |старонкі = 197 |isbn = 978-985-08-0855-4 }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Ukraine-Belarus cooperation after the presidential elections |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2014 |нумар = 3 (45) |старонкі = 1—2 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id764/Bell%202014%203%20(45).pdf }} * {{артыкул|аўтар = Yauhen Krasulin |загаловак = Is Belarusian culture back in public life? |выданне = Bell BelarusInfo Letter |год = 2015 |нумар = 2 (51) |старонкі = 3—5 |спасылка = http://www3002.vu.lt/uploads/news/id848/Bell%20Nr.2_2015.pdf }} == Спасылкі == * {{h|YouTube|2026|{{YouTube user|AugienKrasulin|Яўгена Красуліна}} }} * {{h|nlb.by|2014|{{cite web|url = http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-ar5415066&strq=l_siz=50 |title = Красулін, Яўген Аляксандравіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1970) |work = Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі |publisher = Нацыянальная бібліятэка Беларусі |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|bsu.by|2015|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20150610101940/http://www.bsu.by/main.aspx?guid=59421 |title = БГУ. Красулин Евгений Александрович |work = bsu.by |publisher = БДУ |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/life/42584.html |title = «Красно-зеленый флаг висел за толстым стеклом — были попытки поджога». Поговорили с историком о ситуации в БГУ и наступлении тоталитаризма |work = Zerkalo.io |date = 2023-06-29 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2024|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/71553.html |title = «Снайперы не спасают». Большое интервью с историком о том, как диктаторы уходят с постов и кто приходит им на смену |work = Zerkalo.io |date = 2024-06-25 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Zerkalo.io|2026|{{cite web|url = https://news.zerkalo.io/economics/117276.html |title = «Режим не свергнут». Историк о том, что ждет Венесуэлу после захвата Мадуро |work = Zerkalo.io |date = 2026-01-03 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026a|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/93468062/colossal-blow-to-lukashenkas-image-impact-of-tsikhanouskayas-visit-to-kyiv |title = Colossal blow to Lukashenka's image: impact of Tsikhanouskaya's visit to Kyiv |work = Belsat |date = 2026-05-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Belsat|2026b|{{cite web|url = https://en.belsat.eu/91798553/three-scenarios-for-belarus-what-the-future-holds |title = Three scenarios for Belarus: What the future holds |work = Belsat |date = 2026-02-26 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Nashaniva.com|2026|{{cite web|url = https://nashaniva.com/395647 |title = «Кава з гісторыкам» пачынае новы сезон размовай пра манархію, імперыю і калоніі |work = Nashaniva.com |date = 2026-05-20 |language = en |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|Еўрарадыё|2026|{{cite web|url = https://www.youtube.com/watch?v=aP4rQhXDBlc |title = "Позор! Вы, беларусы, ничего не можете, вы трусы!" — кричат соседи, но нельзя скатиться в насилие |work = YouTube |publisher = Еўрарадыё |language = be |access-date = 2026-06-03 }}}} * {{h|tut.by|2018|{{cite web|url = https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html |title = «Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России |work = tut.by (архіў) |date = 2018-12-18 |language = ru |access-date = 2026-06-03 }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красулін Яўген Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] m0ww8w6040cag91jrc7nqmpstwm6xr7 0 786017 5164852 5023742 2026-07-12T07:14:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164852 wikitext text/x-wiki {{Помнік |Беларуская назва = Помнік Піліпу Кавалёву |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Месцазнаходжанне = [[Клічаў]] |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min =29 |lat_sec =22.4 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min =20 |lon_sec =5.8 |region = |CoordScale = |Архітэктар = |Скульптар = [[Віктар Мікалаевіч Мурашоў]] |Матэрыял = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 3 ліпеня 1993 |Commons = |На карце = }} '''Помнік Піліпу Кавалёву''' — [[помнік]] у [[Клічаў|Клічаве]], Герою Савецкага Саюза [[Піліп Іванавіч Кавалёў|Піліпу Іванавічу Кавалёву]], камандзіру групы падрыўнікоў [[255-ы партызанскі атрад|255-га партызанскага атрада]]. Размешчаны каля ДУА «Сярэдняя школа № 2 імя П. І. Кавалёва», завулак Пугачова, 4<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://klichev.gov.by/velikaya-pobeda/uvekovechenie-pamyati-zaschitnikov-otechestva|title=Увековечение памяти защитников Отечества|website=Клічаўскі раённы выканаўчы камітэт -- klichev.gov.by|access-date=6 красавіка 2025|archive-date=2 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250702023632/https://klichev.gov.by/velikaya-pobeda/uvekovechenie-pamyati-zaschitnikov-otechestva|url-status=dead}}</ref>. Аўтар праекта помніка [[Віктар Мікалаевіч Мурашоў]] назваў яго «Мір вашаму дому»<ref>{{cite web|title=Мы за мір!|url=http://klichev.museum.by/be/node/47740|website=[[Клічаўскі краязнаўчы музей]]|date=2019-09-24|lang=be|access-date=6 красавіка 2025|archive-date=20 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220420012441/http://klichev.museum.by/be/node/47740|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == 3 ліпеня 1993 года, у дзень вызвалення Беларусі ад нацысцкай акупацыі, у Клічаве на тэрыторыі сярэдняй школы № 2 адбыўся мітынг, прысвечаны даце і адкрыццю помніка Герою Савецкага Саюза Піліпу Іванавічу Кавалёву. На адкрыцці былі ветэраны Вялікай Айчыннай вайны, жыхары раёна, навучэнцы школы, прадстаўнікі з [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] — радзімы Кавалёва. Адкрываў помнік старшыня раённага Савета дэпутатаў Міхаіл Аляксандравіч Сінкевіч<ref>{{cite web|title=Абласны праект «#Мая_Зямля_Прыдняпроўе»|url=http://sch2.klichev.edu.by/be/main.aspx?guid=24031|website=sch2.klichev.edu.by|url-status=dead}}</ref>. == Апісанне == Скульптурная выява Піліпа Кавалёва ў поўны рост. За спінай, на правым плячы ён трымае аўтамат, прытрымлівае яго за рамень. У левай руцэ, кветка ружы, сімвал любові і міру. Каля ног уздымаюцца абломкі чыгуначнага палатна, нагадваючы пра падрыўную дзейнасць Кавалёва. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:1993 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Помнікі Вялікай Айчыннай вайны ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Клічава]] 2zhr9ln26qv2969vazbxkkzv0ve2j3z 0 786861 5164535 5023481 2026-07-11T12:38:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164535 wikitext text/x-wiki {{Картка выбараў |назва = Выбары ў Лёгтынг Фарэрскіх астравоў |подпіс назвы = |дата = 8 лістапада 1946 |папярэднія = Парламенцкія выбары на Фарэрскіх астравах (1945) |год папярэдніх = 1945 |наступныя = Парламенцкія выбары на Фарэрскіх астравах (1950) |год наступных = 1950 <!-- для сцяга --> |тэрыторыя = Фарэрскія астравы |варыянт сцяга = |яўка выбаршчыкаў = <!-- Народная партыя --> |партрэт1 = |колер1 = #008000 |кандыдат1 = |глава партыі1 = |глава партыі з1 = |партыя1 = [[Народная партыя — Радыкальнае самакіраванне|Народная партыя]] |кааліцыя1 = |родам з1 = |акруга главы1 = |мінулы вынік1 = 43,41% |мінулая колькасць месцаў1 = 11 |месцаў атрымана1 = 8 |сумарная колькасць месцаў1 = |змена колькасці месцаў1 = {{спад}}3 |колькасць галасоў1 = 5,396 |дзель галасоў1 = 40,92% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў2 = |партрэт1 = <!-- Партыя саюза --> |колер2 = #4169E1 |кандыдат2 = |глава партыі2 = |глава партыі з2 = |партыя2 = [[Партыя саюза (Фарэрскія астравы)|Партыя саюза]] |кааліцыя2 = |родам з2 = |акруга главы2 = |мінулы вынік2 = 24,33% |мінулая колькасць месцаў2 = 6 |месцаў атрымана2 = 6 |сумарная колькасць месцаў2 = |змена колькасці месцаў2 = {{няма змен}} |колькасць галасоў2 = 3,783 |дзель галасоў2 = 28,69% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў1 = <!-- Адзіны спіс --> |партрэт3 = |колер3 = #B22222 |кандыдат3 = |глава партыі3 = |глава партыі з3 = |партыя3 = |кааліцыя3 = Адзіны спіс ([[Сацыял-дэмакратычная партыя (Фарэрскія астравы)|СДП]] + [[Партыя самакіравання (Фарэрскія астравы)|ПС]]) |родам з3 = |акруга главы3 = |мінулы вынік3 = |мінулая колькасць месцаў3 = |месцаў атрымана3 = 6 |сумарная колькасць месцаў3 = |змена колькасці месцаў3 = |колькасць галасоў3 = 3,705 |дзель галасоў3 = 28,1% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў3 = <!-- Беспартыйныя --> |партрэт4 = |колер4 = gray |кандыдат4 = |глава партыі4 = |глава партыі з4 = |партыя4 = Беспартыйныя |кааліцыя4 = |родам з4 = |акруга главы4 = |мінулы вынік4 = |мінулая колькасць месцаў4 = |месцаў атрымана4 = 0 |сумарная колькасць месцаў4 = |змена колькасці месцаў4 = |колькасць галасоў4 = 302 |дзель галасоў4 = 2,3% <!-- у параўнанні з папярэднімі выбарамі --> |змена дзелі галасоў4 = <!-- іншыя кандыдаты ці партыі --> |іншыя кандыдаты = |іншыя партыі = |карта = 1946 Løgting.svg |шырыня карты = 350px |альт. тэкст карты = |подпіс карты = }} '''Выбары ў [[Лёгтынг]] [[Фарэрскія астравы|Фарэрскіх астравоў]]''' — апошнія выбары ў прадстаўнічы орган Фарэрскіх астравоў да атрымання [[Самакіраванне|самакіравання]], якія прайшлі 8 лістапада 1946 года. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Еўропе ў маі 1945 года і аднаўлення адносін паміж [[Данія]]й і Фарэрскімі астравамі абодвум бакам стала зразумела, што яны не могуць проста вярнуцца да даваенных умоў суіснавання. Усе партыі пагадзіліся з неабходнасцю стварэння новай канстытуцыйнай структуры для Фарэрскіх астравоў. Сацыя-дэмакрат {{нп5|Якуп і Якупсставу|Якуп і Якупсставу|de|Jákup í Jákupsstovu}} не пагадзіўся з прапановай ўрада Даніі аб тым, каб Фарэрскія астравы надалей засталіся часткай Даніі. У выніку праект не атрымаў большасці галасоў з 12 членаў кіруючай кааліцыі сацыял-дэмакратаў і юніяністаў. Такім чынам, апазіцыйная [[Народная партыя — Радыкальнае самакіраванне|Народная партыя]] змагла патрабаваць правядзення рэферэндуму. У выніку кароль [[Крысціян X|Крысціян X Глюксбург]] не прызнаў вынік [[Рэферэндум аб незалежнасці Фарэрскіх астравоў (1946)|рэферэндума]] і другі раз за гісторыю астравоў распусціў Лёгтынг 25 верасня. Новыя выбары былі прызначаны каралём на лістапад 1946 года. == Вынікі == [[Народная партыя — Радыкальнае самакіраванне|Народная партыя]], якая адкрыта выступала за аддзяленне ад Даніі і ініцыявала пры дапамозе сацыял-дэмакрата [[Рэферэндум аб незалежнасці Фарэрскіх астравоў (1946)|рэферэндум аб незалежнасці астравоў]], страціла 3 мандаты ў Лёгтынгу. Былы сацыя-дэмакрат {{нп5|Якуп і Якупсставу|Якуп і Якупсставу|de|Jákup í Jákupsstovu}} выступіў на выбарах як беспартыйны кандыдат, але не здолеў набраць неабходнай колькасці галасоў. Апазіцыная кааліцыя сацыял-дэмакратаў і юніяністаў, якая стварыла выбарчы блок, набрала на дваіх усяго толькі 6 мандатаў (СДП — 4, ПС — 2). Відавочная большасць у парламенце дэпутатаў, якія выступалі супраць аддзялення, і, такім чынам, пытання аб незалежнасці Фарэрскіх астравоў было знята з парадку дня. Складаныя і цяжкія перамовы прывялі да кампрамісу — Закону аб унутраным самакіраванні 23 сакавіка 1948 года. Пасля гэтага, у маі 1948 года, быў сфарміраваны [[Урад Андраса Самуэльсана|першы ўрад Фарэрскіх астравоў]], [[Прэм’ер-міністр Фарэрскіх астравоў|прэм’ер-міністрам]] стаў прадстаўнік [[Партыя саюза (Фарэрскія астравы)|Партыі саюза]] [[Андрас Самуэльсан]]. Урад складаўся з кааліцыі партый: [[Партыя саюза (Фарэрскія астравы)|Партыя саюза]] (2 партфеля), [[Партыя самакіравання (Фарэрскія астравы)|Партыя самакіравання]] і [[Сацыял-дэмакратычная партыя (Фарэрскія астравы)|Сацыял-дэмакратычная партыя]] (па 1 партфелі). Вынікі рэферэндуму 1946 года адносна статуса Фарерскіх астравоў, на якіх больш за палову прагаласаваўшых выказаліся за аддзяленне ад Даніі і былі праігнараваныя дацкімі ўладамі, а таксама вынікі выбараў 8 лістапада, дзе большасць галасоў атрымалі праціўнікі поўнага самакіравання, прывялі да стварэння нова палітычнай сілы — [[Рэспубліка (паллітычная партыя, Фарэрскія астравы)|Рэспубліканская партыя]]. == Вынікі выбараў == {{Election results |image=[[File:1945 Løgting.svg]] |party1=[[Народная партыя — Радыкальнае самакіраванне|Народная партыя]]|votes1=5396|seats1=8|sc1=–3 |party2=[[Партыя саюза (Фарэрскія астравы)|Партыя саюза]]|votes2=3783|seats2=6|sc2=0 |party3=Адзіны спіс ([[Сацыял-дэмакратычная партыя (Фарэрскія астравы)|Сацыял-дэмакратычная партыя]] + [[Партыя самакіравання (Фарэрскія астравы)|Партыя самакіравання]]|votes3=3705|seats3=6|sc3=0 |party4=Беспартыйныя|votes4=302|seats4=0|sc4=New |party5= |party6= |total_sc=-3 |source=[http://www.electionpassport.com/files/FO/FO.xlsx Election Passport], [https://books.google.com/books?id=JKno0QuJw4sC&pg=PA22 Stjørnarskipanarmálið 1946] }} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * [http://www.hagstova.fo/fo/hagtalsgrunnur/ibugvar-og-val/val Løgtingsval skift á valdømi og flokkar (1906-2004)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150720182132/http://www.hagstova.fo/fo/hagtalsgrunnur/ibugvar-og-val/val |date=20 ліпеня 2015 }}, hagstova.fo * [http://www.parties-and-elections.eu/faroes2.html FAROES / DK 1945-2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220124161244/http://www.parties-and-elections.eu/faroes2.html |date=24 студзеня 2022 }}, parties-and-elections.eu * [https://books.google.no/books?id=JKno0QuJw4sC&pg=PA22&dq=sjálvstýrisflokkurin+fólkaflokkurin&hl=de&sa=X&ved=0CCkQ6AEwAmoVChMIhb6lzv6GyQIVYZVyCh10pwDw#v=onepage&q=sjálvstýrisflokkurin Stjørnarskipanarmálið 1946], Føroya Skúlabókagrunnur * [http://www.in.fo/news-detail/news/soeguliga-vanaligt-urslit-hja-sambandsflokkinum/ Prozentuale Ergebnisse der Parteien von 1906 bis 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210503011817/https://www.in.fo/news-detail/news/soeguliga-vanaligt-urslit-hja-sambandsflokkinum/ |date=3 мая 2021 }}, in.fo * [http://epaper.infomedia.dk/wxe/19460917 Dagblaðið - 17. Sept. 1946], infomedia.dk. Zeitungsbericht über den Ausgang der Volksabstimmung vom 14. September 1946. * [http://epaper.infomedia.dk/wxe/19461113 Dagblaðið - 13. Nov. 1946], infomedia.dk. Zeitungsbericht über den Ausgang der Løgtingswahl vom 8. November 1946. {{Выбары на Фарэрскіх астравах}} [[Катэгорыя:Выбары на Фарэрскіх астравах|1946]] [[Катэгорыя:1946 год на Фарэрскіх астравах]] [[Катэгорыя:Падзеі 8 лістапада]] [[Катэгорыя:Лістапад 1946 года]] [[Катэгорыя:Выбары 1946 года]] nrv2ahqnzxh8zrw620hc14e4bgz8txr 0 787319 5164788 4987061 2026-07-12T00:09:40Z Siliyiw 169172 5164788 wikitext text/x-wiki {{Картка гета|Беларуская назва=Гета ў Верашчаках}} '''Гета ў Верашчаках''' (лета 1941 — лета 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Верашчакі (Горацкі раён)|Верашчакі]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] і бліжэйшых населеных пунктаў падчас [[Халакост у Беларусі|Халакосту]]. == Гісторыя == У 1930 годзе ў вёсцы [[Верашчакі (Горацкі раён)|Верашчакі]] быў створаны габрэйскі [[калгас]], і да пачатку вайны большую частку вёскі складалі яўрэі. У сярэдзіне ліпеня 1941 года вёска была занятая [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]. У пачатку жніўня 1941 года немцы, рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, арганізавалі ў вёсцы гета. Яно быў адкрытага тыпу, яго не ахоўвалі, але перыядычна правяралі [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаі]] з размешчанага побач, у вёсцы Шарыпы, валаснога паліцэйскага ўчастка. Габрэям Верашчак загадалі нашыць на вопратцы жоўтыя зоркі, забаранілі сыходзіць з вёскі і выкарыстоўвалі на прымусовых работах. Улетку 1942 года (у кастрычніку 1941 года{{Sfn|«Памяць. Горацкi раён»|1996|с=274}}) немцы забілі апошніх яшчэ жывых вязняў гета<ref>{{РЕЭ|Верещаки}}</ref>{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}. Побач з загадзя выкапанай вялікай глыбокай ямай быў усталяваны кулямёт. Яўрэям загадвалі па 10 чалавек класціся ў яму і расстрэльвалі<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_mog/vereshaki/vereshaki.html|title=Местечко Верещаки. Савский сельсовет, Горецкий район (сейчас не существует)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306070522/http://shtetle.com/shtetls_mog/vereshaki/vereshaki.html|archive-date=2020-03-06|access-date=2020-03-28}}</ref>. == Памяць == У 1986 годзе на месцы расстрэлу на брацкай магіле з’явілася металічная таблічка<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_mog/vereshaki/vereshaki.html|title=Местечко Верещаки. Савский сельсовет, Горецкий район (сейчас не существует)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306070522/http://shtetle.com/shtetls_mog/vereshaki/vereshaki.html|archive-date=2020-03-06|access-date=2020-03-28}}</ref>. Затым там быў усталяваны помнік. Надпіс на помніку абвяшчае, што тут былі расстраляныя 101 чалавек{{Sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}. Але напэўна забітых было нашмат больш, бо на летнія вакацыі ў вёску прыехала шмат сваякоў з іншых гарадоў<ref name="autogenerated1" />. У архіве музея [[Яд ва-Шэм]] маюцца даныя толькі на 30 забітых габрэяў у Верашчаках<ref>{{Cite web|url=https://www.yadvashem.org/ru/archive/hall-of-names/database.html|title=Центральная база данных имен жертв Холокоста. Верещаки.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328111205/https://www.yadvashem.org/ru/archive/hall-of-names/database.html|archive-date=2020-03-28|access-date=2020-03-28}}</ref>. [[Ніна Дзмітрыеўна Кавалёва|Ніна Кавалёва]], член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]], прысвяціла трагедыі ў гэтай вёсцы верш «Верашчакі»<ref>''Ковалёва Н. Д.'' Мы стали обелисками — Мн.: 2015. С.70-72</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Горацкi раён»|1996|А. А. Крывянкоў, У. М. Лiўшыц, Р. I. Маслоўскi i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Горацкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Вышэйшая школа», 1996. — 590 с. — ISBN 985-06-0180-9.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Верашчакі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Горацкага раёна]] bm6z5n46ab36kucp84ha8jvk39tx1lz 5164917 5164788 2026-07-12T09:11:21Z M.L.Bot 261 5164917 wikitext text/x-wiki {{Картка гета|Беларуская назва=Гета ў Верашчаках}} '''Гета ў Верашчаках''' (лета 1941 — лета 1942) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[Яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Верашчакі (Горацкі раён)|Верашчакі]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] і бліжэйшых населеных пунктаў падчас [[Халакост у Беларусі|Халакосту]]. == Гісторыя == У 1930 годзе ў вёсцы [[Верашчакі (Горацкі раён)|Верашчакі]] быў створаны габрэйскі [[калгас]], і да пачатку вайны большую частку вёскі складалі яўрэі. У сярэдзіне ліпеня 1941 года вёска была занятая [[Вермахт|нямецкімі войскамі]]. У пачатку жніўня 1941 года немцы, рэалізуючы нацысцкую праграму знішчэння яўрэяў, арганізавалі ў вёсцы гета. Яно быў адкрытага тыпу, яго не ахоўвалі, але перыядычна правяралі [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаі]] з размешчанага побач, у вёсцы Шарыпы, валаснога паліцэйскага ўчастка. Габрэям Верашчак загадалі нашыць на вопратцы жоўтыя зоркі, забаранілі сыходзіць з вёскі і выкарыстоўвалі на прымусовых работах. Улетку 1942 года (у кастрычніку 1941 года{{Sfn|«Памяць. Горацкi раён»|1996|с=274}}) немцы забілі апошніх яшчэ жывых вязняў гета<ref>{{РЕЭ|Верещаки}}</ref>{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}. Побач з загадзя выкапанай вялікай глыбокай ямай быў усталяваны кулямёт. Яўрэям загадвалі па 10 чалавек класціся ў яму і расстрэльвалі<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_mog/vereshaki/vereshaki.html|title=Местечко Верещаки. Савский сельсовет, Горецкий район (сейчас не существует)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306070522/http://shtetle.com/shtetls_mog/vereshaki/vereshaki.html|archive-date=2020-03-06|access-date=2020-03-28}}</ref>. == Памяць == У 1986 годзе на месцы расстрэлу на брацкай магіле з’явілася металічная таблічка<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://shtetle.com/shtetls_mog/vereshaki/vereshaki.html|title=Местечко Верещаки. Савский сельсовет, Горецкий район (сейчас не существует)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200306070522/http://shtetle.com/shtetls_mog/vereshaki/vereshaki.html|archive-date=2020-03-06|access-date=2020-03-28}}</ref>. Затым там быў усталяваны помнік. Надпіс на помніку абвяшчае, што тут былі расстраляныя 101 чалавек{{Sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=185}}. Але напэўна забітых было нашмат больш, бо на летнія вакацыі ў вёску прыехала шмат сваякоў з іншых гарадоў<ref name="autogenerated1" />. У архіве музея [[Яд ва-Шэм]] маюцца даныя толькі на 30 забітых габрэяў у Верашчаках<ref>{{Cite web|url=https://www.yadvashem.org/ru/archive/hall-of-names/database.html|title=Центральная база данных имен жертв Холокоста. Верещаки.|archive-url=https://web.archive.org/web/20200328111205/https://www.yadvashem.org/ru/archive/hall-of-names/database.html|archive-date=2020-03-28|access-date=2020-03-28}}</ref>. [[Ніна Дзмітрыеўна Кавалёва|Ніна Кавалёва]], член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]], прысвяціла трагедыі ў гэтай вёсцы верш «Верашчакі»<ref>''Ковалёва Н. Д.'' Мы стали обелисками — Мн.: 2015. С.70-72</ref>. == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Горацкi раён»|1996|А. А. Крывянкоў, У. М. Лiўшыц, Р. I. Маслоўскi i iнш. (рэдкал.). «Памяць. Горацкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: «Вышэйшая школа», 1996. — 590 с. — ISBN 985-06-0180-9.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на тэрыторыі Беларусі ў перыяд Халакоста}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Верашчакі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Горацкага раёна]] 60sc8rp2m3saywd2zzzwo3p54nhwioc 0 787948 5164532 5164128 2026-07-11T12:17:47Z M.L.Bot 261 дапаўненне 5164532 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Аляксандр Шункевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі паэт. Пэўна вядомы толькі з подпісу «А. О. Шункевичъ» пад публікацыямі. Імя '''Аляксандр''' дае [[Генадзь Кісялёў]], але грунт такой высновы не пазначае{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=217}}. З подпісам «А. О. Шункевичъ» у сакавіку 1889 года ў газеце «[[Минский листок|Мінскі лісток]]» апублікаваны даволі доўгі — і даволі ўдалы — беларускі верш «Сцяпан і Тацяна»<ref name=":1" />. Як адзначаў аўтар ў заўвазе пад творам, напісаны ён гаворкай [[Мінскі павет|Мінскага павета]] («Это нарѣчiе, на которомъ написано стихотворенiе, свойственно преимущественно бѣлорусамъ Минскаго уѣзда»). Раней пад імем Шункевіча ў «Мінскім лістку» апублікаваны два рускамоўныя вершы, пазней яшчэ некалькі вершаў, таксама на рускай мове, апублікаваны ў «[[Мінскія губернскія ведамасці|Мінскіх губернскіх ведамасцях]]». У савецкі час сфарміравалася меркаванне, што Шункевіч — псеўданім паэта-селяніна '''[[Мікалай Марозік|Мікалая Марозіка]]'''<ref>''Мальдзіс, А.'' Падарожжа ў ХІХ стагоддзе. — Мінск, 1969. — С. 165—166.</ref><ref>Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры ў 2-х тамах. Т. 2. — Мінск, 1969. — С. 81-82.</ref>{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=217}}. Аднак, такую версію даволі даўно крытыкуюць — форма і мова вядомых твораў Марозіка не падобны вершу з «Мінскага лістка». Паводле [[Юрый Пацюпа|Юрыя Пацюпы]], першай сумненні ў тоеснасці Шункевіча і Марозіка выказала [[Лія Кісялёва]]<ref name=":1" />, якая ў 2006 годзе яшчэ цалкам пэўна пісала пра яе<ref>''Лія Кісялёва''. Тэма кахання ў інсітнай літаратуры ХІХ ст. («Сцяпан і Таццяна» М. Марозіка) // [https://www.bsu.by/upload/pdf/227303.pdf Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта: Навуковы зборнік] / Пад агульн. рэд. М. Хаўстовіча. Выпуск сёмы. — Мн.: ВТАА «Права і эканоміка», 2006. — 204 с. — ISBN 985-6299-79-9 — С. 85-93.</ref>. У 2021 годзе агляд меркаванняў на гэты конт зрабіў [[Мікола Хаўстовіч]]<ref name=":0">''Хаўстовіч, М.'' Даследаванні і матэрыялы / М. Хаўстовіч. — Warszawa, 2021. — Т. [https://repozytorium.uw.edu.pl/server/api/core/bitstreams/2a7cb847-027f-4072-81f9-c86763e1c4f9/content 7]. — С. 50, заўв. 2.</ref>.<ref name=":1" /> На думку Хаўстовіча, атаясненне Шункевіча з Марозікам грунтуецца на артыкуле [[Міхась Ларчанка|Міхася Ларчанкі]] і [[Любоў Фіглоўская|Любові Фіглоўскай]]<ref>''Ларчанка М.'', ''Фіглоўская Л.'' Новыя матэрыялы аб беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя // «ЛІМ» № 13, 9 сакавіка 1939.</ref>, якія ў 1939 годзе паведамлялі, што знайшлі ў «ленінградскіх архівах і бібліятэках» сярод іншага рукапісны арыгінал паэмы «Сцяпан і Тацяна», напісаны селянінам Мінскай губерні '''Марозам''', і выказалі сумненні ў аўтарстве Шункевіча з «Мінскага лістка». Хаўстовіч адзначае, што Ларчанка і Фіглоўская праігнаравалі розніцу ў версіфікацыйным майстэрстве аўтара «Сцяпана і Тацяны» і вядомага з твораў падпісаных Марозікам. Як галоўнае Хаўстовіч вылучае, што аўтар «Сцяпана і Тацяны» быў з Мінскага павета, тым часам як Мікалай Марозік жыў у [[Лаўрышава|Лаўрышаве]] Навагрудскага павета.<ref name=":0" /> У 2023 годзе [[Антон Францішак Брыль|Антон Брыль]] адзначыў, што «А. О. Шункевичъ» можа быць наогул не псеўданімам, даследчык звярнуў увагу на асабістую справу Аляксандра Восіпавіча Шункевіча, якая захоўваецца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]] ў фондзе Мінскага губернскага праўлення (НГАБ. Ф. 299. Воп. 7. Спр. 3435).<ref name=":1">''Брыль, Антон Францішак''. [https://www.academia.edu/169943530/ Шункевіч, Блус і іншыя: росшукі з гісторыі беларускай літаратуры XIX ст.] // Роднае Слова. № 12 / 2023. — С. 62.</ref> Як вынікае са справы, Аляксандр Восіпавіч Шункевіч нарадзіўся 25 жніўня (старога стылю) 1858 года ў Мінску ў сям’і чыноўніка, паходзіў з татарскай шляхты і быў мусульманскага веравызнання. Скончыў пяць класаў Мінскай гімназіі, некалькі гадоў вучыўся ў Віленскім пяхотным юнкерскім вучылішчы, у 1882 годзе ўзведзены ў унтэр-афіцэры, але ў арміі служыў нядоўга. З 1886 года быў канцылярскім служыцелем па вольным найме ў Мінскім губернскім праўленні, у 1902 годзе залічаны ў штат, у 1904 годзе звольніўся па стане здароўя. У верасні 1905 года маці Шункевіча беспаспяхова хадайнічала пра грашовую дапамогу, спасылалася на шматгадовую службу нядаўна памерлага сына. На старонцы 19 адв. справы ёсць уласнаручны подпіс Аляксандра Восіпавіча: «А. О. Шункевичъ».<ref name=":1" /> Антон Брыль адзначае, што пакуль няма яўных доказаў тоеснасці канцылярыста Аляксандр Шункевіч і аўтара вершаў у «Мінскім лістку» і «Мінскіх губернскіх ведамасцях», але гэта здаецца дарэчным не толькі праз поўнае супадзенне імя, але і ўзрост, адукацыю і месца нараджэння. Даследчык заўважае, што ў рускамоўным вершы Шункевіча -- «Мая малітва», апублікаваным у «Мінскіх губернскіх ведамасцях», няма, здаецца, нічога, што не пасавала б мусульманіну таксама, як і хрысціяніну.<ref name=":1" /> == Бібліяграфія == * Памяти Александра Сергеевича Пушкина: 1837—1887: [Верш] // Мин. листок. 30 янв. 1887. * Родине: [Верш] // Мин. листок. 6 янв. 1889. * Сцяпан і Тацяна: (Из бел. жизни): [Паэма] // Мин. листок. 7 марта 1889. * «Проснись, народ!..»: [Верш] // Мин. губ. вед. 20 марта 1891. * «Радуйся, друг мой! Весна наступает...»: [Верш] // Мин. губ. вед. 10 апр. 1891. * Моя молитва: [Верш] // Мин. губ. вед. 28 апр. 1891. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{навігацыя}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|4|Марозік Мікалай|Кісялёў Г.|217}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шункевіч Аляксандр}} lvtaqk0oyybqizw3nie0oth8c9zmds8 5164627 5164532 2026-07-11T15:04:34Z M.L.Bot 261 5164627 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Аляксандр Шункевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі паэт. Пэўна вядомы толькі з подпісу «А. О. Шункевичъ» пад публікацыямі. Імя '''Аляксандр''' дае [[Генадзь Кісялёў]], але грунт такой высновы не пазначае{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=217}}. З подпісам «А. О. Шункевичъ» у сакавіку 1889 года ў газеце «[[Минский листок|Мінскі лісток]]» апублікаваны даволі доўгі — і даволі ўдалы — беларускі верш «Сцяпан і Тацяна»<ref name=":1" />. Як адзначаў аўтар ў заўвазе пад творам, напісаны ён гаворкай [[Мінскі павет|Мінскага павета]] («Это нарѣчiе, на которомъ написано стихотворенiе, свойственно преимущественно бѣлорусамъ Минскаго уѣзда»). Раней пад імем Шункевіча ў «Мінскім лістку» апублікаваны два рускамоўныя вершы, пазней яшчэ некалькі вершаў, таксама на рускай мове, апублікаваны ў «[[Мінскія губернскія ведамасці|Мінскіх губернскіх ведамасцях]]». У савецкі час сфарміравалася меркаванне, што Шункевіч — псеўданім паэта-селяніна '''[[Мікалай Марозік|Мікалая Марозіка]]'''<ref>''Мальдзіс, А.'' Падарожжа ў ХІХ стагоддзе. — Мінск, 1969. — С. 165—166.</ref><ref>Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры ў 2-х тамах. Т. 2. — Мінск, 1969. — С. 81-82.</ref>{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=217}}. Аднак, такую версію даволі даўно крытыкуюць — форма і мова вядомых твораў Марозіка не падобны вершу з «Мінскага лістка». Паводле [[Юрый Пацюпа|Юрыя Пацюпы]], першай сумненні ў тоеснасці Шункевіча і Марозіка выказала [[Лія Кісялёва]]<ref name=":1" />, якая ў 2006 годзе яшчэ цалкам пэўна пісала пра яе<ref>''Лія Кісялёва''. Тэма кахання ў інсітнай літаратуры ХІХ ст. («Сцяпан і Таццяна» М. Марозіка) // [https://www.bsu.by/upload/pdf/227303.pdf Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта: Навуковы зборнік] / Пад агульн. рэд. М. Хаўстовіча. Выпуск сёмы. — Мн.: ВТАА «Права і эканоміка», 2006. — 204 с. — ISBN 985-6299-79-9 — С. 85-93.</ref>. У 2021 годзе агляд меркаванняў на гэты конт зрабіў [[Мікола Хаўстовіч]]<ref name=":0">''Хаўстовіч, М.'' Даследаванні і матэрыялы / М. Хаўстовіч. — Warszawa, 2021. — Т. [https://repozytorium.uw.edu.pl/server/api/core/bitstreams/2a7cb847-027f-4072-81f9-c86763e1c4f9/content 7]. — С. 50, заўв. 2.</ref>.<ref name=":1" /> На думку Хаўстовіча, атаясненне Шункевіча з Марозікам грунтуецца на артыкуле [[Міхась Ларчанка|Міхася Ларчанкі]] і [[Любоў Фіглоўская|Любові Фіглоўскай]]<ref>''Ларчанка М.'', ''Фіглоўская Л.'' Новыя матэрыялы аб беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя // «ЛІМ» № 13, 9 сакавіка 1939.</ref>, якія ў 1939 годзе паведамлялі, што знайшлі ў «ленінградскіх архівах і бібліятэках» сярод іншага рукапісны арыгінал паэмы «Сцяпан і Тацяна», напісаны селянінам Мінскай губерні '''Марозам''', і выказалі сумненні ў аўтарстве Шункевіча з «Мінскага лістка». Хаўстовіч адзначае, што Ларчанка і Фіглоўская праігнаравалі розніцу ў версіфікацыйным майстэрстве аўтара «Сцяпана і Тацяны» і вядомага з твораў падпісаных Марозікам. Як галоўнае Хаўстовіч вылучае, што аўтар «Сцяпана і Тацяны» быў з Мінскага павета, тым часам як Мікалай Марозік жыў у [[Лаўрышава|Лаўрышаве]] Навагрудскага павета.<ref name=":0" /> У 2023 годзе [[Антон Францішак Брыль|Антон Брыль]] адзначыў, што «А. О. Шункевичъ» можа быць наогул не псеўданімам, даследчык звярнуў увагу на асабістую справу Аляксандра Восіпавіча Шункевіча, якая захоўваецца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]] ў фондзе Мінскага губернскага праўлення (НГАБ. Ф. 299. Воп. 7. Спр. 3435).<ref name=":1">''Брыль, Антон Францішак''. [https://www.academia.edu/169943530/ Шункевіч, Блус і іншыя: росшукі з гісторыі беларускай літаратуры XIX ст.] // Роднае Слова. № 12 / 2023. — С. 62.</ref> Як вынікае са справы, Аляксандр Восіпавіч Шункевіч нарадзіўся 25 жніўня (старога стылю) 1858 года ў Мінску ў сям’і чыноўніка, паходзіў з [[Татарская шляхта|татарскай шляхты]] і быў мусульманскага веравызнання. Скончыў пяць класаў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай гімназіі]], некалькі гадоў вучыўся ў [[Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча|Віленскім пяхотным юнкерскім вучылішчы]], у 1882 годзе ўзведзены ў унтэр-афіцэры, але ў арміі служыў нядоўга. З 1886 года быў канцылярскім служыцелем па вольным найме ў Мінскім губернскім праўленні, у 1902 годзе залічаны ў штат, у 1904 годзе звольніўся па стане здароўя. У верасні 1905 года маці Шункевіча беспаспяхова хадайнічала пра грашовую дапамогу, спасылалася на шматгадовую службу нядаўна памерлага сына. На старонцы 19 адв. справы ёсць уласнаручны подпіс Аляксандра Восіпавіча: «А. О. Шункевичъ».<ref name=":1" /> Антон Брыль адзначае, што пакуль няма яўных доказаў тоеснасці канцылярыста Аляксандр Шункевіч і аўтара вершаў у «Мінскім лістку» і «Мінскіх губернскіх ведамасцях», але гэта здаецца дарэчным не толькі праз поўнае супадзенне імя, але і ўзрост, адукацыю і месца нараджэння. Даследчык заўважае, што ў рускамоўным вершы Шункевіча -- «Мая малітва», апублікаваным у «Мінскіх губернскіх ведамасцях», няма, здаецца, нічога, што не пасавала б мусульманіну таксама, як і хрысціяніну.<ref name=":1" /> == Бібліяграфія == * Памяти Александра Сергеевича Пушкина: 1837—1887: [Верш] // Мин. листок. 30 янв. 1887. * Родине: [Верш] // Мин. листок. 6 янв. 1889. * Сцяпан і Тацяна: (Из бел. жизни): [Паэма] // Мин. листок. 7 марта 1889. * «Проснись, народ!..»: [Верш] // Мин. губ. вед. 20 марта 1891. * «Радуйся, друг мой! Весна наступает...»: [Верш] // Мин. губ. вед. 10 апр. 1891. * Моя молитва: [Верш] // Мин. губ. вед. 28 апр. 1891. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{навігацыя}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|4|Марозік Мікалай|Кісялёў Г.|217}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шункевіч Аляксандр}} 6zajki9nvmucv95twee4gpdl4dbvil1 5164683 5164627 2026-07-11T17:05:28Z M.L.Bot 261 5164683 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Аляксандр Шункевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі паэт. Пэўна вядомы толькі з подпісу «А. О. Шункевичъ» пад публікацыямі. Імя '''Аляксандр''' дае [[Генадзь Кісялёў]], але грунт такой высновы не пазначае{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=217}}. З подпісам «А. О. Шункевичъ» у сакавіку 1889 года ў газеце «[[Минский листок|Мінскі лісток]]» апублікаваны даволі доўгі — і даволі ўдалы — беларускі верш «Сцяпан і Тацяна»<ref name=":1" />. Як адзначаў аўтар ў заўвазе пад творам, напісаны ён гаворкай [[Мінскі павет|Мінскага павета]] («Это нарѣчiе, на которомъ написано стихотворенiе, свойственно преимущественно бѣлорусамъ Минскаго уѣзда»). Раней пад імем Шункевіча ў «Мінскім лістку» апублікаваны два рускамоўныя вершы, пазней яшчэ некалькі вершаў, таксама на рускай мове, апублікаваны ў «[[Мінскія губернскія ведамасці|Мінскіх губернскіх ведамасцях]]». У савецкі час сфарміравалася меркаванне, што Шункевіч — псеўданім паэта-селяніна '''[[Мікалай Марозік|Мікалая Марозіка]]'''<ref>''Мальдзіс, А.'' Падарожжа ў ХІХ стагоддзе. — Мінск, 1969. — С. 165—166.</ref><ref>Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры ў 2-х тамах. Т. 2. — Мінск, 1969. — С. 81-82.</ref>{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=217}}. Аднак, такую версію даволі даўно крытыкуюць — форма і мова вядомых твораў Марозіка не падобны вершу з «Мінскага лістка». Паводле [[Юрый Пацюпа|Юрыя Пацюпы]], першай сумненні ў тоеснасці Шункевіча і Марозіка выказала [[Лія Кісялёва]]<ref name=":1" />, якая ў 2006 годзе яшчэ цалкам пэўна пісала пра яе<ref>''Лія Кісялёва''. Тэма кахання ў інсітнай літаратуры ХІХ ст. («Сцяпан і Таццяна» М. Марозіка) // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта: Навуковы зборнік / Пад агульн. рэд. М. Хаўстовіча. [https://www.bsu.by/upload/pdf/227303.pdf Выпуск сёмы]. — Мн.: ВТАА «Права і эканоміка», 2006. — 204 с. — ISBN 985-6299-79-9 — С. 85-93.</ref>. У 2021 годзе агляд меркаванняў на гэты конт зрабіў [[Мікола Хаўстовіч]]<ref name=":0">''Хаўстовіч, М.'' Даследаванні і матэрыялы / М. Хаўстовіч. — Warszawa, 2021. — Т. [https://repozytorium.uw.edu.pl/server/api/core/bitstreams/2a7cb847-027f-4072-81f9-c86763e1c4f9/content 7]. — С. 50, заўв. 2.</ref>.<ref name=":1" /> На думку Хаўстовіча, атаясненне Шункевіча з Марозікам грунтуецца на артыкуле [[Міхась Ларчанка|Міхася Ларчанкі]] і [[Любоў Фіглоўская|Любові Фіглоўскай]]<ref>''Ларчанка М.'', ''Фіглоўская Л.'' Новыя матэрыялы аб беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя // «ЛІМ» № 13, 9 сакавіка 1939.</ref>, якія ў 1939 годзе паведамлялі, што знайшлі ў «ленінградскіх архівах і бібліятэках» сярод іншага рукапісны арыгінал паэмы «Сцяпан і Тацяна», напісаны селянінам Мінскай губерні '''Марозам''', і выказалі сумненні ў аўтарстве Шункевіча з «Мінскага лістка». Хаўстовіч адзначае, што Ларчанка і Фіглоўская праігнаравалі розніцу ў версіфікацыйным майстэрстве аўтара «Сцяпана і Тацяны» і вядомага з твораў падпісаных Марозікам. Як галоўнае Хаўстовіч вылучае, што аўтар «Сцяпана і Тацяны» быў з Мінскага павета, тым часам як Мікалай Марозік жыў у [[Лаўрышава|Лаўрышаве]] Навагрудскага павета.<ref name=":0" /> У 2023 годзе [[Антон Францішак Брыль|Антон Брыль]] адзначыў, што «А. О. Шункевичъ» можа быць наогул не псеўданімам, даследчык звярнуў увагу на асабістую справу Аляксандра Восіпавіча Шункевіча, якая захоўваецца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]] ў фондзе Мінскага губернскага праўлення (НГАБ. Ф. 299. Воп. 7. Спр. 3435).<ref name=":1">''Брыль, Антон Францішак''. [https://www.academia.edu/169943530/ Шункевіч, Блус і іншыя: росшукі з гісторыі беларускай літаратуры XIX ст.] // Роднае Слова. № 12 / 2023. — С. 62.</ref> Як вынікае са справы, Аляксандр Восіпавіч Шункевіч нарадзіўся 25 жніўня (старога стылю) 1858 года ў Мінску ў сям’і чыноўніка, паходзіў з [[Татарская шляхта|татарскай шляхты]] і быў мусульманскага веравызнання. Скончыў пяць класаў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай гімназіі]], некалькі гадоў вучыўся ў [[Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча|Віленскім пяхотным юнкерскім вучылішчы]], у 1882 годзе ўзведзены ў унтэр-афіцэры, але ў арміі служыў нядоўга. З 1886 года быў канцылярскім служыцелем па вольным найме ў Мінскім губернскім праўленні, у 1902 годзе залічаны ў штат, у 1904 годзе звольніўся па стане здароўя. У верасні 1905 года маці Шункевіча беспаспяхова хадайнічала пра грашовую дапамогу, спасылалася на шматгадовую службу нядаўна памерлага сына. На старонцы 19 адв. справы ёсць уласнаручны подпіс Аляксандра Восіпавіча: «А. О. Шункевичъ».<ref name=":1" /> Антон Брыль адзначае, што пакуль няма яўных доказаў тоеснасці канцылярыста Аляксандр Шункевіч і аўтара вершаў у «Мінскім лістку» і «Мінскіх губернскіх ведамасцях», але гэта здаецца дарэчным не толькі праз поўнае супадзенне імя, але і ўзрост, адукацыю і месца нараджэння. Даследчык заўважае, што ў рускамоўным вершы Шункевіча -- «Мая малітва», апублікаваным у «Мінскіх губернскіх ведамасцях», няма, здаецца, нічога, што не пасавала б мусульманіну таксама, як і хрысціяніну.<ref name=":1" /> == Бібліяграфія == * Памяти Александра Сергеевича Пушкина: 1837—1887: [Верш] // Мин. листок. 30 янв. 1887. * Родине: [Верш] // Мин. листок. 6 янв. 1889. * Сцяпан і Тацяна: (Из бел. жизни): [Паэма] // Мин. листок. 7 марта 1889. * «Проснись, народ!..»: [Верш] // Мин. губ. вед. 20 марта 1891. * «Радуйся, друг мой! Весна наступает...»: [Верш] // Мин. губ. вед. 10 апр. 1891. * Моя молитва: [Верш] // Мин. губ. вед. 28 апр. 1891. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{навігацыя}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|4|Марозік Мікалай|Кісялёў Г.|217}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шункевіч Аляксандр}} n04ij5tik1pm2lk9ppeep04vz2y9047 5164684 5164683 2026-07-11T17:07:33Z M.L.Bot 261 5164684 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Аляксандр Шункевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі паэт. Пэўна вядомы толькі з подпісу «А. О. Шункевичъ» пад публікацыямі. Імя '''Аляксандр''' дае [[Генадзь Кісялёў]], але грунт такой высновы не пазначае{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=217}}. З подпісам «А. О. Шункевичъ» у сакавіку 1889 года ў газеце «[[Минский листок|Мінскі лісток]]» апублікаваны даволі доўгі — і даволі ўдалы — беларускі верш «Сцяпан і Тацяна»<ref name=":1" />. Як адзначаў аўтар ў заўвазе пад творам, напісаны ён гаворкай [[Мінскі павет|Мінскага павета]] («Это нарѣчiе, на которомъ написано стихотворенiе, свойственно преимущественно бѣлорусамъ Минскаго уѣзда»). Раней пад імем Шункевіча ў «Мінскім лістку» апублікаваны два рускамоўныя вершы, пазней яшчэ некалькі вершаў, таксама на рускай мове, апублікаваны ў «[[Мінскія губернскія ведамасці|Мінскіх губернскіх ведамасцях]]». У савецкі час сфарміравалася меркаванне, што Шункевіч — псеўданім паэта-селяніна '''[[Мікалай Марозік|Мікалая Марозіка]]'''<ref>''Мальдзіс, А.'' Падарожжа ў ХІХ стагоддзе. — Мінск, 1969. — С. 165—166.</ref><ref>Гісторыя беларускай дакастрычніцкай літаратуры ў 2-х тамах. Т. 2. — Мінск, 1969. — С. 81-82.</ref>{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1994|с=217}}. Аднак, такую версію даволі даўно крытыкуюць — форма і мова вядомых твораў Марозіка не падобны вершу з «Мінскага лістка». Паводле [[Юрый Пацюпа|Юрыя Пацюпы]], першай сумненні ў тоеснасці Шункевіча і Марозіка выказала [[Лія Кісялёва]]<ref name=":1" />, якая ў 2006 годзе яшчэ цалкам пэўна пісала пра яе<ref>''Лія Кісялёва''. Тэма кахання ў інсітнай літаратуры ХІХ ст. («Сцяпан і Таццяна» М. Марозіка) // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта: Навуковы зборнік / Пад агульн. рэд. М. Хаўстовіча. [https://www.bsu.by/upload/pdf/227303.pdf Выпуск сёмы]. — Мн.: ВТАА «Права і эканоміка», 2006. — 204 с. — ISBN 985-6299-79-9 — С. 85-93.</ref>. У 2021 годзе агляд меркаванняў на гэты конт зрабіў [[Мікола Хаўстовіч]]<ref name=":0">''Хаўстовіч, М.'' Даследаванні і матэрыялы / М. Хаўстовіч. — Warszawa, 2021. — Т. [https://repozytorium.uw.edu.pl/server/api/core/bitstreams/2a7cb847-027f-4072-81f9-c86763e1c4f9/content 7]. — С. 50, заўв. 2.</ref>.<ref name=":1" /> На думку Хаўстовіча, атаясненне Шункевіча з Марозікам грунтуецца на артыкуле [[Міхась Ларчанка|Міхася Ларчанкі]] і [[Любоў Фіглоўская|Любові Фіглоўскай]]<ref>''Ларчанка М.'', ''Фіглоўская Л.'' Новыя матэрыялы аб беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя // «ЛІМ» № 13, 9 сакавіка 1939.</ref>, якія ў 1939 годзе паведамлялі, што знайшлі ў «ленінградскіх архівах і бібліятэках» сярод іншага рукапісны арыгінал паэмы «Сцяпан і Тацяна», напісаны селянінам Мінскай губерні '''Марозам''', і выказалі сумненні ў аўтарстве Шункевіча з «Мінскага лістка». Хаўстовіч адзначае, што стваральнікі гіпотэзы тоеснасці Шункевіча і Марозіка праігнаравалі розніцу ў версіфікацыйным майстэрстве аўтара «Сцяпана і Тацяны» і вядомага з твораў падпісаных Марозікам. Як галоўнае Хаўстовіч вылучае, што аўтар «Сцяпана і Тацяны» быў з Мінскага павета, тым часам як Мікалай Марозік жыў у [[Лаўрышава|Лаўрышаве]] Навагрудскага павета.<ref name=":0" /> У 2023 годзе [[Антон Францішак Брыль|Антон Брыль]] адзначыў, што «А. О. Шункевичъ» можа быць наогул не псеўданімам, даследчык звярнуў увагу на асабістую справу Аляксандра Восіпавіча Шункевіча, якая захоўваецца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]] ў фондзе Мінскага губернскага праўлення (НГАБ. Ф. 299. Воп. 7. Спр. 3435).<ref name=":1">''Брыль, Антон Францішак''. [https://www.academia.edu/169943530/ Шункевіч, Блус і іншыя: росшукі з гісторыі беларускай літаратуры XIX ст.] // Роднае Слова. № 12 / 2023. — С. 62.</ref> Як вынікае са справы, Аляксандр Восіпавіч Шункевіч нарадзіўся 25 жніўня (старога стылю) 1858 года ў Мінску ў сям’і чыноўніка, паходзіў з [[Татарская шляхта|татарскай шляхты]] і быў мусульманскага веравызнання. Скончыў пяць класаў [[Мінская мужчынская гімназія|Мінскай гімназіі]], некалькі гадоў вучыўся ў [[Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча|Віленскім пяхотным юнкерскім вучылішчы]], у 1882 годзе ўзведзены ў унтэр-афіцэры, але ў арміі служыў нядоўга. З 1886 года быў канцылярскім служыцелем па вольным найме ў Мінскім губернскім праўленні, у 1902 годзе залічаны ў штат, у 1904 годзе звольніўся па стане здароўя. У верасні 1905 года маці Шункевіча беспаспяхова хадайнічала пра грашовую дапамогу, спасылалася на шматгадовую службу нядаўна памерлага сына. На старонцы 19 адв. справы ёсць уласнаручны подпіс Аляксандра Восіпавіча: «А. О. Шункевичъ».<ref name=":1" /> Антон Брыль адзначае, што пакуль няма яўных доказаў тоеснасці канцылярыста Аляксандр Шункевіч і аўтара вершаў у «Мінскім лістку» і «Мінскіх губернскіх ведамасцях», але гэта здаецца дарэчным не толькі праз поўнае супадзенне імя, але і ўзрост, адукацыю і месца нараджэння. Даследчык заўважае, што ў рускамоўным вершы Шункевіча -- «Мая малітва», апублікаваным у «Мінскіх губернскіх ведамасцях», няма, здаецца, нічога, што не пасавала б мусульманіну таксама, як і хрысціяніну.<ref name=":1" /> == Бібліяграфія == * Памяти Александра Сергеевича Пушкина: 1837—1887: [Верш] // Мин. листок. 30 янв. 1887. * Родине: [Верш] // Мин. листок. 6 янв. 1889. * Сцяпан і Тацяна: (Из бел. жизни): [Паэма] // Мин. листок. 7 марта 1889. * «Проснись, народ!..»: [Верш] // Мин. губ. вед. 20 марта 1891. * «Радуйся, друг мой! Весна наступает...»: [Верш] // Мин. губ. вед. 10 апр. 1891. * Моя молитва: [Верш] // Мин. губ. вед. 28 апр. 1891. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{навігацыя}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|4|Марозік Мікалай|Кісялёў Г.|217}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шункевіч Аляксандр}} 46ck02sczifl6m6tkrt5xx50ua9672z 0 792514 5164562 5163381 2026-07-11T13:02:19Z Emilia Noah 155537 /* Альбомы */ Афармленне. 5164562 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|Гісторыя сусветнай музыкі ў 2026 годзе}} {{Інфармацыйны спіс}} {{Гады ў гісторыі музыкі|2026}} '''[[2026]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Музыка|музычных]] падзей. ==Падзеі== *[[1 лютага]] — адбылася {{Не перакладзена 5|68-я цырымонія «Грэмі»|68-я штогадовая цырымонія ўручэння прэміі «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}}.<ref name="grammy"/> *[[28 лютага]] — адбылася {{Не перакладзена 5|BRIT Awards 2026|цырымонія ўручэння прэміі «Brit Awards 2026»|en|Brit Awards 2026}}.<ref name="billboard"/> ==Альбомы== {{Асноўная катэгорыя|Альбомы 2026 года}} *[[16 студзеня]] — «Locket», албом [[Мэдысан Бір]]. *[[17 лютага]] — «petal rock black», альбом [[Уілау Сміт|WILLOW]]. ==Узнагароды== * ==Гурты== ===Створаны=== ===Распаліся=== ==Нарадзіліся== ==Памерлі== *[[7 студзеня]] — {{Не перакладзена 5|Энры Георгіевіч Лалашвілі|Энры Георгіевіч Лалашвілі|ru|Лолашвили, Энри Георгиевич}}, савецкі і расійскі кампазітар, лаўрэат міжнародных конкурсаў ({{Падказка|нар.|нарадзіўся}} [[1947]]). *[[16 студзеня]] — {{Не перакладзена 5|Тоні Далара|Тоні Далара|ru|Тони Даллара}}, італьянскі спявак, акцёр і тэлевядучы ({{Падказка|нар.|нарадзіўся}} [[1936]]). *[[18 студзеня]] — {{Не перакладзена 5|Ральф Таўнер|Ральф Таўнер|ru|Таунер, Ральф}}, амерыканскі гітарыст, піяніст і кампазітар ({{Падказка|нар.|нарадзіўся}} [[1940]]). *[[22 студзеня]] — {{Не перакладзена 5|Франсіс Бухгольц|Франсіс Бухгольц|ru|Бухгольц, Франсис}}, нямецкі музыка, стаў вядомы як басіст гурта «[[Scorpions]]» ({{Падказка|нар.|нарадзіўся}} [[1954]]). *[[26 студзеня]] — {{Не перакладзена 5|Слай Данбар|Слай Данбар|ru|Слай Данбар}}, ямайскі бубнач ({{Падказка|нар.|нарадзіўся}} [[1952]]). *[[27 студзеня]] — {{Не перакладзена 5|Уладзіслаў Аляксандравіч Чарнушэнка|Уладзіслаў Аляксандравіч Чарнушэнка|ru|Чернушенко, Владислав Александрович}}, савецкі і расійскі дырыжор, хормайстар, музычны педагог, музычна-грамадскі дзеяч ({{Падказка|нар.|нарадзіўся}} [[1936]]). *[[5 лютага]] — {{Не перакладзена 5|Фрэд Сміт|Фрэд Сміт|ru|Смит, Фред (бас-гитарист)}}, амерыканскі бас-гітарыст ({{Падказка|нар.|нарадзіўся}} [[1948]]). *[[7 лютага]] — {{Не перакладзена 5|Брэд Арнольд|Брэд Арнольд|ru|Арнольд, Брэд}}, амерыканскі спявак, аўтар песень і музыка ({{Падказка|нар.|нарадзіўся}} [[1978]]). *[[17 лютага]] — {{Не перакладзена 5|Жазэ Ван Дам|Жазэ Ван Дам|ru|Ван Дам, Жозе}}, бельгійскі оперны спявак ({{Падказка|нар.|нарадзіўся}} [[1940]]). *[[21 лютага]] — {{Не перакладзена 5|Вілі Калон|Вілі Калон|ru|Колон, Вилли}}, амерыканскі трамбаніст, кампазітар і вакаліст пуэрта-рыканскага паходжання ({{Падказка|нар.|нарадзіўся}} [[1950]]). *[[27 лютага]] — {{Не перакладзена 5|Ніл Сядака|Ніл Сядака|ru|Седака, Нил}}, амерыканскі піяніст, вакаліст і аўтар песень ({{Падказка|нар.|нарадзіўся}} [[1939]]). *[[28 лютага]] — {{Не перакладзена 5|Джон Хэманд|Джон Хэманд|ru|Хэммонд, Джон (блюзмен)}}, амерыканскі блюзавы гітарыст, спявак, аўтар песень ({{Падказка|нар.|нарадзіўся}} [[1942]]). ==Гл. таксама== ==Зноскі== {{Reflist|refs= <ref name="grammy">{{Cite web|url=https://grammy.com/news/2026-grammys-new-categories-announced|title=2026 GRAMMYs To Take Place Sunday, Feb. 1; Two New GRAMMY Categories Added: Best Traditional Country Album & Best Album Cover {{!}} GRAMMY.com|access-date=2025-09-02|website=grammy.com}}</ref> <ref name="billboard">{{Cite web|last=Smith|first=Thomas|url=https://www.billboard.com/music/awards/brit-awards-2026-manchester-co-op-live-arena-1235992479/|title=BRIT Awards 2026 to Be Held Outside London for First Time|date=2025-06-08|access-date=2025-09-02|website=Billboard|lang=en-US}}</ref> }} == Літаратура == == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2026 год у музыцы|*]] [[Катэгорыя:Гады ў музыцы]] nk0ipcvmce181kyy18nyhohkckqo88t 0 795240 5164834 5127587 2026-07-12T06:23:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164834 wikitext text/x-wiki {{партыя | дата заснавання = 1887 | дата роспуску = 1947 }} '''Нацыянальная дэмакратыя''', '''нацыянальны рух''', '''нацыянальны лагер''' або '''эндэцыя''' (ад скарачэння ''НД'') ([[Польская мова|пол.]] ''Narodowa Demokracja, ruch narodowy, obóz narodowy, endecja'' (od skrótu ''ND'') — [[Польшча|польскі]] палітычны рух з [[Нацыяналізм|нацыяналістычнай]] [[ідэалогія]]й, які ўтварыўся ў канцы ХІХ стагоддзя. Галоўным ідэолагам і сузаснавальнікам Нацыянальнай дэмакратыі быў [[Раман Дмоўскі]]. [[Файл:Pochód_narodowy_w_Warszawie_dn._5_listopada_1905_r.jpg|міні|Нацыянальны марш у [[Варшава|Варшаве]] 5 лістапада 1905 г. — арганізаваны Нацыянальнай дэмакратыяй]] [[Файл:Roman_Dmowski_wśród_żołnierzy_Błękitnej_Armii.png|міні|Раман Дмоўскі, прэзідэнт Польскага нацыянальнага камітэта і камандуючы [[Армія Халлера|Польскай арміі ў Францыі,]] уручае сцяг салдатам (1918 г.)]] == Польская ліга == Ля вытокаў нацыянал-дэмакратыі знаходзілася [[Польская ліга]] — тайная арганізацыя, створаная ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] ў жніўні 1887 г. групай былых удзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гг.]], якія знаходзіліся ў эміграцыі, а таксама на польскай тэрыторыі ў складзе [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. Імі было запланавана стварэнне строга заканспіраванай і цэнтралізаванай арганізацыі на тэрыторыі ўсіх трох частак [[Польшча|Польшчы]], што знаходзіліся ў складзе [[Расія|Расіі]], [[Германія|Германіі]] і Аўстра-Венгрыі<ref name=":02">Kozicki S. Historia Ligi Narodowej (okres 1887—1907)''. -'' Londyn, 1964. — S. 51-52, 67-78.</ref>. Сярод лідэраў арганізацыі вылучаўся ветэран [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гг.]] [[Зыгмунт Мілкоўскі]]. Брашура Зыгмунта Мілкоўскага «Пра актыўную абарону і нацыянальны скарб» стала фактычна першай праграмай Польскай лігі. Яна змяшчала наступныя асноўныя тэзісы: — крытыка палітыкі Расіі, Германіі і Аўстра-Венгрыі, накіраванай на асіміляцыю [[Палякі|польскага]] народа; — крытыка распаўсюджанай у польскім грамадстве канцэпцыі «пасіўнай абароны», якая прадугледжвала супрацоўніцтва з дзяржавамі, пад уладай якіх знаходзіліся польскія землі; — сцвярджэнне канцэпцыі «актыўнай абароны», што прадугледжвала сукупнасць легальных і нелегальных дзеянняў, накіраваных на ўмацаванне матэрыяльных і духоўных сіл [[Нацыя|нацыі]], што павінна пры спрыяльных абставінах садзейнічаць дасягненню незалежнасці (дадзеная канцэпцыя не заклікала наўпрост да паўстання, але патрабавала не дыстанцыявацца ад такой ідэі і дапускала яго пры спрыяльных абставінах); — стварэнне цэнтралізаванай «нацыянальнай установы» для кіраўніцтва нацыянальным рухам і збор сродкаў для будучай узброенай барацьбы шляхам стварэння «нацыянальнага скарбу» з унёскаў усіх ахвотных палякаў<ref>Miłkowski Z. Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym. — Paryż, 1887.</ref><ref>Daszyk K. Irredentystyczne Vademecum. O Zygmunta Miłkowskiego Rzeczy o obronie czynnej i o Skarbie Narodowym ''//'' Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne. — T. 142. — Z. 3 (2015). — S. 459—477.</ref>. 5 снежня 1887 г. была абвешчана праграма Польскай лігі, у якой мэтай арганізацыі ставілася падрыхтоўка ўсіх нацыянальных сіл да аднаўлення незалежнасці [[Польшча|Польшчы]] ў межах [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у форме дэмакратычнай рэспублікі, на [[Федэрацыя|федэратыўнай]] аснове. Дэкларавалася апора на дэмакратычныя і ліберальныя традыцыі польскай эміграцыі і [[Паўстанне 1794 года|паўстанняў 1794]], [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|1830-1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863-1864 гг.]] У якасці сродка аднаўлення незалежнасці прадугледжвалася арганізацыя ўсенароднага паўстання ва ўсіх трох частках падзеленай Польшчы. У астатнім у асноўным паўтараліся раней выказаныя тэзісы Мілкоўскага<ref>Ustawa Ligi Polskiej z grudnia 1887 ''//'' Liga Narodowa 1887—1906. Sprawozdania, odezwy, dokumenty'','' oprac. M. Werner. — Kraków, 2015. — S. 271—274.</ref>. Але ўжо ў змененай праграме 1888 г. замест узгадкі пра федэрацыю была ўключана фраза:<blockquote>«Ліга будзе з вялікім спачуваннем падтрымліваць самастойнае развіццё нацыянальнасцей, якія ўваходзілі ў склад былой Рэчы Паспалітай»<ref>Ustawa Ligi Polskiej z sierpnia 1888 ''//'' Liga Narodowa 1887—1906. Sprawozdania, odezwy, dokumenty'','' oprac. M. Werner. — Kraków, 2015. — S. 281.</ref>.</blockquote>Пытанне адносін да няпольскіх народаў былой Рэчы Паспалітай выклікала дыскусіі сярод дзеячоў Польскай лігі. Ідэю федэрацыі падтрымліваў Зыгмунт Мілкоўскі; ён выклаў яе ў сваёй ранейшай брашуры «Руская справа» (Парыж, 1879), сцвярджаючы неабходнасць вырашэння спрэчак з [[Украінцы|украінцамі]] шляхам добраахвотнай і прызнанай федэрацыі<ref>Miłkowski Z. Sprawa ruska''. -'' Paryż, 1879.</ref>. Антоні Сыгетыньскі ў брашуры «Што рабіць» (Парыж, 1890) развіваў ідэю Польшчы, «у якой усе народы знойдуць сваё месца», шляхам надання роўных грамадзянскіх правоў прадстаўнікам усіх сацыяльных і нацыянальных груп, у тым ліку яўрэям<ref>Śladkowski W. Broszury propagandowe Ligi Polskiej proweniencji paryskiej // Polacy na obczyźnie. Studia i szkice z dziejów polskiej diaspory na święcie'','' red. M. Gizowski. — Gdańsk, 2003. — S. 147—159.</ref>. Польская ліга імкнулася аб’яднаць групоўкі рознай ідэалагічнай скіраванасці, якія ставілі сваёй мэтай незалежнасць Польшчы. Першапачаткова яе дзейнасць праходзіла пераважна ў эміграцыі. Невялікія суполкі ўдалося арганізаваць на польскіх землях у [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. Важную ролю адыграла далучэнне да лігі ў 1888 г. створанага годам раней у [[Кракаў|Кракаве]] заканспіраванага [[Саюз польскай моладзі «Зэт»|Саюза польскай моладзі «Зэт»]] на чале з [[Зыгмунт Баліцкі|Зыгмунтам Баліцкім]]. Гэтая арганізацыя аб’ядноўвала галоўным чынам студэнцкую моладзь, якая навучалася ў замежных універсітэтах. Пасля навучання многія яе члены вярталіся на радзіму і такім чынам, стваралі кадравую базу для суполак Польскай лігі ў самой Польшчы, перш за ўсё ў [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўстве Польскім]]<ref name=":12">Śladkowski W. Liga Polska — reminiscencje wydarzeń sprzed lat 120 // Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F. Historia. — T. 61. 2006. — S. 79-116.</ref>. Пад уплывам польскай лігі знаходзіліся варшаўная штотыднёвая газета «Głos», жаночая арганізацыя «Кола жанчын Кароны, Літвы і Русі», культурна-асветніцкая арганізацыя «Лучнасць»<ref>Wolsza T. Narodowa demokracja wobec chłopów w latach 1887—1914''.'' ''-'' Warszawa, 1992. — S. 29-46.</ref>. У сакавіку 1891 г. Польская ліга арганізавала акцыю супраць пастаноўкі [[Рускія|расійскай]] тэатральнай трупы ў [[Варшава|Варшаве]]: перад пачаткам спектакля актывісты залілі залу тэатра хімікатамі, каб сарваць пастаноўку. Калі гэта не дапамагло, яны сталі абліваць кіслатой адзенне расійскай публікі. У гэты ж час у Варшаве стала распаўсюджвацца пракламацыя, напісаная актывістам «Зэту» і Польскай лігі [[Раман Дмоўскі|Раманам Дмоўскім]], у якой падкрэслівалася важнасць рэформ [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сейма]] і [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]] [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|1791 г]]. Пазней сталі распаўсюджвацца іншыя брашуры лігі<ref name=":02" />. На пачатку 1890-х гг. пачалі нарастаць супярэчнасці паміж эмігранцкім кіраўніцтвам лігі і дзеячамі з Каралеўства Польскага, якія паходзілі з «Зэту». Першыя адстойвалі перадусім ліберальна-дэмакратычныя традыцыі польскага нацыянальнага руху і інклюзіўную канцэпцыю будучай Рэчы Паспалітай, другія — сталі пераходзіць на пазіцыі [[Польскі нацыяналізм|польскага нацыяналізму]]. У красавіку 1893 г. апошнія парвалі сувязі з Польскай лігай і стварылі новую арганізацыю — [[Нацыянальная Ліга|Нацыянальную лігу]]. Паколькі ўсе арганізацыі ў Польшчы перайшлі ў Нацыянальную лігу, Польская ліга на некаторы час захавалася толькі ў эміграцыі і ў 1894 г. самараспусцілася<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 99-100.</ref>. Польскі даследчык Вяслаў Слядкоўскі наступным чынам вызначыў адрозненне паміж Польскай і Нацыянальнай лігамі:<blockquote>«Ад Польскай лігі Нацыянальная ліга пераняла прынцып непадзельнасці падзеленай польскай нацыі, які яна вызначала значна шырэйшым тэрмінам „усепольскасці“, а таксама ідэю сацыяльнай салідарнасці. Аднак яна адкінула паўстанцкую традыцыю і прынцып барацьбы „за вашу і нашу свабоду“ і абмежавала нацыянальную ідэю выключна польскім элементам, залічыўшы сябе з паняццем нацыянальнага эгаізму да нацыяналістычнай плыні, якая тады развівалася ў Еўропе і была цалкам чужой для Польскай лігі, як і антысемітызм, які адзначаўся толькі публікацыямі Паплаўскага ў „Głos“»<ref name=":12" />.</blockquote> == Нацыянальная ліга і Нацыянал-дэмакратычны саюз да Першай сусветнай вайны == === Дзейнасць да рэвалюцыі 1905—1907 гг. === Нацыянальная ліга сфарміравалася ў красавіку 1893 г. Арганізацыю ўзначальвалі [[Раман Дмоўскі]], [[Тэафіл Валігорскі]], [[Караль Рачкоўскі]], [[Ян Людвік Паплаўскі]], [[Зыгмунт Баліцкі]]. Ролю ідэйна-праграмнага дакумента Нацыянальнай лігі выконвала брашура Рамана Дмоўскага «Наш патрыятызм», выдадзеная ў красавіку 1893 г. У гэтай працы востра крытыкаваліся палітыка дзяржаў-захопнікаў і асабліва [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў дачыненні польскага народа, а таксама пазіцыя той часткі польскага грамадства («угодаўцаў»), якая выступала за кампраміс з дзяржавамі-захопнікамі. Разам з тым ідэя ўзнаўлення масавых нацыянальных паўстанняў прызнавалася ў актуальных умовах нерэальнай і неэфектыўнай. Супрацьпастаўлялася гэтаму канцэпцыя «пастаяннай, бесперапыннай рэвалюцыі», якая ўключала ў сябе: — актыўныя сродкі: палітычныя [[Дэманстрацыя|дэманстрацыі]], адмова ад выплаты [[Падатак|падаткаў]], знішчэнне матэрыяльных рэсурсаў захопніцкага рэжыму, барацьба супраць любых форм нацыянальнага ўціску, пакаранні «здраднікаў» і «агентаў улады», у крайнім выпадку — узброеныя выступленні; — «палітыка абароны»: наладжванне нелегальнай прэсы і літаратуры, стварэнне тайных школ з польскай мовай навучання, арганізацыя падпольных грамадскіх арганізацый, судоў і «ўрада»; — актыўная падтрымка грамадскіх рухаў сярод розных слаёў польскага грамадства, у першую чаргу [[Рабочы рух|рабочага]] і [[Сялянскі рух|сялянскага]]; спалучэнне форм сацыяльнай, палітычнай і нацыянальнай барацьбы. Перад польскай інтэлігенцыяй ставілася задача выхавання народу, стварэння ў межах кожнай сацыяльнай супольнасці свядомых сацыяльных і нацыянальных сіл. Адстойваўся прынцып нацыянальнай [[Салідарызм|салідарнасці]], хаця пры гэтым адзначалася прыярытэтнасць задавальнення патрэб прыгнечаных слаёў грамадства. Гэта павінна было стварыць асновы для цывілізацыйнага прагрэсу, што разглядаўся як неабходная ўмова развіцця нацыянальнага руху. Вышэйшыя класы грамадства (землеўладальнікі і капіталісты) крытыкаваліся за эгаізм, які штуршаў іх да згодніцтва з дзяржавамі-захопнікамі. [[Сацыялізм|Сацыялістычны рух]] ацэньваўся ў цэлым станоўча, у тым выпадку, калі той спалучаў сацыяльныя мэты з нацыянальнымі<ref>Dmowski R. Nasz patriotyzm. Podstawy program współczesnej polityki narodowej // <nowiki>http://old.mbc.malopolska.pl/Content/122031/Roman%20Dmowski%20-%20Nasz%20patriotyzm.pdf</nowiki>.</ref>. 17 красавіка 1894 г. Нацыянальная ліга арганізавала ў Варшаве патрыятычную дэманстрацыю да стагоддзя [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 г.]], якая атрымала назву «Кіліньшчына», паколькі дэманстранты накіраваліся ў бок дома [[Ян Кіліньскі|Яна Кіліньскага]] — аднаго з кіраўнікоў паўстання ў Варшаве. У выніку кіраўнікі лігі (Ян Людвік Паплаўскі, Раман Дмоўскі) былі арыштаваныя і зняволены ў Варшаўскай цытадэлі, а пазней вымушаныя эміграваць у [[Галічына|Галіцыю]]<ref>Kieniewicz S. Historia Polski 1795—1918, wyd. 10. — Warszawa, 1997. — S. 389.</ref>. Галоўным друкаваным органам руху стаў «Przegląd Wszechpolski» («Усепольскі агляд»), заснаваны Дмоўскім у 1895 г., які выдаваўся спачатку ў [[Львоў|Львове]], а з 1901 г. — у [[Кракаў|Кракаве]]. У чэрвені 1897 г. падчас з’езда тайнай рады Нацыянальнай лігі ў [[Будапешт|Будапешце]] было абвешчана аб стварэнні [[Польскі нацыянал-дэмакратычны саюз|Нацыянал-дэмакратычнага саюза]]. Праграма партыі, аўтарамі якой былі Раман Дмоўскі і Ян Людвік Паплаўскі, грунтавалася на ідэалогіі Нацыянальнай лігі. Нацыянал-дэмакратычны саюз не меў уласных арганізацыйных структур, абапіраўся на Нацыянальную лігу і шэраг звязаных з ёй арганізацый: [[Таварыства нацыянальнай асветы]] (створана на базе «Лучнасці» ў 1899 г.), Саюз Яна Кілінскага, Саюз польскай моладзі «Зэт» і інш.<ref name=":22">Sikorski T. Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe // Encyklopedia ruchu narodowego. Organizacje, wydarzenia, pojęcia, t. 1, red. K. Kawęcki. — Warszawa, 2022. — S. 218—219.</ref>. У 1903 г. была абвешчана новая праграма Нацыянал-дэмакратычнага саюза. Яе падставай былі тэарэтычныя працы Рамана Дмоўскага «Думкі сучаснага паляка» (1903) і Зыгмунта Баліцкага «Нацыянальны эгаізм адносна этыкі» (1902). Праграма сведчыла пра далейшы этап фарміравання ідэалогіі [[Польскі нацыяналізм|польскага нацыяналізму]]. Саюз абвяшчаў наступныя мэты:<blockquote>«знешняя: эфектыўная абарона маральных і матэрыяльных інтарэсаў польскай нацыі ў цэлым і стварэнне для яе ўмоў для максімальна шырокага і ўсебаковага развіцця; унутраная: выцягванне з нацыі максімальна магчымай сілы, арганізацыя яе ва ўсіх сферах жыцця і грамадскай працы, і, нарэшце, развіццё ў ёй палітычных здольнасцей і цнотаў, неабходных для забеспячэння лепшай будучыні ў вышэйшых формах незалежнага палітычнага існавання»<ref name=":32">Program Stronnictwa Demokratyczno-Narodowego z 1903 r. (październikowy) //https://sbc.org.pl/dlibra/publication/100979/edition/96421/program-stronnictwa-demokratyczno-narodowego-z-roku-1903-pazdziernikowy?format_id=2.</ref>.</blockquote>Значна больш акцэнтавана ў параўнанні з папярэдняй праграмай сцвярджаўся ў якасці найвышэйшай каштоўнасці [[нацыянальны інтарэс]], які, з аднаго боку, ставіўся вышэй за класавыя, карпаратыўныя, канфесійныя, рэгіянальныя інтарэсы, а з другога, супрацьпастаўляўся нацыянальным інтарэсам іншых народаў. У той жа час нацыяналізм праграмы меў па-ранейшаму моцны [[Папулізм|папулісцкі]] (нацыянальны інтарэс атаясамліваўся перадусім з сацыяльнымі інтарэсамі шырокіх народных мас) і прагрэсісцкі (нацыянальны інтарэс суадносіўся з сацыяльна-эканамічным і сацыяльна-культурным прагрэсам) характар. Канчатковай палітычнай мэтай саюза абвяшчалася стварэнне незалежнай польскай дзяржавы. Прамежкавай мэтай лічылася дасягненне для польскага народа найбольш спрыяльных умоў палітычнага і эканамічнага развіцця шляхам дэмакратызацыі палітычнага ладу, увядзення прагрэсіўнага [[Працоўнае права|працоўнага заканадаўства]], эканамічных рэформ у інтарэсах польскага народа<ref name=":32" />. У праграме 1903 г. акцэнт рабіўся на легальныя метады барацьбы. Нелегальныя метады ў форме [[Пасіўнае супраціўленне|пасіўнага супраціўлення]], народнага [[байкот]]у дапускаліся толькі ў выпадку вычарпання ўсіх магчымых легальных сродкаў. Нічога не гаварылася больш пра рэвалюцыйны характар дзейнасці саюза. Асноўная ўвага прысвячалася арганізацыі культурна-асветніцкай дзейнасці сярод розных сацыяльных слаёў польскага народа, самаарганізацыі і стварэнню грамадскіх, прафесійных арганізацый, кааператываў, удзеле ў структурах [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]]. Значнае месца прысвячалася [[Рабочы рух|рабочаму руху]]: з аднаго боку, сцвярджалася падтрымка барацьбы рабочых за свае сацыяльна-эканамічныя правы, у тым ліку ў форме [[Стачка|стачак]], з другога, гаварылся пра неабходнасць націску на працадаўцаў з мэтай знаходжання кампрамісу з патрабаваннямі рабочых. Важная роля надавалася неабходнасці фарміравання нацыянальнай самасвядомасці, абароны і развіцця [[Польская мова|польскай мовы]]<ref name=":32" />. Вельмі неканкрэтна праграма Нацыянал-дэмакратычнага саюза была сфармулявана ў адносінах да няпольскіх народаў, якія пражываюць на «гістарычным абшары Польшчы» ([[Літоўцы|літоўцаў]], [[Русіны (гістарычны этнонім)|русінаў]], [[Немцы|немцаў]]): з аднаго боку, дэкларавался мірнае суіснаванне з гэтымі народамі, з другога, заяўлялася, што ў выпадку варожых дзеянняў гэтых народаў у адносінах да палякаў, з імі належыць весці барацьбу і садзейнічаць узмацненню польскіх элементаў на тэрыторыі іх пражывання. У спецыяльным дадатку да праграмы абвяшчалася падтрымка [[Літоўскае нацыянальнае абуджэнне|літоўскага нацыянальнага руху]] пры ўмове прызнання ім палітычнага адзінства з польскім народам і свабоды развіцця польскага руху на тэрыторыі [[Літва|Літвы]]. [[Яўрэі|Яўрэям]] адмаўлялася ў праве на самастойны нацыянальна-палітычны рух, паколькі тыя не маюць уласнай нацыянальнай тэрыторыі, і сцвярджалася неабходнасць іх [[Паланізацыя|паланізацыі]]. Адначасова дэкларавалася неабходнасць аслаблення сацыяльна-эканамічных пазіцый яўрэяў на польскай нацыянальнай тэрыторыі<ref name=":32" />. Нацыянал-дэмакратычны саюз выступаў за тактычны саюз з расійскім апазіцыйным рухам, але супраць цеснага супрацоўніцтва<ref name=":32" />. 30 верасня — 9 кастрычніка 1904 г. Раман Дмоўскі прымаў удзел у [[Канферэнцыя апазіцыйных і рэвалюцыйных партый Расійскай імперыі ў Парыжы 1904|канферэнцыі апазіцыйных і рэвалюцыйных партый Расійскай імперыі ў Парыжы]]. У студзені 1904 г. нацыянал-дэмакратыя легалізавала сваю дзейнасць у Галіцыі ў форме Дэмакратычна-нацыянальнага саюза, устаноўчы з’езд якога адбыўся у гэты час у Львове<ref name=":22" />. === Дзейнасць падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гг.]] === На пачатку рэвалюцыі Польская нацыянал-дэмакратыя дэкларавала «трэці шлях» паміж рэвалюцыйнай барацьбой [[Сацыялізм|сацыялістычных]] партый і лаялізмам т.зв. «угодаўцаў», якія падтрымлівалі царызм. Выбух рэвалюцыі ў Расіі, гэтак як і паражэнні расійскага войска ў [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]], ацэньваліся як «акно магчымасцяў» да таго, каб дамагчыся [[Аўтаномія|аўтаноміі]] [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]]. З другога боку, асуджалася салідарнасць з расійскай рэвалюцыяй. Адмоўна ацэньваліся масавыя стачкі і асабліва праявы ўзброенай барацьбы з царызмам, да якіх заклікалі сацыялістычныя партыі. Яны, на думку нацыянал-дэмакратаў правакуюць царскія ўлады да рэпрэсій, выклікаюць раскол у польскім грамадстве, садзейнічаюць крызісу ў польскай эканоміцы, а таксама ставяць польскі рух у залежнасць ад «цывілізацыйна больш адсталага» расійскага рэвалюцыйнага руху. Раман Дмоўскі, які разам з Зыгмунтам Баліцкім прыбыў у канцы лютага 1905 г. да [[Варшава|Варшавы]], сцвярджаў, што палякі павінны выпрацаваць самастойны рацыянальны план палітычнай дзейнасці, без рэвалюцыйнай барацьбы<ref>Potkański W. Narodowa Demokracja wobec ruchów socjalistycznych oraz radykalizmu społecznego na przełomie XIX i XX w. oraz w czasie pierwszej rewolucji rosyjskiej w Królestwie Polskim // Dzieje najnowsze. — R. 46. — 2014. — Z. 4. — S. 39-41.</ref>. Нацыянал-дэмакраты падтрымалі [[школьныя стачкі]] з патрабаваннямі пераводу школ на [[Польская мова|польскую мову]] навучання, а таксама барацьбу за ўвядзенне польскай мовы на ўзроўні [[Гміна|гміннага]] самакіравання ў Каралеўстве Польскім<ref>История Польши. — Т. 2. / под ред. И. С. Миллера и И. А. Хренова. — Москва: Изд-во АН СССР, 1955. — С. 489—492.</ref>. Яны імкнуліся прыцягнуць да сябе ўсе сацыяльныя слаі польскага грамадства, дэкларавалі, як правіла, у даволі агульнай форме, падтрымку іх патрабаванняў, актыўна выкарыстоўваючы пры гэтым нацыяналістычную і папулісцкую рыторыку. У чэрвені 1905 г. у Варшаве адбыўся легальны з’езд, які афіцыйна дэклараваў ўтварэнне ў Каралеўстве Польскім Нацыянал-дэмакратычнага саюза. У тым жа месяцы быў створаны [[Нацыянальны рабочы саюз]], які знаходзіўся пад уплывам нацыянал-дэмакратыі і супрацьдзейнічаў сацыялістам у рабочым руху. У 1906 г. у ім налічвалася каля 16 тыс. чалавек<ref>Monasterska T. Narodowy Związek Robotniczy 1905—1920. — Warszawa: PWN, 1973. — S. 40.</ref>. Нацыянал-дэмакраты станоўча ўспрынялі царскія [[ўказ аб верацярпімасці 17 красавіка]] і [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфест 17 кастрычніка 1905 г.]] У той час яны абвясцілі сваёй галоўнай задачай у актуальных умовах дабівацца [[Аўтаномія|аўтаноміі]] для Каралеўства Польскага шляхам перамоваў з царскім урадам. 5 лістапада 1905 г. Нацыянал-дэмакратычны саюз арганізаваў вялікую 200-тысячную дэманстрацыю пад назвай «Нацыянальны марш» у Варшаве<ref>https://kolekcje.muzeumwarszawy.pl/pl/obiekty/3105/</ref>. Арыентацыя на кампраміс з царскім рэжымам і варожае стаўленне да рэвалюцыйнага руху зблізіла з канца 1905 г. нацыянал-дэмакратаў з «угодаўцамі». З гэтага часу эндэкі сваімі галоўнымі ворагамі сталі лічыць левыя сацыялістычныя партыі: [[Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы|Сацыял-дэмакратыю Каралеўства Польскага і Літвы]] і [[Польская сацыялістычная партыя|Польскую сацыялістычную партыю]]. Эндэцкая «Gazeta Polska» заклікала да падаўлення «сацыялістычнай анархіі''»''. У той жа час сацыялісты абвінавачвалі эндэкаў у здрадзе, у сакрэтным пагадненні з царызмам аб падаўленні рэвалюцыі. У 1906—1907 гг. адбываліся крывавыя сутычкі паміж баявымі арганізацыямі сацыялістаў і Нацыянальнага рабочага саюза сярод рабочых, пераважна ў [[Лодзь|Лодзі]], у выніку якіх загінулі 332 чалавекі і каля 400 было паранена<ref>https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,24639901,wojna-polsko-polska-juz-raz-sie-zdarzyla-zapomnielismy-ze.html</ref>. На выбарах у [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|Першую Дзяржаўную Думу]] нацыянал-дэмакраты правялі 34 дэпутатаў з 37 выбраных ад [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і ўтварылі ўласную дэпутацкую групу ў Думе — «[[Польскае кола|Польскае кола Каралеўства Польскага»]]. Яна ў сваю чаргу далучылася да шматнацыянальнай дэпутацкай кааліцыі [[Саюз аўтанамістаў|аўтанамістаў]], у якую ўваходзіла ў тым ліку група польскіх дэпутатаў [[Заходні край|Заходняга краю]] «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Тэрытарыяльнае кола]]». Па агульнапалітычных пытаннях «Польскае кола» блакіравалася з дэпутацкай большасцю, у якой пераважала фракцыя [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэтаў]]. Іх аб’ядноўвалі патрабаванні дзяржаўна-палітычнай аўтаноміі для [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]], а таксама ўстанаўлення ў Расійскай імперыі [[Канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіі]] і ўвядзення дэмакратычных свабод, ліквідацыі [[Саслоўе|саслоўнага]], [[нацыя]]нальнага і рэлігійнага нераўнапраўя, культурна-нацыянальнай аўтаноміі народаў імперыі, што прадугледжвала права выкарыстання мясцовых моў у адміністрацыйных, судовых і адукацыйных установах. Эндэкі падтрымалі таксама кадэцкі законапраект аграрнай рэформы, які прадугледжваў адчужэнне дзяржаўных, царкоўных і часткі памешчыцкіх зямель сялянам за выкуп, хаця пры гэтым падкрэслівалі, што ў Каралеўстве Польскім аграрнае пытанне павінна вырашацаа аўтаномнымі органамі ў лады з улікам мясцовых умоў. У той жа час пасля разгону І Думы дэпутаты ад «Польскага кола» не выступілі з пратэстам і не падпісалі «[[Выбаргская адозва|Выбаргскую адозву]]». На выбарах у [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Другую Дзяржаўную Думу]] нацыянал-дэмакраты ўтварылі агульны блок з кансерватыўным [[Саюз рэальнай палітыкі|Саюзам рэальнай палітыкі]] («угодаўцы») і ліберальным [[Прагрэсіўна-дэмакратычны саюз Польшча|Прагрэсіўна-дэмакратычным саюзам]]. Былі выбраны 27 дэпутатаў ад Нацыянал-дэмакратычнага саюза, якія ізноў утварылі «Польскае кола Каралеўства Польскага», разам з 5 дэпутатамі ад партый-саюзнікаў<ref>История Польши. — Т. 2. / под ред. И. С. Миллера и И. А. Хренова. — Москва: Изд-во АН СССР, 1955. — С. 538.</ref>. Дэпутаты гэтай групы ўнеслі законапраект аб аўтаноміі [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]], які прадугледжваў стварэнне [[сойм]]у, увядзенне самастойнага заканадаўства, суда, [[бюджэт]]а, адукацыйнай сістэмы. Эндэкі прызнавалі неабходнасць павелічэння сялянскага землеўладання, але не прапанавалі ў вырашэнні аграрнага пытання ніякага канкрэтнага законапраекта. Імі сцвярджалася, што ўмовай правядзення аграрнай рэформы павінна стаць наданне аўтаноміі Каралеўству Польскаму, а таксама мясцовага самакіравання губерням [[Заходні край|Заходняга краю]], пасля чаго рэформу будуць праводзіць адпаведныя выбарныя органы мясцовай улады<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 99-100.</ref>. Разгон Другой Думы 3 чэрвеня 1907 г. ([[трэццячэрвеньскі пераварот]]) не дазволіў прыняць да разгляду праект аўтаноміі Каралеўства Польскага. === Дзейнасць у 1907—1914 гг. === Пасля рэвалюцыі 1905—1907 гг. Нацыянал-дэмакратычны саюз становіцца буйнейшай сістэмнай партыяй у Каралеўстве Польскім. Яго прадстаўнікі дамінавалі ў дэпутацкай фракцыі «Польскае кола Каралеўства Польскага» ў [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі ІІІ склікання|Трэцяй]] і [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|Чацвёртай Дзяржаўных Думах]]. Пры гэтым у выніку змены выбарчага заканадаўства рэпрэзентацыя Каралеўства Польскага ў Думе зменшылася: у [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Трэцяй Думе]] (1907—1912) было 11 дэпутатаў-эндэкаў, у [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|Чацвёртай]] — адпаведна 9<ref>https://wsercupolska.org/wsp1/mysl-narodowa/394-narodowa-demokracja?utm_source=chatgpt.com</ref>. Былі створаны таксама легальныя партыі нацыянал-дэмакратаў на польскіх землях, якія ўваходзілі ў склад [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] (Дэмакратычна-нацыянальны саюз, з 1904 г.) і [[Германія|Германіі]] (Польскае дэмакратычнае таварыства, з 1909 г.). Дэмакратычна-нацыянальны саюз меў сваю фракцыю ў [[Дзяржаўная Рада Аўстрыі|Дзяржаўнай Радзе Аўстрыі]] (16 дэпутатаў паводле выбараў 1907 г., 10 дэпутатаў паводле выбараў 1911 г.) і Краёвым сойме [[Галічына|Галіцыі]] (11 дэпутатаў паводле выбараў 1908 г., 16 дэпутатаў паволде выбараў 1913 г.)<ref>Wątor A. Narodowi demokraci w austriackiej Radzie Państwa i Sejmie Krajowym // Encyklopedia ruchu narodowego. Organizacje, wydarzenia, pojęcia. — T. 1, red. K. Kawęcki. — Warszawa, 2022. — S. 109—112.</ref>. У гэты перыяд кіраўніцтва эндэцыі канчаткова пераходзіць на [[Кансерватызм|кансерватыўныя]] пазіцыі. Дмоўскі ў сваёй працы «Германія, Расія і польскае пытанне» ([[Львоў]], 1908) сцвярджаў, што найбольшай пагрозай для польскага народа з’яўляецца Германія і яе палітыка [[Германізацыя|германізацыі]], якая можа прывесці да «пралетарызацыі» польскай нацыі. Ён адзначаў, што для Расіі і Аўстрыі польскае пытанне было выключна мясцовай праблемай, у той час як для Германіі гэта было фундаментальнае пытанне, звязанае з яе экспансіяй на ўсход. Разважаючы пра магчымае сутыкненне вялікіх еўрапейскіх дзяржаў, Дмоўскі лічыў, што польскі нацыянальны рух павінен падтрымаць [[Франка-рускі саюз|франка-расійскі саюз]] супраць Германіі<ref>{{Cite web |url=http://www.polskapartianarodowa.org/index.php?option=com_content&task=view&id=306&Itemid=92 |title=Архіўная копія |access-date=9 мая 2015 |archive-date=18 мая 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518090231/http://www.polskapartianarodowa.org/index.php?option=com_content&task=view&id=306&Itemid=92 |url-status=dead }}</ref>. Эндэкі ў гэты час фактычна згарнулі лозунг аўтаноміі, а іх палітычныя патрабаванні абмяжоўваліся ўвядзеннем мясцовага самакіравання ў [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўстве Польскім]] і Заходнім краі, ліквідацыі ўсіх прававых абмежаванняў для палякаў і католікаў, а таксама ўвядзення [[Польская мова|польскай мовы]] ў грамадскіх установах і на ніжэйшым узроўні судова-адміністрацыйнага апарату. Дзеячы нацыянал-дэмакратыі ўсяляк запэўнівалі царскія ўлады ў сваёй лаяльнасці. Так, [[Уладзіслаў Грабскі]] ў сваёй брашуры «Погляд на палітыку і парламенцкую работу польскіх дэпутатаў у Трэцяй Дзяржаўнай Думе» пісаў<ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 .(76−77). — С. 170.</ref>: <blockquote>«Наша заданне — задавальняць патрэбы задавальняць патрэбы расійскай дзяржавы, незалежна ад таго, ці атрымаем што за гэта. У сувязі з антыпольскай палітыкай нямецкага ўрада расійская дзяржаўнасць павінна быць палітычнай асновай польскіх нацыянальных імкненняў». </blockquote>Таксама Дмоўскі і яго прыхільнікі падтрымалі [[Неаславізм|неаславянскі]] рух, што ставіў сваёй мэтай абарону [[Славяне|славянскіх]] народаў ад германскай экспансіі і пераўтварэнне Аўстра-Венгрыі ў федэрацыю славянскіх народаў. Яны прымалі ўдзел у [[Славянскі з'езд 1908|Славянскім з’ездзе]] ў [[Прага|Празе]] ў ліпені 1908 г.<ref>https://polityka-narodowa.pl/eksperyment-neoslawistyczny-endecji-i-jego-irredentystyczna-krytyka/</ref>. Прарасійскі паварот Нацыянал-дэмакратычнага саюза выклікаў расколы ў арганізацыі: у 1908 г. з яго вылучылася антырасійская фракцыя «Фронда», а ў 1911 г. — група «Сецэсія». У гэты ж час разарвалі супрацоўніцтва з эндэцыяй Нацыянальны рабочы саюз, Нацыянальны сялянскі саюз, Саюз польскай моладзі «Зэт». Непрыхільна да прарасійскай арентацыі ставілася і кіраўніцтва Дэмакратычна-нацыянальнага саюза ў Галіцыі<ref>Miłkowski Z. Sprawa ruska''. -'' Paryż, 1879.</ref>. === Дзейнасць падчас Першай сусветнай вайны === З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Нацыянал-дэмакратычны саюз падтрымаў дзяржавы [[Антанта|Антанты]], у першу чаргу Расійскую імперыю. 8 жніўня 1914 г. на экстраным пасяджэнні Дзяржаўнай думы дэпутат-эндэк ад [[Кельцы|Кельцаў]] [[Віктар Яроньскі]] ад імя Польскага кола прадставіў дэкларацыю аб салідарнасці польскага народа з Расіяй у барацьбе супраць Германіі. Яна была цёпла ўспрынята Раманам Дмоўскім, які пазней напісаў:<blockquote>«Ніколі ў жыцці ніводзін з нашых палітычных крокаў не прыносіў мне такой радасці»<ref>Dmowski R. Polityka polska i odbudowanie państwa, przedmową i komentarzem opatrzył T. Wituch, t. 1. — Warszawa, 1988. — S. 217.</ref>.</blockquote>У адказ на дэкларацыю галоўнакамандуючага Расійскай арміяй вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Раманаў|Мікалая Мікалаевіча Раманава]] ад 14 жніўня 1914 г., у якім пастуліравалася ідэя аб’яднання ўсіх польскіх земляў пад уладай расійскага імператара, а таксама даваліся даволі абстрактныя абяцанні адносна аўтаноміі аб’яднанай Польшчы, група прыхільнікаў супрацоўніцтва з Расіяй, перадусім нацыянал-дэмакратаў, падпісала тэлеграму падзякі, у якой, сярод іншага, абвясціла, што<blockquote>«кроў сыноў Польшчы, пралітая разам з крывёю сыноў Расіі ў барацьбе з агульным ворагам, стане найвялікшай гарантыяй новага жыцця ў міры і сяброўстве паміж двума славянскімі народамі»<ref>Kumaniecki K.W. Zbiór najważniejszych dokumentów do powstania państwa polskiego, Warszawa. — Kraków, 1920. — S. 30.</ref>.</blockquote>25 лістапада 1914 г. Нацыянал-дэмакратычны саюз разам з Саюзам рэальнай палітыкі і групай беспартыйных палітыкаў стварылі ў Варшаве [[Польскі нацыянальны камітэт]], які ставіў сваёй мэтай аб’яднаць польскія палітычныя сілы, што выступалі ў падтрымку ў вайне Расійскай імперыі. Пад яго патранам быў сфарміраваны [[Пулаўскі легіён]] — польскае ўзброенае фарміраванне, якое ў 1914—1915 гг. ваявала ў складзе расійскага войска. Пасля акупацыі Каралеўства Польскага аўстра-германскімі войскамі ў 1915 г. частка кіраўніцтва Нацыянал-дэмакратычнага саюза, а таксама [[Польскі нацыянальны камітэт]] (у 1917—1918 гг. — Польская рада міжпартыйынага аб’яднання) перабраліся ў [[Петраград]]. Іншая частка на чале з [[Раман Дмоўскі|Раманам Дмоўскім]] перабралася ў Заходнюю Еўропу, дзе рабіла стаўку на супрацоўніцтва з урадамі заходнееўрапейскіх дзяржаў [[Антанта|Антанты]]. Пры гэтым эндэкі ўключаюць у гэты час у свае патрабаванні стварэнне незалежнай польскай дзяржавы. У сакавіку 1916 г. Дмоўскі ўручыў расійскаму паслу ў [[Парыж]]ы мемарандум, у якім, паведамляючы пра нязменнасць саюзу з Расіяй супраць Германіі, адзначыў, што палякі маюць права на ўтварэнне «незалежнай нацыянальнай дзяржавы»<ref>[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 221.</ref>. У жніўні 1917 г. быў створаны [[Польскі нацыянальны камітэт]] на чале з Дмоўскім з цэнтрам у [[Парыж]]ы. Праз некаторы час ён быў прызнаны ўрадамі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]] і [[ЗША]] ў якасці польскага афіцыйнага прадстаўніцтва ў эміграцыі<ref>Ryba M. Komitet Narodowy Polski // Encyklopedia Białych Plam. — T. 9. — Radom, 2002. — S. 251.</ref>. Пад яго патранатам было створана [[Армія Халлера|Польскае войска ў Францыі]], якое ваявала на баку Антанты. Кіруючую ролю Польскага нацыянальнага камітэта ў польскім палітычным руху прызнавалі арганізацыі, што знаходзіліся пад моцным уплывам эндэкаў: Польская рада міжпартыйнага аб’яднання ў Расіі, Міжпартыйнае палітычнае кола ў Каралеўстве Польскім, Міжпартыйны саюз у Галіцыі, Міжпартыйны камітэт на польскіх землях у Германіі, а таксама большасць польскіх асяродкаў у ЗША і [[Канада|Канадзе]]. === Арганізацыя дзейнасці польскай нацыянал-дэмакратыі на тэрыторыі Беларусі ===  У адпаведнасці з ідэалогіяй польскай нацыянал-дэмакратыі абшар пражывання польскага народа ўключаў у сябе ўсе землі, аб’яднаныя гістарычнай традыцыяй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якія павінны быць у будучыні ўключаныя ў склад польскай дзяржавы. Тут узнікла праблема адносін да іншых народаў і іх нацыянальных рухаў, якія ўжо паўсталі на дадзенай тэрыторыі. З аднаго боку, эндэкі прызнавалі факт фарміравання дадзеных рухаў, з другога, усяляк прымяншалі іх ролю і значэнне, дапускалі магчымасць іх развіцця толькі пры ўмове прызнання непарыўнай палітычнай сувязі з польскім народам<ref name=":42">Waskan J. Myśl polityczna Narodowej Demokracji na przełomie XIX i XX wieku w stosunku do mniejszości narodowych na Kresach Wschodnich // Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy. Studia z Nauk Społecznych. — Z. 14. — 1999. — S. 9-10.</ref>. Адзін з ідэолагаў эндэцыі [[Зыгмунт Баліцкі]] ў сваім артыкуле «Нацыянальны эгаізм і этыка» (1902) сцвярджаў, што права на незалежнасць маюць толькі нацыі з моцнай індывідуальнасцю, якія могуць змагацца і перамагаць, адказваць сілай на сілу, адпомсціць за крыўду<ref>[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 123.</ref>. Раман Дмоўскі ў 1901 г. на старонках выдання «Przegląd Wszechpolski» пісаў:<blockquote>«Ніхто не будзе спрачацца з тым, што пра беларусаў можна гаварыць толькі як пра галіну, як пра племя, а не як пра нацыю. Каб заслужыць гэтую назву, трэба мець хаця б якую-небудзь, нават элементарную ўнутраную арганізацыю, хаця б невялікую агульную душу або пачаткі нейкіх агульных імкненняў»<ref name=":62">[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 125—126.</ref>.</blockquote>Іншы лідэр нацыянал-дэмакратаў Ян Людвік Паплаўскі, гаворачы пра [[Беларусы|беларусаў]] і [[Украінцы|ўкраінцаў]], сцвярджаў:<blockquote>«[…] у іх няма выразных палітычных ці нацыянальных памкненняў, нават напалову свядомага жадання захаваць сваю этнаграфічную адметнасць. Там можна казаць толькі пра сутыкненне і ўзважванне польскіх і рускіх уплываў, каталіцызму і праваслаўя. Акрамя гэтага няма ніякай беларускай ці рускай справы, і з-за вельмі нізкага ўзроўню адукацыі і пасіўнага характару гэтага насельніцтва не можа быць гаворкі пра які-небудзь нацыянальны рух сярод іх, нават у бліжэйшай будучыні»<ref name=":42" />.</blockquote>Падобныя сцвярджэнні фактычна азначалі, што народы былой Рэчы Паспалітай павінны быць [[Паланізацыя|паланізаваныя]]. Раман Дмоўскі ў праграмнай працы «Думкі сучаснага паляка» (1903) пісаў:<blockquote>«Калі мы ўпусцім з-пад уплываў польскай культуры (і тым самым страцім) усходнія літоўска-рускія тэрыторыі, то мы застанемся без большай часткі нашых даўніх земляў. Акрамя таго пры сённяшнім складзе насельніцтва гэтых абшараў былой Рэчы Паспалітай, мы пакінем там некалькі мільёнаў несумненных палякаў, якія жывуць і працуюць дзеля той жа культуры, што і мы. Каб вызначыць велічыню гэтай страты, дастаткова пералічыць шэраг знакамітых палякаў, якія дала нам гэтая зямля на працягу аднаго апошняга стагоддзя»<ref name=":52">[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 124.</ref>.</blockquote>У канцы ХІХ ст. уплыў нацыянал-дэмакратаў на беларускіх і літоўскіх землях абмяжоўваўся культурна-асветніцкай дзейнасцю: распаўсюджвалася перыёдыка эндэкаў, ствараліся (пераважна ў [[Вільня|Вільні]]) тайныя адукацыйныя гурткі, якія потым аб’ядналіся ў [[Таварыства нацыянальнай асветы]] (яго дзейнасцю ў Вільні кіраваў [[Вітальд Вэнслаўскі]])<ref name=":52" />. Першай спробай нацыянал-дэмакратаў замацавацца ў краі было выданне «Noworocznika litewskiego na rok 1904». На яго першай старонцы было пазначана, што выданне здзейснена намаганнямі Дэмакратычна-нацыянальнай партыі на Літве. Сярод апублікаваных матэрыялаў вылучаюцца «Абавязкі паляка ў забраным краю». Першым сярод абавязкаў пазначалася веданне гісторыі Польшчы. Мясцовыя палякі з гістарычнага і этнаграфічнага пункту гледжання разглядаліся як неад’емная частка адзінай польскай нацыі. Толькі раздзел «Адносіны да люду» засведчыў пэўнае ўяўленне пра этнічную своеасаблівасць [[Літва (зямля)|гістарычнай Літвы]]. У прыватнасці, сцвярджалася неабходнасць ведання ў залежнасці ад мясцовасці «[[Літоўская мова|літоўскай]], [[Жамойцкая мова|жмудскай]], [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Украінская мова|маларускай моваў]]». Прапаноўвалася звяртацца да народу «там, дзе неабходна, на яго мове або па-польску». У той жа час катэгарычна забараняліся выкарыстанне [[Расейская мова|расійскай мовы]] і кантакты з расійскім насельніцтвам<ref name=":62" />. Актывізавалася дзейнасць нацыянал-дэмакратаў у Беларусі і Літве падчас [[Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў у Беларусі|рэвалюцыі 1905—1907 гг.]] Яны карысталіся папулярнасцю сярод часткі польскай гарадской [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], сярэдніх і дробных землеўладальнікаў. Эндэкі не мелі ў той час у краі ўласнага друку, але карысталіся ў якасці трыбуны шэрагам мясцовых польскамоўных выданняў, у першую чаргу буйнейшым з іх — «[[Kurier Litewski (1905)|Kurier Litewski]]». У верасні 1905 г. гэтае выданне змясціла артыкул А. Багдановіча «Пра [[Беларуская мова|беларускую мову]]», дзе апошняя абвяшчалася мовай цемры і невуцтва ў «краіне курных хатаў і калтуноў», а [[беларускі нацыянальны рух]] трактаваўся як антыпольская інтрыга, накіраваная на вынішчэнне [[Польская культура|польскай культуры]]<ref name=":62" />. У сакавіку 1906 г. на старонках «[[Kurier Litewski (1905)|Kurierа Litewskiego]]» былі надрукаваны зварот і праграма Польскай дэмакратычна-нацыянальнай партыі ў Літве. Аналіз гэтага дакумента сведчыць пра пэўныя асаблівасці поглядаў мясцовых нацыянал-дэмакратаў. Яны лічылі сябе часткай адзінай польскай нацыі, але, абвяшчаючы прыярытэтнасць нацыянальных інтарэсаў, сцвярджалі іх палітычнае супадзенне з інтарэсамі гістарычнай [[Літва (зямля)|Літвы]]. У звароце падкрэслівалася, што палякі з’яўляюцца карэннымі жыхарамі гэтай зямлі. Літва трактавалася як тэрытарыяльна-гістарычнае паняцце. Дэкларавалася поўная палітычная роўнасць усіх народаў краю. Праграма ўтрымлівала патрабаванне шырокай дэцэнтралізацыі Расійскай імперыі, у тым ліку — утварэнне аўтаноміі з уласным заканадаўчым соймам для [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] і шырокага [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]] з цэнтрам у [[Вільня|Вільні]] для шасці беларуска-літоўскіх губерняў. У праграме звярталася ўвага на аграрную праблему, вырашэнне якой, аднак, фактычна прадугледжвала непарушнасць памешчыцкага землеўладання. Праграма прадугледжвала выбар мясцовым насельніцтвам мовы навучання, хаця размова ішла толькі пра польскую і літоўскую мовы. Аўтары праграмы заклікалі польскіх дэпутатаў, абраных у [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|Першую Думу]] ад беларуска-літоўскіх земляў, далучацца да Польскага кола<ref>Miłkowski Z. Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym. — Paryż, 1887.</ref>. Разам з тым адсутнічаюць звесткі пра фарміраванне на беларускіх землях партыйных структур эндэцыі. На думку беларускага гісторыка [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Аляксандра Смалянчука]], выданне вышэй узгаданых звароту і праграмы былі жаданнем нацыянал-дэмакратаў прадэманстраваць сваю прысутнасць у краі ва ўмовах думскіх выбараў<ref name=":72">[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 128.</ref>. Такім чынам, Нацыянал-дэмакратычны саюз не стварыў на тэрыторыі Беларусі і Літвы ўласных арганізацыйных структур. На думскіх выбарах у беларуска-літоўскіх губернях эндэкі падтрымлівалі тых мясцовых польскіх палітыкаў, якія мелі членства ў нацыянал-дэмакратычных арганізацыях або былі найбольш блізкімі да іх па поглядах. Так, напрыклад, яны падтрымалі абранага двойчы дэпутатам [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Думы ІІІ і IV скліканняў]] ад [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Станіслаў Мацеевіч|Станіслава Мацеевіча]], які ўваходзіў у склад Нацыянальнай лігі, Таварыства нацыянальнай асветы, а таксама арганізацыі каталіцкага духавенства «Collegium Secretum», што знаходзілася пад уплывам эндэцыі<ref>Daszyk K. Irredentystyczne Vademecum. O Zygmunta Miłkowskiego Rzeczy o obronie czynnej i o Skarbie Narodowym ''//'' Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne. — T. 142. — Z. 3 (2015). — S. 459—477.</ref>. З пяці польскіх дэпутатаў, абраных ад [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] ў склад [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|IV Дзяржаўнай Думы]], двое ([[Станіслаў Мацеевіч]], [[Ваўжынец Путкамер (1859—1923)|Ваўжынец Путкамер]]) былі па сваіх поглядах нацыянал-дэмакратамі<ref>[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 197—198.</ref>. Разам з тым нацыянал-дэмакраты цесна супрацоўнічалі з мясцовымі ўплывовымі палітыкамі [[Кансерватыўны лібералізм|кансерватыўна-ліберальнай]] плыні [[Краёўцы|краёвага руху]] і вымушаны былі ўлічваць іх погляды. Думскія дэпутацкія групы, што складаліся з польскіх дэпутатаў з Заходняга краю ([[Краёвае кола Літвы і Русі]]), заўсёды цесна супрацоўнічалі з «Польскім колам Каралеўства Польскага», сумесна ўваходзілі ў думскія камісіі, аднак захоўвалі сваю самастойнасць. Прапановы аб’яднання польскіх дэпутатаў з заходніх губерняў з Польскім колам гучалі ў Думах усіх скліканняў, як з боку нацыянал-дэмакратаў з Каралеўства Польскага, так і з боку некаторых польскіх дэпутатаў з беларуска-літоўскіх губерняў, аднак поспеху яны не мелі. Так, прапанова дэпутата [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|ІІ Дзяржаўнай Думы]] ад [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Ваўжынец Путкамер (1859—1923)|Ваўжынца Путкамера]] аб уваходжанні ў Польскае кола дэпутацкай групы «Кола польскіх дэпутатаў-канстытуцыяналістаў Літвы і Русі» была адхілена большасцю гэтай групы<ref>Miłkowski Z. Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym. — Paryż, 1887.</ref>. Дэпутаты-эндэкі, выступаючы ў [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|І і ІІ Дзяржаўных Думах]] за дзяржаўную аўтаномію для [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]], адмаўлялі гэтую ідэю для беларуска-літоўскіх губерняў, маючы апасенні, што палякі ў такім палітычным утварэнні застануцца ў меншасці. Дэпутат Думы ўсіх чатырох скліканняў ад [[Калішская губерня|Калішскай губерні]] [[Альфонс Іпалітавіч Парчэўскі|Альфонс Парчэўскі]] ў ліпені 1906 г. казаў<ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77). — С. 110.</ref>: <blockquote>«Калі гэтыя землі даб’юцца палітычнай аўтаноміі, то польскі элемент на іх будзе цалкам падпарадкаваны літоўскаму, беларускаму і ўкраінскаму насельніцтву». </blockquote>Палітычныя патрабаванні Польскага кола ў дачыненні [[Заходні край|Заходняга краю]] зводзіліся да забеспячэння грамадзянскага раўнапраўя для прадстаўнікоў усіх нацыянальнасцяў і канфесій, асабліва ў галіне адукацыі, а таксама ўвядзення шырокага [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]], з якім звязвалася вырашэнне [[Аграрнае пытанне|аграрнага пытання]]. Апошняе патрабаванне было прадстаўлена ў вядомай прамове лідэра Польскага кола [[Раман Дмоўскі|Рамана Дмоўскага]] ў [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|ІІ Думе]]<ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77). — С. 117—118.</ref>. У той жа час асобныя дэпутаты-эндэкі двухсэнсоўна тлумачылі патрабаванне аўтаноміі Польшчы, робячы заявы аб тым, што тая не павінна абмяжоўвацца межамі Каралеўства Польскага. Так, дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|І і ІІ Дум]] ад Люблінскай губерні [[Ян Стэцкі]] ў сваёй брашуры «Аб аўтаноміі Каралеўства Польскага» ([[Кракаў]], 1907) сцвярджаў, што аўтаномная польская дзяржава не можа існаваць без літоўскіх, беларускіх і ўкраінскіх тэрыторый<ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77). — С. .</ref>. Уплыў польскай нацыянал-дэмакратыі ў беларуска-літоўскіх губернях праяўляўся праз дзейнасць звязаных з ёй грамадскіх арганізацый: «Саюз нацыянальнай моладзі», «Сокал», «Зэт» і г.д.<ref>[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 189.</ref>. Важнае значэнне мела таксама праца ў перыядычным друку. Найбольш значны ўплыў эндэкі мелі ў рэдакцыях штодзённай газеты «[[Dziennik Wileński]]» (з 1908 г. «[[Goniec codzienny]]», Вільня, 1906—1911) і штотыднёвай газеты «[[Zorza Wileńska]]» (Вільня, 1905—1909). Рэдактарам абодвух выданняў быў [[Адам Карповіч]]. Сярод кіраўнікоў і супрацоўнікаў газеты «[[Dziennik Wileński]]» («[[Goniec codzienny]]») вылучаўся нацыянал-дэмакрат [[Юзаф Хласка]]. На старонках выдання прапагандавалася ідэалогія нацыянальнага эгаізму, шмат пісалася пра абарону інтарэсаў польскай нацыянальнасці ў краі, пра неабходнасць яго матэрыяльнага і культурнага прагрэсу, усеагульнай адукацыі, падвяргалася крытыцы дзейнасць рэвалюцыянераў. Пры гэтым выданне выступала супраць палітычнай аўтаноміі гістарычнай [[Літва (зямля)|Літвы]]<ref name=":72" />. Газета «[[Zorza Wileńska]]» не вяла наўпроставай партыйнай прапаганды. Яна прапагандавала навучанне [[Польская мова|польскай мове]] ў дзяржаўных школах, стварэнне сельскагаспадарчых гурткоў<ref>Matsianica-Stankiewicz O. «Listy do redakcji»: o znaczeniu wileńskich tygodników «Przyjaciel ludu» (1906—1909) i «Zorza Wileńska» (1905—1909) dla czytelnika // Archiwa, biblioteki i muzea kościelne. — T. 123. — 2024. — S. 291—318.</ref><ref name=":62" />. У 1911 г. адбылося аб’яднанне газет «[[Goniec codzienny]]» і «[[Kurier Wileński]]» (газета [[Краёўцы|краёвага]] накірунку), з 1912 г. аб’яднанае выданне выходзіла пад назвай «[[Kurier Litewski (1905)|Kurier Litewski]]». Юзаф Хласка стаў ключавой фігурай у рэдакцыі газеты, дзякуючы чаму на яе старонках вельмі часта з’яўляліся наратывы ў духу эндэцыі. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ён стаў галоўным ідэолагам прарасійскай арыентацыі ў мясцовым друку, якая тым не меш не карысталася падтрымкай сярод польскай грамадскасці краю<ref>[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 225.</ref>. Пасля [[Германская акупацыя Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны|германскай акупацыі часткі Віленскай і Гродзенскай губерняў у 1915 г.]] частка мясцовых нацыянал-дэмакратаў эвакуявалася ўглыб Расійскай імперыі, у тым ліку Юзаф Хласка. Іншыя вымушаны былі прыстасоўвацца да ўмоваў акупацыі. Разам з прадстаўнікамі іншых палітычных плыняў іх прадстаўнікі ўвайшлі ў склад мясцовых арганізацый, якія супрацоўнічалі з германскімі ўладамі: [[Віленска-Ковенскі грамадзянскі камітэт]], [[Польскі камітэт у Вільні]] ([[Вітальд Вэнслаўскі]], [[Аляксандр Звежыньскі]], [[Браніслаў Умястоўскі]], [[Адам Кулеша]])<ref>''Pukszto A.'' Między stołecznością a partykularyzmem. Wielonarodowościowe społeczeństwo Wilna w latach 1915—1920. — Toruń: Adam Marszałek, 2006. — S. 38.</ref>. == Нацыянал-дэмакратыя ў міжваеннай Польшчы == === Дзейнасць у 1918—1926 гг. === Адразу пасля ўзнікнення незалежнай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай рэспублікі]] ў лістападзе 1918 г. нацыянал-дэмакраты не прымалі істотнага ўдзелу ў фарміраванні яе структур, знаходзіліся ў апазіцыі да левацэнтрысцкіх урадаў і арыентаваліся на Польскі нацыянальны камітэт у [[Парыж]]ы. Група эндэкаў удзельнічала ў спробе дзяржаўнага перавароту 4-5 студзеня 1919 г. Аднак ужо ў сярэдзіне студзеня 1919 г. пры пасярэдніцтве дзяржаў Антанты асноўныя палітычныя сілы Польшчы дасягаюць кампрамісу, у выніку якога нацыянал-дэмакраты ўвайшлі ў склад новага кааліцыйнага ўрада [[Ігнацы Ян Падарэўскі|Ігнацыя Падарэўскага]] (першыя міністры-эндэкі: міністр рэлігійных вызнанняў і народнай асветы [[Ян Лукасевіч]], міністр былой прускай тэрыторыі [[Уладзіслаў Сейда]]), а Польскі нацыянальны камітэт прызнаны афіцыйным прадстаўніцтвам Польшчы на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]]<ref>Miłkowski Z. Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym. — Paryż, 1887.</ref>. З таго часу на працягу 1919—1926 гг. нацыянал-дэмакратыя становіцца адной з вядучых сістэмных палітычных сіл у Польскай Рэспубліцы, цэнтрам прыцягнення на правым фланзе польскай палітыкі. У снежні 1918 г. напярэдадні выбараў ва [[Ўстаноўчы сойм Польскай рэспублікі]] быў утвораны Нацыянальны выбарчы камітэт дэмакратычных саюзаў на аснове аб’яднання нацыянал-дэмакратычных, шэрагу [[Хрысціянская дэмакратыя|хрысціянска-дэмакратычных]] і іншых правых і правацэнтрысцкіх арганізацый з трох частак раней падзеленай Польшчы. Дадзены камітэт дабіўся поспеху на выбарах, атрымаўшы на выбарах у студзені 1919 г. 32,5 % галасоў выбаршчыкаў, і правёў ва Ўстаноўчы сойм 109 дэпутатаў<ref>Daszyk K. Irredentystyczne Vademecum. O Zygmunta Miłkowskiego Rzeczy o obronie czynnej i o Skarbie Narodowym ''//'' Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne. — T. 142. — Z. 3 (2015). — S. 459—477.</ref>. Найбольшай папулярнасцю ён карыстаўся ў [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]]. Пасля выбараў з ліку адзначаных дэпутатаў была сфарміравана парламенцкая фракцыя — Соймавы народна-нацыянальны саюз на чале з [[Войцех Карфанты|Войцехам Карфанты]]. У маі 1919 г. на яго базе быў праведзены І з’езд [[Народна-нацыянальны саюз|Народна-нацыянальнага саюза]]. Першапачаткова ён уяўляў з сябе федэрацыю розных партый. Летам — восенню 1919 г. ад саюза аддзяліліся Хрысціянска-нацыянальны рабочы клуб і Нацыянальнае народнае аб’яднанне. На ІІ з’ездзе ў кастрычніку 1919 г. Народна-нацыянальны саюз быў пераўтвораны ў цэнтралізаваную партыю. Cярод лідэраў саюза вылучаліся [[Станіслаў Грабскі]], [[Станіслаў Гланбіньскі]], [[Ян Залуска]]. Праграма Народна-нацыянальнага саюза пастуліравала «аб’яднанне ў адну дзяржаву ўсіх зямель, дзе польскае насельніцтва складае большасць, або дзе стагоддзі цывілізацыйнай працы пакінулі след польскасці»<ref name=":0">https://polona.pl/item-view/f79abf53-3d25-448e-813b-9c916ec89358?page=0</ref>. Гэта адпавядала канцэпцыі Дмоўскага, выказанай у мемарандуме «Праблемы Цэнтральнай і Ўсходняй Еўропы» ([[Лондан]], 1917). Падобны падыход быў максімальна расплывісты і даваў розныя нагоды для інтэрпрэтацыі. Сам Дмоўскі ў сваім мемарандуме сцвярджаў, што на ўсходзе Польшча павінна ўключаць у сябе [[Ковенская губерня|Ковенскую]], [[Віленская губерня|Віленскую]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскую]], большую частку [[Мінская губерня|Мінскай]] і [[Валынская губерня|Валынскай губерняў]]<ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77). — С. 201—202.</ref>. У 1919 г. ён узначальваў польскую дэлегацыю на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]] і на ёй прадставіў праект тэрытарыяльных прэтэнзій Польшчы, вядомы як «[[лінія Дмоўскага]]». Паводле яго, тэрыторыя Польшчы, акрамя тых земляў, якія яна на той час фактычна кантралявала, павінна была ўключаць у сябе усю [[Верхняя Сілезія|Верхнюю Сілезію]], [[Усходняе Памор’е|Гданьскае Памор’е]], [[Вармія|Вармію і Мазуры]], [[Галічына|Галіцыю]], а таксама [[Віленская губерня|Віленскую]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскую]], [[Мінская губерня|Мінскую]], [[Валынская губерня|Валынскую]], часткі [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Падольская губерня|Падольскай губерняў]]<ref>Akty i dokumenty dotyczące sprawy granic Polski na Konferencji Pokojowej w Paryżu 1918—1919. — Cz. 1: Program terytorjalny Delegacji. — Paryż: Société générale d’imprimerie et d'édition anciennement impr. levé, 1920.</ref>. Аднак у 1920 г. Дмоўскі адмовіўся ад свайго першаснага плана ў дачыненні ўсходніх межаў. На савецка-польскіх перамовах, якія папярэднічалі заключэнню [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] 1921 г., польская дэлегацыя, у якой дамінавалі нацыянал-дэмакраты і іх саюзнікі, выступіла супраць уключэння ў склад Польшчы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Гэта вынікала з таго, што ў асяроддзі эндэцыі канчаткова перамагла канцэпцыя стварэння монанацыянальнай дзяржавы, якая супрацьстаяла [[Федэралізм|федэралісцкай]] канцэпцыі прыхільнікаў [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] і левацэнтрысцкіх палітычных сіл. Нацыянал-дэмакратычная газета «[[Kurier Warszawski]]» наступным чынам тлумачыла такую пазіцыю<ref name=":4">История Польши. — Т. 3. / под ред. Ф. Г. Зуева, А. Я. Манусевича и И. А. Хренова. — Москва: Изд-во АН СССР, 1958. — С. 121.</ref>:<blockquote>«Або мы абмяжуем нашыя дамаганні землямі, якія бясспрэчна польскія і якія бясспрэчна імкнуцца да Польшчы, і створым моцны арганізм, што засяроджвае ўсю энергію знутры, або, як гэта было ў вартым жалю мінулым, мы захочам разліцца па ўсходніх абласцях, губляць лепшыя сілы на экстэнсіўную палітыку, павялічваць колькасць сваіх ворагаў, адцягваць свой позірк ад заходняй мяжы, што знаходзіцца пад вечнай пагрозай, і прымацоўваць сваю ўвагу да нацыянальных і дзяржаўных загадак на ўсходзе».</blockquote>Нацыянал-дэмакраты з гэтых жа меркаванняў выступалі з крытыкай ідэі прызнання самастойнай [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]], якая, на іх думку, з цягам часу будзе займаць антыпольскую пазіцыю ў саюзе з Германіяй, што разглядалася як галоўны «гістарычны вораг» Польшчы<ref name=":4" />. У знешняй палітыцы эндэкі арыентаваліся на саюз краінамі-пераможцамі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]], найперш з [[Францыя]]й. Ва ўнутранай палітыцы праграма Народна-нацыянальнага саюза зыходзіла з прынцыпаў [[салідарызм]]у. Пастуліравалася гарманічнае ўзаемадзеянне розных [[Класы сацыяльныя|сацыяльных класаў]] на аснове кампрамісу. Пры гэтым абвяшчалася падпарадкаванне сацыяльных інтарэсаў нацыянальным. Гэта прадугледжвала абарону нацыянальных сектараў эканомікі ва ўмовах свабоднай [[Рыначная эканоміка|рыначнай эканомікі]], правядзенне сацыяльных рэформ з наданнем пераваг польскім нацыянальным элементам. Гэты прынцып уліваўся ў эндэцкім праекце аграрнай рэформы. Паводле яго, дапускалася частковая [[парцэляцыя]] памешчыцкіх зямель за выкуп з захаваннем высокай максімальнай нормы землеўладання (300—500 га) і з выключэннем з-пад дзеяння рэформы выскокапрадукцыйных маёнткаў. Парцэляцыі павінны былі, паводле гэтага праекта, падлягаць перш за ўсё этнічна няпольскія землеўладанні, а карысць з яе атрымліваць польскія сялянскія гаспадаркі. Сцвярджалася асаблівая роля ў грамадскім жыцці [[Каталіцкі касцёл|каталіцкага касцёла]], асабліва ў сферы адукацыі<ref name=":0" /><ref>https://polona.pl/item-view/ad458366-e7cc-464d-9c0f-f82c3200bbd8?page=0</ref><ref>https://polona.pl/item-view/f1ac1a7b-b396-4f33-91d4-b24319028e52?page=0</ref><ref>https://polona.pl/item-view/e134abe0-9340-42e7-b2db-776047de71cd?page=0</ref>. Ва ўмовах першых гадоў станаўлення Польскай Рэспублікі, якія праходзілі ва ўмовах шматлікіх войнаў з суседнімі дзяржавамі, удавалася захоўваць кампраміс паміж рознымі палітычнымі групоўкамі. Прадстаўнікі Народна-нацыянальнага саюза паслядоўна ўваходзілі ў склад кааліцыйных урадаў Польскай Рэспублікі: [[Ігнацы Ян Падарэўскі|Ігнацыя Падарэўскага]] (студзень — снежань 1919), [[Леапольд Скульскі|Леапольда Скульскага]] (снежань 1919 — чэрвень 1920), [[Уладзіслаў Грабскі|Уладзіслава Грабскага]] (чэрвень — ліпень 1920), [[Вінцэнты Вітас|Вінцэнта Вітаса]] (ліпень 1920 — верасень 1921). Аднак з пачаткам знешнепалітычнай стабілізацыі на пачатку 1920-х гг. узмацніліся ўнутрыпалітычныя супярэчнасці. У сакавіку 1922 г. нацыянал-дэмакраты выступілі супраць беспартыйнага ўрада [[Антоні Панікоўскі|Антонія Панікоўскага]] (верасень 1921 — чэрвень 1922) у сувязі з яго ініцыятывай уключэння [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] ў склад Польскай Рэспублікі з захаваннем [[Аўтаномія|аўтаноміі]]. Калі ў чэрвені 1922 г. начальнік дзяржавы [[Юзаф Пілсудскі]] ў парушэнне [[Канстытуцыя Польскай Рэспублікі 1921|канстытуцыі]], без узгаднення з соймам, адправіў урад у адстаўку і прызначыў прэм’ер-міністрам свайго прыхільніка [[Артур Слівіньскі|Артура Слівіньскага]], гэта выклікала палітычны крызіс, падчас якога эндэкі ўзначалілі апазіцыю Пілсудскаму. Яны ўнеслі ў ліпені 1922 г. у сойм прапанову аб вотуме недаверу Пілсудскаму як кіраўніку дзяржавы, аднак сойм большасцю ў 206 галасоў супраць 186 адхіліў яе<ref>История Польши. — Т. 3. / под ред. Ф. Г. Зуева, А. Я. Манусевича и И. А. Хренова. — Москва: Изд-во АН СССР, 1958. — С. 183.</ref>. У выніку крызіс скончыўся кампрамісам шляхам стварэння новага беспартыйнага ўрада [[Юліян Новак|Юліяна Новака]] (жнівень — снежань 1922). Напярэдадні [[Парламенцкія выбары ў Польшчы 1922 г.|парламенцкіх выбараў у лістападзе 1922 г.]] была ўтворана правацэнтрысцкая кааліцыя з удзелам [[Народны нацыянальны саюз|Народнага нацыянальнага саюза]] і шэрагу хрысціянска-дэмакратычных і блізкіх да іх арганізацый (Хрысціянска-нацыянальны саюз працы, Нацыянальна-хрысціянскі народны саюз, Хрысціянска-нацыянальны аграрны саюз) пад назвай «[[Хрысціянскі саюз нацыянальнага адзінства]]», або як скарочана называлі іх праціўнікі «Х’ена». Паводле вынікаў выбараў кааліцыя атрымала 29,12 % галасоў выбаршчыкаў і 163 дэпутацкія мандаты (з 444) у сойме, а таксама 39,9 % галасоў выбаршчыкаў і 48 (з 111) мандатаў у сенаце<ref name=":6">https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/54063/edition/70278/content</ref>. Новы палітычны крызіс узнік у выніку абрання на першых прэзідэнцкіх выбарах, якія праводзіліся ў сойме 9 снежня 1922 г., прадстаўніка левацэнтрысцкіх сіл [[Габрыэль Нарутовіч|Габрыэля Нарутовіча]]. Эндэкі ў дзень інаўгурацыі — 11 снежня 1922 г. — арганізавалі дэманстрацыю пратэсту ў [[Варшава|Варшаве]], якая скончылася ўзброенымі сутычкамі з палітычнымі праціўнікамі, што прывялі да гібелі дзеяча [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]] Яна Калушэўскага і шматлікіх раненняў<ref>https://trybuna.info/polska/nie-tylko-narutowicz-pamietamy-o-kaluszewskim</ref><ref>Brykczyński P. Gotowi na przemoc. Mord, antysemityzm i demokracja w międzywojennej Polsce. — Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2017. — S. 76.</ref>. 16 снежня 1922 г. Габрыэль Нарутовіч быў забіты прыхільнікам нацыянал-дэмакратаў мастаком [[Элігіюш Невядомскі|Элігіюшам Невядомскім]], што выклікала абвінавачванні ў адрас эндэцыі з боку яе праціўнікаў. У маі 1923 г. у сойме Хрысціянскі саюз народнага адзінства заключыў кааліцыйнае пагадненне з [[Польскі сялянская партыя "Пяст"|Польскім сялянскім саюзам «Пяст»]] («Х’ена — Пяст»). У выніку ўтварылася новая парламенцкая большасць, што стварыла для яе магчымасць сфарміраваць свой кааліцыйны урад на чале з лідэрам партыі «Пяст» [[Вінцэнты Вітас|Вінцэнтам Вітасам]] (май — снежань 1923), у які ўвайшлі ў тым ліку чатыры члены Народнага нацыянальнага саюза. Дзейнасць гэтага ўрада супала з вострым фінансава-эканамічным крызісам у Польшчы восенню 1923 г., які прывёў да масавай хвалі грамадскіх пратэстаў, стачак і антыўрадавых дэманстрацый. Урад у шэрагу рэгіёнаў накіраваў войскі супраць пратэстоўцаў, што прывяло ў лістападзе 1923 г. да ўзброеных сутыкненняў з чалавечымі ахвярамі з абодвух бакоў у [[Кракаў|Кракаве]], [[Тарнаў|Тарнаве]] і [[Барыслаў|Барыславе]]. Гэтыя паздеі выклікалі адстаўку ўрада Вітаса. Аднак новы ўрад быў ізноў сфарміраваны з удзелам кааліцыі «Х’ена-Пяст» на чале з нацыянал-дэмакратам [[Уладзіслаў Грабскі|Уладзіславам Грабскім]] (снежань 1923 — лістапад 1925). У склад ураду ў розны час уваходзіла некалькі членаў Народнага нацыянальнага саюза. Тым не менш у цэлым ён меў пераважна тэхнакратычны, беспартыйны характар, і часта падвяргаўся крытыцы з боку эндэкаў. У сувязі са стратай даверу з боку сойма з-за шэрагу эканамічных і знешнепалітычных праблем урад Грабскага ў лістападзе 1925 г. пайшоў у адстаўку. У лістападзе 1925 г. быў сфарміраваны шырокі кааліцыйны [[Аляксандр Скшыньскі|ўрад на чале з Аляксандрам Скшыньскім]] з удзелам як правых, так і левых сіл. У яго склад увайшлі два прадстаўнікі Народнага нацыянальнага саюза. Дадзены ўрад аказаўся няўстойлівым і на фоне сацыяльна-эканамічных праблем 5 мая 1926 г. падаў у адстаўку. Гэта выклікала новы палітычны крызіс. Нацыянал-дэмакраты ў складзе кааліцыі «Х’ена — Пяст» спрабавалі вырашыць яго шляхам стварэння новага ўрада на чале з [[Вінцэнты Вітас|Вінцэнтам Вітасам]], але гэта не атрымалася ў выніку [[Майскі пераварот (Польшча)|ваеннага перавароту ў маі 1926 г.]], які прывёў да ўстанаўлення [[Аўтарытарны рэжым|аўтарытарнага рэжыму]] на чале з [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]]. У 1923—1927 гг. пад патранатам Народнага нацыянальнага саюза дзейнічала парамілітарная арганізацыя — [[Нацыянальная варта]], якая ўдзельнічала ў ахове сходаў і вулічных акцый нацыянал-дэмакратаў, сутыкненнях з палітычнымі праціўнікамі (была забаронена ўладамі ў 1927 г.)<ref>Maj E. Model endeckiej organizacji paramilitarnej na przykładzie Stowarzyszenia «Straż Narodowa» // Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. — Sectio K, Politologia. — Vol. 9. — S. 113—124.</ref>. === Дзейнасць у 1926—1939 гг. === Устанўленне аўтарытарнага [[Санацыя (Польшча)|санацыйнага]] рэжыму змяніла палітычны статус нацынал-дэмакратыі. Яна заняла месца правай апазіцыі. Часам яе дзеячы сутыкалася з пераследамі і рэпрэсіямі з боку рэжыму. У той жа час яна захоўвала пераважна легальны статус і некаторыя прыкметы сістэмнай палітычнай сілы, удзельнічалаў парламенцкіх і мясцовых выбарах і праводзіла сваіх дэпутатаў у прадстаўнічыя органы ўлады. На [[Парламенцкія выбары ў Польшчы 1928 г.|парламенцкіх выбарах у сакавіку 1928 г.]] нацыянал-дэмакраты ўтварылі разам з часткай хрысціянскіх дэмакратаў Каталіцкі нацыянальны блок, які атрымаў 8,1 % галасоў выбаршчыкаў і 37 дэпутацкіх мандатаў у сойме, а таксама 9,22 % галасоў выбаршчыкаў і 9 мандатаў у сенаце<ref name=":7">Rzepecki T., Rzepecki K. Sejm i Senat 1928—1933: podręcznik zawierający wyniki wyborów w województwach, okręgach i powiatach, podobizny posłów sejmowych i senatorów, statystyki i mapy poglądowe. — Poznań, 1928. — S. 229—230, 242—245.</ref>. Аслабленне палітычнага ўплыву нацыянал-дэмакратыі выклікала ў яе шэрагах ідэалагічныя трансфармацыі і арганізацыйныя рэарганізацыі. Правае крыло эндэцыі на чале з Раманам Дмоўскім яшчэ ў першай палове 1920-х гг. стала выказваць моцныя сімпатыі да італьянскага [[фашызм]]у. Дмоўскі ў інтэрв’ю выданню «[[Gazeta Warszawska]]» ў 1925 г. найпрост заявіў<ref>Dmowski R., ''Gazeta Warszawska'', 1925.</ref>:<blockquote>«Калі б мы былі падобныя да цяперашняй [[Італія|Італіі]], калі б мы мелі такую арганізацыю як фашызм, калі б мы нарэшце мелі [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]], несумненна найвялікшага чалавека ў цяперашняй Еўропе, нічога больш нам патрэбна б не было».</blockquote>Пад яго уплывам у снежні 1926 г. узнікла пазапарламенцкая палітычная арганізацыя — [[Лагер Вялкай Польшчы|Лагер вялкай Польшчы]], якую ўзначаліў [[Раман Дмоўскі]]. Новая арганізацыя ставіла сваёй мэтай аб’яднанне праціўнікаў санацыйнага рэжыму з прадстаўнікоў розных правых партый і арганізацый<ref>Kaczmarek Z. Obóz Wielkiej Polski. Geneza i działalność społeczno-polityczna w latach 1926—1933. — Poznań, 1980. — S. 4-5.</ref>. Лагер вялікай Польшчы меў іерархічную дысцыплінаваную арганізацыйную структуру. У хуткім часе ён пераўтварыўся ў масавую араганізацыю, якая налічвала каля 200—300 тыс. чалавек<ref>Kaczmarek Z. Obóz Wielkiej Polski. Geneza i działalność społeczno-polityczna w latach 1926—1933. — Poznań, 1980. — S. 76.</ref><ref>Rudnicki Sz. Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. — Warszawa, 1985. — S. 126—127.</ref>, у тым ліку каля 120 тыс. членаў налічвала маладзёжнае крыло — «Рух маладых Лагеру вялікай Польшчы»<ref name=":1">https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3969771</ref>. Найбольшы ўплыў новая арганізацыя мела ў [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]], [[Сілезія|Сілезіі]], на [[Памор’е (Польшча)|Памор’і]] і ў [[Варшава|Варшаве]]<ref>Rudnicki Sz. Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. — Warszawa, 1985. — S. 27, 68, 81, 127—128.</ref>. Праграма Лагеру Вялікай Польшчы сведчыла пра зрух на крайне правыя пазіцыі гэтай часткі нацыянал-дэмакратыі. У ёй знайшлі адлюстраванне наступныя патрабаванні: — канцэпцыя нацыянальнай дзяржавы, якая рэалізуе інтарэсы толькі асоб польскай нацыянальнасці; — вяртанне Польшчы «карэнных» земляў, якія знаходзіліся пад уладай Германіі ([[Верхняя Сілезія|Верхняя]] і [[Ніжняя Сілезія]], [[Памор’е (Польшча)|Памор’е]], [[Любуская зямля]], [[Вармія]] і [[Мазуры (рэгіён)|Мазуры]]); — паслядоўная [[паланізацыя]] [[Славяне|славянскіх]] меншасцяў у Польшчы; — выключэнне з публічнага жыцця і барацьба з эканамічным уплывам [[Яўрэі|яўрэяў]]; — наданне [[Каталіцтва|каталіцызму]] статусу пануючай рэлігіі; — адыход ад парламенцкай дэмакратыі да аўтарытарнай улады, заснаванай на прынцыпах іерархіі і элітарызму<ref>«Życie i śmierć dla Narodu!». Antologia myśli narodowo-radykalnej z lat trzydziestych XX wieku, wyd. A. Meller, P. Tomaszewski (red.). — Toruń, 2009. — S. 58, 70-73, 77-80.</ref><ref>Rudnicki Sz. Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. — Warszawa, 1985. — S. 109—110; 114—116, 141—143.</ref>. Дмоўскі, сцвярджаючы, што народ з’яўляецца крыніцай улады, пастуліраваў, што народ трэба арганізаваць так, каб зрабіць з яго «цела здольнае кіравацца адзінай думкай і дзейнічаць паводле адзінага плану»<ref>Dmowski R. Pisma. — T. IX (Polityka narodowa w odbudowanem państwie — mowy i rozprawy polityczne z lat 1919—1934). — Częstochowa, 1939. — S. 149—157.</ref>. З другога боку, у чэрвені — кастрычніку 1928 г. адбылася рэарганізацыя Народнага нацыянальнага саюза ў новую палітычную партыю — [[Нацыянальны саюз Польшча|Нацыянальны саюз]]. У яе стварэнні ўдзельнічалі і прадстаўнікі Лагеру вялікай Польшчы. Кіраўніком арганізацыі стаў [[Іахім Стэфан Барташэвіч]]. Праграма партыі ў асноўным абапіралася на праграму Народнага нацыянальнага саюза. У ёй сцвярджаліся сацыяльны салідарызм, неабходнасць пануючага статусу ў дзяржаве за каталіцкім касцёлам, захаванне раўнавагі паміж рознымі галінамі ўлады ў дзяржаве, павышэнне ўзроставага выбарчага цэнзу і змяненне выбарчага заканадаўства з мэтай павышэння ролі палякаў у рэгіёнах з пераважна няпольскім насельніцтвам, замена прафсаюзаў прафесійнымі карпарацыямі з удзелам як рабочых, так і працадаўцаў. Радыкальнае крыло эндэкаў з Лагеру Вялікай Польшчы — «маладыя» — выступалі за падрыхтоўку да сілавога захопу ўлады. Аднак кіраўніцтва Нацыянальнага саюзу («старыя») лічыла такую мэту маларэальнай і галоўную стаўку рабіла на парламенцкую барацьбу і нацыянальна-палітычнае выхаванне мас<ref>Rudnicki Sz. Narodowa Demokracja po przewrocie majowym — zmiany organizacyjne i ideologiczne (1926—1930) // Najnowsze Dzieje Historii Polski, 1914—1939. — T. XI. 1967. — S. 42-43.</ref>. У сойме Польскай Рэспублікі ІІ кадэнцыі (1928—1930) дэпутаты-эндэкі выступалі з крытыкай санацыйнага рэжыму і нават дапускалі тактычныя саюзы з левацэнтрысцкай апазіцыяй ([[Цэнтралеў]]). Падчас роспуску сойму у 1930 г., які справаджаўся масавымі арыштамі апазіцыйных дэпутатаў, былі ў тым ліку арыштаваныя і два дэпутаты ад фракцыі эндэкаў<ref>Rudnicki Sz. Narodowa Demokracja po przewrocie majowym — zmiany organizacyjne i ideologiczne (1926—1930) // Najnowsze Dzieje Historii Polski, 1914—1939. — T. XI. 1967. — S. 49-51.</ref>. На парламенцкіх выбарах 1930 г. Нацыянальны саюз атрымаў 12,7 % галасоў выбаршчыкаў і 62 дэпутацкія мандаты, а таксама 12 месцаў у сенаце<ref name=":5">https://www.wbc.poznan.pl/Content/158974/PDF/11.%20Rozbicie%20opozycji%20i%20_zwyci%C4%99stwo_%20wyborcze%20BBWR%20w%201930%20roku.pdf</ref>. У першай палове 1930-х гг. узмацніліся як тактычныя, такі ідэалагічныя рознагалоссі паміж «старымі» ([[Станіслаў Строньскі]], [[Мар'ян Сейда]], [[Раман Рыбарскі]]) і «маладымі» ([[Стэфан Саха]], [[Тадэвуш Бялецкі]], [[Енджэй Гертых]]) у нацыянал-дэмакратычным руху. «Старыя», якія пераважалі ў Нацыянальным саюзе, выступалі за легальныя метады барацьбы. Яны былі прыхільнікамі канцэпцыі [[эліта]]рнай нацыянальнай улады і таму выступалі за адпаведныя змены ў выбарчым заканадаўстве: увядзенне непрапарцыянальных і непрамых выбараў, каб забяспечыць перавагу адукаваным і заможным слаям грамадства, а таксама асобам польскай нацыянальнасці, павышэнне узроставага цэнзу<ref>Kawalec K. Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922—1939. — Warszawa, 1989. — S. 99-111.</ref>. Аднак у цэлым яны не выступалі супраць парламентарызму і прынцыпу падзелу ўлад, крытыкавалі [[Санацыя (Польшча)|санацыйны рэжым]] за парушэнні канстытуцыйнай законнасці. «Маладыя» абвінавачвалі «старых» у згодніцтве і памяркоўнасці, «лібералізме» і «дэмакратызме»<ref>https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication//365244/edition/348264</ref>. Яны выступалі за сілавы захоп улады шляхам «[[Нацыянальная рэвалюцыя|нацыянальнай рэвалюцыі]]» і ўстанаўленне аўтарытарнага рэжыму на ўзор [[Фашысцкая Італія|фашысцкай]] [[Італія|Італіі]], а пасля 1933 г. [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]]<ref name=":2">Wapiński R. Narodowa Demokracja 1893—1939: ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej. — Wrocław, 1980. — S. 285—298.</ref><ref>Terej J.J. Idee, mity, realia. Szkice do dziejów narodowej demokracji. — Warszawa, 1971. — S. 130—142.</ref><ref>Kawalec K. Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922—1939. — Warszawa, 1989. — S. 183.</ref><ref name=":3">Rudnicki Sz. Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. — Warszawa, 1985. — S. 188.</ref>. Для ідэалогіі «маладых» былі характэрны таксама радыкальны [[антысемітызм]] (патрабаванні пазбаўлення [[Яўрэі|яўрэяў]] грамадзянскіх правоў або нават [[Дэпартацыя|дэпартацыі]])<ref name=":2" /><ref name=":3" /> і [[Антыкапіталізм|антыкапіталістычны]] [[папулізм]] (патрабаванні [[Нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]] прадпрыемстваў, якія належалі замежнаму капіталу і яўрэям, правядзення сацыяльных рэформ на карысць рабочых і немаёмных слаёў насельніцтва, радыкальнай аграрнай рэформы)<ref>Rudnicki Sz. Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. — Warszawa, 1985. — S. 175.</ref><ref>Tomasiewicz J. W kierunku nacjokracji: tendencje autorytarne, totalistyczne i profaszystowskie w polskiej myśli politycznej (1933—1939): narodowcy — narodowi radykałowie — narodowi socjaliści. — Katowice, 2019. — S. 164—165.</ref>. Адзін з лідэраў гэтай групоўскі [[Енджэй Гертых]] такім чынам вызначаў яе месца ў тагачаснай палітыцы ў сваёй працы «Аб выхадзе з крызісу»<ref>Rudnicki Sz. Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. — Warszawa, 1985. — S. 293.</ref>:<blockquote>«мы належым да такіх рухаў, як [[фашызм]] у [[Італія|Італіі]], [[гітлер]]ызм у [[Германія|Германіі]], лагер [[Салазар]]а ў [[Партугалія|Партугаліі]], [[карлізм]] і [[Фаланга Іспанія|Фаланга]] ў [[Іспанія|Іспаніі]], якія зрынаюць ў краінах Еўропы старую плутакратычна-сацыялістычна-масонскую сістэму і будуюць новы парадак — нацыянальны парадак».</blockquote>У выніку ў Нацыянальным саюзе адбыўся шэраг расколаў, калі ад яго аддзяліліся шэраг праварадыкальных арганізацый: у 1933 г. [[Нацыянал-сацыялістычная рабочая партыя Польшча|Нацыянал-сацыялістычная рабочая партыя]], у 1934 г. [[Саюз маладых нацыяналістаў]] і інш.<ref>Rudnicki Sz. Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. — Warszawa, 1985. — S. 192.</ref>. Пасля таго як у сакавіку 1933 г. улады забаранілі [[Лагер Вялікай Польшчы|Лагер вялікай Польшчы]], «маладыя» ў ліпені 1934 г. арганізавалі на яго ўзор [[Нацыянальна-радыкальны лагер (1934)|Нацыянальна-радыкальны лагер]]. Праграма новай арганізацыі адлюстроўвала фашысцкія погляды прадстаўнікоў гэтай групоўкі. У ёй пастуліравалася ідэя ўстанаўлення «іерархічнай арганізацыі народу», адмаўляліся прынцыпы дэмакратыі, сцвярджаліся ідэі антысемітызму і антыкапіталізму, эканамічнай [[Аўтаркія|аўтаркіі]]<ref>https://polona.pl/item/abc-pismo-codzienne-informuje-wszystkich-o-wszystkim-r-9-nr-102-15-kwietnia-1934,MjQ3NzY3NzU/2/#info:metadata</ref>. Аднак ужо ў ліпені 1934 г. арганізацыя была забаронена ўладамі, а яе кіраўнікі былі накіраваны ў [[Бяроза-Картузскі канцэнтрацыйны лагер|лагер у Бярозе Картузскай]]<ref>Rudnicki Sz. Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. — Warszawa, 1985. — S. 253.</ref>. Аднак, Нацыянальна-радыкальны лагер працягваў дзейнічаць нелегальна. У 1935 г. у ім адбыўся раскол на шэраг фракцый. Буйнейшыя з іх — «АВС» і «Фаланга» — мелі свае баявыя арганізацыі, што здзяйснялі [[Тэрарыстычны акт|тэрарыстычныя акты]], накіраваныя перадусім супраць [[Яўрэі|яўрэяў]]<ref>Rudnicki Sz. Falanga. Ruch narodowo-radykalny. — Warszawa, 2018.</ref>. У 1935 г. «маладыя» выціснулі «старых» з кіраўніцтва легальнага Нацыянальнага саюза. Аднак у хуткім часе сярод новага кіраўніцтва ўзнік раскол на памяркоўную фракцыю на чале з [[Тадэвуш Бялецкі|Тадэвушам Бялецкім]], якая схілялася да супрацоўніцтва з санацыйным рэжымам, і на радыкальную фракцыю на чале з [[Енджэй Гертых|Енджэем Гертыхам]]<ref>Terej J.J. Idee, mity, realia. Szkice do dziejów narodowej demokracji. — Warszawa, 1971. — S. 21-36.</ref>. Як і ўсе апазіцыйныя партыі, Нацыянальны саюз байкатаваў [[Парламенцкія выбары 1935 Польшча|парламенцкія выбары 1935]] і [[Парламенцкія выбары 1938 Польшча|1938 гг.]], якія праходзілі паводле [[Канстытуцыя 1935 г. Польшча|канстытуцыі 1935 г.]] Нягледзячы на ціск з боку ўладаў, ён да канца міжваеннага перыяду заставаўся масавай партыяй, у якой на 1938 г. налічвалася каля 200 тыс. членаў<ref name=":1" />. Пад уплывам Нацыянальнага саюза знаходзіліся шматлікія прафсаюзы (Прафсаюзнае аб’яднанне «Польская праца»), маладзёжныя (Акадэмічны саюз усяпольскай моладзі), спартыўныя (Гімнастычнае таварыства «Сокал»), культурна-асветніцкія і іншыя грамадскія арганізацыі. Друкаванымі органамі саюза былі «Gazeta Warszawska» (з 1935 г. «Warszawski Dziennik Narodowy»), «Myśl Narodowa», «Kurier Poznański», «Dziennik Wileński» і іншыя выданні. Найбольшым уплывам Нацыянальны саюз карыстаўся ў заходняй і цэнтральнай Польшчы, а таксама ў [[Вільня|Вільні]] і ў [[Львоў|Львове]]. === Нацыянал-дэмакратыя і [[Заходняя Беларусь]] === Нацыянальная праграма польскіх нацыянал-дэмакратаў грунтавалася на тэзісе аб тым, што [[суверэн]]ам у польскай дзяржаве з’яўляецца [[Палякі|польскі народ]]. Іншыя народы павінны падпарадкоўвацца палітычнай, эканамічнай і культурнай дамінацыі палякаў. Ад самага пачатку існавання Польскай Рэспублікі нацыянал-дэмакраты адстойвалі канцэпцыю [[Унітарная дзяржава|ўнітарнай дзяржавы]], якая не дапускала ніякіх элементаў [[Аўтаномія|аўтаноміі]] для тэрыторый, што мелі нацыянальную спецыфіку<ref>[[Крысціна Гамулка|Гамулка К.]] Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фарміраванняў 1918—1922. — Вільня, 2008. — С. 68-71.</ref>. Адзінай [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовай]] і мовай навучання ў дзяржаўных школах дапускалася толькі [[Польская мова|польская]]. Большасць эндэцкіх дзеячоў не лічыла беларусаў, як і ўкраінцаў, самастойнымі народамі і пастуліравала неабходнасць іх [[Паланізацыя|паланізацыі]]. Гэтыя народы разглядаліся як масы без «выразнай нацыянальнай фізіяноміі», якія павінны быць асіміляваныя шляхам натуральнага ўздзеяння польскай культуры і адпаведных змен у нацыянальнай структуры тых тэрыторый, якія яны засяляюць<ref>Chojnowski A. Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921—1939. — Wrocław etc.: Wydawnictwo PAN, 1979. — S. 18-19.</ref>. Дэпутат [[Народны нацыянальны саюз|Народнага нацыянальнага саюза]] ва [[Устаноўчы сойм Польшча|Ўстаноўчым сойме]] [[Юзаф Зміловіч]] ў сваёй прамове 31 ліпеня 1919 г. заяўляў<ref>[[Крысціна Гамулка|Гамулка К.]] Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фарміраванняў 1918—1922. — Вільня, 2008. — С. 74.</ref>:<blockquote>«Назва Беларусь да нядаўняга часу была невядомай сярод насельніцтва. Тыя, каго клічуць беларусамі, так сябе не акрэсліваюць. Калі мы маем казаць аб беларускім насельніцтве, то толькі як аб немаўлятку. Мы яшчэ не ведаем, ці яно разаўецца, ці апекуном гэтага народу можа быць Польшча або Расія».</blockquote>З мэтай палітычнага ўздзеяння на беларускіх землях яшчэ ў лютым 1919 г. у [[Варшава|Варшаве]] пад уплывам нацыянал-дэмакратаў быў утвораны блок народных і нацыянальных партый у Літве і Беларусі, які прыняў інкарпарацыйную канцэпцыю. Яе ўхваліў сход нацыянальных дэмакратаў у [[Вільня|Вільні]] ў красавіку 1919 г.<ref>[[Крысціна Гамулка|Гамулка К.]] Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фарміраванняў 1918—1922. — Вільня, 2008. — С. 57, 69.</ref>. У перыяд функцыянавання [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] мясцовыя эндэкі ўтварылі кааліцыю разам з хрысціянскімі дэмакратамі і іншымі правацэнтрысцкімі групоўкамі. Створаны ёй Польскі цэнтральны выбарчы камітэт заняў першае месца на выбарах у [[Сойм Сярэдняй Літвы]] ў студзені 1922 г., артымаўшы 36,29 % галасоў выбаршчыкаў і 40 (з 106) дэпутацкіх месц. У выніку эндэкі ўвайшлі ў склад буйнейшай фракцыі ў Сойме — [[Гурта нацыянальных саюзаў і аб'яднанняў]] (43 дэпутаты), які выступаў за поўную інкарпарацыю Сярэдняй Літвы ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Sejm Wileński 1922: przebieg posiedzeń według sprawozdań stenograficznych w opracowaniu kancelarji sejmowej. — Wilno: Wydawnictwo Księgarni Józefa Zawadzkiego, 1922. — S. 10-12.</ref>. Па гэтым пытанні дадзеная фракцыя здолела стварыць дэпутацкую большасць, якая адстаяла канцэпцыю інкарпарацыі як у самім Сойме, так і ў перамовах з польскім урадам [[Антоні Панікоўскі|Антонія Панікоўскага]], які імкнуўся пайсці на саступкі прыхільнікам аўтаноміі [[Віленшчына|Віленшчыны]]<ref>Srebrakowski A. Sejm Wileński 1922 roku. Idea i jej realizacja, Wrocław 1993; Uziembło A. Delegacja wileńska w Warszawie. Tragiczna noc sprawy wileńskiej w Warszawie, Warszawa 1922.</ref>. Першыя [[парламенцкія выбары Польскай Рэспублікі 1922 г.]] прадэманстравалі розны ўплыў нацыянал-дэмакратаў і іхніх саюзнікаў у заходнебеларускіх землях у залежнасці ад рэгіёна. На выбарах у сойм [[Хрысціянскі саюз народнага адзінства]] заняў першае месца ў [[Вільня|Віленскай]] (30,52 %) і [[Гродна|Гродзенскай]] (27,32 %) выбарчых акругах, а таксама другое (з невялікім адставаннем ад [[Блок нацыянальных меншасцяў|Блока нацыянальных меншасцяў]]) у [[Беласток|Беластоцкай]] выбарчай акрузе (22,9 %). У [[Ліда|Лідскай]] выбарчай акрузе ён атрымаў толькі 12 % галасоў выбаршчыкаў, а ў [[Свянцяны|Свянцянскай]], [[Навагрудак|Навагрудскай]], [[Косава (горад)|Косаўскай]] і [[Палессе|Палескай]] акругах наогул не атрымаў падтрымкі. На выбарах у сенат [[Хрысціянскі саюз народнага адзінства]] атрымаў поўную перамогу (56,57 % галасоў выбаршчыкаў) у [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]], якая ўключала частку заходнебеларускіх зямель, што было адным з найлепшых вынікаў па ўсёй Польскай Рэспубліцы. У [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім ваяводстве]] ён набраў 25,39 % галасоў (трэцяе месца), а ў [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскім]] і [[Палескае ваяводства|Палескім ваяводствах]] зусім не атрымаў падтрымкі<ref name=":6" />. З’яўляючыся адной з найбольш уплывовых сіл у сойме і ўрадавай кааліцыі ў 1923—1926 гг., эндэкі імкнуліся рэалізаваць сваю праграму паланізацыі беларускіх і ўкраінскіх зямель на дзяржаўным узроўні. [[Лянцкарона|Лянцкаронскі]] пакт аб стварэнні кааліцыі «Х’ена — Пяст», падпісаны ў маі 1923 г., уключаў у сябе патрабаванні абмежавання прававога, эканамічнага і культурнага становішча нацыянальных меншасцяў, умацавання пазіцый польскай нацыянальнасці ва ўсіх сферах дзяржаўнага жыцця, узмацнення ролі [[Каталіцкі касцёл|каталіцкага касцёла]] за кошт іншых канфесій<ref>Chojnowski A. Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921—1939. — Wrocław etc.: Wydawnictwo PAN, 1979. — S. 33.</ref>. Урад [[Станіслаў Грабскі|Станіслава Грабскага]] (снежань 1923 — лістапад 1925) з удзелам эндэкаў тым не менш у сваёй дзейнасці хістаўся паміж праграмай нацыянальна-моўнай уніфікацыі і палітыкай некаторык саступак нацыянальным меншасцям (рэалізацыя [[Закон аб мове і арганізацыі школьнай справы для нацыянальных меншасцяў 1924 г.|Закона аб мове і арганізацыі школьнай справы для нацыянальных меншасцяў 1924 г.]]). Сам Станіслаў Грабскі, нягледзячы на тое, што не прызнаваў існаванне беларускай і ўкраінскай нацый, прызнаў самастойнасць [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Украінская мова|ўкраінскай моў]] і выказваў сумненні наконт рэальнасці планаў паланізацыі [[Палессе|Палесся]] і [[Валынь|Валыні]]<ref>Chojnowski A. Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921—1939. — Wrocław etc.: Wydawnictwo PAN, 1979. — S. 38-39.</ref>. На [[Парламенцкія выбары 1928 г. Польшча|парламенцкіх выбарах 1928 г.]] [[Каталіцка-нацыянальны блок]], у які ўваходзілі эндэкі, дасягнуў адноснага поспеху ў Віленскай акрузе (14,8 % галасоў выбаршчыкаў), а таксама набраў 6,6 % галасоў выбаршчыкаў у Свянцянскай акрузе. Ва ўсіх астатніх заходнебеларускіх акругах ён не атрымаў падтрымкі<ref name=":7" />. Падобнымі былі вынікі выбараў 1930 г. Нацыянальны саюз атрымаў 15,1 % галасоў выбаршчыкаў у Віленскай акрузе і 6,3 % — Свянцянскай акрузе; не атрымаў падтрымкі ў астатніх заходнебеларускіх акругах<ref name=":5" />. У 1930-я гг. арганізацыі нацыянал-дэмакратаў захавалі ўплыў у [[Вільня|Вільні]] і на [[Віленскі край|Віленшчыне]]. Пасля серыі [[Тэрарыстычныя акты ў Вільні ў студзені - сакавіку 1937 г.|тэрарыстычных актаў антысеміцкай накіраванасці, праведзеных у Вільні ў студзені — сакавіку 1937 г.]] рашэннем [[Віленскі ваявода|віленскага ваяводы]] [[Людвік Бацянскі|Людвіка Бацянскага]] дзейнасць Нацыянальнага саюза была забаронена на тэрыторыі [[Вільня|Вільні]] і [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]]<ref>Srebrakowski А. Zamachy petardowe w Wilnie, w 1937 roku. Kronika dokumentalna // Z Jeleniej Góry do Wrocławia i z powrotem. Wokół historii społecznej i gospodarczej, red. T. Głowiński. — Wrocław: Wydawnictwo TUM, 2018. — S. 270.</ref>. На большай частцы тэрыторыі Заходняй Беларусі арганізацыі эндэкаў у дадзены перыяд уплыву не мелі. == Нацыянал-дэмакратыя падчас Другой сусветнай вайны == Ва ўмовах акупацыі Польшчы [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіяй]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Нацыянальны саюз далучыўся да падполля. Ён стаў адной з палітычных сіл, якія ўтварылі эміграцыйны [[Польскі ўрад у Лондане]] і звязаныя з ім структуры<ref>Terej J.J. Idee, mity, realia. Szkice do dziejów narodowej demokracji. — Warszawa, 1971. — S. 127—132.</ref>. У кастрычніку 1939 г. Нацыянальны саюз стварыў заканспіраваную [[Нацыянальная ваенная арганізацыя|Нацыянальную ваенную арганізацыю]], якая мела свае партызанскія атрады. Яе сілы канцэнтраваліся ў [[Мазовія|Мазовіі]], [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]] і [[Малая Польшча|Малай Польшчы]]. Акрамя таго дзейнічалі меншыя ўзброеныя фарміраванні, звязаныя з эндэцыяй: [[Нацыянальна-народная ваенная арганізацыя]], [[Саюз яшчарак]], [[Канфедэрацыя нацыі]], «[[Айчына]]». У 1942 г. частка Нацыянальнай ваеннай арганізацыі і іншых фарміраванняў увайшлі ў склад створанай па ініцыятыве Лонданскага ўрада [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. Гэтае рашэнне выклікала раскол ў межах эндэцыі. Частка яе дзеячоў стварыла самастойную ўзброеную структуру — [[Нацыянальныя ўзброеныя сілы Польшча|Нацыянальныя ўзброеныя сілы]] — якая ў 1944 г. налічвала каля 75 тыс. чалавек<ref>Praca zbiorowa ''Słownik historii Polski i świata''. Katowice, 2001, s. 168</ref>. Апошняя вяла баявыя дзеянні як супраць нямецкіх акупантаў, так і супраць прасавецкай [[Армія Людова|Арміі Людовай]]<ref>Sławomirski L., Kosowski T. Żołnierze Armii Ludowej polegli i zamordowani przez podziemie zbrojne po wyzwoleniu kraju, Warszawa: Warsgraf, 1997. — S. 151, 152.</ref>, а таксама перыядычна ўзнікалі ўзброеныя сутычкі з падраздзяленнямі [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] і іншых польскіх узброеных фарміраванняў. [[Антысемітызм]] эндэкаў выліўся ў шматлікія злачынствы (забойствы, пагромы і г.д.) супраць яўрэйскага насельніцтва, здзейсненыя створанымі імі ўзброенымі фарміраваннямі<ref>Tokarska-Bakir J. Okrzyki pogromowe. Szkice z antropologii historycznej Polski lat 1939—1946. — Wołowiec, 2012. — S. 99.</ref>. У сакавіку 1944 г. частка Нацыянальных узброеных сіл дасягнула паразумення з кіраўніцтвам Арміі Краёвай і ўлілася ў яе склад; другая частка захавала сваю самастойнасць. Атрады абедзюх частак Нацыянальных узброеных сіл (ад 740<ref>Kirchmayer J. Powstanie Warszawskie. — Warszawa, 1984. — S. 160.</ref> да 2 тыс. чалавек<ref>''Nowa Encyklopedia Powszechna PWN'', t. 5, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004, s. 679.</ref>) удзельнічалі ў [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскім паўстанні]] ў жніўні-верасні 1944 г. У кастрычніку 1939 — кракавіку 1940 гг. дзейнічала створаная праварадыкальнымі эндэцкімі дзеячамі [[Нацыянальная радыкальная арганізацыя]] на чале з [[Анджэй Святліцкі|Анджэем Святліцкім]], якая спрабавала наладзіць супрацоўніцтва з нацысцкімі акупантамі. Арганізацыя атрымала вядомасць удзелам у яўрэйскім пасхальным пагроме ў [[Варшава|Варшаве]] і [[Кракаў|Кракаве]] ў сакавіку 1940 г. Аднак нямецкія ўлады ў рэшце рэшт забаранілі арганізацыю, а яе кіраўнікі былі расстраляны<ref>Zychowicz P. Opcja niemiecka. Czyli jak polscy antykomuniści próbowali porozumieć się z okupantem. — Warszawa: Rebis, 2014.</ref>. == Нацыянал-дэмакратыя пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] == Заняцце Польшчы [[Савецкая Армія|Савецкай арміяй]] у выніку Другой сусветнай вайны і стварэнне [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]] (ПНР) прывялі да крызісу і расколу Нацыянальнага саюза. Частка яе дзеячоў імкнулася да супрацоўніцтва з новымі ўладамі і спрабавала беспаспяхова легалізаваць арганізацыю ў 1945—1946 гг.<ref>Tomasiewicz J. Ugrupowania neoendeckie w Trzeciej Rzeczypospolitej. — Toruń: Wyd. Adam Marszałek, 2003. -S. 30-33.</ref>. Былы кіраўнік праварадыкальнай фракцыі «Фаланга» Нацыянальна-радыкальнага лагера [[Баляслаў Пясэцкі]] устанавіў цеснае супрацоўніцтва з савецкімі спецслужбамі і ўладамі ПНР і пры іх падтрымцы ў 1947 г. арганізаваў [[Таварыства "Пакс"]], якое аб’ядноўвала каталіцкіх дзеячоў, што падтрымлівалі прасавецкі рэжым<ref>https://wyborcza.pl/alehistoria/12,121681,13620230.html</ref>. Другая частка эндэкаў займала варожую пазіцыю ў дачыненні да ўладаў ПНР і працягвала падпольную дзейнасць<ref>Tomasiewicz J. Ugrupowania neoendeckie w Trzeciej Rzeczypospolitej. — Toruń: Wyd. Adam Marszałek, 2003. — S. 25-27.</ref>. У лістападзе 1944 г. пад іх кіраўніцтвам адбылося аб’яднанне ўзброеных фарміраванняў эндэцкай арыентацыі ў [[Нацыянальнае вайсковае аб'яднанне]]. Яго падраздзяленні праводзілі баявыя акцыі супраць савеціх і польскіх сіл бяспекі, а таксама частак [[Войска Польскае|Войска Польскага]]. Найбольшую актыўнасць яны праяўлялі ў 1945—1947 гг., аднак канчаткова былі разгромлены да 1956 г.<ref>Bechta M., Muszyński W.J. Przeciwko PaX Sovietica. Narodowe Zjednoczenie Wojskowe i struktury polityczne ruchu narodowego wobec reżimu komunistycznego 1944—1956. — Warszawa, 2017.</ref>. Разам з тым ва ўсходніх рэгіёнах Польшчы дзеянні Нацыянальнага вайсковага аб’яднання былі накіраваны супраць грамадзянскага [[Беларусы|беларускага]] і [[Украінцы|ўкраінскага]] насельніцтва. Так, атрад пад кіраўніцтвам [[Рамуальд Райс|Рамуальда Райса]] нясе адказнасць за [[Масавае забойства беларусаў Падляшша (1946)|масавае забойства 79 беларусаў Падляшша]] ў студзені — лютым 1946 г.<ref>https://web.archive.org/web/20150305005544/http://ipn.gov.pl/wydzial-prasowy/komunikaty/informacja-o-ustaleniach-koncowych-sledztwa-s-2802zi-w-sprawie-pozbawienia-zyc</ref>. Шматлікія дзеячы эндэцыі былі падвергнутыя рэпрэсіям у часы [[сталінізм]]у<ref>https://web.archive.org/web/20090428072823/http://fotohistoria.pl:80/main.php?g2_itemId=96739</ref>. У 1958—1960 гг. у [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] дзейнічала падпольная [[Нацыянал-дэмакратычная ліга]], якая лічыла сябе прадаўжальніцай традыцыі нацыянал-дэмакратыі. Нацыянальны саюз на чале з [[Тадэвуш Бялецкі|Тадэвушам Бялецкім]] працягваў дзейнасць у эміграцыі. Яго друкаваным органам быў часопіс «Myśl Polska», які выдаваўся ў [[Лондан]]е. У 1961 г. у ім адбыўся раскол, у выніку якога саюз пакінула група на чале з [[Енджэем Гертыхам,]] якая аб’ядноўвалася вакол часопіса «Horyzonty», што выдаваўся ў [[Францыя|Францыі]], і якая выступала за прымірэнне з уладамі ПНР<ref>Tomasiewicz J. Ugrupowania neoendeckie w Trzeciej Rzeczypospolitej. — Toruń: Wyd. Adam Marszałek, 2003. — S. 91-93.</ref>. У 1970 — пачатку 1980-х гг. у Польшчы ва ўмовах вострага палітычнага крызісу ўзнікла некалькі арганізацый, якія пастуліравалі сваю пераемнасць з нацыянал-дэмакратыяй і пры гэтым апынуліся ў розных лагерах. [[Рух Маладой Польшчы]], які ўзнік у 1979 г. падтрымліваў рух «[[Салідарнасць (прафсаюз)|Салідарнасць]]» і апазіцыю. У той жа час такія арганізацыі, як [[Камітэт польскай самабароны]], [[Рух народнага паразумення]], [[Незалежная палітычная група]], [[Патрыятычнае аб'яднанне "Грунвальд"]] падтрымлівалі ўлады. Яны абвінавачвалі апазіцыю ў тым, што тая «лявацкая», праяўрэйская, «не кіруецца польскімі інтарэсамі», з’яўляецца замежнай агентурай<ref>Tomasiewicz J. Ugrupowania neoendeckie w Trzeciej Rzeczypospolitej. — Toruń: Wyd. Adam Marszałek, 2003. — S. 56-66.</ref><ref>Gasztold-Seń P. Koncesjonowany nacjonalizm. Zjednoczenie Patriotyczne Grunwald 1980—1990. — Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2012.</ref>. Гэта адпавядала ўстаноўкам Енджэя Гертыха, які ўхваляў [[Ваеннае становішча ў Польшчы (1981—1983)|ваеннае становішча ў 1981—1983 гг.]] і лічыў [[СССР]] «гарантам стабільнасці і бяспекі Польшчы»<ref>Jak Giertych wspierał stan wojenny i ZSRR // Gazeta Wyborcza. — 21/1. — 2005.</ref>. Пасля 1989 г. адбываліся спробы адрадзіць Нацыянальны саюз. Фармальным пераемнікам эмігранцкага Нацыянальнага саюза стаў [[Нацыянал-дэмакратычны саюз Польшча|Нацыянал-дэмакратычны саюз]], створаны ў 1991 г., які ў 2001 г. быў пераўтвораны ў [[Ліга польскіх сем'яў|Лігу польскіх сем’яў]]. Апошняя ў 2001—2007 гг. мела сваё прадстаўніцтва ў [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сойме Рэспублікі Польшча]], а ў 2004—2009 гг. — у [[Еўрапарламент|Еўрапарламенце]]; у 2006—2007 гг. уваходзіла ў склад урадавай кааліцыі (лідэр партыі [[Раман Гертых]] быў віцэ-прэм’ерам і міністрам адукацыі ва ўрадзе). У сучаснай Польшчы існуе некалькі нацыяналістычных арганізацый, якія прызнаюць сваё спадкаемства з нацыянал-дэмакратыяй. Буйнейшай з іх з’яўляецца [[Нацыянальны рух Польшча|Нацыянальны рух]], створаны ў 2012 г., які з 2019 г. уваходзіць у склад «[[Канфедэрацыя свабоды і незалежнасці|Канфедэрацыі свабоды і незалежнасці]]». У выніку [[Парламенцкія выбары 2023 Польшча|парламенцкіх выбараў 2023 г.]] яго прадстаўнікі атрымалі 6 дэпутацкіх месцаў у межах фракцыі «Канфедэрацыі» ў [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сойме Рэспублікі Польшча]]<ref>https://web.archive.org/web/20231028205137/https://scontent-cdg4-1.xx.fbcdn.net/v/t39.30808-6/391758928_720586330100466_7186078204656436874_n.jpg?stp=dst-jpg_p720x720&_nc_cat=110&ccb=1-7&_nc_sid=5f2048&_nc_ohc=l2friu1_OmoAX_n795V&_nc_ht=scontent-cdg4-1.xx&edm=ALdPpPkEAAAA&oh=00_AfBn9DxDKwvAn49EDo-nRJi6FjeOV6CoargjtZxgiGe5DA&oe=6542737A</ref>, а ў выніку выбараў у [[Еўрапейскі парламент|Еўрапарламент]] 2024 г. — 2 месцы ў складзе фракцыі «Патрыёты за Еўропу»<ref>https://www.onet.pl/informacje/onetwiadomosci/konfederaci-pojda-ramie-w-ramie-z-le-pen-i-orbanem-ale-nie-wszyscy/12k3khf,79cfc278</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Крысціна Гамулка|Гамулка К.]] Паміж Польшчай і Расіяй. Беларусь у канцэпцыях польскіх палітычных фарміраванняў 1918—1922. — Вільня, 2008. * [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|Забаўскі М. М.]] Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. * [[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77). — С. 43-217. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Cмалянчук А. Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. * Bechta M., Muszyński W.J. Przeciwko Paх Sovietica. Narodowe Zjednoczenie Wojskowe i struktury polityczne ruchu narodowego wobec reżimu komunistycznego 1944—1956. — Warszawa, 2017. * Bończa-Tomaszewski N. Demokratyczna geneza nacjonalizmu. — Warszawa, 2001. * Chojnowski A. Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921—1939. — Wrocław etc.: Wydawnictwo PAN, 1979. * Dawidowicz А. Myśl polityczna Stronnictwa Narodowego 1928—1939. Wspólnota ideału czy alternacja koncepcji. — Lublin, 2017. * Grott В. Dylematy polskiego nacjonalizmu: powrót do tradycji czy przebudowa narodowego ducha. — Warszawa, 2015. * Grott B. Nacjonalizm chrześcijański. Myśl społecznopaństwowa formacji narodowo-katolickiej w Drugiej Rzeczypospolitej. — Kraków 1991. * Kaczmarek Z. Obóz Wielkiej Polski. Geneza i działalność społeczno-polityczna w latach 1926—1933. — Poznań, 1980. * Kawalec K. Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922—1939. — Warszawa, 1989. * Kawalec K. Roman Dmowski. — Poznań, 2016. * Kozicki S. Historia Ligi Narodowej (okres 1887—1907)''.'' ''-'' Londyn, 1964. * Kulińska L. Narodowcy. Z dziejów obozu narodowego w Polsce w latach 1944—1947. — Warszawa, Kraków, 1999. * Łukawski Z. Koło Polskie w rosyjskiej Dumie Państwowej w latach 1906—1909. — Wrocław, 1967. * Muszyński W.J. Duch młodych. Organizacja Polska i Obóz Narodowo-Radykalny w latach 1934—1944. Od studenckiej rewolty do konspiracji niepodległościowej. — Warszawa, 2011. * Narodowa Demokracja XIX—XXI wiek. Koncepcje — ludzie — działalność, red. T. Sikorski, A. Wątor, wyd. 1. — Szczecin, 2008; wyd. 2. — Toruń, 2012''.'' * Pobóg-Malinowski W. Narodowa Demokracja 1887—1918. Fakty i dokumenty, wyd. 2''.'' ''-'' Londyn, 1998. * Posłowie polscy w parlamencie rosyjskim 1906—1917 : słownik biograficzny / Cz. Brzoza, K. Stepan. — Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2001. * Rudnicki Sz. Falanga: Ruch Narodowo-Radykalny. — Warszawa, 2018. * Rudnicki Sz. Narodowa Demokracja po przewrocie majowym — zmiany organizacyjne i ideologiczne (1926—1930) // Najnowsze Dzieje Historii Polski, 1914—1939. — T. XI. 1967. — S. 27-56. * Rudnicki Sz. Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. — Warszawa, 1985. * Śladkowski W. Liga Polska — reminiscencje wydarzeń sprzed lat 120 // Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F. Historia. — T. 61. 2006. — S. 79-116. * Terej J.J. Idee, mity, realia. Szkice do dziejów narodowej demokracji. — Warszawa, 1971. * Tomasiewicz J. Rewolucja Narodowa. Nacjonalistyczne koncepcje rewolucji społecznej w Drugiej Rzeczypospolitej. — Warszawa, 2012. * Tomasiewicz J. Ugrupowania neoendeckie w Trzeciej Rzeczypospolitej. — Toruń: Wyd. Adam Marszałek, 2003.Tomasiewicz J. W kierunku nacjokracji: tendencje autorytarne, totalistyczne i profaszystowskie w polskiej myśli politycznej (1933—1939): narodowcy — narodowi radykałowie — narodowi socjaliści. — Katowice, 2019. * Wapiński R. Narodowa Demokracja 1893—1939''.'' Ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej. ''-'' Wrocław, 1980. * Wapiński R. Historia polskiej myśli politycznej XIX i XX wieku''.'' ''-'' Gdańsk, 1997. * Wierzchowski M. Sprawy Polski w III i IV Dumie Państwowejю — Warszawa, 1966. * Wolsza T. Narodowa demokracja wobec chłopów w latach 1887—1914''.'' ''-'' Warszawa, 1992. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} == Зноскі == [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] <references /> {{Партыі Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} ptn6ynud68s0l5gyiwjt4umtqmjvnlu 0 796957 5164530 5071469 2026-07-11T12:14:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164530 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк імя 40-годдзя Кастрычніка |Краіна = Беларусь |Рэгіён = Мінск |Раён = Ленінскі раён (Мінск) |Заснаваны = 1957 |Плошча = 5,66 |Метро = {{minskmetro|2}} [[Першамайская (станцыя метро, Мінск)|Першамайская]] }} '''Парк імя 40-годдзя Вялікага Кастрычніка''' — [[парк]] у [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскім раёне]] горада [[Мінск]]а, абмежаваны вуліцамі [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]], [[Ульянаўская вуліца (Мінск)|Ульянаўскай]], [[Вуліца Леніна (Мінск)|Леніна]] і [[Смаленская вуліца (Мінск)|Смаленскай]].<ref>{{cite web|url = https://lenadmin.gov.by/sotsialnaya-sfera-rajona/kultura/set-uchrezhdenij-kultury/parki|title = Администрация Ленинского района г.Минска - Парки|access-date = 2025-12-22|language = ru|archive-date = 20 студзеня 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220120083431/https://www.lenadmin.gov.by/sotsialnaya-sfera-rajona/kultura/set-uchrezhdenij-kultury/parki|url-status = dead}}</ref> Знаходзіцца на берагах [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслачы]], праз якую можна перайсці на пешаходным мосце. == Гісторыя == На тэрыторыі парка з X веку існавала старажытнае паганскае капішча. Культавы валун «[[Дзед (валун)|Дзед]]», які знаходзіўся на капішчы, быў перанесены ў [[Музей валуноў]] у пачатку 1980-х. Першымі пабудовамі каля сучаснай тэрыторыі парка лічацца казармы мінскага гарнізона — «кашары», па якіх і называлася [[Кашары (гістарычная мясцовасць)|гэтая мясцовасць]] доўгі час. У 1925 годзе ў Кашарскім прадмесці адкрыўся [[іпадром]] імя Будзённага. На тэрыторыі іпадрома 16 ліпеня 1944 года адбыўся [[партызанскі парад]], а 30 студзеня 1946 года — пакаранне смерцю [[Мінскі працэс 1946 года|асуджаных у Мінску]] [[Генеральны план Ост|нацысцкіх]] [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынцаў]]. Паступова пасля вайны іпадром прыходзіў у заняпад, парк на яго месцы быў створаны ў 1957 годзе. У 2012 годзе на тэрыторыі парка пачалося будаўніцтва гасцініцы «Пекін», што прывяло да пратэстаў мясцовых жыхароў, якія патрабавалі спыніць высечку дрэў. Грамадскае аб’яднанне «Экадом» падавала іск супраць [[Адміністрацыя Ленінскага раёна г. Мінска|адміністрацыі Ленінскага раёна]], каб спыніць высечку і будаўніцтва, аднак безвынікова.<ref>{{cite web|url = https://ecohome.ngo/wp-content/uploads/2023/04/BY-Ekadom-spravazdacha-2022.pdf|title = Экадом - Справаздача 2022|access-date = 2025-12-22|language = by }}</ref> Будаўніцтва гасцініцы было завершана ў 2014 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Сады і паркі Мінска}} [[Катэгорыя:Паркі Мінска]] [[Катэгорыя:Чырвонаармейская вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Ульянаўская вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Мінск)]] [[Катэгорыя:Смаленская вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1957 годзе]] [[Катэгорыя:1957 год у Мінску]] lkxnpyar1h7q4561mdwahwya1uz8rwg 0 797104 5164856 5163228 2026-07-12T07:22:58Z JerzyKundrat 174 /* Ліпень */ 5164856 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[5 сакавіка]]: [[Яніс Стрэйчс]] (89) — латвійскі акцёр і рэжысёр. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] [[Файл:Raisa_Baravikova_(2021).jpg|thumb|150px|Раіса Баравікова]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[12 мая]]: [[Уладзімір Кірылавіч Малчанаў]] (75) — расійскі тэле- і радыёвядучы, журналіст. * [[14 мая]]: [[Кшыштаф Пясевіч]] (80) — польскі адвакат, палітык, сцэнарыст, член Сената Рэспублікі Польшча (1991—1993, 1997—2011). * [[15 мая]]: [[Эдмунд Фелпс]] (92) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (2006). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. * [[18 мая]]: [[Сцяпан Іванавіч Кубіў]] (64) — украінскі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, палітык, Першы Віцэ-прэм’ер-міністр Украіны — Міністр эканамічнага развіцця і гандлю Украіны (2016—2019). * [[19 мая]]: [[Раман (Мацюшын)]] (71) — іераманах Рускай праваслаўнай царквы, паэт. * [[23 мая]]: [[Міхаіл Іванавіч Старавойтаў]] (74) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (1980), дацэнт * [[25 мая]]: [[Соні Ролінз]] (95) — амерыканскі джазавы тэнар-саксафаніст. * [[26 мая]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова]] (79) — беларуская [[пісьменніца]], [[перакладчыца]]. * [[28 мая]]: [[Клод Лем’ё]] (60) — канадскі хакеіст. * 28 мая: [[Абд Рабу Мансур аль-Хадзі]] (80) — еменскі дзяржаўны, ваенны і палітычны дзеяч? Прэзідэнт Емена (2012—2022). * [[30 мая]]: [[Хуліа Ле Парк]] (97) — аргенцінскі мастак і скульптар. == Чэрвень == * [[4 чэрвеня]]: [[Маржан Сатрапі]] (56) — [[Францыя|французская]] [[пісьменніца]], карыкатурыстка, ілюстратарка, [[кінарэжысёр]]ка і аўтарка дзіцячых кніг [[іран]]скага паходжання. * [[10 чэрвеня]]: [[Уладас Гарастас]] (94) — літоўскі трэнер па баскетболе, заслужаны трэнер СССР. * [[13 чэрвеня]]: [[Барыс Валянцінавіч Ісачанка]] (67) — савецкі і беларускі стралок з лука, сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1980). * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Барысавіч Іваноў]] (73) — расійскі дзяржаўны дзеяч, першы намеснік Старшыні Урада Расіі (2007—2008). * [[27 чэрвеня]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Казека]] (67) — беларускі паэт<ref>[https://blr.belta.by/society/view/pajshou-z-zhytstsja-vjadomy-belaruski-paet-aljaksandr-kazeka-159760-2026/ Пайшоў з жыцця вядомы беларускі паэт Аляксандр Казека]</ref>. == Ліпень == * [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] (85) — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат. * [[6 ліпеня]]: [[Уладзіслаў Людвігавіч Місевіч]] (81) — беларускі эстрадны музыкант, Заслужаны артыст Беларускай ССР<ref>[https://people.onliner.by/2026/07/07/eshhe-vchera-katalsya-na-rolikax-umer-soosnovatel-legendarnyx-pesnyarov-vladislav-misevich «Еще вчера катался на роликах». Умер сооснователь легендарных «Песняров» Владислав Мисевич]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Боні Тайлер]] (75) — брытанская спявачка. * [[11 ліпеня]]: [[Ліндсі Грэм]] (71) — амерыканскі палітык, сенатар ЗША. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] riggfavchr9baw21ub506u7y2vsrilk 0 797772 5164748 5076347 2026-07-11T21:00:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164748 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Педагагічны інстытут Ціхаакіянскага дзяржаўнага ўніверсітэта |скарачэнне = Педінстытут ЦАДУ |эмблема = |выява = ХГПИ.jpg |арыгінал = |міжназва = |ранейшыя = Хабараўскі дзяржаўны педагагічны інстытут (1934—1994)<br>Хабараўскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт (1994—2005)<br>Далёкаўсходні дзяржаўны гуманітарны ўніверсітэт (2005—2015) |дэвіз = |заснаваны = [[1934]] |зачынены = |рэарганізаваны = [[2015]], [[2023]] |год рэарганізацыі = |тып = дзяржаўны інстытут |найменне пасады = Дырэктар |піб пасады = [[Галіна Валянцінаўна Міціна]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |рэктар = |студэнты = >2400 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = >2000 |магістратура = >400 |аспірантура = |дактарантура = |дактары = 13 |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = {{Сцягафікацыя|Расія}}, [[Хабараўск]] |метро = |кампус = |адрас = вул. Ціхаакіянская, 136 |сайт = https://togudv.ru/ru/institutions/pedinstitut/ |узнагароды = }} '''Педагагічны інстытут Ціхаакіянскага дзяржаўнага ўніверсітэта''' — вышэйшая навучальная ўстанова ў [[Хабараўск]]у, адзін з найстарэйшых універсітэтаў на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе Расіі]]<ref name="about">{{cite web|url=https://togudv.ru/ru/institutions/pedinstitut/about/|title=Об институте|website=Педагогический институт ТОГУ|accessdate=2026-01-04|lang=ru|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Рашэнне аб адкрыцці ў Хабараўску педагагічнага інстытута было прынята [[15 ліпеня]] [[1934]] года пастановай [[ЦК УКП(б)]]. У [[1936]] годзе быў праведзены першы набор на вячэрняе аддзяленне (92 чалавекі) на спецыяльнасці: фізіка-матэматычная, гістарычная, рускай мовы і літаратуры, геаграфічная. У [[1938]] годзе быў уведзены ў эксплуатацыю навучальны корпус<ref name="history">{{cite web|url=https://togudv.ru/ru/institutions/pedinstitut/history/|title=Историческая справка|website=Педагогический институт ТОГУ|accessdate=2026-01-04|lang=ru|url-status=dead}}</ref>. У [[1994]] годзе інстытут быў пераўтвораны ў ''Хабараўскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт''. У [[2005]] годзе ўніверсітэт быў перайменаваны ў ''Далёкаўсходні дзяржаўны гуманітарны ўніверсітэт'' (ДДГУ)<ref name="history" />. У [[2015]] годзе адбылося зліццё Далёкаўсходняга дзяржаўнага гуманітарнага ўніверсітэта і [[Ціхаакіянскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ціхаакіянскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (ЦАДУ). Факультэты ДДГУ сталі факультэтамі ЦАДУ<ref name="history" />. [[1 верасня]] [[2023]] года на падставе рашэння Вучонага савета ЦАДУ шляхам аб’яднання шэрагу факультэтаў і кафедр (педагогікі, псіхалогіі, прыродазнаўчых навук, фізічнай культуры і інш.) быў створаны Педагагічны інстытут як новае структурнае падраздзяленне ЦАДУ<ref name="history" />. == Структура == Інстытут рыхтуе педагогаў для дашкольнай, пачатковай, агульнай і спецыяльнай адукацыі, а таксама псіхолагаў. Профільную падрыхтоўку вядуць пяць вышэйшых школ<ref name="about" />: * Вышэйшая школа педагогікі і гісторыі; * Вышэйшая школа псіхалогіі; * Вышэйшая школа прыродазнаўчых навук, матэматыкі, інфармацыйных тэхналогій ; * Вышэйшая школа тэорыі і методыкі педагагічнай і дэфекталагічнай адукацыі; * Вышэйшая школа тэорыі і методыкі фізічнай культуры і бяспекі жыццядзейнасці<ref name="structure">{{cite web|url=https://togudv.ru/ru/institutions/pedinstitut/|title=Педагогический институт|website=Педагогический институт ТОГУ|accessdate=2026-01-04|lang=ru|url-status=dead}}</ref>. На бягучы момант у інстытуце навучаецца больш за 2000 студэнтаў [[бакалаўрыят]]у і больш за 400 [[магістратура|магістрантаў]]. Навучальны працэс забяспечваюць 13 [[доктар навук|дактароў]] і 45 [[кандыдат навук|кандыдатаў навук]]<ref name="about" />. == Кіраўніцтва == === Дырэктары ХДПІ === * [[Васіль Мікалаевіч Вішнякоў]] (1935—1938) * [[Пётр Паўлавіч Кір'янаў]] (1938—1945) * [[Канстанцін Дзянісавіч Феўралёў]] (1945—1948) * [[Аляксандр Георгіевіч Сырцоў]] (1948—1950) * [[Яўген Яфімавіч Жалтавухаў]] (1950—1954) * [[Аляксандр Васільевіч Швецоў]] (1954—1956) * [[Васіль Міхайлавіч Міхайлаў]] (1956—1965) === Рэктары ХДПІ / ХДПУ / ДДГУ === * [[Мікалай Васільевіч Свярдлоў]] (1965—1980) * [[Валянцін Віктаравіч Раманаў]] (1980—2000) * [[Міхаіл Іванавіч Кастэнка]] (2000—2013) * [[Аляксандр Барысавіч Левінталь]] (2013) * [[Юрый Іванавіч Прахарэнка]] (2013—2015) === Дырэктары Педагагічнага інстытута ЦАДУ === * [[Галіна Валянцінаўна Міціна]] (з 2023)<ref name="about" /> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://togudv.ru/ru/institutions/pedinstitut/}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Хабараўска]] [[Катэгорыя:Педагагічныя вышэйшыя навучальныя ўстановы Расіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1934 годзе]] n28z71w5att4gv0mw5ll92p2wlubokc 0 798706 5164647 5082097 2026-07-11T15:59:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164647 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Пастаўскі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 211875, [[Віцебская вобласць]], г. [[Паставы]], [[Плошча Леніна (Паставы)|пл. Леніна]], 25<ref name="structure">{{cite web|url=https://postavy.vitebsk-region.gov.by/ru/strukt/|title=Структура Поставского районного исполнительного комитета|publisher=Поставский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-15|lang=ru|archive-date=11 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251211065757/https://postavy.vitebsk-region.gov.by/ru/strukt/|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Сяргей Васілевіч Чэпік]] |пасада главы1 = [[Старшыня Пастаўскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://postavy.vitebsk-region.gov.by/ postavy.vitebsk-region.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Пастаўскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Пастаўскі раённы Савет дэпутатаў|Пастаўскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Паставы|Паставаў]], на [[Плошча Леніна (Паставы)|плошчы Леніна]], 25<ref name="structure"/>. == Структура == У структуру Пастаўскага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="structure"/>: * Упраўленне справамі; * Упраўленне па сельскай гаспадарцы і харчаванні; * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне; * Аддзел эканомікі; * Аддзел землеўпарадкавання; * Аддзел архітэктуры і будаўніцтва, жыллёва-камунальнай гаспадаркі; * Аддзел ідэалагічнай работы і па справах моладзі; * Аддзел культуры; * Аддзел арганізацыйна-кадравай работы; * Аддзел па адукацыі; * Аддзел спорту і турызму; * [[Пастаўскі раённы аддзел унутраных спраў|Аддзел унутраных спраў]]; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС); * Фінансавы аддзел; * Аддзел юрыдычны, па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; * Група бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці. == Старшыні == * з 12 мая 2017 — [[Сяргей Васілевіч Чэпік]]<ref name="chepik">{{cite web|url=https://president.gov.by/ru/events/prinjatie-kadrovyx-reshenij-16180|title=Принятие кадровых решений|publisher=Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|date=2017-05-12|accessdate=2026-01-15|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://postavy.vitebsk-region.gov.by|Пастаўскага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Паставаў]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Пастаўскі раён]] mr1enoplw98eluy4393jz8iasd1pq4p 0 798754 5164800 5153502 2026-07-12T02:04:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164800 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Петрыкаўскі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 247912, [[Гомельская вобласць]], г. [[Петрыкаў]], [[Вуліца Гагарына (Петрыкаў)|вул. Гагарына]], 15<ref name="structure">{{cite web|url=https://petrikov.gov.by/ru/slujby-i-podrazdeleniya/|title=Службы и структурные подразделения|publisher=Петриковский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-16|lang=ru|archive-date=3 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250803174207/https://petrikov.gov.by/ru/slujby-i-podrazdeleniya/|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Яўген Сяргеевіч Шкробат]] |пасада главы1 = [[Старшыня Петрыкаўскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://petrikov.gov.by/ petrikov.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Петрыкаўскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Петрыкаўскі раённы Савет дэпутатаў|Петрыкаўскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Петрыкаў|Петрыкава]], на [[Вуліца Гагарына (Петрыкаў)|вуліцы Гагарына]], 15<ref name="structure"/>. == Старшыні == * [[Аляксандр Аляксандравіч Верамееў]] (3 жніўня 2024 — 12 мая 2026)<ref name="belta">{{cite web|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-prjamo-v-pole-soglasoval-naznachenie-novogo-rukovoditelja-petrikovskogo-rajona-652093-2024/|title=Лукашенко прямо в поле согласовал назначение нового руководителя Петриковского района|publisher=БелТА|date=2024-08-03|accessdate=2026-01-16|lang=ru}}</ref><ref name="belta2">{{cite web|lang=ru|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-soglasoval-naznachenie-aleksandra-veremeeva-na-dolzhnost-predsedatelja-mozyrskogo-780171-2026/|title=Лукашенко согласовал назначение Александра Веремеева на должность председателя Мозырского райисполкома|date=12 мая 2026|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]]|accessdate=15 мая 2026}}</ref>. * [[Яўген Сяргеевіч Шкробат]] (з 11 чэрвеня 2026) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://petrikov.gov.by/|Петрыкаўскага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Петрыкава]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Петрыкаўскі раён]] blu5dob4tb0pt73zmkha2n4f22abbyu 0 799271 5164764 5089983 2026-07-11T22:27:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164764 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Бежанцы}} [[Файл:Buchenwald Children 90250.jpg|thumb|upright=1.2|Пасляваенная гуманітарная дапамога перамешчаным асобам у Еўропе.]] '''Пераме́шчаная асо́ба''' (англ. ''displaced person'', ''DP'') — чалавек, які быў '''вымушаны пакінуць месца сталага жыхарства''' ў выніку вайны, гвалту, пераследу, масавых парушэнняў правоў чалавека ці стыхійных бедстваў і/або ў выніку адміністрацыйных дзеянняў (напрыклад, дэпартацыі). У вузкім гістарычным значэнні тэрмін '''DP''' ужываецца найперш да людзей, якія апынуліся па-за сваім домам у [[Еўропа|Еўропе]] ў 1944—1952 гадах у сувязі з падзеямі [[Другая сусветная вайна|'''Другой сусветнай вайны''']] і яе наступствамі. == Вызначэнне і тэрміналогія == У сучасным ужытку «перамешчаная асоба» часта выкарыстоўваецца як агульны тэрмін для розных катэгорый вымушана перамешчаных людзей, у тым ліку: * '''[[Бежанцы|бежанцаў]]''' (асобы, што перасеклі міжнародную мяжу і шукаюць абароны ў іншай дзяржаве); * '''унутрана перамешчаных асоб''' (асобы, што былі вымушаны пакінуць дом, але засталіся ў межах сваёй краіны); * асоб, вымушаных да перамяшчэння праз ваенныя дзеянні, акупацыю, этнічныя чысткі, палітычны пераслед або дэпартацыі. Тэрмін ужываецца паралельна з паняццямі «вымушанае перамяшчэнне», «прымусовае перасяленне», «[[Дэпартацыя|дэпартацыя]]», «[[эвакуацыя]]», «[[рэпатрыяцыя]]», а ў пасляваенным кантэксце — таксама ''«DP-лагеры»'' (лагеры перамешчаных асоб). == Перамешчаныя асобы пасля Другой сусветнай вайны == Падчас вызвалення Еўропы [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзніцкія войскі]] сутыкнуліся з мільёнамі людзей, якія апынуліся далёка ад дому: былымі вязнямі канцлагераў і гета, ваеннапалоннымі, прымусовымі рабочымі, уцекачамі і асобамі, вывезенымі або перамешчанымі нацысцкім рэжымам. Значная частка такіх людзей пасля 1945 года знаходзілася ў Германіі, Аўстрыі і Італіі; для іх выкарыстоўваўся адміністрацыйны тэрмін ''displaced persons (DP)''. === Лагеры для перамешчаных асоб і адміністрацыя === {{Асноўны артыкул|Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны}} Для часовага размяшчэння і дапамогі ствараліся лагеры і цэнтры для DP. Імі кіравалі ўлады саюзнікаў у акупацыйных зонах, а таксама міжнародныя гуманітарныя структуры. Важную ролю ў забеспячэнні жыллём, харчаваннем, медычнай дапамогай і ўлікам перамешчаных асоб адыгрывала [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый]] (ЮНРРА) пры [[ААН]]. У лагерах паступова ўзнікалі школы, культурныя асяродкі, друкаваныя выданні, рэлігійныя і грамадскія арганізацыі. Пры гэтым многія лагеры былі размешчаныя ў былых вайсковых казармах або нават на тэрыторыях, звязаных з нацысцкай інфраструктурай, што ўплывала на ўмовы жыцця і ўспрыманне пасляваеннай рэальнасці. ==== Беларусы ў лагерах для перамешчаных асоб ==== {{Асноўны артыкул|Беларускія лагеры для перамешчаных асоб}} Паводле даследавання [[Ян Максімюк|Яна Максімюка]], у першыя пасляваенныя гады перамешчаныя асобы з усходнееўрапейскіх тэрыторый, у тым ліку беларусы, жылі ў атмасферы страху перад прымусовай рэпатрыяцыяй, звязанай з дзейнасцю савецкіх рэпатрыяцыйных місій; аўтар адзначае, што гэтая пагроза захоўвалася да часу, калі савецкія місіі былі вымушаныя пакінуць Заходнюю Германію (вясна 1949 года).<ref name="Maksimiuk1994p23-24">{{Cite book|last=Максімюк|first=Ян|title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне. 1945—1950|place=Мінск|year=1994|pages=23—24|language=be}}</ref><ref name="Maksimiuk1994p32-33">{{Cite book|last=Максімюк|first=Ян|title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне. 1945—1950|place=Мінск|year=1994|pages=32—33|language=be}}</ref> У той жа працы прыводзіцца тлумачэнне слабой арганізаванасці часткі беларускіх перамешчаных асоб: акупацыйныя ўлады часта ўлічвалі людзей паводле даваеннай дзяржаўнай прыналежнасці, таму беларусаў з тэрыторый даваеннай Польшчы залічвалі да палякоў, а з [[БССР]] — да «савецкіх грамадзян», што ўплывала на размяшчэнне ў лагерах; асобна адзначаецца і практыка замоўчвання беларускай нацыянальнасці з боязі рэпатрыяцыі.<ref name="Maksimiuk1994p34">{{Cite book|last=Максімюк|first=Ян|title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне. 1945—1950|place=Мінск|year=1994|pages=33—34|language=be}}</ref> === Рэпатрыяцыя і перасяленне === Пасля вайны ўлады саюзнікаў імкнуліся да хуткай рэпатрыяцыі — вяртання людзей у краіны паходжання. Аднак частка перамешчаных асоб не магла ці не хацела вяртацца праз страх пераследу, антысемітызм, знішчэнне супольнасцяў, змены межаў і палітычных рэжымаў. Для арганізаванага вырашэння праблемы бежанцаў і перамешчаных асоб узамен [[ЮНРРА]] была створана [[Міжнародная арганізацыя па справах бежанцаў]] — міждзяржаўная структура, якая займалася дапамогай, адборам катэгорый, што падлягалі міжнароднай абароне, а таксама праграмамі перасялення ў краіны, гатовыя прымаць уцекачоў і перамешчаных асоб ([[ЗША]], [[Канада]], [[Аўстралія]], краіны Лацінскай Амерыкі і інш.). Да пачатку 1950-х гадоў большая частка пасляваенных лагераў у Еўропе была закрыта. == Памяць і значэнне == Пасляваенны досвед працы з перамешчанымі асобамі стаў адным з фактараў, што паўплывалі на развіццё міжнародных механізмаў абароны бежанцаў і гуманітарных стандартаў, а таксама на практыкі дакументавання, уліку і перасялення людзей, вымушаных пакінуць дом у выніку ўзброеных канфліктаў. == Гл. таксама == * [[Лагеры для перамешчаных асоб пасля Другой сусветнай вайны]] * [[Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]] * [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]] * [[Арганізацыя дапамогі і аднаўлення Аб’яднаных Нацый]] * [[Бежанцы]] * [[Дэпартацыя]] * [[Прымусовая праца]] * [[Халакост]] * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] * [[Міграцыя насельніцтва|Міграцыя]] == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book |last=Максімюк |first=Ян |title=Беларуская гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне. 1945-1950 |place=Мінск |year=1994 |language=be}} * {{cite web |title=Displaced Persons |website=Holocaust Encyclopedia |publisher=United States Holocaust Memorial Museum |url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/displaced-persons |access-date=2026-01-19 |language=en}} * {{cite web |title=Forced displacement |website=UNHCR |publisher=The UN Refugee Agency |url=https://www.unhcr.org/forced-displacement.html |access-date=2026-01-19 |language=en}} * {{cite web |title=Glossary on Migration (IOM) |publisher=International Organization for Migration |url=https://publications.iom.int/books/international-migration-law-ndeg34-glossary-migration |access-date=2026-01-19 |language=en}} * {{cite web |title=Constitution of the International Refugee Organization (IRO) |website=The Avalon Project |publisher=Yale Law School |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/decade.asp |access-date=2026-01-19 |language=en |url-status=dead }} * {{cite web |title=The Displaced Persons Act of 1948 |website=The National WWII Museum |url=https://www.nationalww2museum.org/war/articles/displaced-persons-act-1948 |access-date=2026-01-19 |language=en |url-status=dead }} * {{cite web |title=Displaced Persons Camp Feldafing |website=Historisches Lexikon Bayerns |url=https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/Displaced_Persons_Camp_Feldafing |access-date=2026-01-19 |language=de |url-status=dead }} [[Катэгорыя:Міграцыя насельніцтва]] [[Катэгорыя:Бежанцы]] [[Катэгорыя:Другая сусветная вайна]] [[Катэгорыя:Гуманітарная дапамога]] [[Катэгорыя:Лагеры для перамешчаных асоб]] [[Катэгорыя:Наступствы Другой сусветнай вайны]] doivkp6obf3i704h2axdburvctjcgyi 0 803151 5164775 5103814 2026-07-11T23:13:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164775 wikitext text/x-wiki '''Пераісненне'''<ref>{{артыкул |аўтар= |загаловак=Словарь религиозных и богословских терминов церковнославянско-белорусский |выданне=[[Царкоўнае слова]] |тып=часопіс |год=2004—2005 |нумар=11—34 (2004), 1—2 (2005) |старонкі= |ref=Слоўнік|спасылка=https://knihi.com/none/Slovar_rielihioznych_i_bohoslovskich_tierminov_cierkovnoslaviansko-bielorusskij.html}}</ref>, таксама '''транссубстанцыя́цыя<ref name="Kwasniewski" />''' (ад {{lang-la|transsubstantiatio}}) — багаслоўскае паняцце, якое азначае сапраўднае ператварэнне [[субстанцыя|субстанцыі]] (сутнасці) [[хлеб]]а і [[Віно|віна]] падчас [[Еўхарыстыя|Еўхарыстыі]] ў [[Цела і Кроў Хрыста|Цела і Кроў]] [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], пры якім іх знешнія ўласцівасці застаюцца нязменнымі. == Філасофская аснова == Вучэнне пра пераісненне абапіраецца на філасофскае адрозненне паміж субстанцыяй і [[акцыдэнцыя]]й, сфармуляванае яшчэ [[Арыстоцель|Арыстоцелем]] і інтэграванае ў хрысціянскае багаслоўе, у прыватнасці, [[Фама Аквінскі|Фамой Аквінскім]]. Субстанцыя вызначаецца як індывідуальны быт, тое, што існуе само ў сабе і мае ўласную прыроду (напрыклад, сутнасць хлеба). Акцыдэнцыя — гэта ўласцівасць, якая не існуе сама па сабе, а належыць субстанцыі і можа ўспрымацца [[Органы пачуццяў|органамі пачуццяў]] (напрыклад, колер, форма, вага, пах і смак)<ref name="Kwasniewski">{{cite web|url=https://scriptoriumnostrum.wordpress.com/2019/09/27/substance-accidents/|title=Субстанцыя і акцыдэнцыі: уводзіны ў абарону Эўхарыстыі|author=Peter Kwasniewski|date=27 верасня 2019|publisher=OnePeterFive|lang=be|accessdate=25 лютага 2026}}</ref>. Згодна з дагматам, падчас кансэкрацыі (асвячэння) уся субстанцыя хлеба і ўся субстанцыя віна дзякуючы Божай моцы цалкам змяняюцца ў субстанцыю Цела і Крыві Хрыста. Хлеб і віно як такія перастаюць існаваць. Аднак іх акцыдэнцыі застаюцца некранутымі і працягваюць існаваць без субстанцыі, да якой яны першапачаткова належалі. Захаванне фізічнага выгляду звычайнай ежы і напою дазваляе вернікам прымаць духоўны спажытак адпаведным для чалавека чынам. Акрамя таго, згодна з прынцыпам «суправаджэння» ({{lang-la|concomitantia}}), разам з Целам пад выглядам хлеба непадзельна прысутнічаюць Кроў, душа і боскасць Хрыста (тое ж самае датычыцца і віна)<ref name="Kwasniewski" />. == У Каталіцкай царкве == Тэрмін і канцэпцыя пераіснення ўвайшлі ў шырокі ўжытак у [[Сярэднявечча|сярэдневякоўі]] ў сувязі з неабходнасцю дакладнага вызначэння сакраментальнай прысутнасці Хрыста. Першыя сур’ёзныя тэалагічныя дыскусіі на гэту тэму адбыліся ў часы [[Каралінгскае адраджэнне|Каралінгскага адраджэння]] (IX&nbsp;стагоддзе). У 831—833 гадах абат [[Пасхазій Радберт]] напісаў трактат «Пра Цела і Кроў Гасподнюю», сцвярджаючы тоеснасць гістарычнага і еўхарыстычнага Цела Ісуса. Кароль [[Карл II Лысы|Карл Лысы]] звярнуўся па тлумачэнне да іншага манаха, [[Ратрамн з Корбі|Ратрамна]], які прапанаваў адрозніваць фізічную «рэальнасць сімвала» ад духоўнай прысутнасці. У XI&nbsp;стагоддзі [[Берэнгар Турскі]] развіў погляды Ратрамна, што выклікала шэраг сінадальных асуджэнняў. Кропку ў спрэчках паставіў [[Чацвёрты Латэранскі сабор]] у 1215 годзе, які аўтарытэтна замацаваў дагмат аб транссубстанцыяцыі<ref name="MF">{{cite web|url=http://www.nonpossumus.pl/encykliki/Pawel_VI/mysterium_fidei/mf.php|title=Mysterium fidei|author=[[Павел VI]]|publisher=Nonpossumus.pl|date=3 верасня 1965|lang=la|accessdate=25 лютага 2026|archive-date=1 мая 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501064945/http://www.nonpossumus.pl/encykliki/Pawel_VI/mysterium_fidei/mf.php|url-status=dead}}</ref>. У перыяд [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] [[Трыдэнцкі сабор]] падчас XII сесіі (1551 год) урачыста пацвердзіў вучэнне Касцёла. У другім каноне дэкрэта пра Еўхарыстыю сабор абвясціў анафему тым, хто сцвярджаў, што ў таямніцы захоўваецца субстанцыя хлеба і віна разам з Целам і Крывёю (вучэнне аб кансубстанцыяцыі), і пацвердзіў паняцце пераіснення як найбольш дакладнае. Пазней спроба [[Пістойскі сабор|Пістойскага сінода]] (1786) назваць транссубстанцыяцыю «чыста схаластычным пытаннем» была асуджана папам [[Пій VI|Піем VI]]<ref name="Kwasniewski" />. Падчас і пасля [[Другі Ватыканскі сабор|Другога Ватыканскага сабора]] некаторыя багасловы спрабавалі замяніць паняцце пераіснення на «транссігніфікацыю» (змена значэння) або «трансфіналізацыю» (змена мэты). У адказ на гэта папа [[Павел VI]] у энцыкліцы «[[Mysterium fidei]]» (1965) і ва ўрачыстым «Вызнанні веры Народа Божага» (1968) катэгарычна пацвердзіў традыцыйнае вучэнне. Ён падкрэсліў, што пасля кансэкрацыі незалежна ад чалавечай свядомасці адбываецца анталагічная змена рэчаіснасці, і ад хлеба і віна не застаецца нічога, акрамя знешніх постацяў<ref name="MF" /><ref name="Kwasniewski" />. == У Праваслаўнай царкве == Гістарычна праваслаўныя айцы царквы не выкарыстоўвалі лацінскі тэрмін да сярэдзіны XV&nbsp;стагоддзя, абыходзячыся паняццямі, якія можна таксама перакласці як «ператварэнне» ({{lang-grc|μεταβολή}} і {{lang-grc|μεταποίημα}}). Лічыцца, што тэрмін «пераісненне» ({{lang-grc|μετουσίωσις}}) увёў у праваслаўны ўжытак канстанцінопальскі патрыярх [[Генадзій Схаларый]], запазычыўшы яго з каталіцкай літаратуры. Ён вучыў, што ў таямніцы істота хлеба змяняецца ў Цела Божае імгненна, і называў гэта найвялікшым з цудаў<ref name="Scholarius">{{cite web|url=https://azbyka.ru/otechnik/Oleg_Davydenkov/dogmaticheskoe-bogoslovie/12_7_2|title=Преложение хлеба и вина // Догматическое богословие|author=[[Алег Віктаравіч Давыдзенкаў|Давыденков О. В.]]|publisher=Азбука веры|lang=ru|accessdate=25 лютага 2026}}</ref>. Напрыканцы XVI і ў XVII&nbsp;стагоддзях, дзякуючы ўплыву выпускнікоў заходніх навучальных устаноў, паняцце пачало шырока ўжывацца ў грэчаскім багаслоўі. Тэрмін быў афіцыйна прыняты на Ерусалімскім і Канстанцінопальскім саборах 1672 года. У 1691 годзе сабор у Канстанцінопалі нават падвергнуў анафеме тых, хто адмаўляў «пераісненне». Гэтыя рашэнні былі рэцэпіраваны [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквой]] у дагматычным пасланні патрыярха [[Адрыян (патрыярх Маскоўскі)|Адрыяна]]. З таго часу тэрмін стаў стандартным у афіцыйных дакументах<ref name="Yurgenson">{{cite web|url=http://azbyka.ru/knigi/istoria_termina_presuschestvlenie.shtml|title=История термина «пресуществление» в православном богословии|author=Уладзімір Юргенсан|publisher=Азбука веры|lang=ru|accessdate=25 лютага 2026|archive-date=6 ліпеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706170206/http://azbyka.ru/knigi/istoria_termina_presuschestvlenie.shtml|url-status=dead}}</ref>. Тым не менш, шэраг праваслаўных багаслоўяў (сярод якіх [[Аляксей Сцяпанавіч Хамякоў|А. С. Хамякоў]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Успенскі|М. Д. Успенскі]]) пазбягалі або адхілялі тэрмін з-за яго схаластычнага паходжання. У праваслаўі акцэнт робіцца на тым, што пералажэнне Дароў адбываецца не толькі праз устаноўчыя словы Хрыста, але падчас [[Эпіклеза|эпіклезы]] (заключнага прызывання [[Святы Дух|Святога Духа]]), а сам механізм захавання акцыдэнцый пры змене субстанцыі не дэталізуецца і застаецца невытлумачальнай таямніцай<ref name="Uspensky">{{cite web|url=http://pravbeseda.ru/library/index.php?page=book&id=769|title=Святоотеческое учение о Евхаристии и возникновение конфессиональных расхождений|author=[[Мікалай Дзмітрыевіч Успенскі|Успенский Н. Д.]]|publisher=Богословские труды|year=1975|lang=ru|accessdate=25 лютага 2026|archive-date=29 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929083739/http://pravbeseda.ru/library/index.php?page=book&id=769|url-status=dead}}</ref>. == У пратэстантызме і іншых канфесіях == Большасць пратэстанцкіх дэнамінацый адхіляе дагмат аб пераісненні. [[Марцін Лютэр]] у сваім трактаце «Пра вавілонскі палон царквы» раскрытыкаваў гэтую тэорыю як пазбаўленую біблейскіх падстаў, сцвярджаючы, што хлеб не перастае быць натуральным хлебам. Замест гэтага [[лютэранства]] вучыць аб [[кансубстанцыяцыя|кансубстанцыяцыі]] — рэальнай прысутнасці Цела і Крыві Хрыста «ў, з і пад» субстанцыяй хлеба і віна падчас здзяйснення сакраменту<ref name="Hegglund">{{кніга |аўтар=Хегглунд Б. |загаловак=История теологии |месца=СПб. |выдавецтва=Светоч |год=2001 |старонак=369 |isbn=5-7443-0058-9}}</ref>. [[Англіканства]] таксама афіцыйна не прымае гэты тэрмін. Гістарычна ў Англіі з 1673 года ўсе дзяржаўныя служачыя былі абавязаны прыносіць клятву, у якой прама адмаўлялі пераісненне. Гэтая пазіцыя замацавана і ў «[[39 артыкулаў|39 артыкулах англіканскага веравызнання]]». Аднак напрамак «[[Высокая царква]]» ўнутры англіканства верыць у рэальную прысутнасць і часам выкарыстоўвае тэрміналогію, блізкую да пераіснення. Прадстаўнікі [[кальвінізм]]у (напрыклад, [[прэсвітэрыянства]]) вучаць выключна пра духоўную прысутнасць Хрыста для тых, хто прымае прычасце з верай. Іншыя плыні, такія як [[цвінгліянства]], [[баптызм]], [[Евангельскія хрысціяне|евангельскія]] і [[Пяцідзясятніцтва|пяцідзясятніцкія]] цэрквы, разглядаюць прыняцце хлеба і віна як выключна сімвалічнае дзеянне і памяць пра [[Апошняя вячэра|Апошнюю вячэру]]<ref name="PL_Wiki">{{cite web|url=https://pl.wikipedia.org/wiki/Transsubstancjacja|title=Transsubstancjacja|publisher=Wikipedia, wolna encyklopedia|lang=pl|accessdate=25 лютага 2026}}</ref>. [[Старакаталіцтва|Старакаталіцкія цэрквы]] вызнаюць рэальную прысутнасць Хрыста ў Еўхарыстыі, але пазбягаюць яе жорсткага вызначэння праз тэрмін «пераісненне», разглядаючы яе як абнаўленне ахвяры Хрыста пад знакамі хлеба і віна<ref name="PL_Wiki" />. Прадстаўнікі арганізацыі «[[Сведкі Іеговы]]» катэгарычна адмаўляюць пераісненне. Падчас свайго штогадовага святкавання Вячэры Гасподняй яны выкарыстоўваюць прэсны хлеб і звычайнае чырвонае віно толькі ў якасці сімвалаў безграхоўнага цела і крыві Хрыста<ref name="PL_Wiki" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Denzinger H., Schönmetzer A. |загаловак=Enchiridion symbolorum: definitionum et declarationum de rebus fidei et morum |выданне=36 |месца=Freiburg |год=1976 |старонак= |ref=Denzinger}} * {{кніга |аўтар=Успенский Н. Д. |частка=Святоотеческое учение о Евхаристии и возникновение конфессиональных расхождений |загаловак=Анафора. Опыт историко-литургического анализа. Богословские труды. Сб. 13 |месца=М. |год=1975 |старонкі=125—147 |ref=Успенский}} {{Схаластыка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянскае багаслоўе]] [[Катэгорыя:Хрысціянскае богаслужэнне]] [[Катэгорыя:Цуды ў хрысціянстве]] [[Катэгорыя:Тамізм]] [[Катэгорыя:Еўхарыстыя]] [[Катэгорыя:Схаластыка]] iihkxp1gabsig643fm41532ofjjo5vs 0 803577 5164591 5110355 2026-07-11T13:47:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164591 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = карціна |выява = Невядомы мастак. Партрэт старой. І палова ХІХ ст.jpg |памер = |апісанне = |назва = Партрэт старой |арыгінал = |аўтар = Невядомы мастак |год = першая палова XIX стагоддзя |матэрыял = [[палатно]], [[алейныя фарбы|алей]] |тэхніка = [[алейны жывапіс]] |вышыня = 63 |шырыня = 47 |даўжыня = |месцазнаходжанне= [[Масква]], [[Расія]] |музей = [[Дзяржаўны музейна-выставачны цэнтр «РОСИЗО»]] }} '''«Партрэ́т старо́й»''' (у нямецкіх архівах таксама фігуруе як ''«Партрэт старой жанчыны з сабакам»'')&nbsp;— карціна невядомага мастака, створаная ў першай палове XIX стагоддзя. Твор паходзіць з даваенных збораў [[Беларускі дзяржаўны гістарычны музей|Беларускага дзяржаўнага гістарычнага музея]] ў [[Мінск]]у, быў вывезены ў [[Германія|Германію]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] і цяпер знаходзіцца ў фондах [[Дзяржаўны музейна-выставачны цэнтр «РОСИЗО»|Дзяржаўнага музейна-выставачнага цэнтра «РОСИЗО»]] ў [[Масква|Маскве]] ({{Інвентарны нумар}} КП-9959, АФЖ-370){{sfn|Сініла|2022|с=193—194}}. == Апісанне == На партрэце адлюстравана пажылая жанчына, апранутая ў [[Сіні колер|сінюю]] сукенку, якая ўпрыгожана белымі [[Карункі|карункамі]] на [[Манжэт|манжэце]] і [[Каўнер|каўняры]]. На шыі жанчыны завязана сіняя [[стужка]]. Галаўны ўбор уяўляе сабой белы [[чапец]] з карункавымі краямі і нашытымі тонкімі сінімі стужкамі. На плечы накінута светла-карычневая [[хуста]] з доўгімі [[Махра|махрамі]], аздобленая кветкавымі матывамі. Жанчына стаіць каля стала, на якім сядзіць белы [[Сабака|сабачка]]. Сваёй левай рукой старая прытрымлівае хусту, а правую паклала на сабаку<ref name="gos11">{{cite web |url=https://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=5546313 |title=Портрет старушки |publisher=Государственный каталог Музейного фонда Российской Федерации |lang=ru |accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref>{{sfn|Сініла|2022|с=193}}. == Гісторыя == Дакладнае дамузейнае паходжанне і дата паступлення карціны не ўстаноўлены. Імаверна, палатно з’яўляецца адным з тых твораў, якія засталіся ад збораў [[Мінскі абласны музей|Мінскага абласнога музея]], адкрытага 20 студзеня 1919 года. У [[Беларускі дзяржаўны музей]] карціна паступіла каля 1920 года і мела інвентарныя нумары І-214 і 1693. Падчас пераінвентарызацыі 1934 года яна атрымала нумар 2270. Пасля адкрыцця [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР]] твор быў перададзены ў яе зборы<ref name="inv4">Інвентарная кніга Беларускага Дзяржаўнага гістарычнага музея г. Менска № 1 (інв. № 1-3058) // Архіў НГМ РБ. С. 159.</ref>{{sfn|Сініла|2022|с=194}}. У перыяд [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі Беларусі нямецкімі войскамі]] карціна была [[рабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў час Другой сусветнай вайны|вывезена ў Германію]]. Доказам гэтага з’яўляецца рэстытуцыйная картка [[Мюнхенскі цэнтральны зборны пункт|Мюнхенскага цэнтральнага зборнага пункта]] (МЦЗП), дзе твор атрымаў нумар 14542/96 і англамоўную назву ''«Portrait of an old woman with a dog»''. Перад адпраўкай у [[Берлін]] і перадачай савецкаму боку партрэт быў сфатаграфаваны (фотаздымак захаваўся ў архівах і пацвярджае ідэнтычнасць). Акрамя таго, у рэстытуцыйнай картцы былі зафіксаваны старыя даваенныя мінскія музейныя нумары, якія дазволілі даследчыкам апазнаць карціну<ref name="ccp19">{{cite web |url=https://www.dhm.de/datenbank/ccp/dhm_ccp.php?seite=6&fld_1=14542%2F96&fld_3=&auswahl=6&fld_4=&fld_4a=&fld_5=&fld_6=&fld_7=&fld_8=&fld_9=&fld_10=&suchen=Suchen |title=Datenbank zum "Central Collecting Point München" |publisher=Deutsches Historisches Museum |lang=de |accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref>{{sfn|Сініла|2022|с=193-194}}. Пасля вайны і вяртання ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] прадмет не трапіў назад у Беларусь з-за памылак пры размеркаванні вернутых каштоўнасцей. Ён быў перададзены ва [[Усесаюзны мастацка-вытворчы камбінат імя Вучэціча]], створаны на аснове Дырэкцыі мастацкіх выставак і панарам у Маскве. У 1971 годзе карціна трапіла ў Архіў мастацкіх твораў горада Загорска (цяпер [[Сергіеў Пасад]]), а адтуль — у фонды [[Дзяржаўны музейна-выставачны цэнтр «РОСИЗО»|Дзяржаўнага музейна-выставачнага цэнтра «РОСИЗО»]] (сучасныя ўліковыя нумары: КП-9959, АФЖ-370). Падчас [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]] твор быў здубліраваны на новае палатно, і на яго адваротны бок перанеслі не ўсе ранейшыя пазначэнні з аўтарскага арыгінала{{sfn|Сініла|2022|с=193—194}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Анатоль Сініла]]|загаловак=«Страчаныя» карціны з даваенных збораў мінскіх музеяў. Новыя знаходкі|выданне=Аладовские чтения – 2022: материалы Междунар. науч.-практ. конф., посвященные 100-летию со дня рождения народного художника Беларуси М. А. Савицкого (Минск, 26 мая 2022 г.)|месца=Мінск|выдавецтва=БелНДІТ «Транстэхніка»|год=2022|старонкі=192—200|isbn=978-985-7110-69|спасылка=https://admin.artmuseum.by/Files/AH2022.pdf|ref=Сініла|archive-date=2 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240702025458/https://admin.artmuseum.by/Files/AH2022.pdf}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-09}} [[Катэгорыя:Карціны паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Карціны XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Карціны невядомых мастакоў]] [[Катэгорыя:Рабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў час Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Перамешчаныя культурныя каштоўнасці Беларусі]] 3d6buekml7q8m8zeomn9u3juvc29v6p 0 803585 5164578 5109075 2026-07-11T13:23:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164578 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = карціна |выява = |памер = |апісанне = |назва = Партрэт Аляксандра Пятровіча Энгельгарта |арыгінал = |аўтар = [[Баляслаў Вацлавіч Жаброўскі]] |год = 1889 |матэрыял = [[палатно]], [[алейныя фарбы|алей]] |тэхніка = [[алейны жывапіс]] |вышыня = 85 |шырыня = 63 |даўжыня = |месцазнаходжанне= [[Масква]], [[Расія]] |музей = [[Дзяржаўны музейна-выставачны цэнтр «РОСИЗО»]] }} '''«Партрэ́т Алякса́ндра Пятро́віча Э́нгельгарта»'''&nbsp;— карціна мастака [[Баляслаў Вацлавіч Жаброўскі|Баляслава Вацлавіча Жаброўскага]], створаная ў 1889 годзе. Твор паходзіць з даваенных збораў [[Беларускі дзяржаўны музей|Беларускага дзяржаўнага музея]] ў [[Мінск]]у, быў [[Рабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў час Другой сусветнай вайны|вывезены]] ў [[Германія|Германію]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] і цяпер знаходзіцца ў фондах [[Дзяржаўны музейна-выставачны цэнтр «РОСИЗО»|Дзяржаўнага музейна-выставачнага цэнтра «РОСИЗО»]] ў [[Масква|Маскве]] ({{Інвентарны нумар}} КП-9961, АФЖ-368){{sfn|Сініла|2022|с=194}}. == Гісторыя і атрыбуцыя == Доўгі час партрэт лічыўся выявай невядомага генерала<ref name="gos10">{{cite web |url=https://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=5546304 |title=Портрет генерала |publisher=Государственный каталог Музейного фонда Российской Федерации |lang=ru |accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref>. Асобу на партрэце вызначыла расійская даследчыца [[Дар'я Шчарбакова]], якая рэстаўравала гэты твор у 2013 годзе. Яна ўстанавіла, што невядомы — гэта дзяржаўны дзеяч [[Аляксандр Пятровіч Энгельгарт]] (1836—1907). Таксама даследчыца высветліла поўнае імя мастака — Баляслаў Вацлавіч Жаброўскі<ref name="dar7">{{cite web |url=https://daratalvar.livejournal.com/760.html |title=Неизвестный художник. Портрет генерала. Конец 19 в. |author=Щербакова Д. |date=24 сакавіка 2014 |lang=ru |accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref>. Гісторык [[Аляксандр Віктаравіч Кібоўскі]] таксама незалежна вызначыў імя невядомага генерала ў сваім даведніку<ref name="kib5">Кибовский А. В. 500 неизвестных. / А.В. Кибовский ; ред.: С. А. Попов. – Издательство: Фонд «Русские витязи», 2019. С. 406–407.</ref>{{sfn|Сініла|2022|с=194}}. Партрэт паступіў у [[Беларускі дзяржаўны музей]] у 1924 годзе з [[Мсціслаўскі царкоўны музей|музея ў Мсціславе]], куды ён першапачаткова трапіў разам з іншымі творамі з маёнтка [[Пячорская Буда]] [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]], які належаў роду [[Энгельгарт|Энгельгартаў]]<ref name="sin16">Синило, А. Н. Портреты семейной галереи Энгельгардтов из имения Печерская Буда. История и атрибуция // Экспертиза и атрибуция произведений изобразительного и декоративно-прикладного искусства: материалы XIX научной конференции 26–28 ноября 2014 г. – М.: Объединение Магнум Арс, 2015. С. 226—227.</ref>{{sfn|Сініла|2022|с=194}}. У перыяд [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі Беларусі нямецкімі войскамі]] карціна была [[рабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў час Другой сусветнай вайны|вывезена ў Германію]]. У [[Мюнхенскі цэнтральны зборны пункт|Мюнхенскім цэнтральным зборным пункце]] (МЦЗП) партрэт атрымаў нумар {{Інвентарны нумар}} 14542/153. Акрамя таго, у рэстытуцыйнай картцы былі пазначаны даваенны інвентарны і вывазны нумары чырвоным алоўкам, якія захоўваліся на адваротным баку партрэта да [[Рэстаўрацыя|рэстаўрацыі]]. Пасля вайны і вяртання ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] прадмет не трапіў назад у Беларусь з-за памылак пры размеркаванні. Ён быў перададзены ва [[Усесаюзны мастацка-вытворчы камбінат імя Вучэціча]], а ў 1971 годзе трапіў у Архіў мастацкіх твораў горада Загорска (цяпер [[Сергіеў Пасад]]), адкуль пазней — у фонды «[[РОСИЗО]]»{{sfn|Сініла|2022|с=193—194}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Анатоль Сініла]]|загаловак=«Страчаныя» карціны з даваенных збораў мінскіх музеяў. Новыя знаходкі|выданне=Аладовские чтения – 2022: материалы Междунар. науч.-практ. конф., посвященные 100-летию со дня рождения народного художника Беларуси М. А. Савицкого (Минск, 26 мая 2022 г.)|месца=Мінск|выдавецтва=БелНДІТ «Транстэхніка»|год=2022|старонкі=192—200|isbn=978-985-7110-69|url=|спасылка=https://admin.artmuseum.by/Files/AH2022.pdf|ref=Сініла|archive-date=2 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240702025458/https://admin.artmuseum.by/Files/AH2022.pdf}} [[Катэгорыя:Карціны паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Карціны 1889 года]] [[Катэгорыя:Партрэты]] [[Катэгорыя:Рабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў час Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Перамешчаныя культурныя каштоўнасці Беларусі]] iafwtymfeufodwy2rbiszmbs0fzoe6n 0 803587 5164576 5109087 2026-07-11T13:21:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164576 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = карціна |выява = |памер = |апісанне = |назва = Партрэт Іосіфа Ельскага |арыгінал = |аўтар = [[Ігнацій Урублеўскі]] (?) |год = 1880-я гады |матэрыял = [[палатно]], [[алейныя фарбы|алей]] |тэхніка = [[алейны жывапіс]] |вышыня = 75,5 |шырыня = 62,5 |даўжыня = |месцазнаходжанне= [[Масква]], [[Расія]] |музей = [[Дзяржаўны музейна-выставачны цэнтр «РОСИЗО»]] }} '''«Партрэ́т Іо́сіфа Е́льскага»'''&nbsp;— карціна, верагодна, створаная мастаком [[Ігнацій Урублеўскі|Ігнаціем Урублеўскім]] у 1880-я гады. Твор паходзіць з даваенных збораў [[Беларускі дзяржаўны музей|Беларускага дзяржаўнага музея]] ў [[Мінск]]у, быў [[Рабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў час Другой сусветнай вайны|вывезены]] ў [[Германія|Германію]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] і цяпер знаходзіцца ў фондах [[Дзяржаўны музейна-выставачны цэнтр «РОСИЗО»|Дзяржаўнага музейна-выставачнага цэнтра «РОСИЗО»]] ў [[Масква|Маскве]] ({{Інвентарны нумар}} КП-9962, АФЖ-367){{sfn|Сініла|2022|с=194—195}}. == Апісанне == На партрэце адлюстраваны мужчына з коратка падстрыжанымі цёмнымі валасамі і вусамі. Ён апрануты ў [[Рыцар|рыцарскую]] [[Кіраса|кірасу]] з жоўтым крыжам пасярэдзіне, паверх якой накінута чырвоная [[Дэлія (адзенне)|дэлія]], падбітая [[Футра|футрам]], зашпіленая [[Брошка|брошкай]] з [[Каштоўныя камяні|каштоўным каменем]]. У левым верхнім куце размешчаны радавы герб роду [[Ельскія|Ельскіх]] «[[Пелеш (герб)|Пелеш]]» — пад каронай на чырвоным шчыце два перакрыжаваныя срэбныя мячы. Колер поля шчыта на партрэце выкананы [[Залаты колер|залатым]], хоць насамрэч ён мусіў бы быць [[Чырвоны колер|чырвоным]]<ref name="gos9">{{cite web |url=https://goskatalog.ru/portal/#/collections?id=5546331 |title=Портрет Бельского И. |publisher=Государственный каталог Музейного фонда Российской Федерации |lang=ru |accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref>{{sfn|Сініла|2022|с=194—195}}. == Гісторыя і атрыбуцыя == На адвароце партрэта захавалася шмат інфармацыі — надпісы, даваенныя інвентарныя нумары [[Беларускі дзяржаўны музей|Беларускага дзяржаўнага музея]] ({{Інвентарны нумар}} І-228 (1707), 2440) і папяровая наклейка. Амаль увесь адваротны бок палатна займае надпіс буйнымі літарамі па-польску: ''«Jozef Jelski // Starosta Mozyrski // Ojciec Wladyslawa // Wojewody Brzeskiego»''. Гістарычныя даныя сведчаць пра памылковасць надпісу: [[Іосіф Ельскі]] нарадзіўся каля 1650 года, займаў пасаду стольніка мазырскага, а не старосты, і ўзяў шлюб з Канстанцыяй Лазовай, ад якога нарадзіўся сын [[Уладзіслаў Войцех Ельскі|Уладзіслаў Войцех]], які сапраўды быў старастам пінскім<ref name="hist3">Гістарычны партрэт Вялікага княства Літоўскага XVI—XVIII стагоддзяў. Каталог выставы (май 2002 — май 2003). — Мінск, 2003. С. 60-61.</ref>{{sfn|Сініла|2022|с=195}}. [[Файл:Stanisłaŭ Jelski. Станіслаў Ельскі (I. Urubleŭski, 1889).jpg|міні|злева|Партрэт Станіслава Ельскага. [[Ігнацій Урублеўскі]], 1889]] Ніжэй асноўнага тэксту на адвароце чытаецца слова ''«kopja»'', якое азначае, што гэта капійны твор з арыгінальнага партрэта. У даваенных інвентарных кнігах Беларускага дзяржаўнага музея было занатавана пяць партрэтаў прадстаўнікоў сям’і [[Ельскія|Ельскіх]]<ref name="sin14">Сініла, А. М. Партрэты Ельскіх і Манюшак са збору Беларускага дзяржаўнага музея, гісторыя паходжання і лёс // Acta Anniversaria: зборнік навуковых прац Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж». — 2018. — Т. 4. С. 192—202.</ref>. Аўтарам амаль усіх гэтых партрэтаў з’яўляецца мастак [[Ігнацій Урублеўскі]] (1858—1953) — старэйшы сын [[Ян Урублеўскі|Яна Урублеўскага]] і Сафіі з Ельскіх, дачкі [[Міхал Ксаверы Зыгмунт Ельскі|Міхала Ельскага]] і Клацільды з [[Манюшкі|Манюшак]]. Будучы сваяком Ельскіх, Ігнацій Урублеўскі ствараў і капіраваў іх партрэты для папаўнення сямейнай галерэі да 1930-х гадоў<ref name="sin15">Сініла, А. М. Партрэты Ельскіх і Манюшак са збораў Беларускага дзяржаўнага музея: гісторыя паходжання і далейшы лёс // Беларускі гістарычны часопіс. — 2019. — № 8. С. 28.</ref>. Партрэт Іосіфа Ельскага па манеры выканання вельмі падобны да партрэта [[Станіслаў Ельскі|Станіслава Ельскага]] аўтарства Ігнація Урублеўскага, створанага ў 1889 годзе. У зборы мінскага музея твор паступіў з аднаго з маёнткаў Ельскіх на Міншчыне{{sfn|Сініла|2022|с=195}}. У перыяд [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі Беларусі нямецкімі войскамі]] карціна была [[рабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў час Другой сусветнай вайны|вывезена ў Германію]]. Пасля вайны і вяртання ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (праз [[Мюнхенскі цэнтральны зборны пункт]]) прадмет не трапіў назад у Беларусь з-за памылак пры размеркаванні. Ён быў перададзены ва [[Усесаюзны мастацка-вытворчы камбінат імя Вучэціча]], створаны на аснове Дырэкцыі мастацкіх выставак і панарам у Маскве. У 1971 годзе карціна трапіла ў Архіў мастацкіх твораў горада Загорска (цяпер [[Сергіеў Пасад]]), а адтуль — у фонды «[[РОСИЗО]]». У [[Дзяржаўны каталог Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўным каталогу Расійскай Федэрацыі]] твор памылкова запісаны як ''«Портрет Бельского И.»''{{sfn|Сініла|2022|с=193—195}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Анатоль Сініла]]|загаловак=«Страчаныя» карціны з даваенных збораў мінскіх музеяў. Новыя знаходкі|выданне=Аладовские чтения – 2022: материалы Междунар. науч.-практ. конф., посвященные 100-летию со дня рождения народного художника Беларуси М. А. Савицкого (Минск, 26 мая 2022 г.)|месца=Мінск|выдавецтва=БелНДІТ «Транстэхніка»|год=2022|старонкі=192—200|isbn=978-985-7110-69|спасылка=https://admin.artmuseum.by/Files/AH2022.pdf|ref=Сініла|archive-date=2 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240702025458/https://admin.artmuseum.by/Files/AH2022.pdf}} [[Катэгорыя:Карціны паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Карціны 1880-х гадоў]] [[Катэгорыя:Партрэты]] [[Катэгорыя:Рабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў час Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Перамешчаныя культурныя каштоўнасці Беларусі]] [[Катэгорыя:Ельскія]] abj3oveqgjdthuapk01mk6qzi59y6k0 0 803598 5164585 5110353 2026-07-11T13:38:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164585 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = гравюра |выява =Партрэт Папы Рымскага Пія VII (першая чвэрць XIX ст.). Алесандра Кантардзі паводле Жана-Баціста Вікара. З даваенных збораў БДМ.jpg |памер = |апісанне = |назва = Партрэт папы рымскага Пія VII |арыгінал = |аўтар = [[Алесандра Кантардзі]] |год = першая чвэрць XIX стагоддзя |матэрыял = [[папера]] |тэхніка = [[гравюра]] |вышыня = |шырыня = |даўжыня = |месцазнаходжанне= [[Расія]] |музей = прыватная калекцыя }} '''«Партрэ́т Па́пы Ры́мскага Пі́я VII»'''&nbsp;— [[гравюра]] майстра [[Алесандра Кантардзі]], створаная ў першай чвэрці XIX стагоддзя паводле арыгінала мастака [[Жан-Баціст Вікар|Жана-Баціста Вікара]]. Твор уваходзіў у даваенныя зборы [[Беларускі дзяржаўны музей|Беларускага дзяржаўнага музея]] ў [[Мінск]]у і быў [[рабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў час Другой сусветнай вайны|скрадзены]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|Сініла|2022|с=197}}. == Гісторыя == Даваеннае знаходжанне гравюры з выявай Папы Рымскага [[Пій VII|Пія VII]] у калекцыі [[Беларускі дзяржаўны музей|Беларускага дзяржаўнага музея]] бясспрэчна пацвярджаецца захаванай на ёй афіцыйнай пячаткай і інвентарнымі нумарамі гэтай установы. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі нямецкімі войскамі]] прадмет быў [[рабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў час Другой сусветнай вайны|вывезены]] ў [[Германія|Германію]]{{sfn|Сініла|2022|с=197}}. Доўгі час гравюра лічылася страчанай, пакуль у пачатку XXI стагоддзя не з'явілася на адным з аўкцыёнаў у Германіі. Там яе набыў расійскі калекцыянер і гісторык мастацтва [[Сяргей Аляксандравіч Падстаніцкі|Сяргей Падстаніцкі]], у чыёй прыватнай калекцыі ў [[Расія|Расіі]] яна зараз і захоўваецца{{sfn|Сініла|2022|с=197}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Анатоль Сініла]]|загаловак=«Страчаныя» карціны з даваенных збораў мінскіх музеяў. Новыя знаходкі|выданне=Аладовские чтения – 2022: материалы Междунар. науч.-практ. конф., посвященные 100-летию со дня рождения народного художника Беларуси М. А. Савицкого (Минск, 26 мая 2022 г.)|месца=Мінск|выдавецтва=БелНДІТ «Транстэхніка»|год=2022|старонкі=192—200|isbn=978-985-7110-69|спасылка=https://admin.artmuseum.by/Files/AH2022.pdf|ref=Сініла|archive-date=2 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240702025458/https://admin.artmuseum.by/Files/AH2022.pdf}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-09}} [[Катэгорыя:Гравюры]] [[Катэгорыя:Рабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў час Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Перамешчаныя культурныя каштоўнасці Беларусі]] g637lg4ralywujazcu0nunvp3rz22y2 0 804045 5164766 5117759 2026-07-11T22:34:04Z Emilia Noah 155537 /* Крыніцы */ 5164766 wikitext text/x-wiki {{Картка камп’ютара | Name = MacBook Neo | Type = [[ноўтбук]], [[ультрабук]] | Processor = 6-ядзерны Apple A18 Pro | OS = [[macOS]] | Released = 4 сакавіка 2026 года | Architecture = [[arm]] | Memory = 8 Гб | Storage = 256 / 512 Гб | website = [https://apple.com/macbook-neo/ apple.com/macbook-neo] | Mass = 1,23 кг | Manufacturer = [[Foxconn]] | Dimensions = 29,75 × 20,64 × 1,27 см | Photo = [[Выява:MacBook Neo (256GB Citrus; 2026).webp|256px]] }} '''MacBook Neo''' — [[ноўтбук]] серыі MacBook, створаны кампаніяй [[Apple]]. У адрозненне ад такіх мадэляў як MacBook Air і MacBook Pro, пазіцыянуецца як даступны MacBook для карыстальнікаў з нізкім узроўнем даходу, студэнтаў і маладых спецыялістаў. MacBook Neo быў анансаваны 4 сакавіка 2026 года, продажы пачаліся 11 сакавіка 2026 года. Са стартавым коштам $599 у ЗША <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://3dnews.ru/1137784/apple-predstavila-noutbuk-macbook-neo-za-599-so-starim-chipom-ot-iphone-i-drugimi-kompromissami|title=Apple представила ноутбук MacBook Neo за $599 — со старым чипом от iPhone и другими компромиссами|website=[[3DNews]].|date=2026-03-04|access-date=2026-03-06}}</ref> — гэта самы танны ноўтбук, які калі-небудзь прадавала кампанія Apple. Такім чынам Apple вырашыла ахвяраваць частку прыбытку ў абмен на павялічэнне долі рынку і рост экасістэмы сваіх прадуктаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://3dnews.ru/1137838/analitiki-obyasnili-kak-apple-vorvalas-v-segment-dostupnih-noutbukov-vo-vremya-krizisa-pamyati|title=Аналитики объяснили, как Apple ворвалась в сегмент доступных ноутбуков во время кризиса памяти|website=[[3DNews]].|date=2026-03-05|access-date=2026-03-06}}</ref>. MacBook Neo з'яўляецца першым ноутбукам серыі MacBook, які выкарыстоўвае чып серыі A, які раней выкарыстоўваўся для [[iPhone]], замест чыпа серыі M. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.]] 79l33jjeqk11qijxw1n9iv4lb7kl68f 0 807320 5164580 5144667 2026-07-11T13:25:02Z DzBar 156353 + 6 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5164580 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Жанры = [[Хіп-хоп ўсходняга ўзбярэжжа]], [[гангста-рэп]], [[хіп-хоп]] | Сайт = {{URL|lifeandtimes.com|Официальный сайт}} | Імя = Джэй-Зі | Арыгінал імя = {{lang-en|Jay-Z}} | Імя пры нараджэнні = Шон Коры Картэр | Дата нараджэння = 04.12.1969 | Месца нараджэння = {{МесцаНараджэння|Бруклін}}, [[Нью-Йорк]], [[ЗША]] | Прафесіі = [[рэпер]], аўтар песень, [[музычны прадзюсар]], [[выканаўчы прадзюсар]], [[прадпрымальнік]] | Гады актыўнасці = [[1988 год у музыцы|1988]] — цяперашні час | Лэйблы = Roc Nation, [[Atlantic Records|Atlantic]], [[Def Jam Recordings|Def Jam]], Roc-A-Fella, [[Priority Records|Priority]] | Выява = Jay-Z @ Shawn 'Jay-Z' Carter Foundation Carnival (crop 2).jpg | Подпіс = Jay-Z sig.svg | Калектыў = The Carters }} '''Шон Коры Картэр''' ({{Lang-en|Shawn Corey Carter}} ; нар. [[4 снежня]] [[1969|1969 года]] ([[Бруклін]], [[Нью-Ёрк]])<ref>{{Cite web|url=http://www.biography.com/people/jay-z-507696|title=Jay Z|date=|publisher=Biography.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20161115113820/http://www.biography.com/people/jay-z-507696|archive-date=2016-11-15|access-date=2019-12-03|url-status=live}}</ref>, больш вядомы пад {{Не перакладзена 3|Сцэнічнае імя|сцэнічным псеўданімам|ru|Сценическое имя}} '''Jay-Z''' ({{Tr-en|Джэй-Зі}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[рэп]]ер, аўтар песень, [[музычны прадзюсар]], [[выканаўчы прадзюсар]] і [[прадпрымальнік]]. Падчас сваёй кар’еры выкарыстаў рознае напісанне свайго псеўданіма: '''Jaÿ-Z''', '''Jay Z''' і '''Jay:Z'''<ref>{{Cite web|url=http://www.factmag.com/2015/04/29/jay-z-is-spelling-his-name-with-an-umlaut-again/|title=Jay Z is spelling his name with an umlaut again|date=2019-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617142224/http://www.factmag.com/2015/04/29/jay-z-is-spelling-his-name-with-an-umlaut-again/|archive-date=2018-06-17|access-date=2019-12-04|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://revolt.tv/stories/2017/06/20/timeline-jayzs-hyphens-umlauts-07004cadba|title=JAY-Z's Name: A Complete Timeline of Shawn Carter's Rap Alias|first=William E.|last=Ketchum III|date=2017-06-20|publisher=[[Revolt (TV network)|Revolt]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704012914/https://revolt.tv/stories/2017/06/20/timeline-jayzs-hyphens-umlauts-07004cadba|archive-date=2017-07-04|access-date=2019-12-04|url-status=live}}</ref>. Ён з’яўляецца заснавальнікам і саўладальнікам лэйбла Roc-A-Fella Records, а таксама былым генеральным дырэктарам лэйбла {{Не перакладзена 3|Def Jam Recordings|3=ru|4=Def Jam Recordings}}<ref>{{Cite web|url=http://ru.themusic-world.com/artist/jay-z/news/7702|title=Jay-Z отказывается от президентского кресла|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610195100/http://ru.themusic-world.com/artist/jay-z/news/7702|archive-date=2015-06-10|access-date=2011-11-11|url-status=live}}</ref>, з’яўляецца саўладальнікам 40/40 Club, заснавальнікам лініі адзення Rocawear і саўладальнікам клуба [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]] — [[Бруклін Нетс|Бруклін Нэтс]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.nba.com/2011/news/09/26/jayz-nets/index.html|title=NBA.xom – Jay-Z makes it official: 'Brooklyn Nets' for 2012–13|date=2011-09-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6FctuxR9o?url=http://www.nba.com/2011/news/09/26/jayz-nets/index.html|archive-date=2013-04-04|access-date=2011-12-06}}</ref>. Jay-Z нарадзіўся і вырас у [[Нью-Ёрк]]у. Вядомы як «Jazzy» у сваім раёне, Картэр пазней узяў сабе сцэнічнае імя «Jay-Z» у гонар свайго настаўніка Jaz-O, з якім ён запісаў некалькі трэкаў у канцы 80-х гадоў. Пасля заканчэння кантракта Jay-Z стаў вулічным гандляром, пры гэтым з’яўляючыся на трэках {{Не перакладзена 3|Big Daddy Kane|3=ru|4=Биг Дэдди Кейн}} і гурта Original Flavor. Jay-Z выпусціў 13 альбомаў, якія атрымалі ў цэлым станоўчы прыём крытыкаў і камерцыйны поспех, уключаючы ''{{Не перакладзена 3|The Blueprint|4=The Blueprint}}''(2001) і ''{{Не перакладзена 3|The Black Album (альбом Jay-Z)|The Black Album|4=The Black Album (Jay-Z album)}}''(2003)<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-reasonable-doubt-19691231|title=Rolling Stone ranks Reasonable Doubt No. 250 on its list of the 500 greatest albums of all time|website=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120602131243/http://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-reasonable-doubt-19691231|archive-date=2012-06-02|access-date=2019-12-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-the-blueprint-19691231|title=Rolling Stone ranks The Blueprint No. 252 on its list of the 500 greatest albums of all time|website=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120604051250/http://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-the-blueprint-19691231|archive-date=2012-06-04|access-date=2019-12-04|url-status=dead}}</ref>. Jay-Z таксама выпусціў сумесныя альбомы ''The Best of Both Worlds'' (2002) і ''Unfinished Business''(2004) з {{Не перакладзена 3|R. Kelly|3=ru|4=Ар Келли}}, ''{{Не перакладзена 3|Collision Course|3=ru|4=Collision Course}}''(2004) з [[Linkin Park]], ''[[Watch the Throne]]''(2011) з [[Канье Уэст|Kanye West]] і ''{{Не перакладзена 3|Everything Is Love|3=ru|4=Everything Is Love}}''(2018) з жонкай [[Беёнсэ|Beyoncé]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-the-black-album-20120524|title=Rolling Stone ranks The Black Album No. 349 on its list of the 500 greatest albums of all time|website=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819011215/http://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/jay-z-the-black-album-20120524|archive-date=2013-08-19|access-date=2019-12-04|url-status=live}}</ref>. Jay-Z лічыцца адным з найвялікшых рэпераў усіх часоў<ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/photos/6723017/best-rappers-of-all-time|title=The 10 Best Rappers of All Time (November 12, 2015)|publisher=billboard.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160120180940/http://www.billboard.com/photos/6723017/best-rappers-of-all-time|archive-date=2016-01-20|access-date=2019-12-04|url-status=live}}</ref>. Ён быў прызнаны музычнымі выданнямі ''[[Billboard]]'' і ''[[Rolling Stone]]'' як адзін з «100 найвялікшых артыстаў усіх часоў»<ref>{{Cite web|url=http://www.billboard.com/#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009|title=Billboard – Music Charts, Music News, Artist Photo Gallery & Free Video|website=Billboard|archive-url=https://web.archive.org/web/20091020115513/http://www.billboard.com/#/charts-decade-end/artists-of-the-decade?year=2009|archive-date=2009-10-20|access-date=2019-12-04|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/jay-z-20110426|title=100 Greatest Artists: Jay-Z|website=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924181453/http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/jay-z-20110426|archive-date=2015-09-24|access-date=2019-12-04|url-status=live}}</ref>. У 2017 годзе ён стаў першым рэперам, які быў удастоены гонару ў «{{Не перакладзена 3|Зала славы аўтараў песень|Зале славы аўтараў песень|ru|Зал славы авторов песен}}»<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/02/22/arts/music/jay-z-songwriters-hall-of-fame.html|title=Jay Z to Be the First Rapper in the Songwriters Hall of Fame|language=en|archive-date=2018-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920165902/https://www.nytimes.com/2017/02/22/arts/music/jay-z-songwriters-hall-of-fame.html|access-date=2019-12-04}}</ref>, а ў 2018 годзе атрымаў памятную ўзнагароду «Salute to Industry Icons» на {{Не перакладзена 3|60-я цырымонія «Грэмі»|60-й цырымоніі «Грэмі»|ru|60-я церемония «Грэмми»}}<ref>{{Cite news|url=https://people.com/music/jay-z-grammy-salute-to-industry-icons-honoree/|title=JAY-Z to Receive 2018 Grammy Salute to Industry Icons Award|work=PEOPLE.com|access-date=2019-12-04|language=en|archive-date=2018-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920161306/https://people.com/music/jay-z-grammy-salute-to-industry-icons-honoree/}}</ref>. У агульнай складанасці ён выйграў 22 прэміі «[[Грэмі]]», у асноўным, у якасці рэпера, і з’яўляецца рэкардсменам па колькасці альбомаў, якія займалі першае месца ў чарце ''{{Не перакладзена 3|Billboard 200|3=ru|4=Billboard 200}}'' амерыканскага часопіса ''[[Billboard]]'' <ref>{{Cite web|url=http://www.rap-up.com/2011/08/17/jay-z-and-kanye-west-conquer-albums-chart-with-watch-the-throne/|title=Jay-Z and Kanye West Conquer Albums Chart with 'Watch the Throne'|date=2011-08-17|publisher=Rap-Up.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104170617/http://www.rap-up.com/2011/08/17/jay-z-and-kanye-west-conquer-albums-chart-with-watch-the-throne/|archive-date=2016-01-04|access-date=2019-12-04|url-status=live}}</ref> . Jay-Z з’яўляецца адным з {{Не перакладзена 3|Спіс самых прадаваных музычных выканаўцаў|самых прадаваных музычных выканаўцаў усіх часоў|ru|Список самых продаваемых музыкальных исполнителей}} з больш за 100 мільёнамі запісаў, прададзеных па ўсім свеце<ref>{{Cite web|url=https://www.songhall.org/profile/shawn_jay_z_carter|title=Shawn "Jay Z" Carter {{!}} Songwriters Hall of Fame|website=www.songhall.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027073849/https://www.songhall.org/profile/shawn_jay_z_carter|archive-date=2021-10-27|access-date=2019-11-17|url-status=live}}</ref>. У чэрвені 2019 года часопіс ''[[Forbes]]'' ацаніў яго багацце ў 1 мільярд долараў, што зрабіла яго самым багатым хіп-хоп выканаўцам<ref name="Forbes 2019">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2019/06/13/hip-hops-next-billionaires-richest-rappers-2019/#6cb7105a2edd|title=Hip-Hop’s Next Billionaires: Richest Rappers 2019|first=Zack O'Malley|last=Greenburg|author-link=Zack O'Malley Greenburg|website=[[Forbes]]|date=2019-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207031228/https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2019/06/13/hip-hops-next-billionaires-richest-rappers-2019/#6cb7105a2edd|archive-date=2019-12-07|access-date=2019-12-04|url-status=live}}</ref> і трэцім самым багатым [[Афраамерыканцы|афраамерыканцам]]<ref name="networth2">{{Cite news|url=https://www.businessinsider.com/jay-z-net-worth-2019-9|title=Jay-Z is worth $1 billion — see how the rapper-turned-mogul makes and spends his fortune|work=Business Insider|access-date=2019-12-04|archive-date=2020-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801230134/https://www.businessinsider.com/jay-z-net-worth-2019-9}}</ref>. Па стане на красавік 2021 года багацце Jay-Z ацэньвалася ў $1,4 млрд<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/profile/jay-z/|title=Jay-Z|website=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429132537/https://www.forbes.com/profile/jay-z/|archive-date=2021-04-29|access-date=2021-04-28|url-status=live}}</ref>. Па-за сваёй музычнай кар’ерай Jay-Z таксама дамогся значнага поспеху і ўвагі сродкаў масавай інфармацыі за сваю кар’еру ў якасці бізнэсмэна. У 1999 годзе ён заснаваў кампанію па продажы адзення Rocawear<ref name="Luxury">{{Кніга|год=2012|isbn=978-1-118-17176-9}}</ref>, а ў 2003 годзе ён заснаваў сетку раскошных спартыўных бараў 40/40 Club. Абодва бізнэсу выраслі да шматмільённых карпарацый і дазволілі Jay-Z фінансаваць запуск забаўляльнай кампаніі Roc Nation, якая была заснавана ў 2008 годзе. У 2015 годзе ён набыў тэхналагічную кампанію Aspiro, і ўзяў на сябе адказнасць за іх струменевы сэрвіс мультымедыя [[Tidal]], які з тых часоў стаў трэцяй па велічыні ў свеце кампаніяй, якая займаецца струменевым анлайн-вяшчаннем<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2017/05/17/beyonce-and-jay-z-are-officially-a-billion-dollar-couple/|title=Beyoncé And Jay Z Are Officially A Billion-Dollar Couple|first=Zack|last=O'Malley Greenburg|website=[[Forbes]]|date=2017-05-17|publisher=Forbes, Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20191217030745/https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2017/05/17/beyonce-and-jay-z-are-officially-a-billion-dollar-couple/|archive-date=2019-12-17|access-date=2019-12-04|url-status=live}}</ref>. У 2019 годзе ўвайшоў у спіс самых высокааплатных музыкаў года па версіі часопіса ''[[Forbes]]'' . Заробленая сума за год склала $81 млн, гэта шостае месца ў рэйтынгу<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2019/12/06/the-worlds-top-earning-musicians-of-2019/|title=The World’s Top-Earning Musicians Of 2019|author=Zack O'Malley Greenburg|publisher=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207204922/https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2019/12/06/the-worlds-top-earning-musicians-of-2019/|archive-date=2019-12-07|access-date=2019-12-08|url-status=live}}</ref>. У 2023 годзе рэдакцыя часопіса ''[[Billboard]]'' назвала Jay-Z найвялікшым рэперам усіх часоў за яго выдатны ўклад у рэп-індустрыю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.billboard.com/lists/best-rappers-all-time|title=50 Greatest Rappers of All Time|author=Carl Lamarre, Gail Mitchell, Keith Murphy, Michael Saponara, Datwon Thomas, Mark Elibert, Eric Diep, William E. Ketchum III, Heran Mamo, Neena Rouhani|website=Billboard|date=2023-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216015518/https://www.billboard.com/lists/best-rappers-all-time/|archive-date=2023-02-16|access-date=2023-02-16|url-status=live}}</ref>. У 2025 годзе часопіс ''[[Forbes]]'' прызнаў Jay-Z самым багатым музыкам у свеце (стан дасягнуў $2,6 млрд)<ref>{{Cite news|title=Названо имя самого богатого артиста в мире|author=Ольга Коровина|url=https://lenta.ru/news/2025/08/29/nazvano-imya-samogo-bogatogo-artista-v-mire/|website=Lenta.ru|date=2025-08-29}}</ref> Jay Z нарадзіўся ў [[Бруклін]]е. Яго бацька сышоў з сям’і, калі ён быў яшчэ дзіцем. Шон Картэр быў вядомы як Jazzy, што пазней ператварылася ў Jay-Z. У працэсе ён змяніў некалькі імёнаў: Jiggaman, HOV і Hova. Пачаў запісвацца ў пачатку 1990-х, выступаў разам з рэперамі Big Daddy Kane і {{Не перакладзена 3|The Notorious B.I.G.|3=ru|4=The Notorious B.I.G.}} Яго выканальніцкая манера была практычна цалкам заснавана на {{Не перакладзена 3|Экспромт (музыка)|экспромце|ru|Экспромт (музыка)}}. Ведаючы, што гуказапісвальныя кампаніі эксплуатуюць артыстаў, Jay Z з Дэйманам Дэшам (Damon Dash) і Карыімам «Biggs» Бэркам арганізоўваюць свой лэйбл {{Не перакладзена 3|Roc-a-Fella Records|4=Roc-a-Fella Records}} (слова Roc узята ад прозвішча ''Rockefeller''). У 1995 году яны арганізавалі Roc-A-Fella Enterprises. У групу кампаній уваходзяць: * Roc-A-Fella Records (гуказапісвальны рэп лэйбл) * Roc-A-Fella Films (кінавытворчасць) * ''Roc-A-Wear (вытворчасць і продаж хіп-хоп адзення, заснавана ў 1999)'' * Team Roc * Roc World. У 1995 годзе разам з сябрамі Дэйманам Дэшам і Карымам «Бігс» Бэркам ён стварыў лэйбл Roc-a-Fella Records, на якім праз год выпусціў свой дэбютны студыйны альбом ''{{Не перакладзена 3|Reasonable Doubt|3=ru|4=Reasonable Doubt}}''<ref name="allmusic">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/jay-z-mn0000224257/biography|title=Jay-Z на сайте AllMusic|website=allmusic.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190723104723/https://www.allmusic.com/artist/jay-z-mn0000224257/biography|archive-date=2019-07-23|access-date=2019-12-04|url-status=live}}</ref>. Альбом быў выпушчаны з вялікім поспехам і ўмацаваў ягоныя пазіцыі ў музычнай індустрыі. 4 лістапада 1997 года, выйшаў другі альбом Jay-Z — ''{{Не перакладзена 3|In My Lifetime, Vol. 1|3=ru|4=In My Lifetime, Vol. 1}}''. На пачатку 98-га альбом атрымаў плацінавы статус. У адрозненне ад ''Reasonable Doubt'', на ''In My Lifetime, Vol.'' ''1'' пераважае глянцавы гук, які быў разлічаны на вялікі поспех у мэйнстрыме. Сам рэпер сыходзіў ад тэматыкі мафіёза-рэпу ў бок свайго ўласна выхваляння. Крытыкі станоўча ўспрынялі гэты рэліз, адзначыўшы выдатнае спалучэнне жорсткага рэпу з поп-арыентаваным гукам. 29 верасня 1998 года выйшаў трэці альбом Jay-Z — {{Не перакладзена 3|Vol. 2... Hard Knock Life|4=Vol. 2... Hard Knock Life}} . Гэты альбом самы камерцыйна паспяховы ў кар’еры Jay-Z. Ён з’яўляецца 5 разоў плацінавым, а ўсяго ў ЗША прададзена больш за 5,5 мільёна копій. Гэта таксама апошняя кружэлка Jay-Z, у якой прыняў удзел яго настаўнік — Big Jaz, раней вядомы як Jaz-O. Рэпер стаў больш музычным і выбарчым у плане гучання. Тут як поп-хіты, так і больш жорсткія тэмы. Рэпер цалкам адмовіўся ад дапамогі з лэйбла Bad Boy, якія моцна змякчалі яго гук. Ён паклікаў больш разнастайную каманду і не пралічыўся. Рэліз спадабаўся абсалютна розным пластам насельніцтва. ''Vol. 2…'' ''Hard Knock Life'' — сапраўдны прыклад для пераймання ўсяму мэйнстрым-рэпу. У 1999-м годзе Jay-Z атрымаў узнагароду Грэмі за гэтую пласцінку ў намінацыі «Лепшы рэп-альбом». 28 снежня 1999 года выйшаў чацвёрты альбом Jay-Z — {{Не перакладзена 3|Vol. 3... Life and Times of S. Carter|4=Vol. 3... Life and Times of S. Carter}}. У лютым 2001 года альбом атрымаў тройчы плацінавы статус. Гэтая кружэлка адзначыла вяртанне Jay-Z да больш вулічнага гуку, які дамінаваў на яго дэбютніку ''Reasonable Doubt''. Многія крытыкі і слухачы сышліся ў меркаванні, што ''Vol. 3…'' ''Life and Times of S. Carter'' найлепшы альбом Jay-Z, якім ён пацвердзіў свой статус аднаго з самых цікавых MC у гісторыі. Jay-Z прадэманстраваў свой флоу і ўражлівыя рыфмы. Яшчэ ў 1999 годзе Джэй-Зі чытаў рэп у песні ў кліпе [[Мэрая Кэры|Мэраі Кэры]] «Heartbreaker», якая ўзначаліла [[Billboard Hot 100]]. У 2003 годзе Джэй-Зі вярнуўся на вяршыню поп-чартаў ЗША з трэкам «Crazy in Love», запісаным сумесна з яго сяброўкай, а цяпер жонкай [[Беёнсэ|Беёнс]]<ref>[http://www.musictube.ru/main/news?news_id=751 Jay-Z заботится о Beyonce] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130513172654/http://www.musictube.ru/main/news?news_id=751|date=2013-05-13}}</ref>. == Асабістае жыццё == [[Файл:Beyoncé_e_Jay-Z.jpg|справа|міні|Джэй-Зі і Беёнс выконваюць «Crazy in Love» 15 лістапада 2009 года.]] Джэй-Зі жанаты на амерыканскай поп-спявачцы [[Беёнсэ|Беёнс]]. У 2002 годзе яны працавалі над песняй «'03 Bonnie & Clyde». Джэй-Зі таксама з’явіўся ў знакамітым сінгле Беёнс «Crazy in Love» з яе дэбютнага альбома ''{{Не перакладзена 3|Dangerously in Love|3=ru|4=Dangerously in Love}}''. Удзельнічаў у стварэнні песень «Déjà Vu» і «Upgrade U» з альбома ''{{Не перакладзена 3|B’Day|3=ru|4=B’Day}}''. У кліпе на апошнюю песню Беёнс гумарыстычна перайграла яго паводзіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=6nr8hPnZfMU|title=Клип Бейонсе с участием Jay-Z|archive-url=https://web.archive.org/web/20171117094443/https://www.youtube.com/watch?v=6nr8hPnZfMU|archive-date=2017-11-17|access-date=2017-09-28|url-status=live}}</ref>. Беёнс сцвярджае, што адсутнасць публічнага абмеркавання іх асабістага жыцця дапамагло ім. Яны ажаніліся 4 красавіка 2008 года<ref>[http://www.wday.ru/novosty/zvezdy/_article/9181/ Jay-Z и Бейонсе поженились]{{Недаступная спасылка}}{{Недоступная ссылка}}</ref>. * дачка {{Не перакладзена 3|Блю Айві Картэр|3=ru|4=Картер, Блю Айви}} (нар. 7 студзеня 2012)<ref>{{Cite web|url=http://www.woman.ru/stars/events/article/65102/|title=У четы Картер-Ноулз появилась наследница|archive-url=https://web.archive.org/web/20121027145825/http://www.woman.ru/stars/events/article/65102/|archive-date=2012-10-27|access-date=2012-11-13|url-status=live}}</ref> * дачка Румі Картэр (нар. 12 чэрвеня 2017 года) * сын Сэр Картэр (нар. 12 чэрвеня 2017 года). == Музычны стыль == === Уплыў === Па словах Джэй-Зі, упершыню да музыкі яго размясціла калекцыя пласцінак бацькоў, якая складалася ў асноўным з {{Не перакладзена 3|Соўл|соўл|ru|Соул}}-выканаўцаў, такіх як [[Марвін Гэй]] і {{Не перакладзена 3|Доні Хатауэй|Доні Хатауэй|ru|Хатауэй, Донни}}. Джэй-Зі сказаў: «Я вырас на музыцы, слухаючы зусім розных выканаўцаў… Мне падабаецца музыка, у якую ўклалі душу, няхай гэта будзе [[рэп]], [[Рытм-н-блюз|R&B]], [[поп-музыка]], што заўгодна. Пакуль у песні адчуваецца душа, я буду яе слухаць.»<ref name="MTV News">{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/articles/1619380/20090824/jay_z.jhtml|title=A Young Jay-Z Describes His Early Influences|first=Kyle|last=Anderson|date=2009-08-24|publisher=[[MTV News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091003114113/http://www.mtv.com/news/articles/1619380/20090824/jay_z.jhtml|archive-date=2009-10-03|access-date=2020-02-29|url-status=live}}</ref> Рэпер часта бярэ за аснову {{Не перакладзена 3|Сніпет|сніпеты|ru|Сниппет}} з падобных трэкаў. Такім чынам, фрагмент песні Kanye West’а стаў пачаткам ''The Blueprint''<ref name="MTV News" />. === Рэп-стыль === У кнізе {{Не перакладзена 3|Royce da 5’9"|3=ru|4=Royce da 5’9"}} і {{Не перакладзена 3|Fredro Starr|3=ru|4=Fredro Starr}} з групы {{Не перакладзена 3|Onyx (гурт)|Onyx|ru|Onyx (группа)}} {{Не перакладзена 3|How to Rap|3=ru|4=How to Rap}} акцэнтуецца ўвага на флоу Джэй-Зі — Starr піша, што рэпер — «майстар чыткі, ён можа чытаць як вельмі хутка, так і павольна<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/a-brief-history-of-chopping-the-fastest-flows-ever-news.101882.html|title=A Brief History Of Chopping: The Fastest Flows Ever|author=Findlay, Mitch|website=www.hotnewhiphop.com|date=2020-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215194932/https://www.hotnewhiphop.com/a-brief-history-of-chopping-the-fastest-flows-ever-news.101882.html|archive-date=2020-02-15|access-date=2020-02-29|url-status=live}}</ref>». Ранні стыль падачы Джэй-Зі ў часопісе {{Не перакладзена 3|Vibe|3=ru|4=Vibe}} абвяшчаецца вельмі падобным на тое, як рэп-гурт {{Не перакладзена 3|Das EFX|3=ru|4=Das EFX}}<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/a-brief-history-of-chopping-the-fastest-flows-ever-news.101882.html|title=A Brief History Of Chopping: The Fastest Flows Ever|author=Findlay, Mitch|website=www.hotnewhiphop.com|date=2020-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215194932/https://www.hotnewhiphop.com/a-brief-history-of-chopping-the-fastest-flows-ever-news.101882.html|archive-date=2020-02-15|access-date=2020-02-29|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/jaz-o-is-the-originator-reflections-on-jay-z-big-and-creating-the-triplet-flow-news.88588.html|title=Jaz-O Is The Originator: Reflections On Jay-Z, B.I.G, & Creating The Triplet Flow|first=Mitch|last=Finlay|website=www.hotnewhiphop.com|date=2019-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215095215/https://www.hotnewhiphop.com/jaz-o-is-the-originator-reflections-on-jay-z-big-and-creating-the-triplet-flow-news.88588.html|archive-date=2020-02-15|access-date=2020-02-29|url-status=live|quote=The reason I did it was because in one-sixteenth cadence and your average four-fourth time signature beat, if you have more than sixteen syllables in a measure, all of the sudden, you’re stuck with a dilemma to express yourself in a certain way or to get your point across the way you choose. I had to stuff those words, those extra syllables in the sixteen so it would transform those syllables into twenty-fourths, which became a triplet of an eighth. That’s why I called it the triplet style.}}</ref>. == Дыскаграфія == '''Сольныя альбомы''' {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Год ! rowspan="2" |Назва ! colspan="4" |Пазіцыі ў чартах<ref>{{Cite web|url=http://www.mariah-charts.com/chartdata/PJayZ.htm|title=Chart Data|archive-url=https://web.archive.org/web/20110914025732/http://www.mariah-charts.com/chartdata/PJayZ.htm|archive-date=2011-09-14|access-date=2011-11-11|url-status=live}}</ref> ! rowspan="2" |Продаж<ref>{{Cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database|title=RIAA Gold and Platinum Search for albums by jay-z|archive-url=https://web.archive.org/web/20130331234333/http://riaa.com/goldandplatinumdata.php?content_selector=gold-platinum-searchable-database|archive-date=2013-03-31|access-date=2017-09-28|url-status=live}}</ref> |- ! width="40" |<small>U.S.</small> ! width="40" |<small>U.S. R&amp;amp;B</small> ! width="40" |<small>CAN</small> ! width="40" |<small>UK</small> |- |1996 |''Reasonable Doubt'' * Дата выхаду: 25 чэрвеня 1996 * Лейбл: [[Roc-A-Fella Records|Roc-A-Fella]]/Priority | align="center" |23 | align="center" |3 | align="center" |— | align="center" |140 |Сертыфікацыя RIAA: Platinum [https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH]<br /><br />Прададзена ў ЗША: 1,5 млн [https://web.archive.org/web/20071226031420/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1002650778] {{Недаступная спасылка|url=http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1002650778}} |- |1997 |''In My Lifetime, Vol. 1'' * Дата выхаду: 4 лістапада 1997 * Лейбл: Roc-A-Fella/Def Jam | align="center" |3 | align="center" |2 | align="center" |36 | align="center" |— |Сертыфікацыя RIAA: Platinum [https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH]<br /><br />Прададзена ў ЗША: 1,4 млн. |- |1998 |''[[Vol. 2… Hard Knock Life]]'' * Дата выхаду: 29 верасня 1998 * Лейбл: Roc-A-Fella/Def Jam | align="center" |1 | align="center" |1 | align="center" |13 | align="center" |109 |Сертыфікацыя RIAA: 5x Platinum [https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH]<br /><br />Прададзена ў ЗША: 5,7 млн. |- |1999 |''[[Vol. 3… Life and Times of S. Carter]]'' * Дата выхаду: 28 снежня 1999 * Лейбл: Roc-A-Fella/Def Jam | align="center" |1 | align="center" |1 | align="center" |8 | align="center" |155 |Сертыфікацыя RIAA: 3x Platinum [https://web.archive.org/web/20071226031447/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=781286] {{Недаступная спасылка|url=http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=781286}}<br /><br />Прададзена ў ЗША: 3 млн. |- |2000 |''[[The Dynasty: Roc La Familia]]'' * Дата выхаду: 25 кастрычніка 2000 * Лейбл: Roc-A-Fella/Def Jam | align="center" |1 | align="center" |1 | align="center" |5 | align="center" |86 |Сертыфікацыя RIAA: 2x Platinum [https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH] <br /><br />Прададзена ў ЗША: 2,5 млн [https://web.archive.org/web/20071226031435/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1058742] {{Недаступная спасылка|url=http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1058742}} |- |2001 |''{{Не перакладзена|The Blueprint (альбом)|The Blueprint||The Blueprint}}'' * Дата выхаду: 11 верасня 2001 * Лейбл: Roc-A-Fella/Def Jam | align="center" |1 | align="center" |1 | align="center" |3 | align="center" |30 |Сертыфікацыя RIAA: 2x Platinum [https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH]<br /><br />Прададзена ў ЗША: 2,2 млн [https://web.archive.org/web/20071226031441/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1765966] {{Недаступная спасылка|url=http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1765966}} |- |2002 |''[[The Blueprint²: The Gift & the Curse]]'' * Дата выхаду: 12 лістапада 2002 * Лейбл: Roc-A-Fella/Def Jam | align="center" |1 | align="center" |1 | align="center" |8 | align="center" |23 |Сертыфікацыя RIAA: 3x Platinum [https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH]<br /><br />Прададзена ў ЗША: 3 млн. |- |2003 |''[[The Black Album (альбом Jay-Z)|The Black Album]]'' * Дата выхаду: 14 лістапада 2003 * Лейбл: Roc-A-Fella/Def Jam | align="center" |1 | align="center" |1 | align="center" |12 | align="center" |34 |Сертыфікацыя RIAA: 3x Platinum [https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH]<br /><br />Прададзена ў ЗША: 3,3 млн [https://web.archive.org/web/20070624031308/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003410038] {{Недаступная спасылка|url=http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003410038}} |- |2006 |''[[Kingdom Come (альбом Jay-Z)|Kingdom Come]]'' * Дата выхаду: 21 лістапада 2006 * Лейбл: Roc-A-Fella/Def Jam | align="center" |1 | align="center" |1 | align="center" |6 | align="center" |35 |Сертыфікацыя RIAA: 3x Platinum [https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH]<br /><br />Прададзена ў ЗША: 3 млн [https://web.archive.org/web/20071221202339/http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003644055] {{Недаступная спасылка|url=http://www.billboard.com/bbcom/search/google/article_display.jsp?vnu_content_id=1003644055}} |- |2007 |''[[American Gangster]]'' * Дата выхаду: 6 лістапада 2007 * Лейбл: Roc-A-Fella/Def Jam | align="center" |1 | align="center" |1 | align="center" |3 | align="center" |30 |Сертыфікацыя RIAA: Platinum [https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH]<br /><br /> Прададзена ў ЗША: 1,2 млн<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.6302/title.hip-hop-album-sales-week-ending-1-27-08|title=Hip Hop Album Sales: Week Ending 1/27/08 {{!}} Hip Hop News > HipHopDX.com<!-- Bot generated title -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005183709/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.6302/title.hip-hop-album-sales-week-ending-1-27-08|archive-date=2013-10-05|access-date=2008-02-06|url-status=dead}}</ref> <br /><br /> |- |2009 |''[[The Blueprint 3]]'' * Дата выхаду: 10 верасня 2009 * Лейбл: Roc Nation/Atlantic Records | align="center" |1 | align="center" |1 | align="center" |1 | align="center" |4 |Сертыфікацыя RIAA: Platinum [https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH]<br /><br /> Прададзена ў ЗША: 1,7 млн<ref name="autogenerated1" /> <br /><br /> |- |2013 |''Magna Carta Holy Grail'' * Дата выхаду: 4 ліпеня 2013 * Лейбл: Roc-A-Fella, Roc Nation, IDJMG | align="center" |1 | align="center" |1 | align="center" |1 | align="center" |1 |Сертыфікацыя RIAA: 2× Platinum [https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH]<br /><br /> |- |2017 |''4:44'' * Дата выхаду: 30 чэрвеня 2017 * Лейбл: Roc Nation | align="center" |1 | align="center" |— | align="center" |1 | align="center" |3 |Сертыфікацыя RIAA: Platinum [https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH]<br /><br /> |- |} '''Сумесныя альбомы''' * 2002 — ''The Best of Both Worlds'' (з {{Не перакладзена 3|R. Kelly|3=ru|4=Ар Келли}}) * 2004 — ''Unfinished Business'' (з R. Kelly) * 2004 — ''{{Не перакладзена 3|Collision Course|3=ru|4=Collision Course}}'' (з [[Linkin Park]]) * 2011 — ''[[Watch the Throne]]'' (з [[Канье Уэст]]) * 2018 — ''Everything Is Love'' (з [[Беёнсэ|Беёнс]]) == Фільмаграфія == {| class="wikitable" ! rowspan="1" align="center" width="214" |Фільм ! rowspan="1" align="center" width="320" | Год |- | ''Streets Is Watching'' | 1998 |- | ''Задні план'' | 2000 |- | ''Пажыццёвы тэрмін'' | 2002 |- | ''Папяровыя салдаты'' | 2002 |- | ''Сыход у чорнае'' | 2004 |- | ''Diary of Jay-Z: Water for Life'' | 2006 |- | ''Кароткаметражны фільм «NY-Z» пра канцэрт Jay-Z у Нью-Йрку'' | 2010 |} == Кампутарныя гульні == У 2011 годзе песня Джэй-Зі «99 Problems» з альбома ''The Black Album'' была выкарыстана ў якасці саўндтрэку аднаго з трэйлераў гульні Battlefield 3<ref>{{Cite web|url=https://www.vg247.com/2011/09/23/battlefield-3-tv-spot-teased-with-jay-z-track/|title=Battlefield 3 TV spot teased with Jay-Z track|website=[[VG247]]|date=2011-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014060440/https://www.vg247.com/2011/09/23/battlefield-3-tv-spot-teased-with-jay-z-track/|archive-date=2018-10-14|access-date=2018-10-14|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vg247.com/2011/09/26/full-bf3-jay-z-tv-ad-goes-above-and-beyond-the-call/|title=Full BF3-Jay-Z TV ad goes “above and beyond the call”|website=[[VG247]]|date=2011-09-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6BVJLAL7P?url=http://www.vg247.com/2011/09/26/full-bf3-jay-z-tv-ad-goes-above-and-beyond-the-call/|archive-date=2012-10-18|access-date=2018-10-14}}</ref>. У 2012 годзе Джэй-Зі выступіў выканаўчым прадзюсарам гульні NBA 2K13 і асабіста адабраў трэкі для саўндтрэку<ref name="2K confirms Jay Z as executive producer on NBA 2K13, reveals soundtrack">{{Cite web|url=https://www.vg247.com/2012/08/01/2k-confirms-jay-z-as-executive-producer-on-nba-2k13-reveals-soundtrack/|title=2K confirms Jay Z as executive producer on NBA 2K13, reveals soundtrack|author=Stephany Nunneley|website=[[VG247]]|date=2012-08-01|archive-url=https://www.webcitation.org/6BVJKCBqz?url=http://www.vg247.com/2012/08/01/2k-confirms-jay-z-as-executive-producer-on-nba-2k13-reveals-soundtrack/|archive-date=2012-10-18|access-date=2012-09-26}}</ref>. Яго песні «Trouble» і «Dead Presidents II» прысутнічаюць у відэагульні [[Grand Theft Auto V]] на [[Саўндтрэк Grand Theft Auto V|радыёстанцыях West Coast Classics і Blonded Los Santos 97.8 FM]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Уладальнікі каманд Нацыянальнай баскетбольнай асацыяцыі]] [[Катэгорыя:Мільярдэры ЗША]] [[Катэгорыя:Мецэнаты ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты GLAAD Media Awards]] [[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Рэперы ЗША]] [[Катэгорыя:Музычныя прадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брукліне]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 снежня]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Def Jam Recordings]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Roc Nation]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Roc-A-Fella Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Third Man Records]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі ЗША]] h2g3qctyc0w4qn0fygaody30c4wp2rk 0 807357 5164729 5136770 2026-07-11T19:29:17Z DBatura 73587 5164729 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |дата = з 17 студзеня 2012 | месца = [[Малі]] |статус =канфлікт працягваецца |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Малі}}<br>'''пры ваеннай падтрымцы:'''<br>{{Сцягафікацыя|Францыя}} (да 2022)<br>{{Сцяг|ААН}} [[Міратворчыя сілы ААН]] (2013—2023)<ref name="terminate">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/un-peacekeeping-mission-mali-end-june-30-french-draft-resolution-2023-06-27/|title=U.N. peacekeeping mission in Mali set to end on June 30|author=Lewis|first=David|website=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230628184318/https://www.reuters.com/world/un-peacekeeping-mission-mali-end-june-30-french-draft-resolution-2023-06-27/|archive-date=2023-06-28|access-date=2023-06-28|url-status=live|last2=McAllister|first2=Edward}}</ref><br>{{flagicon image|PMC Wagner Center logo.png}} [[ПВК «Вагнер»]] (да 2025)<br>[[File:African Corps Russia.svg|mini|25px]] [[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]] (з 2025)<br>Краіны [[ЭКОВАС]]<ref name=autogenerated20130115-1>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/article/2013/01/11/us-mali-rebels-partners-idUSBRE90A0UX20130111 |title=Mali says Nigeria, Senegal, France providing help {{!}} Reuters<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2017-10-01 |archive-date=2013-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130113040505/http://www.reuters.com/article/2013/01/11/us-mali-rebels-partners-idUSBRE90A0UX20130111 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/9/62330/World/International/MALI-UPDATE--Burkina-Faso,-Nigeria-to-send-troops-.aspx |title=MALI UPDATE 5: Burkina Faso, Nigeria to send troops to Mali — International — World — Ahram Online<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2013-01-13 |archive-date=2013-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115085834/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/9/62330/World/International/MALI-UPDATE--Burkina-Faso,-Nigeria-to-send-troops-.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ru.euronews.com/2013/01/18/west-african-troop-reinforcements-arrive-in-mali/ |title=В Мали прибывают военные из африканских стран |access-date=2013-01-18 |archive-date=2013-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123113201/http://ru.euronews.com/2013/01/18/west-african-troop-reinforcements-arrive-in-mali/ |url-status=live }}</ref><br>{{Сцягафікацыя|Еўрапейскі Саюз}} (да 2024)<ref name="eeasmali">{{cite press release |date=17 May 2024 |title=End of mandate EUTM Mali |url=https://www.eeas.europa.eu/eeas/end-mandate-eutm-mali_en |location= |publisher=[[European External Action Service]] |access-date=1 June 2024}}</ref> | праціўнік2 = {{Сцяг|Аль-Каіда}} Джыхадзісцкія фарміраванні<br />[[Файл:MNLA flag.svg|border|22px]] Туарэгскія сепаратысты<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{flag|Qatar}} [[Катар]]<ref>{{cite news |url=http://www.france24.com/en/20130121-qatar-mali-france-ansar-dine-mnla-al-qaeda-sunni-islam-doha |title=Is Qatar fuelling the crisis in north Mali? - MALI |publisher=FRANCE 24 |date=2013-01-31 |url=http://www.dailycensored.com/us-trained-mali-rebels-who-overthrew-government/ |title=US Trained Mali Rebels Who Overthrew Government |author= |work=The Daily Censored |access-date=2016-09-06 |lang=en |archive-date=2016-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160915020733/http://www.dailycensored.com/us-trained-mali-rebels-who-overthrew-government/ |url-status=live }}</ref><br>{{flag|Ukraine}} [[Украіна]]<ref>{{cite news|url=https://www.golosameriki.com/a/mali-wagner-group/7717663.html|title=Разгром «Вагнера» в Мали: что известно?|date=2024-07-30|publisher=Голос Америки|lang=ru}}</ref> }} '''Вайна ў Малі''' (з 2012) — узброены канфлікт на тэрыторыі [[Малі|Рэспублікі Малі]] паміж цэнтральным урадам, падтрыманым рознымі замежнымі сіламі, з аднаго боку, і сепаратысцкімі і джыхадзісцкімі групоўкамі з другога. == Ход падзей == У 2012 годзеа Малі ахапіла [[грамадзянская вайна]], распачатая кааліцыяй туарэгскіх паўстанцаў з [[Нацыянальны рух за вызваленне Азавада|Нацыянальнага руху за вызваленне Азавада]] (НРВА)<ref>{{Cite web|url=https://warontherocks.com/why-france-failed-in-mali/|title=Why France Failed in Mali|lang=en-US|author=Mason|first=Shane|website=War on the Rocks|date=2022-02-21|access-date=2026-04-25}}</ref> пры падтрымцы розных джыхадзісцкіх груповак, уключаючы [[Ансар ад-Дзін]] і [[Аль-Каіда ў краінах ісламскага Магрыба]]. У студзені 2012 года гэтыя групы пачалі наступленне на ўрадавыя сілы на поўначы Малі. Да красавіка сілы туарэгаў захапілі кантроль над [[Кідаль|Кідалем]], [[Гаа]] і [[Цімбукту]], абвясціўшы незалежнасць [[Азавад|дзяржавы Азавад]]<ref name="UNSC2014">{{Cite news|title=Report of the Secretary-General on children and armed conflict in [04.05.26 17:47] Dzianis Batura: Mali|url=https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n14/286/41/pdf/n1428641.pdf|website=United Nations Security Council|date=2014-04-14|access-date=2026-04-26}}</ref>. Наступлене заахвоціла малійскіх афіцэраў зрынуць прэзідэнта [[Амаду Тумані Турэ]]<ref>{{Cite news|title=The Question of Mali|url=https://www.royalrussellmun.co.uk/wp-content/uploads/2019/09/The-Question-of-Mali.pdf|website=Royal Russel MUN|access-date=2026-04-26}}</ref> і звярнуцца па дапамогу да Францыі ў рамках [[аперацыя «Сервал»|аперацыі «Сервал»]]. У выніку джыхадзісты былі разгромленыя<ref name=" UNSC2014"/>. У 2015 годзе паміж урадам і [[каардынацыя рухаў Азавад| Каардынацыйным саветам рухаў Азавада]] былі падпісаны [[Алжырскія пагадненні (2015)|Алжырскія пагадненні]], аднак іх рэалізацыя застапарылася, і з канца 2014 года баявыя дзеянні распаўсюдзіліся з поўначы Малі на цэнтральную частку краіны<ref name="BTI-2026">{{Cite web|url=https://bti-project.org/en/reports/country-report/MLI|title=BTI 2026 Mali Country Report|website=[[Bertelsmann Transformation Index]]|date=2026|access-date=2026-04-26}}</ref>. Прэзідэнт Малі [[Ібрагім Бубакар Кейта]], абраны ў 2013 годзе, не змог правесці рэформы, неабходныя для ўмацавання дзяржавы. Замежная інтэрвенцыя, уключаючы місію ААН [[MINUSMA]] і [[аперацыя «Бархан»|французскую аперацыю «Бархан»,]] таксама не змаглі цалкам здушыць паўстанцкія і джыхадысцкія групы<ref name="BTI-2026" /><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/16/last-french-troops-leave-mali-ending-nine-year-deployment|title=Last French troops leave Mali, ending nine-year deployment|website=Al Jazeera|date=2022-08-16}}</ref>, некаторыя з якіх у 2017 годзе сфармавалі звязаны з «Аль-Каідай» альянс «[[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ)<ref name="AC-2025">{{Cite web|url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/mali-is-at-a-turning-point-that-risks-a-disastrous-domino-effect/|title=Mali is at a turning point that risks a 'disastrous domino effect'|author=Bartos|first=Haleigh|website=[[Atlantic Council]]|date=2025-11-25|access-date=2026-04-26|last2=Chin|first2=John}}</ref>. Пасля [[Пратэсты ў Малі (2020)|пратэстаў]] у адказ на меркаваныя фальсіфікацыі на парламенцкіх выбарах 2020 года Кейта быў скінуты ў [[ваенны пераварот у Малі (2020)|выніку дзяржаўнага перавароту,]] узначаленага [[Асімі Гаіта]]й, які стаў ваенным кіраўніком Малі пасля [[ваенны пераварот у Малі (2021)|яшчэ аднаго перавароту ў 2021 годзе]]<ref name="BTI-2026" />. Пасля [[Пояс пераваротаў|аналагічных пераваротаў]] у Нігеры і Буркіна-Фасо тры краіны звярнуліся да сіл ААН і Францыі з просьбай пакінуць краіну і ў 2023 годзе сфармавалі [[Альянс дзяржаў Сахеля]]. Пасля вываду войскаў ААН і Францыі вайна ў Малі рэзка абвастрылася<ref name="BTI-2026"/><ref name="AC-2025"/>. Урад звярнуўся па дапамогу да расійскай [[ПВК «Вагнер»]]. Пры падтрымцы расіян урадавыя войскі правялі ў 2023 годзе [[наступленне ў Кідалі (2023)|паспяховую аперацыю]]<ref>{{Cite web|url=https://www.crisisgroup.org/rpt/africa/sahel/mali/314-nord-du-mali-revenir-au-dialogue|title=Northern Mali: Return to Dialogue {{!}} International Crisis Group|lang=en|website=www.crisisgroup.org|date=2024-02-20|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пасля [[Бой за Тынзауатэн|бою пад Тынзауатэнам]] у 2024 годзе, у якой перамогу атрымалі сілы [[Фронт вызвалення Азавада|Фронту вызвалення Азавада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20241202-mali-rebelles-nord-combattent-d%C3%A9sormais-pour-l-ind%C3%A9pendance-et-subissent-un-premier-revers|title=Mali: les rebelles du Nord combattent désormais pour l'indépendance et subissent un premier revers|lang=fr|website=RFI|date=2024-12-02|access-date=2026-04-25}}</ref> і ДНІМ, ПВК «Вагнер» замяніў кантраляваны расійскім урадам [[Афрыканскі корпус (Расія)|Афрыканскі корпус]]. Пасля 2024 года ДНІМ адкрыў новы фронт, каб ізаляваць [[Бамако]] і іншыя гарадскія раёны на захадзе і поўдні Малі ад эканамічных цэнтраў і ліній забеспячэння. Джыхадзісты нацэліліся на горназдабыўны рэгіён [[Каес (вобласць)|Каес]] і гарады, якія злучаюць Малі з [[Сенегал]]ам, [[Маўрытанія]]й, [[Гвінея]]й і [[Кот-д’Івуар]]ам — асноўнымі крыніцамі імпарту паліва ў краіну. У ліпені 2025 года ДНІМ пачаў напады на [[Каес]] і [[Ніёра|Ніёра-дзю-Сахель]]. У верасні 2025 года групоўка разгарнула атакі на дарогі ад межаў да кантраляваных урадам гарадоў поўдня, што [[Паліўная блакада Малі|прыпыніла пастаўкі паліва ў краіну]], паралізавала прамысловасць на поўдні і падарвала фінансы ўрада<ref name="AfricaCenter20252">{{Cite web|url=https://africacenter.org/spotlight/jnim-attacks-western-mali-sahel/|title=JNIM Attacks in Western Mali Reshape Sahel Conflict|author=Eizenga|first=Daniel|website=Africa Center for Strategic Studies|date=2025-09-29|access-date=2026-04-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bellingcat.com/news/2025/12/03/mali-under-siege-tracking-the-fuel-blockade-crippling-bamako/|title=Mali Under Siege: Tracking the Fuel Blockade Crippling Bamako|lang=en-GB|author=Vandermeersch|first=Sebastian|website=bellingcat|date=2025-12-03|access-date=2026-04-25}}</ref>. У канцы сакавіка 2026 года паміж ДНІМ і ўрадам было заключана перамір’е, у рамках якога былі вызваленыя 100 зняволеных баевікоў у абмен на зняцце паліўнай блакады<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/23/jihadist-prisoner-release-secures-fuel-convoy-truce-in-mali/|title=Jihadist prisoner release secures fuel convoy truce in Mali|author=Wabwireh|first=Dominic|website=Africanews|date=2026-03-23|access-date=2026-04-25}}</ref>. Перамір’е павінны было працягвацца да канца мая, да свята [[Курбан-Байрам|Ід аль-адха (Табаскі)]]<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/fr/en-bref/20260425-mali-des-tirs-entendus-dans-plusieurs-localit%C3%A9s-dont-kati-fief-de-la-junte|title=EN DIRECT - Mali: les jihadistes du Jnim revendiquent des attaques coordonnées avec la rébellion touareg|lang=fr|website=RFI|date=2026-04-25|access-date=2026-04-25}}</ref>. Пазней улады абверглі інфармацыю аб вызваленні зняволеных<ref>{{Cite web|url=https://www.africanews.com/2026/03/31/malian-army-denies-releasing-jihadists-to-end-fuel-convoy-attacks/|title=Malian army denies releasing jihadists to end fuel convoy attacks|website=Africanews|date=2026-03-31|access-date=2026-04-26}}</ref>. Неўзабаве, 25 красавіка, адбылася [[Напады баевікоў у Малі (2026)|серыя скаардынаваных нападаў]] у некалькіх раёнах [[Малі]]. Байцы групоўкі [[Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін|«Джамаат Нусрат аль-Іслам валь-Муслімін]]» (ДНІМ) здзейснілі напады ў гарадах [[Каці (горад)|Каці]], [[Севарэ|Севарэ]], [[Бамако]] і [[Мопці]]. [[Фронт вызвалення Азавада]] (ФВА) заявіў аб кантролі над [[кідаль|Кідалем]] і часткай [[Гаа]]<ref>{{Cite news|title=Militants and separatists launch coordinated attacks across Mali|first=Associated|last=Press|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/25/militants-and-separatists-launch-coordinated-attacks-across-mali|website=The Guardian|id=0261-3077|date=2026-04-25|access-date=2026-04-27|lang=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c3w3wyq4v14o|title=Mali attacks: Russia's Africa Corps confirms withdrawal from Kidal|lang=en-GB|website=www.bbc.com|date=2026-04-27|access-date=2026-04-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffingtonpost.fr/international/video/mali-ministre-tue-russes-impliques-ce-qu-il-faut-savoir-de-la-situation_263109.html|title=Ministre tué, Russes impliqués... Ce qu’il faut savoir de la situation au Mali|lang=fr|website=Le HuffPost|date=2026-04-26|access-date=2026-04-27}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Напад на Бамако (2024)]] * [[Дзейнасць ПВК «Вагнер» у Афрыцы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Вайна ў Малі]] k8r5gpmo7y4dlrqi7mkgyk2yexceq9o 0 808100 5164774 5145415 2026-07-11T23:11:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164774 wikitext text/x-wiki [[Файл:Spectacles Bridge (38571104861).jpg|міні|справа|[[Abbey road]] у [[Нагасакі]], [[Японія]]]] '''Пешаходныя камяні''' — гэта наборы камянёў, размешчаных такім чынам, каб утварыць імправізаваную [[пераправа|пераправу]], якая дазваляе [[пешаход]]у перасекчы прыродны вадацёк, такі як [[ручай]], невялікая [[рака]]; або [[Сажалка|сажалку]] у [[сад]]зе, дзе вада можа працякаць паміж каменнымі прыступкамі.<ref>{{Cite web|url = http://www.sctrails.net/trails/LIBRARY/TrailTerms.htm|title = Glossary of Trail and Greenway Terms|date = 2008|access-date = 5 студзеня 2014|publisher = South Carolina State Trails Program|archive-date = 13 красавіка 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140413061637/http://www.sctrails.net/trails/library/trailterms.htm|url-status = dead}}</ref> У адрозненне ад [[мост|мастоў]], пераправы па камянях звычайна не маюць пралётаў, хоць дошкі або каменныя пліты могуць быць пакладзены паміж камянямі (якія служаць [[апора моста|апорамі]]) для стварэння імправізаваных [[нізкаводны мост|нізкаводных мастоў]]. Хоць іх гістарычнае паходжанне невядомае, пешаходныя камяні, разам з [[бярвеністы мост|бярвеністымі мастамі]], верагодна, былі аднымі з самых ранніх сродкаў пераправы праз унутраныя [[вадаём]]ы, прыдуманых людзьмі. Сёння пешаходныя камяні часта выкарыстоўваюцца [[альпініст]]амі і [[турыст]]амі як самаробны спосаб пераправы праз невядомыя або непрадбачаныя ручаі і патокі. Яны могуць сустракацца побач з [[брод|бродам]]. == Японскі сад == У традыцыйных [[Японскі сад|японскіх садах]] тэрмін ''iso-watari'' адносіцца да дарожак з пешаходных камянёў, якія вядуць праз мелкаводныя часткі [[Сажалка|става]], што працуе як павольная пераправа, падобная на мост. Выкарыстоўваючы ''iso-watari'' для перасячэння ставоў або мелкаводных частак ручаёў, можна назіраць за [[водныя жывёлы|воднымі жывёламі]] і [[расліна]]мі вакол або ў сажалцы, такімі як [[карп]], [[чарапаха]] і [[вадаплаўныя птушкі]]. == Гістарычныя пешаходныя камяні == {{Гл. таксама|Роберт Бэрнс і маёнтак Эглінтан}} [[Drukken Steps]] у [[Замак Эглінтан#Сады для адпачынку|лясах Эглінтан]] у [[Паўночны Эйршыр|Паўночным Эйршыры]] ў [[Шатландыя|Шатландыі]] былі любімым месцам адпачынку [[паэт]]а [[Роберт Бэрнс|Роберта Бэрнса]] і яго спадарожніка Рычарда Браўна, пакуль яны жылі ў [[Ірвін (Шатландыя)|Ірвіне]] з 1781 па 1782 год.<ref>Love, Dane (2003), ''Ayrshire : Discovering a County''. Ayr : Fort Publishing. {{ISBN|0-9544461-1-9}}</ref> Назва "Drukken" паходзіць ад паходкі чалавека, калі ён пераступаў з каменя на камень пры пераправе праз Рэд-Бёрн. Першапачаткова ў Рэд-Бёрне, які быў значна шырэйшы, чым у 2009 годзе, было ўстаноўлена сем або больш камянёў.<ref>King, Robert (2009). Oral Communication.</ref> Сам Бэрнс выкарыстоўваў шатландскае напісанне "Drucken" замест "Drukken".<ref>{{Cite web|url=http://www.robertburns.org/works/84.shtml|title=Robert Burns Country: Scotch Drink|website=www.robertburns.org|access-date=20 мая 2026|archive-date=15 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715211311/http://www.robertburns.org/works/84.shtml|url-status=dead}}</ref> Руіны Drukken Steps знаходзяцца ў [[Загарадны парк Эглінтан]]. <gallery class=center caption="Гістарычныя пешаходныя камяні"> File:SteppingStoneBoltonAbbey.jpg|Пешаходныя камяні ў [[Болтанскае абацтва|Болтанскім абацтве]] File:Stucco stone from footbridge.JPG|Штучны камень з Drukken Steps, пешаходныя камяні ў [[Шатландыя|Шатландыі]] File:Stepping Stones - geograph.org.uk - 5528.jpg|Пешаходныя камяні на рацэ [[Ротай]], [[Лэйк-Дыстрыкт]], Англія File:Stepping_stones.jpg|Пешаходныя камяні праз раку [[Мол]] каля падножжа [[Бокс-Хіл, Сурэй|Бокс-Хіл]], [[Сурэй]], Англія </gallery> == У папулярнай культуры == Смяротная версія пешаходных камянёў са шклянымі пліткамі прадстаўлена ў паўднёвакарэйскім серыяле 2021 года «[[Гульня ў кальмара]]» як пятая гульня ў серыяле.<ref>{{Cite web|last=Akula|first=Lakshay|date=2021-10-21|title=The Squid Game glass bridge game explained with probability|url=https://medium.com/@lakshayakula/the-squid-game-glass-bridge-game-explained-with-probability-138371d77b52|access-date=2021-11-04|website=Medium|language=en}}</ref> == Гл. таксама == * [[Брод]] * [[Кулгрында]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons category|Stepping stones}} *[https://www.youtube.com/watch?v=ds1G1fBqGtU Пешаходныя камяні на рацэ Эйр] *[https://www.youtube.com/watch?v=znWANk0ZD1A Пешаходныя камяні на Аннік-Уотэр] {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Пешаходныя масты]] [[Катэгорыя:Каменныя масты]] [[Катэгорыя:Кітайскі сад]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] 3xw7g2qkldj6dhgxs5odcmimpcqzlbr 0 808416 5164588 5146687 2026-07-11T13:44:00Z DBatura 73587 5164588 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларусафілія}} '''Беларусафілія ў Расіі''' — любоў, схільнасць і цікавасць да [[Беларусь|Беларусі]] і ўсяго беларускага з боку [[расіяне|расіян]]. == Сярод інтэлектуалаў == Як паказваў [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]], цікавасць да беларускага краю ў [[Расія|Расіі]] ўзнікла ў сувязі з [[Паўстанне Каліноўскага|паўстаннем Кастуся Каліноўскага]]{{sfn|Пичета|1946}}. Паводле гісторыка, філосафа і палітыка [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]], у гэты час у некаторых расійскіх дзеячаў узнікаюць ідэі, што [[беларуская мова]] ёсць самастойная [[славянскія мовы|славянская мова]] разам з [[Украінская мова|украінскай]] і [[Польская мова|польскай]] ([[Мікалай Іванавіч Надзеждзін|Мікалай Надзеждзін]]), і Беларусь мае права на самастойнае месца як незалежная дзяржава ([[Міхаіл Аляксандравіч Бакунін|Міхаіл Бакунін]]){{sfn|Цвікевіч|1929|loc=РАЗЬДЗЕЛ ТРЭЦІ}}. Акрамя таго, вялося актыўнае даследаванне краю і развівалася [[беларусазнаўства]]. Дзякуючы дзейнасці расійскіх вучоных сабраны і апублікаваны шматлікія запісы помнікаў народнай творчасці, якія наглядна сведчылі аб моўнай і культурнай блізкасці [[Беларусы|беларусаў]] [[рускія|рускаму народу]]. Разам з тым яны паказалі, што беларуская мова мае свае [[Беларуская фаналогія|фанетычныя]] і марфалагічныя асаблівасці, адрозныя ад [[руская мова|рускай]]{{sfn|Пичета|1946}}. == Сярод палітычнай эліты == {{Гл. таксама|Беларуска-расійскія адносіны}} Расійскі палітолаг [[Вячаслаў Аляксеевіч Ніканаў|Вячаслаў Ніканаў]] адзначаў, што сярод кіруючых вярхоў Расіі, у прыватнасці [[Адзіная Расія|партыі «Адзіная Расія»]] і [[Парламент Расіі|парламента]], прабеларускія настроі пераважаюць. Усе яны маюць цалкам пазітыўны настрой у адносінах да Беларусі і да праекта будаўніцтва [[Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]] з суседняй рэспублікай, лічачы яе выключна важнай для Расіі краінай з усіх пунктаў гледжання: ваенна-стратэгічнай, геапалітычнай, эканамічнай. Сілавікі маюць падобную пазіцыю, бо беларуская вайсковая інфраструктура вельмі важная для абараназдольнасці Расіі, эфектыўнага функцыянавання [[АДКБ]] агулам, разглядаючы рэспубліку як вайскова-палітычнага партнёра. Для расійскага экспарту Беларусь незаменная і як транзітная краіна. Калі браць ідэалагічны зрэз, то тут асабліва вылучаюцца прадстаўнікі [[КПРФ]], якія падтрымліваюць палітычную лінію [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Усе гэтыя сілы выступаюць за збліжэнне з Беларуссю{{sfn|Гигин|2009|с=35—36}}. == Сярод радавых грамадзян == Першапачаткова ў рускай і беларускай культурах прысутнічалі ў асноўным негатыўныя ўяўленні адзін пра аднаго. Вырашальную ролю ў іх ломцы адыгралі падзеі XX стагоддзя, а менавіта нацыянальная палітыка ў [[СССР]], [[русіфікацыя Беларусі]], [[Вялікая Айчынная вайна]]. Немалаважную ролю адыграла ідэалагічная праграма савецкага ўрада, накіраваная на фарміраванне станоўчых клішэ нацыянальных рэспублік (так, у прыватнасці, Рэспубліка Беларусь — тады [[БССР]], пазіцыянавалася як «[[партызанскі рух у Беларусі падчас Вялікай Айчыннай вайны|рэспубліка-партызанка]]», а беларусы — як «браты-славяне»), размыванне нацыянальных межаў, складванне адзінай савецкай прасторы{{sfn|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012}}. У канцы 90-х гг. XX ст. шырокае распаўсюджанне атрымлівае яшчэ адно ўяўленне пра беларусаў як пра [[талерантнасць|талерантны]] і [[мультыкультуралізм|мультыкультурны]] народ. У той час паняцце «талерантнасць» пры характарыстыцы беларусаў укладваўся не толькі асноўны паняційны сэнс, але таксама дабрыня, ветлівасць і іншыя вартасці. У цяперашні час, кажучы пра беларускую талерантнасць, рэспандэнты перш за ўсё маюць на ўвазе адсутнасць [[расізм]]а, [[шавінізм]]а і [[нацыяналізм]]а, уменне мірна суіснаваць з рознымі нацыянальнасцямі{{sfn|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012}}. Паводле даных [[Усерасійскі цэнтр вывучэння грамадскай думкі|УЦДГМ]] за сакавік 2026 года, [[Рэспубліка Беларусь]] застаецца безумоўным лідарам грамадскай думкі па ўсіх вымяраных катэгорыях. Тры чвэрці ўдзельнікаў даследавання (75%) назвалі Беларусь найбольш паспяховай краінай на постсавецкай прасторы. Яшчэ больш выразна выглядае паказчык надзейнасці міжнароднага партнёрства: тут узровень даверу дасягнуў 83%. Аналітыкі УЦДГМ фіксуюць упэўнены дзесяцігадовы рост па гэтых напрамках-прыбаўка склала 7 і 17 працэнтных пунктаў адпаведна. Эксперты звязваюць гэтую ўстойлівую станоўчую дынаміку з паглыбленай эканамічнай інтэграцыяй у фармаце Саюзнай дзяржавы, рэалізацыяй сумесных імпартазамяшчальных праектаў, а таксама функцыянаваннем адзінай транспартнай і энергетычнай прасторы, якая ўспрымаецца рэспандэнтамі як адчувальны вынік супрацоўніцтва<ref>[https://www.vesti.ru/article/1536815 Аналитики выяснили, как россияне относятся к Беларуси]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Горбелева, Чернышов Ю.Г.|2012|Горбелева Е.А., Чернышов Ю.Г. Эволюция стереотипов восприятия белорусов в России // Известия Алтайского университета. Серия История, политология. 2012. №4/2. С. 66-72.}} * {{H|Цвікевіч|1929|Цьвікевіч А. «Западно-руссизм»: Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Беларусі ў XIX і пачатку XX в. / пасьляслоўе А. Ліса. 2-е выд. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 352 с.}} * {{H|Пичета|1946|Пичета В. И. Образование белорусского народа // Вопросы истории. — 1946. — № 5-6. - С. 3-29.}} * {{артыкул|аўтар=Вадим Гигин|загаловак=Вячеслав Никонов: «Нам нужно больше думать друг о друге»|выданне=Беларуская думка|тып=часопіс|год=2009|месяц=ліпень|старонкі=34—39|ref=Гигин}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Славянафільства]] [[Катэгорыя:Беларуска-расійскія адносіны]] ln4rn7bycxd8jlh7jdn4tnhfxb7s34o 0 808675 5164771 5148631 2026-07-11T22:51:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5164771 wikitext text/x-wiki '''Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020 года)''' — мэтанакіраваная дзяржаўная палітыка [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], якая характарызуецца сістэматычнай [[Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей|дыскрымінацыяй]], [[Цэнзура|цэнзурай]], прымяненнем гвалту і заканадаўчымі абмежаваннямі ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці. У перыяд з 2020 па 2026 год [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Лукашэнкі]] перайшоў ад выкарыстання [[Гамафобія|гамафобіі]] як элемента прапаганды да яе прамога інстытуцыянальнага замацавання ў заканадаўстве і сілавых практыках<ref name="tg_house_2025">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2025 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2025 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Заканадаўчыя абмежаванні і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Інтэграцыя анты-ЛГБТ рыторыкі ў прававое поле пачалася з ініцыятыў [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь]] і асабіста генеральнага пракурора [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэя Шведа]], які ў лютым 2024 года анансаваў увядзенне адказнасці за «прапаганду ненармальных адносін»<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] унесла змены ў інструкцыю аб ацэнцы эратычнай прадукцыі. Згодна з новай рэдакцыяй, дэманстрацыя «нетрадыцыйных палавых адносін», да якіх улады аднеслі [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасць]], [[Бісексуальнасць|бісексуальнасць]], [[Трансгендарнасць|трансгендарнасць]] і [[Поліаморыя|поліаморыю]], была прыраўнаваная да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]<ref name="tg_house_2024">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэта дало праваахоўным органам падставы выкарыстоўваць крымінальны артыкул 343 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] (распаўсюджванне парнаграфічных матэрыялаў) для пераследу квір-люзей<ref name="tg_house_2024" />. У ліпені 2025 года ў Закон «Аб правах дзіцяці» былі ўнесены папраўкі, якія ўступілі ў сілу ў студзені 2026 года. Змены забаранілі інфармацыю, якая «дыскрэдытуе інстытут сям'і» і накіравана на «прапаганду гомасексуальных адносін, змены полу, педафіліі і бяздзетнасці»<ref name="tg_house_2025" />. Апагеем інстытуцыяналізацыі гамафобіі стала прыняцце 2 красавіка 2026 года [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Саветам Рэспублікі]] законапраекта, які дапоўніў [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях|Кодэкс аб адміністрацыйных правапарушэннях]] артыкулам 19.16 — «Прапаганда гомасексуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі»<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Закон прадугледжвае гіганцкія штрафы за любое пазітыўнае ці нейтральнае асвятленне ЛГБТК-тэматыкі: да 20 базавых велічынь для фізічных асоб і да 7400 беларускіх рублёў (каля 2250 долараў ЗША) для юрыдычных асоб<ref name="gpress_19_oct_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/51913.html |title=BELPOL: за «пропаганду» ЛГБТ белорусов предлагают штрафовать на сумму до 7400 рублей |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=19 кастрычніка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выпадку, калі інфармацыя даступная непаўналетнім, прадугледжаны [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйны арышт]] да 15 сутак або грамадскія працы<ref name="un_experts_2026" />. Праваабаронцы адзначаюць, што паняцце «прапаганда» ў законе не мае дакладных крытэрыяў, што дазваляе ўладам караць за любыя формы самавыяўлення або праваабарончую дзейнасць<ref name="tg_house_2025" />. Паралельна з заканадаўчымі зменамі [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] разгарнула маштабную кампанію цэнзуры. Ужо ў красавіку 2023 года ведамства разаслала кнігавыдаўцам каля 500 лістоў з пагрозамі прымяніць санкцыі за продаж літаратуры з ЛГБТК-тэматыкай<ref name="tbelarus_18_april">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/razoslali-pisma-zapret-knig-lgbt |title=Власти Беларуси разослали 500 писем с угрозами за продажу книг с ЛГБТ-тематикой |publisher=TG House |date=18 красавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выніку з крам зніклі творы сусветна вядомых аўтараў, такіх як [[Мадлен Мілер]] («Спеў Ахіла»), [[Ханья Янагіхара]] («Маленькае жыццё») і [[Джэймс Болдуін]]<ref name="euroradio_books">{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/belorusskie-magaziny-ubirayut-s-polok-knigi-s-propagandoy-lgbt |title=Белорусские магазины убирают с полок книги с "пропагандой ЛГБТ" |publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]] |date=16 лістапада 2024 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Пазней была створана спецыяльная [[Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі]], якая пачала афіцыйна ўносіць мастацкія кнігі ў спіс выданняў, што «наносяць шкоду нацыянальным інтарэсам» - туды трапілі раманы «[[Лета ў піянерскім гальштуку]]», «Дзікія хлопчыкі» [[Уільям Бероуз|Уільяма Бероўза]] і дзясяткі іншых)<ref name="lrt_books">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2578824/v-belorusskom-perechne-zapreshchennykh-knig-uzhe-bol-she-sta-izdanii |title=В белорусском перечне запрещенных книг уже больше ста изданий |publisher=[[Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija|LRT]] |date=1 чэрвеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref><ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026 |archive-date=26 мая 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |url-status=bot: unknown }}</ref>. == Дзяржаўная прапаганда і рыторыка службовых асоб == Вядучыя прадстаўнікі рэжыму выкарыстоўваюць агрэсіўную і зневажальную рыторыку ў адносінах да ЛГБТК-супольнасці, каб апраўдаць уласныя рэпрэсіўныя дзеянні і дыскрэдытаваць краіны Захаду. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] неаднаразова публічна абражаў прадстаўнікоў ЛГБТК+. У сакавіку 2023 года падчас паслання да народа ён назваў геяў «вычварэнцамі» і «апошняй мярзотай», пры гэтым прызнаўшы, што яны ёсць нават ва ўрадзе і адміністрацыі, дадаўшы: «Дай бог не геям так працаваць, як яны... Залатыя людзі»<ref name="zerkalo_luka_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/35880.html |title=Лукашенко рассказал о геях среди белорусских чиновников и охарактеризовал их работу |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=31 сакавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Адказнасць за з'яўленне лесбіянак ён усклаў выключна на мужчын<ref name="zerkalo_luka_2023" />. Пазней ён называў моду на «нетрадыцыйную сям'ю» часткай «глабальнага праекта супраць чалавецтва»<ref name="prismatica_jan_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/january-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (January 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Старшыня Савета Рэспублікі [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] яшчэ ў канцы 2022 года ініцыявала стварэнне закона аб забароне «прапаганды», заявіўшы, што краіна павінна абараняць традыцыі [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўя]] і сям'і<ref name="belta_kochanova">{{cite web |url=https://belta.by/society/view/zakon-o-zaprete-propagandy-lgbt-mozhet-pojavitsja-v-belarusi-542513-2022/ |title=Закон о запрете пропаганды ЛГБТ может появиться в Беларуси |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]] |date=29 снежня 2022 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Глава Адміністрацыі прэзідэнта [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] у лістападзе 2024 года назваў заходнія каштоўнасці «поўным маральным раскладаннем і дэградацыяй», абураючыся тым, што дзецям прапануюць «удзельнічаць у нейкіх ЛГБТ-пераходах» і падтрымліваць ідэі [[Чайлдфры|чайлдфры]]<ref name="tg_house_2024" />. Дзяржаўныя СМІ, такія як газеты вытворчасці «[[Беларусь сёння]]» і тэлеканалы, штотыдзень выпускаюць дзясяткі матэрыялаў, дзе ЛГБТК-тэматыка ставіцца ў адзін шэраг з [[Неанацызм|неанацызмам]], [[Наркаманія|наркаманіяй]] і [[Сатанізм|сатанізмам]]. [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|Прапагандысты]], напрыклад, [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] і [[Андрэй Мукавозчык]], а таксама прарасійскія актывісты, як [[Вольга Бондарава]], выкарыстоўваюць адкрытую мову варожасці. Так, у эфіры дзяржтэлебачання ў красавіку 2026 года Азаронак наўпрост апраўдваў ізаляцыю і гвалт, заяўляючы: «Я б іх саджаў», на што яго калега [[Людміла Гладкая]] з усмешкай дадала: «Я б іх расстрэльвала»<ref name="prismatica_april_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/april-may-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (April - May 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Рэпрэсіі, гвалт і ўмовы ўтрымання == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Спробы мірных пратэстаў і грамадзянскай актыўнасці жорстка душацца сілавымі структурамі. З 2023 года праваабаронцы фіксуюць масавыя рэйды на закрытыя квір-вечарынкі. У прыватнасці, у 2025 годзе [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] уварваўся ў мінскі клуб «[[Рэактар (клуб)|Рэактар]]», дзе затрымаў да 15 чалавек. Людзей вымушалі класціся на падлогу, абражалі, пасля чаго судзілі за «дробнае хуліганства»<ref name="tg_house_2025" />. [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК) актыўна выкарыстоўвае практыку падстаўных спатканняў: сілавікі рэгіструюцца ў дадатках для знаёмстваў, напрыклад, [[Hornet]], прызначаюць сустрэчы, пасля чаго праводзяць затрыманні, правяраюць тэлефоны, шантажуюць ахвяр і схіляюць да супрацоўніцтва<ref name="tg_house_2025" />. Ва ўмовах турэмнага зняволення ЛГБТК-людзі трапляюць у катэгорыю «[[Нізкі сацыяльны статус|нізкага сацыяльнага статусу]]». Як сведчаць былыя палітвязні, напрыклад, блогер [[Вадзім Ермашук]] (вядомы як Vadimati), які адбыў тры гады ў [[Бабруйская калонія|Бабруйскай калоніі]], сілавікі мэтанакіравана ізалююць такіх асоб, падвяргаюць іх здзекам з боку сукамернікаў і адміністрацыі, прымушаюць выконваць найбольш брудную працу і адмаўляюць у медыцынскай дапамозе<ref name="tg_house_2025" />. === Сексуалізаваны гвалт і пагрозы === {{Асноўны артыкул|Сексуальны гвалт}} Сексуалізаваны гвалт і пагрозы яго прымянення сталі адным з інструментаў псіхалагічнага і фізічнага катавання ЛГБТК-людзей у ізалятарах і пастарунках. У дачыненні да затрыманых, чыя знешнасць ці атрыбутыка (напрыклад, пафарбаваныя пазногці, дэталі адзення ці прычоска) успрымаліся сілавікамі як маркеры прыналежнасці да квір-супольнасці, сістэматычна ўжываліся пагрозы [[Згвалтаванне|згвалтавання]] [[Гумовая дубінка|міліцэйскімі дубінкамі]] (напрыклад, з выкарыстаннем такіх фраз, як «зробім цябе геем», «зараз дубінкі ў жопу табе будзем засоўваць»){{sfn|ЛГБТК+|2023|с=17, 19}}. Падобныя пагрозы інтэрпрэтаваліся ахвярамі як рэальныя, паколькі яны суправаджаліся жорсткім фізічным [[Збіццё|збіццём]], прымусовым распрананнем падчас даглядаў і бесперапыннымі абразамі («[[пятух (абраза)|петухі]]», «[[підар|підары]]»). Паводле звестак [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|УВКПЧ ААН]], медыцынскія запісы пацвярджаюць наяўнасць у некаторых затрыманых мужчын траўм геніталій, што сведчыць пра практычную рэалізацыю гэтых пагроз{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=20}}. Асаблівай рызыцы падвяргаюцца [[Трансгендарнасць|трансгендарныя]] і небінарныя асобы. Праваабаронцы задакументавалі выпадак у верасні 2024 года, калі падчас затрыманні транс-жанчыны супрацоўнікі праваахоўных органаў прымянілі да яе фізічную сілу і [[Псіхалагічны гвалт|псіхалагічны гвалт]], якія суправаджаліся выключна трансфобнымі абразамі. У аддзяленні міліцыі яна падвергнулася жорсткаму абыходжанню: яе збівалі, цягалі па падлозе ў [[Кайданкі|кайданках]], а сілавікі адкрыта пагражалі ёй згвалтаваннем у выпадку непадпарадкавання<ref name="tg_house_2024" />. Паведамляецца, што падобныя пагрозы сексуальным гвалтам рэгулярна прымяняюцца таксама да затрыманых квір- і фемінісцкіх актывістаў падчас допытаў і ператрусаў<ref name="prismatica_autumn_2024">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/autumn-2024 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (Autumn 2024) |publisher=Prismatica |date=2024 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Прымусовы аўтынг і ціск праз працу, вучобу і сваякоў === {{Асноўны артыкул|Аўтынг}} Адным з самых жорсткіх метадаў псіхалагічнага катавання стаў прымусовы [[Аўтынг|аўтынг]] (публічнае разгалошванне інфармацыі пра [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] ці [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]] чалавека без яго згоды) і [[Доксінг|доксінг]]. Яны сталі аднымі з асноўных інструментаў ціску з боку ГУБАЗіК і КДБ <ref name="wp_kgb">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/03/the-washington-post-osvetil-antilgbtk-zakon-v-belarusi/ |title=The Washington Post осветил «антиЛГБТК+» закон в Беларуси |publisher=Gpress |date=3 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. Пры затрыманнях сілавікі атрымліваюць доступ да асабістых перапісак і фотаздымкаў у тэлефонах, пасля чаго пагражаюць апублікаваць інтымныя матэрыялы ў праўладных Telegram-каналах у выпадку адмовы ад супрацоўніцтва або запісу «[[Пакаяннае відэа|пакаяннага відэа]]»<ref name="tg_house_2024"/>{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. У канцы 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка: пасля фізічнага гвалту яго прымусілі запісаць відэа, на якім ён абражае сябе крымінальным жаргонам і «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Відэа было апублікавана з подпісам «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=9}}. У верасні 2023 года прапагандыст [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] здзейсніў публічны аўтынг маладога чалавека Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў тэлеэфіры яго [[Ню-фота|інтымныя фота]] і [[Сексуальныя цацкі|цацкі]], а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэтая практыка працягнулася і пазней. Блогер і [[Палітычны зняволены|палітвязень]] Вадзім Ермашук (Vadimati) пасля адмовы супрацоўнічаць з уладамі сутыкнуўся з тым, што сілавікі апублікавалі ў сеціве яго інтымныя матэрыялы, што прывяло да маштабнага грамадскага аўтынгу і сур'ёзных псіхалагічных наступстваў падчас адбыцця ім пакарання ў калоніі<ref name="tg_house_2024" />. Аналагічнаму доксінгу ў 2025 годзе падвергнулася квір-жанчына Яна Стасяловіч, чые асабістыя дадзеныя і дэталі прыватнага жыцця былі апублікаваныя рэсурсамі ГУБАЗіК з мэтай публічнага прыніжэння<ref name="tg_house_2025" />. Інфармацыя пра прыналежнасць да ЛГБТК-супольнасці таксама мэтанакіравана выкарыстоўваецца як падстава для звальненняў і адлічэнняў. Праваабаронцы фіксуюць выпадкі, калі сілавікі і адміністрацыі ўстаноў дзейнічаюць сумесна супраць такіх людзей. У ліпені 2024 года транс-мужчына, які працаваў настаўнікам, быў затрыманы і падвергнуты прыніжэнням, пасля чаго пад ціскам [[Пракуратура|пракуратуры]] яго звольнілі з адукацыйнай установы<ref name="tg_house_2024" />. У верасні таго ж года транс-жанчыну затрымалі прама падчас лекцыі. Пераслед быў ініцыяваны сілавымі органамі пасля звароту адміністрацыі [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]], выкладчыкі якой патрабавалі ад студэнткі спыніць [[Трансгендарны пераход|гендарны пераход]]. Пасля [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйнага арышту]] яе адлічылі<ref name="tg_house_2024" />. Акрамя таго, сілавыя структуры выкарыстоўваюць інфармацыю пра сексуальную арыентацыю для ціску на сваякоў тых квір-люзей, якія паспелі эміграваць з Беларусі. У 2025 годзе былі зафіксаваныя выпадкі, калі міліцыя неаднаразова прыходзіла з ператрусамі да бацькоў транс-асоб, праводзіла допыты суседзяў, патрабавала паведаміць месцазнаходжанне эмігрантаў і даць доступ да іх сацыяльных сетак, а таксама пагражала бацькам выклікамі на «прафілактычныя гутаркі» ў выпадку адмовы дапамагаць сілавікам<ref name="tg_house_2025" />. == Парушэнне правоў трансгендарных людзей == Палажэнне [[Трансгендарнасць|трансгендарных людзей]] у Беларусі стала крытычным. Юрыдычны і медыцынскі [[Трансгендарны пераход|трансгендарны пераход]] фармальна не забаронены, аднак дзяржава максімальна ўскладніла гэты працэс. У верасні 2025 года [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністэрства аховы здароўя]] змяніла склад камісіі па карэкцыі полу: з яе быў выключаны ўрач-сексолаг, а яго месца заняў псіхіятр-нарколаг. Праваабаронцы расцанілі гэта як афіцыйную паталагізацыю трансгендарнасці і прыраўноўванне яе да цяжкіх псіхічных разстройстваў і залежнасцей<ref name="tg_house_2025" />. Працэдуру ў краіне кантралюе фактычна адзін спецыяліст — псіхіятр [[Аляксандра Кучынская]], чыя адсутнасць на працоўным месцы цалкам паралізуе працэс для ўсіх пацыентаў<ref name="tg_house_2025" />. Адсотак адмоў на пасяджэннях міжведамаснай камісіі беспрэцэдэнтна вырас. У 2023 годзе са 22 чалавек адмову атрымалі 16<ref name="tbelarus_minzdrav">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/minzdrav-ogranichivaet-ts |title=Минздрав ограничивает транс-персон в получении медицинской помощи |publisher=TG House |date=26 снежня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зафіксаваныя выпадкі, калі транс-мужчыну, які ўжо афіцыйна змяніў дакументы на мужчынскія, прымусова выклікалі на паўторную камісію для анулявання рашэння і вяртання жаночага маркера, пагражаючы пазбаўленнем бацькоўскіх правоў на чатырох дзяцей<ref name="tg_house_2025" />. Сілавікі праводзяць адрасныя вобыскі ў кватэрах транс-асоб пад маркай пошуку «[[Экстрэмісцкія матэрыялы|экстрэмісцкіх матэрыялаў]]» або «распаўсюджвання парнаграфіі», суправаджаючы гэта фізічным гвалтам і патрабаваннем спыніць медыцынскі пераход<ref name="tg_house_2025" />. У сакавіку 2024 года праваабарончая ініцыятыва [[TG House]], якая дапамагала транс-людзям, была афіцыйна прызнана беларускім судом «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref name="tg_house_2024" />. == Міжнародная рэакцыя і ацэнкі == Дзеянні беларускіх улад выклікалі рэзкае асуджэнне з боку міжнароднай супольнасці. У красавіку 2026 года група спецыяльных дакладчыкаў і незалежных экспертаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], уключаючы [[Спецдакладчык ААН па Беларусі|спецдакладчыка па Беларусі]] [[Анаіс Марэн]], апублікавала афіцыйную заяву, у якой назвала закон аб забароне «прапаганды» «небяспечнай эскалацыяй». Эксперты адзначылі, што закон інстытуцыяналізуе дыскрымінацыю, прыраўноўвае праваабарончую дзейнасць да адміністрацыйных правапарушэнняў, абмяжоўвае аўтаномію жанчын і стварае базу для пераследу не толькі ЛГБТК-супольнасці, але і незалежных галасоў у краіне ў цэлым<ref name="un_experts_2026" />. Паводле штогадовага дакладу арганізацыі «[[ILGA-Europe]]» («Rainbow Map»), узровень абароны правоў ЛГБТК-людзей у Беларусі катастрафічна падае. Калі ў 2022 годзе краіна мела рэйтынг 12% (45-е месца), то ў 2026 годзе Беларусь апусцілася на 46-е месца з 49 краін Еўропы, атрымаўшы ўсяго 7% выканання крытэрыяў абароны правоў. Горш за Беларусь сітуацыя ацэньваецца толькі ў [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]ы і [[Расія|Расіі]]<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Згодна з картай правоў арганізацыі [[TGEU]], з 32 індыкатараў абароны правоў трансгендарных асоб Беларусь выконвае толькі 5<ref name="rainbow_map_2026" />. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-30}} [[Катэгорыя:Правы ЛГБТ у Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі]] idoszs7j5wekhfyagumme90mfxkak7s 0 808855 5164546 5149606 2026-07-11T12:51:28Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5164546 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Салтан Кекезавіч Магаметаў''' ( {{lang-krc|Махаметлени Кёккёзню джашы Солтан}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, [[генерал-палкоўнік]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1920 годзе ў ауле Хурзук [[Карачаева-Чаркесія|Карачаева–Чаркесіі]]. Баявое хрышчэнне атрымаў у 1939 годзе ў [[Савецка-фінская вайна (1939—1940)|вайне з Фінляндыяй]]. У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] стаў удзельнікам усіх галоўных гістарычных бітваў. У 1969—1972 гадаў быў [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Сірыі|саветнікам міністра абароны Сірыйскай Арабскай Рэспублікі]]. У 1972—1979 гадах — намеснік камандуючага Забайкальскай ваеннай акругай. У 1979—1980 гады – [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане|галоўны ваенны саветнік у Афганістане]]. У 1983 годзе выйшаў у запас. Памёр раптоўна ад інфаркту падчас свайго выступу на мітынгу ветэранаў-«[[Афганцы (ветэраны вайны)|афганцаў]]», які праходзіў ля Музея-помніка абаронцам перавалаў Каўказа. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://museumkchr.ru/news/726-15-fevralja-rodilsja-soltan-kekkezovich-magometov.html 15 февраля родился Солтан Кёккёзович Магометов] {{ВС}}[[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]][[Катэгорыя:Удзельнікі польскага паходу РСЧА]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Памерлі ад інфаркту міякарда]][[Катэгорыя:Танкісты СССР]][[Катэгорыя:Камандзіры батарэй у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] jbpzotp36j6njh3wt6r1l890qyjflxt 0 808862 5164552 5149662 2026-07-11T12:53:39Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5164552 wikitext text/x-wiki '''Гедуны''' (таксама '''Гідуны'''<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/nasytka1/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%82%D0%BA%D0%B0_%D1%8F%D1%9E%D0%B3%D0%B5%D0%BD._%D0%B4%D0%B0_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C%D1%81%D1%8F.html|title=Насытка Яўген. Да этнічнай гісторыі Заходняга Палесься|website=pawet.net|access-date=2025-04-14}}</ref>) — субрэгіянальны этнонім жыхароў [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]] балцкага і германскага паходжання<ref>{{Артыкул |спасылка=https://doi.org/10.12775/eo.2014.014 |аўтар=Mikołaj Miazga |загаловак=Міжнародная навуковая канферэнцыя „Беларусь і суседзі: шляхі фарміравання дзяржаўнасці, міжнацыянальныя і міждзяржаўныя адносіны” |год=2015-06-30 |выданне=Europa Orientalis. Studia z Dziejów Europy Wschodniej i Państw Bałtyckich |выпуск=5 |старонкі=331 |issn=2081-8742 |doi=10.12775/eo.2014.014}}</ref>, носьбіты [[Загародскія гаворкі|сярэднезагародскіх, паўднёвазагародскіх]] і тараканскіх гаворак<ref>{{Cite web|url=https://polka-knig.com.ua/article.php?book=153&article=10413|title=Этногеографические представления полешуков|author=Ю. Ф. Лащук.|website=polka-knig.com.ua|access-date=2025-04-14}}</ref>, нашчадкі аселых [[Готы|готаў]]<ref>{{Cite web|url=https://vdoc.pub/documents/-63230nvm1c40|title=белорусы: нация пограничья [PDF] [63230nvm1c40]|lang=en|website=vdoc.pub|access-date=2025-04-14}}</ref><ref>{{артыкул |спасылка=https://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&id=1291837230&archive=1292000901&start_from=&ucat=& |аўтар=Library.BY |загаловак=Час вікінгаў на Беларусі: канец IX - пачатак XIII ст. (БЕЛАРУСЬ) |год=2010 |мова=ru |выданне=http://library.by, Library.BY |issn=2413-6352}}</ref>. Рассяляюцца на ўсходняй частцы брэсцка-валынскага памежжа ([[Радастава]], [[Павіцце]], [[Вэтлы]] і інш.<ref>{{Cite web|url=https://polka-knig.com.ua/article.php?book=153&article=10413|title=ЭТНОГЕОГРАФИЧЕСКИЕ ПРЕДСТАВЛЕНИЯ ПОДЕШУКОВ (ЗАПАДНОЕ ПОЛЕСЬЕ ДО 1939 г.)|website=polka-knig.com.ua|access-date=2025-05-21}}</ref>) == Гісторыя == Да канца XIX ст. этнічная самасвядомасць жыхароў Заходняга Палесся вызначалася галоўным чынам мясцовай ментальнасцю: «гедуны», «загародцы», «столінцы» і г.д<ref>Паўднёва-заходні сэпаратызм // ''Наша Ніва''. — Вільня: 1993. — № 16. — С. 6—7.</ref>. Продкі сучасных беларусаў называлі яцвягаў таксама [[Гуды|гудамі]], [[яцвягі|судавамі]] і [[яцвягі|судаўлянамі]]. Пра гэта сведчаць захаваныя гідронімы і тапонімы ў арэалах яцвяжскай археалагічнай культуры. Існуе гіпотэза, што ў этнагенезе балтаў маглі ўдзельнічаць і прадстаўнікі германскіх плямёнаў, у прыватнасці [[готы]]<ref name=":0">{{артыкул |спасылка=https://rep.bstu.by/handle/data/14220 |аўтар=А. Літвіновіч |загаловак=Гуды і немцы ў народнай свядомасці і фальклоры беларусаў (на матэрыялах ХІХ – пач. ХХ ст.) |год=2004 |мова=be}}</ref>. Спрадвеку продкі беларусаў ведалі пра такія народы, як готы, гуды, яцвягі і іншыя плямёны. Першымі германцамі, з якімі сутыкнуліся продкі беларусаў і літоўцаў, былі гуды-готы – найбольш шматлікія, ваяўнічыя і развітыя сярод іх. Кантакты з готамі насілі розны характар: ад падпарадкавання і культурнага ўплыву да варожых або мірных адносін<ref name=":0" />. Продкі літоўцаў, і продкі беларусаў называлі гэтую германскую групу аднолькава — гудамі. Верагодна, выкарыстоўваліся таксама варыянты готы і [[Готландцы|гуты]], што пацвярджаецца тапонімамі. Аднак сляды вельбарскага насельніцтва захаваліся не толькі ў выглядзе археалагічных помнікаў, але і ў назве этнасу на беларускай зямлі, значную частку насельніцтва Заходняга Палесся называлі этнонімам гедун, які таксама існаваў сярод мясцовага насельніцтва разгляданага рэгіёну<ref>{{Кніга |спасылка=http://elib.mslu.by/bitstream/edoc/6414/1/%D0%9A%D1%83%D1%88%D0%BD%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B2%D1%96%D1%87%20%D0%90.%20%D0%9C.%20%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%20%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%20%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F%D0%B9%20%D1%8D%D1%82%D0%BD%D1%96%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96.pdf |аўтар=А. М. Кушнярэвіч |загаловак=ГЕРМАНСКІ КАМПАНЕНТ РАННЯЙ ЭТНІЧНАЙ ГІСТОРЫІ БЕЛАРУСІ}}</ref>. == Крыніцы == <references /> {{ВС}} [[Катэгорыя:Заходняе Палессе]][[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] kko9y461zjrb3btnzewl0c751x1u20d 0 808873 5164555 5150472 2026-07-11T12:54:22Z DBatura 73587 5164555 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сакуны}} '''Сакуны́''' — частка [[беларусы|беларускага]] племя [[Дрыгавічы|дрыгавічаў]]. Засялялі верхнюю плынь ракі [[Пціч (рака)|Пціч]]ы і яе прытоку [[Арэса|Арэсы]] (яе сакуны называлі ''Расой''). Сакунамі іх назвалі за тое, што ўсе [[дзеяслоў|дзеясловы]] на «ся» ў іх сканчаюцца цвёрда на «са», напрыклад: ''выспоўса'', ''нагукаласа'' (нагаварылася), ''завернесса'', ''прогуляймаса'', ''абачніса'' (прачніся). Паводле статыстыкі на 1915 год агульная колькасьць сакуноў налічвала 10 200 чалавек, з якіх 5300 мужчын і 4900 жанчын. == Асноўныя паселішчы == [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (2).jpg|міні|Двор сакуна ў Жыціне.]] * [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцін]] — сяло на правым беразе ракі Пцічы. На 1915 год налічвала 200 двароў, 1600 жыхароў. Па паданні яно атрымала назву Жыцін за тое, што на палях вакол паселішча заўсёды атрымлівалісь добрыя ўраджаі. * [[Крамок]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, на 1915 год налічвала 110 двароў, 960 жыхароў. Слова Крамок азначае «ўскраіна». * [[Юравічы (Дрычынскі сельсавет)|Юравічы]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, месціцца недалёка ад вёскі Крамок. На 1915 год налічвала 80 двароў, 640 жыхароў. Назва Юравічы пайшла ад імя ''Юрый'' альбо ад слова ''юра''. ''Юра'' — высокі адкрыты бераг ракі альбо ўзгорка. Вёска Юравічы месціцца менавіта на такім высокім адкрытым беразе. * Вёска [[Церабуты (Старадарожскі раён)|Церабуты]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 900 жыхароў. Слова ''церабіць'' азначае вырубаць лес, адсюль і назва «Церабуты» — высечанае ад лесу месца для забудовы ці для сяўбы. * Вёска [[Шчыткавічы]] — на 1915 год налічвала 200 двароў, 1500 жыхароў. Назва Шчыткавічы ўтворана ад слова ''шчыток'', што азначае ''трохкутнік''. * Вёска [[Ляўкі (Старадарожскі раён)|Ляўкі]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Назва утворана ад імя заснавальніка — Лявона. * Вёска [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] — на 1915 год налічвала 115 двароў, 960 жыхароў. Назва паходзіць ад слова ''драза'' — кусты, хмызьняк. * Сяло [[Залужжа (Старадарожскі раён)|Залужжа]] — на 1915 год налічвала 180 двароў, 1400 жыхароў. Назва азначае, што паселішча разьмешчана ''за лугам''. * Вёска [[Падарэссе]] — на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Падарэссе — ''пыд рэчкай Расой (Арэсай)''. == Побыт == === Паселішча === Паселішча звычайна размяшчаецца на астраўку, па беразе рэчкі альбо балота, цягнецца доўгай стужкай, акружанае [[азяроды|азяродамі]] (прыстасавяньні для сушкі зерня). Вуліцы крывыя, вузкія. Адзін канец вуліцы, звычайна лепшы для ўезду, называюць белым, іншы канец — чорным. Часцей за ўсё каля белага канца вуліцы стаіць высокі крыж з распяццем, а далей, у поле, разьмяшчаюцца могілкі. === Падворак === Двор сакуноў быў шчыльна забудаваны толькі з двух бакоў і адгароджаны ззаду і ад вуліцы [[прасла]]м альбо частаколам з весніцамі. === Хата === [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (4).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхаіла Шляхціна ў Жыціне. На двары каля сяней]] На адным баку сядзібы, на адлегласці 3—4 мэтры ад вуліцы, за частаколам стаяла невялікая, звычайна 6,5×5,5 метраў, бярвеністая хата, рубленая ў вуглы. Увогуле без [[фундамент]]а; першы вянец клалі проста на зямлю альбо на камяні, абгароджвалі вакол тонкімі бярвеннямі і абсыпалі зямлёю. Такую заваліну называлі «прызбай». Высокая страха з дранкі альбо гонты, з двума крутымі скатамі, а таксама з карнізам і абшытым шчытом, альбо франтонам, спераду. Па самому верху ўздоўж усёй страхі цягнецца «воўк», збіты з дзвюх даўгіх дошак. Бакі абодвух скатаў у самага франтона абшытыя дошкамі, якія называюць «закрылінамі». У хаце абавязкова менавіта тры маленькія вокны, з якіх адно на вуліцу і два на падворак. Чацьвертага акна ў сваёй хаце сакуны не прасякалі. === Студня === Студні ў асноўным не маюць «сахі» ды «жураўля». Сакуны ніколі не карысталіся каромысламі, вёдры насілі ў руках. === Вопратка === [[Файл:Žycin, Vasil Žycianka. Жыцін, Васіль Жыцянка (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Васіля Жыцянка ў сваім двары ў Жыціне]] [[Файл:Žycin, Michał Šlachcin. Жыцін, Міхал Шляхцін (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхала Шляхціна ў Жыціне]] Белая суконная кароткая [[світка]], верхняе адзенне зімою і летам, аднаго крою для мужчын і жанчын, — шчыльна абхапляе стан і разыходзіцца на сцёгнах двума клінамі, у якія ўшытыя кішэні. Нізкі стаялы [[каўнер]] (''коўнер''), правае крысо захінаецца зверху. Кліны па рубцах для прыгажосці абшытыя шнурком цёмна-сіняга колеру. Такім чынам, на клінах утвараецца від вусоў. Белую світку «з вусамі» адносяць да самага старажытнага і распаўсюджанага некалі на Беларусі крою. Зімою дарослыя насілі белыя [[кажух]]і такога ж пакрою, як і світка. Мужчынская белая палатняная [[кашуля]] з кароткім стаялым каўняром, без зборак на плечах, з прамым каўнерам на грудзі — носяць кашулю на выпуск і зашпіляюць на грудзі металічнай спражкай. Такія ж белыя [[порткі]] са шнурком на пасе. Зімою паўзверх портаў апраналі яшчэ суконныя белыя штаны. Святочная кашуля бывае прыгожа натканая альбо вышытая на падоле, каўняры і ''коўнерцах'' рукавоў. Жаночая кашуля трохі даўжэйшая, да каленаў, з адкладным каўнерыкам, поламі і доўгімі рукавамі, якія бываюць цалкам натканыя альбо вышытыя. Кароткая, трохі ніжэй каленаў, белая [[спадніца]], на поясе, носіцца нізка на паясніцы. Зімою і па святах жанчыны і дзяўчыны носяць кароткія суконныя [[андарак]]і альбо ваўняныя панёвы з [[кабат]]ом. Фартух у дзве полы на ''«скутах»'', прыгожа вышыты альбо вытканы знізу. Мужчыны і жанчыны насілі суконныя белыя камізэлькі амаль што аднолькавага крою. Нявесты і маладыя жынчыны (''маладзіцы'') па святах апраналі безрукаўкі альбо нагруднікі, прыгожа вышываныя ''пазументамі'' (''галунамі''). === Пояс === Сакуны падпаясваліся даўгім шырокім поясам. Мужчыны насілі на поясе каліту, нож і [[шабета|шабету]] з краменем, трутам і сталёвым крэсалам. === Абутак === Абуваліся сакуны ў ліпавыя альбо лазовыя адкрытыя (''зрачыя'') лапці. Акрамя звычайных пяньковых абор, мужчыны насілі яшчэ і раменныя, а жанчыны — чорныя пляценні альбо тканыя аборы. Летам жанчыны хадзілі басанож, але галёнкі завівалі анучкамі. == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20161219105028/http://elib.bsu.by/handle/123456789/56 Сербов И. А. Белорусы-сакуны: Краткий этнографический очерк. Пг., 1915.] {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-04}} [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] kclnhv29ikn225s8jz5d28ab23t6zrw 5164563 5164555 2026-07-11T13:09:21Z M.L.Bot 261 афармленне, арфаграфія 5164563 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сакуны}} '''Сакуны́''' — частка [[беларусы|беларускага]] племя [[Дрыгавічы|дрыгавічаў]]{{Няма АК}}, этнаграфічная група беларусаў, якая засяляла абшары абапал верхняй плыні [[Пціч (рака)|Пцічы]] і яе прытока [[Арэса|Арэсы]] (сакуны яе называлі ''Расой''). Сакунамі іх назвалі за тое, што ўсе [[дзеяслоў|дзеясловы]] на «-ся» ў іх канчаюцца на цвёрдае «-са», напрыклад: ''выспоўса'', ''нагукаласа'' (нагаварылася), ''завернесса'', ''прогуляймаса'', ''абачніса'' (прачніся). Станам на 1915 год сакуноў было 10&nbsp;200 чалавек, з іх 5&nbsp;300 мужчын і 4&nbsp;900 жанчын. == Асноўныя паселішчы == [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (2).jpg|міні|Двор сакуна ў Жыціне.]] * [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцін]] — сяло на правым беразе ракі Пцічы. На 1915 год налічвала 200 двароў, 1600 жыхароў. Па паданні яно атрымала назву Жыцін за тое, што на палях вакол паселішча заўсёды атрымлівалі добрыя ўраджаі. * [[Крамок]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, на 1915 год налічвала 110 двароў, 960 жыхароў. Слова Крамок азначае «ўскраіна». * [[Юравічы (Дрычынскі сельсавет)|Юравічы]] — вёска на левым беразе Пцічы, месцілася паблізу вёскі Крамок. На 1915 год налічвала 80 двароў, 640 жыхароў. Назва Юравічы пайшла ад імя ''Юрый'' або ад слова ''юра''. ''Юра'' — высокі адкрыты бераг ракі або ўзгорка. Вёска Юравічы месціцца менавіта на такім высокім адкрытым беразе. * [[Церабуты (Старадарожскі раён)|Церабуты]] — вёска на 1915 год налічвала 120 двароў, 900 жыхароў. Слова ''церабіць'' азначае вырубаць лес, адсюль і назва «Церабуты» — высечанае ад лесу месца для забудовы ці для сяўбы. * [[Шчыткавічы]] — вёска на 1915 год налічвала 200 двароў, 1500 жыхароў. Назва Шчыткавічы ўтворана ад слова ''шчыток'', што азначае ''трохкутнік''. * [[Ляўкі (Старадарожскі раён)|Ляўкі]] — вёска на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Назва утворана ад імя заснавальніка — Лявона. * [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] — вёска на 1915 год налічвала 115 двароў, 960 жыхароў. Назва паходзіць ад слова ''драза'' — кусты, хмызняк. * [[Залужжа (Старадарожскі раён)|Залужжа]] — вёска на 1915 год налічвала 180 двароў, 1400 жыхароў. Назва азначае, што паселішча размешчана ''за лугам''. * [[Падарэссе]] — вёска на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Падарэссе — ''пыд рэчкай Расой (Арэсай)''. == Побыт == === Паселішча === Паселішча звычайна размяшчаецца на астраўку, па беразе рэчкі або балота, цягнецца доўгай стужкай, акружанае [[азяроды|азяродамі]] (прыстасавянні для сушкі зерня). Вуліцы крывыя, вузкія. Адзін канец вуліцы, звычайна лепшы для ўезду, называюць белым, іншы канец — чорным. Часцей за ўсё каля белага канца вуліцы стаіць высокі крыж з распяццем, а далей, у поле, размяшчаюцца могілкі. === Падворак === Двор сакуноў быў шчыльна забудаваны толькі з двух бакоў і адгароджаны ззаду і ад вуліцы [[прасла]]м або частаколам з весніцамі. === Хата === [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (4).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхаіла Шляхціна ў Жыціне. На двары каля сяней]] На адным баку сядзібы, на адлегласці 3—4 метры ад вуліцы, за частаколам стаяла невялікая, звычайна 6,5×5,5 метраў, хата з бярвення, рубленая ў вуглы. Увогуле без [[фундамент]]а; першы вянец клалі проста на зямлю або на камяні, абгароджвалі вакол тонкім бярвеннем і абсыпалі зямлёю. Такую заваліну называлі «прызбай». Высокая страха з дранкі або гонты, з двума крутымі скатамі, а таксама з карнізам і абшытым шчытом, або франтонам, спераду. Па самому верху ўздоўж усёй страхі цягнецца «воўк», збіты з дзвюх даўгіх дошак. Бакі абодвух скатаў у самага франтона абшытыя дошкамі, якія называюць «закрылінамі». У хаце абавязкова менавіта тры маленькія вокны, з якіх адно на вуліцу і два на падворак. Чацьвертага акна ў сваёй хаце сакуны не прасякалі. === Студня === Студні ў асноўным не маюць «сахі» ды «жураўля». Сакуны ніколі не карысталіся каромысламі, вёдры насілі ў руках. === Вопратка === [[Файл:Žycin, Vasil Žycianka. Жыцін, Васіль Жыцянка (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Васіля Жыцянка ў сваім двары ў Жыціне]] [[Файл:Žycin, Michał Šlachcin. Жыцін, Міхал Шляхцін (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхала Шляхціна ў Жыціне]] Белая суконная кароткая [[світка]], верхняе адзенне зімою і летам, аднаго крою для мужчын і жанчын, — шчыльна абхапляе стан і разыходзіцца на сцёгнах двума клінамі, у якія ўшытыя кішэні. Нізкі стаялы [[каўнер]] (''коўнер''), правае крысо захінаецца зверху. Кліны па рубцах для прыгажосці абшытыя шнурком цёмна-сіняга колеру. Такім чынам, на клінах утвараецца від вусоў. Белую світку «з вусамі» адносяць да самага старажытнага і распаўсюджанага некалі на Беларусі крою. Зімою дарослыя насілі белыя [[кажух]]і такога ж пакрою, як і світка. Мужчынская белая палатняная [[кашуля]] з кароткім стаялым каўняром, без зборак на плячах, з прамым каўняром на грудзі — носяць кашулю на выпуск і зашпіляюць на грудзі металічнай спражкай. Такія ж белыя [[порткі]] са шнурком на пасе. Зімою паўзверх партоў апраналі яшчэ суконныя белыя штаны. Святочная кашуля бывае прыгожа натканая або вышытая на падоле, каўняры і ''коўнерцах'' рукавоў. Жаночая кашуля трохі даўжэйшая, да каленяў, з адкладным каўнерыкам, поламі і доўгімі рукавамі, якія бываюць цалкам натканыя або вышытыя. Кароткая, трохі ніжэй каленяў, белая [[спадніца]], на поясе, носіцца нізка на паясніцы. Зімою і па святах жанчыны і дзяўчыны носяць кароткія суконныя [[андарак]]і або ваўняныя панёвы з [[кабат]]ам. Фартух у дзве полы на ''«скутах»'', прыгожа вышыты або вытканы знізу. Мужчыны і жанчыны насілі суконныя белыя камізэлькі амаль што аднолькавага крою. Нявесты і маладыя жынчыны (''маладзіцы'') па святах апраналі безрукаўкі або нагруднікі, прыгожа вышываныя ''пазументамі'' (''галунамі''). === Пояс === Сакуны падпаясваліся даўгім шырокім поясам. Мужчыны насілі на поясе каліту, нож і [[шабета|шабету]] з крэменем, трутам і сталёвым красалам. === Абутак === Абуваліся сакуны ў ліпавыя або лазовыя адкрытыя (''зрачыя'') лапці. Акрамя звычайных пяньковых абор, мужчыны насілі яшчэ і раменныя, а жанчыны — чорныя пляценні або тканыя аборы. Летам жанчыны хадзілі басанож, але галёнкі завівалі анучкамі. == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20161219105028/http://elib.bsu.by/handle/123456789/56 Сербов И. А. Белорусы-сакуны: Краткий этнографический очерк. Пг., 1915.] {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-04}} [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] pp0t5xocqvwb5wzui0a8dz35gcitkg0 5164564 5164563 2026-07-11T13:10:49Z M.L.Bot 261 5164564 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сакуны}} '''Сакуны́''' — частка [[беларусы|беларускага]] племя [[Дрыгавічы|дрыгавічаў]]{{Няма АК}}, этнаграфічная група беларусаў, якая засяляла абшары абапал верхняй плыні [[Пціч (рака)|Пцічы]] і яе прытока [[Арэса|Арэсы]] (сакуны яе называлі ''Расой''). Сакунамі іх назвалі за тое, што ўсе [[дзеяслоў|дзеясловы]] на «-ся» ў іх канчаюцца на цвёрдае «-са», напрыклад: ''выспоўса'', ''нагукаласа'' (нагаварылася), ''завернесса'', ''прогуляймаса'', ''абачніса'' (прачніся). Станам на 1915 год сакуноў было 10&nbsp;200 чалавек, з іх 5&nbsp;300 мужчын і 4&nbsp;900 жанчын. == Асноўныя паселішчы == [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (2).jpg|міні|Двор сакуна ў Жыціне.]] * [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцін]] — сяло на правым беразе ракі Пцічы. На 1915 год налічвала 200 двароў, 1600 жыхароў. Па паданні яно атрымала назву Жыцін за тое, што на палях вакол паселішча заўсёды атрымлівалі добрыя ўраджаі. * [[Крамок]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, на 1915 год налічвала 110 двароў, 960 жыхароў. Слова Крамок азначае «ўскраіна». * [[Юравічы (Дрычынскі сельсавет)|Юравічы]] — вёска на левым беразе Пцічы, месцілася паблізу вёскі Крамок. На 1915 год налічвала 80 двароў, 640 жыхароў. Назва Юравічы пайшла ад імя ''Юрый'' або ад слова ''юра''. ''Юра'' — высокі адкрыты бераг ракі або ўзгорка. Вёска Юравічы месціцца менавіта на такім высокім адкрытым беразе. * [[Церабуты (Старадарожскі раён)|Церабуты]] — вёска на 1915 год налічвала 120 двароў, 900 жыхароў. Слова ''церабіць'' азначае вырубаць лес, адсюль і назва «Церабуты» — высечанае ад лесу месца для забудовы ці для сяўбы. * [[Шчыткавічы]] — вёска на 1915 год налічвала 200 двароў, 1500 жыхароў. Назва Шчыткавічы ўтворана ад слова ''шчыток'', што азначае ''трохкутнік''. * [[Ляўкі (Старадарожскі раён)|Ляўкі]] — вёска на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Назва утворана ад імя заснавальніка — Лявона. * [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] — вёска на 1915 год налічвала 115 двароў, 960 жыхароў. Назва паходзіць ад слова ''драза'' — кусты, хмызняк. * [[Залужжа (Старадарожскі раён)|Залужжа]] — вёска на 1915 год налічвала 180 двароў, 1400 жыхароў. Назва азначае, што паселішча размешчана ''за лугам''. * [[Падарэссе]] — вёска на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Падарэссе — ''пыд рэчкай Расой (Арэсай)''. == Побыт == === Паселішча === Паселішча звычайна размяшчаецца на астраўку, па беразе рэчкі або балота, цягнецца доўгай стужкай, акружанае [[азяроды|азяродамі]] (прыстасавянні для сушкі зерня). Вуліцы крывыя, вузкія. Адзін канец вуліцы, звычайна лепшы для ўезду, называюць белым, іншы канец — чорным. Часцей за ўсё каля белага канца вуліцы стаіць высокі крыж з распяццем, а далей, у поле, размяшчаюцца могілкі. === Падворак === Двор сакуноў быў шчыльна забудаваны толькі з двух бакоў і адгароджаны ззаду і ад вуліцы [[прасла]]м або частаколам з весніцамі. === Хата === [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (4).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхаіла Шляхціна ў Жыціне. На двары каля сяней]] На адным баку сядзібы, на адлегласці 3—4 метры ад вуліцы, за частаколам стаяла невялікая, звычайна 6,5×5,5 метраў, хата з бярвення, рубленая ў вуглы. Увогуле без [[фундамент]]а; першы вянец клалі проста на зямлю або на камяні, абгароджвалі вакол тонкім бярвеннем і абсыпалі зямлёю. Такую заваліну называлі «прызбай». Высокая страха з дранкі або гонты, з двума крутымі скатамі, а таксама з карнізам і абшытым шчытом, або франтонам, спераду. Па самому верху ўздоўж усёй страхі цягнецца «воўк», збіты з дзвюх даўгіх дошак. Бакі абодвух скатаў у самага франтона абшытыя дошкамі, якія называюць «закрылінамі». У хаце абавязкова менавіта тры маленькія вокны, з якіх адно на вуліцу і два на падворак. Чацьвертага акна ў сваёй хаце сакуны не прасякалі. === Студня === Студні ў асноўным не маюць «сахі» ды «жураўля». Сакуны ніколі не карысталіся каромысламі, вёдры насілі ў руках. === Вопратка === [[Файл:Žycin, Vasil Žycianka. Жыцін, Васіль Жыцянка (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Васіля Жыцянка ў сваім двары ў Жыціне]] [[Файл:Žycin, Michał Šlachcin. Жыцін, Міхал Шляхцін (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхала Шляхціна ў Жыціне]] Белая суконная кароткая [[світка]], верхняе адзенне зімою і летам, аднаго крою для мужчын і жанчын, — шчыльна абхапляе стан і разыходзіцца на сцёгнах двума клінамі, у якія ўшытыя кішэні. Нізкі стаялы [[каўнер]] (''коўнер''), правае крысо захінаецца зверху. Кліны па рубцах для прыгажосці абшытыя шнурком цёмна-сіняга колеру. Такім чынам, на клінах утвараецца від вусоў. Белую світку «з вусамі» адносяць да самага старажытнага і распаўсюджанага некалі на Беларусі крою. Зімою дарослыя насілі белыя [[кажух]]і такога ж пакрою, як і світка. Мужчынская белая палатняная [[кашуля]] з кароткім стаялым каўняром, без зборак на плячах, з прамым каўняром на грудзі — носяць кашулю на выпуск і зашпіляюць на грудзі металічнай спражкай. Такія ж белыя [[порткі]] са шнурком на пасе. Зімою паўзверх партоў апраналі яшчэ суконныя белыя штаны. Святочная кашуля бывае прыгожа натканая або вышытая на падоле, каўняры і ''коўнерцах'' рукавоў. Жаночая кашуля трохі даўжэйшая, да каленяў, з адкладным каўнерыкам, поламі і доўгімі рукавамі, якія бываюць цалкам натканыя або вышытыя. Кароткая, трохі ніжэй каленяў, белая [[спадніца]], на поясе, носіцца нізка на паясніцы. Зімою і па святах жанчыны і дзяўчаты носяць кароткія суконныя [[андарак]]і або ваўняныя панёвы з [[кабат]]ам. Фартух у дзве полы на ''«скутах»'', прыгожа вышыты або вытканы знізу. Мужчыны і жанчыны насілі суконныя белыя камізэлькі амаль што аднолькавага крою. Нявесты і маладыя жынчыны (''маладзіцы'') па святах апраналі безрукаўкі або нагруднікі, прыгожа вышываныя ''пазументамі'' (''галунамі''). === Пояс === Сакуны падпаясваліся даўгім шырокім поясам. Мужчыны насілі на поясе каліту, нож і [[шабета|шабету]] з крэменем, трутам і сталёвым красалам. === Абутак === Абуваліся сакуны ў ліпавыя або лазовыя адкрытыя (''зрачыя'') лапці. Акрамя звычайных пяньковых абор, мужчыны насілі яшчэ і раменныя, а жанчыны — чорныя пляценні або тканыя аборы. Летам жанчыны хадзілі басанож, але галёнкі завівалі анучкамі. == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20161219105028/http://elib.bsu.by/handle/123456789/56 Сербов И. А. Белорусы-сакуны: Краткий этнографический очерк. Пг., 1915.] {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-04}} [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] 1tztweuevqwjbhozy97wvjt1mop7mxu 5164565 5164564 2026-07-11T13:13:16Z M.L.Bot 261 /* Побыт */ 5164565 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сакуны}} '''Сакуны́''' — частка [[беларусы|беларускага]] племя [[Дрыгавічы|дрыгавічаў]]{{Няма АК}}, этнаграфічная група беларусаў, якая засяляла абшары абапал верхняй плыні [[Пціч (рака)|Пцічы]] і яе прытока [[Арэса|Арэсы]] (сакуны яе называлі ''Расой''). Сакунамі іх назвалі за тое, што ўсе [[дзеяслоў|дзеясловы]] на «-ся» ў іх канчаюцца на цвёрдае «-са», напрыклад: ''выспоўса'', ''нагукаласа'' (нагаварылася), ''завернесса'', ''прогуляймаса'', ''абачніса'' (прачніся). Станам на 1915 год сакуноў было 10&nbsp;200 чалавек, з іх 5&nbsp;300 мужчын і 4&nbsp;900 жанчын. == Асноўныя паселішчы == [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (2).jpg|міні|Двор сакуна ў Жыціне.]] * [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцін]] — сяло на правым беразе ракі Пцічы. На 1915 год налічвала 200 двароў, 1600 жыхароў. Па паданні яно атрымала назву Жыцін за тое, што на палях вакол паселішча заўсёды атрымлівалі добрыя ўраджаі. * [[Крамок]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, на 1915 год налічвала 110 двароў, 960 жыхароў. Слова Крамок азначае «ўскраіна». * [[Юравічы (Дрычынскі сельсавет)|Юравічы]] — вёска на левым беразе Пцічы, месцілася паблізу вёскі Крамок. На 1915 год налічвала 80 двароў, 640 жыхароў. Назва Юравічы пайшла ад імя ''Юрый'' або ад слова ''юра''. ''Юра'' — высокі адкрыты бераг ракі або ўзгорка. Вёска Юравічы месціцца менавіта на такім высокім адкрытым беразе. * [[Церабуты (Старадарожскі раён)|Церабуты]] — вёска на 1915 год налічвала 120 двароў, 900 жыхароў. Слова ''церабіць'' азначае вырубаць лес, адсюль і назва «Церабуты» — высечанае ад лесу месца для забудовы ці для сяўбы. * [[Шчыткавічы]] — вёска на 1915 год налічвала 200 двароў, 1500 жыхароў. Назва Шчыткавічы ўтворана ад слова ''шчыток'', што азначае ''трохкутнік''. * [[Ляўкі (Старадарожскі раён)|Ляўкі]] — вёска на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Назва утворана ад імя заснавальніка — Лявона. * [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] — вёска на 1915 год налічвала 115 двароў, 960 жыхароў. Назва паходзіць ад слова ''драза'' — кусты, хмызняк. * [[Залужжа (Старадарожскі раён)|Залужжа]] — вёска на 1915 год налічвала 180 двароў, 1400 жыхароў. Назва азначае, што паселішча размешчана ''за лугам''. * [[Падарэссе]] — вёска на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Падарэссе — ''пыд рэчкай Расой (Арэсай)''. == Побыт == === Паселішчы === Паселішчы звычайна размяшчаецца на астраўку, па беразе ракі або балота, цягнецца доўгай стужкай, акружана [[азяроды|азяродамі]] (прыладамі для сушкі зерня). Вуліцы крывыя, вузкія. Адзін канец вуліцы, звычайна лепшы для ўезду, называюць белым, іншы канец — чорным. Часцей за ўсё каля белага канца вуліцы стаіць высокі крыж з распяццем, а далей, у поле, размяшчаюцца могілкі. === Падворак === Двор сакуноў быў шчыльна забудаваны толькі з двух бакоў і адгароджаны ззаду і ад вуліцы [[прасла]]м або частаколам з весніцамі. === Хата === [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (4).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхаіла Шляхціна ў Жыціне. На двары каля сяней]] На адным баку сядзібы, на адлегласці 3—4 метры ад вуліцы, за частаколам стаяла невялікая, звычайна 6,5×5,5 метраў, хата з бярвення, рубленая ў вуглы. Увогуле без [[фундамент]]а; першы вянец клалі проста на зямлю або на камяні, абгароджвалі вакол тонкім бярвеннем і абсыпалі зямлёю. Такую заваліну называлі «прызбай». Высокая страха з дранкі або гонты, з двума крутымі скатамі, а таксама з карнізам і абшытым шчытом, або франтонам, спераду. Па самому верху ўздоўж усёй страхі цягнецца «воўк», збіты з дзвюх даўгіх дошак. Бакі абодвух скатаў у самага франтона абшытыя дошкамі, якія называюць «закрылінамі». У хаце абавязкова менавіта тры маленькія вокны, з якіх адно на вуліцу і два на падворак. Чацьвертага акна ў сваёй хаце сакуны не прасякалі. === Студня === Студні ў асноўным не маюць «сахі» ды «жураўля». Сакуны ніколі не карысталіся каромысламі, вёдры насілі ў руках. === Вопратка === [[Файл:Žycin, Vasil Žycianka. Жыцін, Васіль Жыцянка (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Васіля Жыцянка ў сваім двары ў Жыціне]] [[Файл:Žycin, Michał Šlachcin. Жыцін, Міхал Шляхцін (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхала Шляхціна ў Жыціне]] Белая суконная кароткая [[світка]], верхняе адзенне зімою і летам, аднаго крою для мужчын і жанчын, — шчыльна абхапляе стан і разыходзіцца на сцёгнах двума клінамі, у якія ўшытыя кішэні. Нізкі стаялы [[каўнер]] (''коўнер''), правае крысо захінаецца зверху. Кліны па рубцах для прыгажосці абшытыя шнурком цёмна-сіняга колеру. Такім чынам, на клінах утвараецца від вусоў. Белую світку «з вусамі» адносяць да самага старажытнага і распаўсюджанага некалі на Беларусі крою. Зімою дарослыя насілі белыя [[кажух]]і такога ж пакрою, як і світка. Мужчынская белая палатняная [[кашуля]] з кароткім стаялым каўняром, без зборак на плячах, з прамым каўняром на грудзі — носяць кашулю на выпуск і зашпіляюць на грудзі металічнай спражкай. Такія ж белыя [[порткі]] са шнурком на пасе. Зімою паўзверх партоў апраналі яшчэ суконныя белыя штаны. Святочная кашуля бывае прыгожа натканая або вышытая на падоле, каўняры і ''коўнерцах'' рукавоў. Жаночая кашуля трохі даўжэйшая, да каленяў, з адкладным каўнерыкам, поламі і доўгімі рукавамі, якія бываюць цалкам натканыя або вышытыя. Кароткая, трохі ніжэй каленяў, белая [[спадніца]], на поясе, носіцца нізка на паясніцы. Зімою і па святах жанчыны і дзяўчаты носяць кароткія суконныя [[андарак]]і або ваўняныя панёвы з [[кабат]]ам. Фартух у дзве полы на ''«скутах»'', прыгожа вышыты або вытканы знізу. Мужчыны і жанчыны насілі суконныя белыя камізэлькі амаль што аднолькавага крою. Нявесты і маладыя жынчыны (''маладзіцы'') па святах апраналі безрукаўкі або нагруднікі, прыгожа вышываныя ''пазументамі'' (''галунамі''). === Пояс === Сакуны падпаясваліся даўгім шырокім поясам. Мужчыны насілі на поясе каліту, нож і [[шабета|шабету]] з крэменем, трутам і сталёвым красалам. === Абутак === Абуваліся сакуны ў ліпавыя або лазовыя адкрытыя (''зрачыя'') лапці. Акрамя звычайных пяньковых абор, мужчыны насілі яшчэ і раменныя, а жанчыны — чорныя пляценні або тканыя аборы. Летам жанчыны хадзілі басанож, але галёнкі завівалі анучкамі. == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20161219105028/http://elib.bsu.by/handle/123456789/56 Сербов И. А. Белорусы-сакуны: Краткий этнографический очерк. Пг., 1915.] {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-04}} [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] e1wfqomorpv7xp6v2yqr62tcnidqv9w 5164671 5164565 2026-07-11T16:49:30Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Сакуны (племя)]] у [[Сакуны (этнаграфічная група)]] 5164565 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сакуны}} '''Сакуны́''' — частка [[беларусы|беларускага]] племя [[Дрыгавічы|дрыгавічаў]]{{Няма АК}}, этнаграфічная група беларусаў, якая засяляла абшары абапал верхняй плыні [[Пціч (рака)|Пцічы]] і яе прытока [[Арэса|Арэсы]] (сакуны яе называлі ''Расой''). Сакунамі іх назвалі за тое, што ўсе [[дзеяслоў|дзеясловы]] на «-ся» ў іх канчаюцца на цвёрдае «-са», напрыклад: ''выспоўса'', ''нагукаласа'' (нагаварылася), ''завернесса'', ''прогуляймаса'', ''абачніса'' (прачніся). Станам на 1915 год сакуноў было 10&nbsp;200 чалавек, з іх 5&nbsp;300 мужчын і 4&nbsp;900 жанчын. == Асноўныя паселішчы == [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (2).jpg|міні|Двор сакуна ў Жыціне.]] * [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцін]] — сяло на правым беразе ракі Пцічы. На 1915 год налічвала 200 двароў, 1600 жыхароў. Па паданні яно атрымала назву Жыцін за тое, што на палях вакол паселішча заўсёды атрымлівалі добрыя ўраджаі. * [[Крамок]] — вёска на левым беразе ракі Пцічы, на 1915 год налічвала 110 двароў, 960 жыхароў. Слова Крамок азначае «ўскраіна». * [[Юравічы (Дрычынскі сельсавет)|Юравічы]] — вёска на левым беразе Пцічы, месцілася паблізу вёскі Крамок. На 1915 год налічвала 80 двароў, 640 жыхароў. Назва Юравічы пайшла ад імя ''Юрый'' або ад слова ''юра''. ''Юра'' — высокі адкрыты бераг ракі або ўзгорка. Вёска Юравічы месціцца менавіта на такім высокім адкрытым беразе. * [[Церабуты (Старадарожскі раён)|Церабуты]] — вёска на 1915 год налічвала 120 двароў, 900 жыхароў. Слова ''церабіць'' азначае вырубаць лес, адсюль і назва «Церабуты» — высечанае ад лесу месца для забудовы ці для сяўбы. * [[Шчыткавічы]] — вёска на 1915 год налічвала 200 двароў, 1500 жыхароў. Назва Шчыткавічы ўтворана ад слова ''шчыток'', што азначае ''трохкутнік''. * [[Ляўкі (Старадарожскі раён)|Ляўкі]] — вёска на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Назва утворана ад імя заснавальніка — Лявона. * [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] — вёска на 1915 год налічвала 115 двароў, 960 жыхароў. Назва паходзіць ад слова ''драза'' — кусты, хмызняк. * [[Залужжа (Старадарожскі раён)|Залужжа]] — вёска на 1915 год налічвала 180 двароў, 1400 жыхароў. Назва азначае, што паселішча размешчана ''за лугам''. * [[Падарэссе]] — вёска на 1915 год налічвала 120 двароў, 1000 жыхароў. Падарэссе — ''пыд рэчкай Расой (Арэсай)''. == Побыт == === Паселішчы === Паселішчы звычайна размяшчаецца на астраўку, па беразе ракі або балота, цягнецца доўгай стужкай, акружана [[азяроды|азяродамі]] (прыладамі для сушкі зерня). Вуліцы крывыя, вузкія. Адзін канец вуліцы, звычайна лепшы для ўезду, называюць белым, іншы канец — чорным. Часцей за ўсё каля белага канца вуліцы стаіць высокі крыж з распяццем, а далей, у поле, размяшчаюцца могілкі. === Падворак === Двор сакуноў быў шчыльна забудаваны толькі з двух бакоў і адгароджаны ззаду і ад вуліцы [[прасла]]м або частаколам з весніцамі. === Хата === [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (4).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхаіла Шляхціна ў Жыціне. На двары каля сяней]] На адным баку сядзібы, на адлегласці 3—4 метры ад вуліцы, за частаколам стаяла невялікая, звычайна 6,5×5,5 метраў, хата з бярвення, рубленая ў вуглы. Увогуле без [[фундамент]]а; першы вянец клалі проста на зямлю або на камяні, абгароджвалі вакол тонкім бярвеннем і абсыпалі зямлёю. Такую заваліну называлі «прызбай». Высокая страха з дранкі або гонты, з двума крутымі скатамі, а таксама з карнізам і абшытым шчытом, або франтонам, спераду. Па самому верху ўздоўж усёй страхі цягнецца «воўк», збіты з дзвюх даўгіх дошак. Бакі абодвух скатаў у самага франтона абшытыя дошкамі, якія называюць «закрылінамі». У хаце абавязкова менавіта тры маленькія вокны, з якіх адно на вуліцу і два на падворак. Чацьвертага акна ў сваёй хаце сакуны не прасякалі. === Студня === Студні ў асноўным не маюць «сахі» ды «жураўля». Сакуны ніколі не карысталіся каромысламі, вёдры насілі ў руках. === Вопратка === [[Файл:Žycin, Vasil Žycianka. Жыцін, Васіль Жыцянка (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Васіля Жыцянка ў сваім двары ў Жыціне]] [[Файл:Žycin, Michał Šlachcin. Жыцін, Міхал Шляхцін (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхала Шляхціна ў Жыціне]] Белая суконная кароткая [[світка]], верхняе адзенне зімою і летам, аднаго крою для мужчын і жанчын, — шчыльна абхапляе стан і разыходзіцца на сцёгнах двума клінамі, у якія ўшытыя кішэні. Нізкі стаялы [[каўнер]] (''коўнер''), правае крысо захінаецца зверху. Кліны па рубцах для прыгажосці абшытыя шнурком цёмна-сіняга колеру. Такім чынам, на клінах утвараецца від вусоў. Белую світку «з вусамі» адносяць да самага старажытнага і распаўсюджанага некалі на Беларусі крою. Зімою дарослыя насілі белыя [[кажух]]і такога ж пакрою, як і світка. Мужчынская белая палатняная [[кашуля]] з кароткім стаялым каўняром, без зборак на плячах, з прамым каўняром на грудзі — носяць кашулю на выпуск і зашпіляюць на грудзі металічнай спражкай. Такія ж белыя [[порткі]] са шнурком на пасе. Зімою паўзверх партоў апраналі яшчэ суконныя белыя штаны. Святочная кашуля бывае прыгожа натканая або вышытая на падоле, каўняры і ''коўнерцах'' рукавоў. Жаночая кашуля трохі даўжэйшая, да каленяў, з адкладным каўнерыкам, поламі і доўгімі рукавамі, якія бываюць цалкам натканыя або вышытыя. Кароткая, трохі ніжэй каленяў, белая [[спадніца]], на поясе, носіцца нізка на паясніцы. Зімою і па святах жанчыны і дзяўчаты носяць кароткія суконныя [[андарак]]і або ваўняныя панёвы з [[кабат]]ам. Фартух у дзве полы на ''«скутах»'', прыгожа вышыты або вытканы знізу. Мужчыны і жанчыны насілі суконныя белыя камізэлькі амаль што аднолькавага крою. Нявесты і маладыя жынчыны (''маладзіцы'') па святах апраналі безрукаўкі або нагруднікі, прыгожа вышываныя ''пазументамі'' (''галунамі''). === Пояс === Сакуны падпаясваліся даўгім шырокім поясам. Мужчыны насілі на поясе каліту, нож і [[шабета|шабету]] з крэменем, трутам і сталёвым красалам. === Абутак === Абуваліся сакуны ў ліпавыя або лазовыя адкрытыя (''зрачыя'') лапці. Акрамя звычайных пяньковых абор, мужчыны насілі яшчэ і раменныя, а жанчыны — чорныя пляценні або тканыя аборы. Летам жанчыны хадзілі басанож, але галёнкі завівалі анучкамі. == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20161219105028/http://elib.bsu.by/handle/123456789/56 Сербов И. А. Белорусы-сакуны: Краткий этнографический очерк. Пг., 1915.] {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-04}} [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] e1wfqomorpv7xp6v2yqr62tcnidqv9w 5164678 5164671 2026-07-11T16:57:59Z M.L.Bot 261 вычытка, стыль 5164678 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Сакуны}} '''Сакуны́''' — частка [[Дрыгавічы|дрыгавічаў]]{{Няма АК}}, этнаграфічная група беларусаў, якая засяляла абшары абапал верхняга цяцэння [[Пціч (рака)|Пцічы]] і яе прытока [[Арэса|Арэсы]] (якую сакуны называлі ''Расой''). Сакунамі іх назвалі за вымаўленне [[дзеяслоў|дзеясловаў]] з цвёрдым «-са», замест на «-ся», напрыклад: ''выспоўса'', ''нагукаласа'' (нагаварылася), ''завернесса'', ''прогуляймаса'', ''абачніса'' (прачніся). Станам на 1915 год, сакуноў было 10&nbsp;200 чалавек, з іх 5&nbsp;300 мужчын і 4&nbsp;900 жанчын. == Асноўныя паселішчы == [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (2).jpg|міні|Двор сакуна ў Жыціне.]] * [[Жыцін (Асіповіцкі раён)|Жыцін]] — сяло на правым беразе Пцічы. На 1915 год 200 двароў, 1600 жыхароў. Паводле падання, названа Жыцін ад таго, што палі вакол заўсёды давалі добрыя ўраджаі. * [[Крамок]] — вёска на левым беразе Пцічы, на 1915 год 110 двароў, 960 жыхароў. Слова Крамок азначае «ўскраіна». * [[Юравічы (Дрычынскі сельсавет)|Юравічы]] — вёска на левым Пцічы, была паблізу вёскі Крамок. На 1915 год 80 двароў, 640 жыхароў. Назва ад імя ''Юрый'' або ад слова ''юра''. ''Юра'' — высокі адкрыты бераг ракі або ўзгорак. Вёска Юравічы месціцца менавіта на такім высокім адкрытым беразе. * [[Церабуты (Старадарожскі раён)|Церабуты]] — вёска, на 1915 год 120 двароў, 900 жыхароў. Слова ''церабіць'' значыць вырубаць лес, такім чынам ''Церабуты'' — высечанае ў лесе месца для забудовы або сяўбы. * [[Шчыткавічы]] — вёска, на 1915 год 200 двароў, 1500 жыхароў. Назва Шчыткавічы ад слова ''шчыток'', што азначае ''трохкутнік''. * [[Ляўкі (Старадарожскі раён)|Ляўкі]] — вёска, на 1915 год 120 двароў, 1000 жыхароў. Назва ад імя заснавальніка — Льва. * [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] — вёска, на 1915 год 115 двароў, 960 жыхароў. Назва ад слова ''драза'' — кусты, хмызняк. * [[Залужжа (Старадарожскі раён)|Залужжа]] — вёска, на 1915 год 180 двароў, 1400 жыхароў. Назва значыць, што паселішча ''за лугам''. * [[Падарэссе]] — вёска, на 1915 год 120 двароў, 1000 жыхароў. Падарэссе — ''пыд рэчкай Расой (Арэсай)''. == Побыт == === Паселішчы === Паселішчы звычайна размяшчаецца на астраўку, па беразе ракі або балота, цягнецца доўгай стужкай, акружана [[азяроды|азяродамі]] (прыладамі для сушкі зерня). Вуліцы крывыя, вузкія. Адзін канец вуліцы, звычайна лепшы для ўезду, называюць белым, іншы канец — чорным. Часцей за ўсё каля белага канца вуліцы стаіць высокі крыж з распяццем, а далей, у поле, размяшчаюцца могілкі. === Падворак === Двор сакуноў быў шчыльна забудаваны толькі з двух бакоў і адгароджаны ззаду і ад вуліцы [[прасла]]м або частаколам з весніцамі. === Хата === [[Файл:Žycin. Жыцін (I. Sierbaŭ, 1911) (4).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхаіла Шляхціна ў Жыціне. На двары каля сяней]] На адным баку сядзібы, на адлегласці 3—4 метры ад вуліцы, за частаколам стаяла невялікая, звычайна 6,5×5,5 метраў, хата з бярвення, рубленая ў вуглы. Увогуле без [[фундамент]]а; першы вянец клалі проста на зямлю або на камяні, абгароджвалі вакол тонкім бярвеннем і абсыпалі зямлёю. Такую заваліну называлі «прызбай». Высокая страха з дранкі або гонты, з двума крутымі скатамі, а таксама з карнізам і абшытым шчытом, або франтонам, спераду. Па самому верху ўздоўж усёй страхі цягнецца «воўк», збіты з дзвюх даўгіх дошак. Бакі абодвух скатаў у самага франтона абшытыя дошкамі, якія называюць «закрылінамі». У хаце абавязкова менавіта тры маленькія вокны, з якіх адно на вуліцу і два на падворак. Чацьвертага акна ў сваёй хаце сакуны не прасякалі. === Студня === Студні ў асноўным не маюць «сахі» ды «жураўля». Сакуны ніколі не карысталіся каромысламі, вёдры насілі ў руках. === Вопратка === [[Файл:Žycin, Vasil Žycianka. Жыцін, Васіль Жыцянка (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Васіля Жыцянка ў сваім двары ў Жыціне]] [[Файл:Žycin, Michał Šlachcin. Жыцін, Міхал Шляхцін (I. Sierbaŭ, 1911).jpg|міні|Сям’я сакуна Міхала Шляхціна ў Жыціне]] Белая суконная кароткая [[світка]], верхняе адзенне зімою і летам, аднаго крою для мужчын і жанчын, — шчыльна абхапляе стан і разыходзіцца на сцёгнах двума клінамі, у якія ўшытыя кішэні. Нізкі стаялы [[каўнер]] (''коўнер''), правае крысо захінаецца зверху. Кліны па рубцах для прыгажосці абшытыя шнурком цёмна-сіняга колеру. Такім чынам, на клінах утвараецца від вусоў. Белую світку «з вусамі» адносяць да самага старажытнага і распаўсюджанага некалі на Беларусі крою. Зімою дарослыя насілі белыя [[кажух]]і такога ж пакрою, як і світка. Мужчынская белая палатняная [[кашуля]] з кароткім стаялым каўняром, без зборак на плячах, з прамым каўняром на грудзі — носяць кашулю на выпуск і зашпіляюць на грудзі металічнай спражкай. Такія ж белыя [[порткі]] са шнурком на пасе. Зімою паўзверх партоў апраналі яшчэ суконныя белыя штаны. Святочная кашуля бывае прыгожа натканая або вышытая на падоле, каўняры і ''коўнерцах'' рукавоў. Жаночая кашуля трохі даўжэйшая, да каленяў, з адкладным каўнерыкам, поламі і доўгімі рукавамі, якія бываюць цалкам натканыя або вышытыя. Кароткая, трохі ніжэй каленяў, белая [[спадніца]], на поясе, носіцца нізка на паясніцы. Зімою і па святах жанчыны і дзяўчаты носяць кароткія суконныя [[андарак]]і або ваўняныя панёвы з [[кабат]]ам. Фартух у дзве полы на ''«скутах»'', прыгожа вышыты або вытканы знізу. Мужчыны і жанчыны насілі суконныя белыя камізэлькі амаль што аднолькавага крою. Нявесты і маладыя жынчыны (''маладзіцы'') па святах апраналі безрукаўкі або нагруднікі, прыгожа вышываныя ''пазументамі'' (''галунамі''). === Пояс === Сакуны падпаясваліся даўгім шырокім поясам. Мужчыны насілі на поясе каліту, нож і [[шабета|шабету]] з крэменем, трутам і сталёвым красалам. === Абутак === Абуваліся сакуны ў ліпавыя або лазовыя адкрытыя (''зрачыя'') лапці. Акрамя звычайных пяньковых абор, мужчыны насілі яшчэ і раменныя, а жанчыны — чорныя пляценні або тканыя аборы. Летам жанчыны хадзілі басанож, але галёнкі завівалі анучкамі. == Літаратура == * [https://web.archive.org/web/20161219105028/http://elib.bsu.by/handle/123456789/56 Сербов И. А. Белорусы-сакуны: Краткий этнографический очерк. Пг., 1915.] {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-04}} [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] ay38r3ikoziwmecvwzzlo9h9h7fcmt3 0 808903 5164558 5149916 2026-07-11T12:55:33Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5164558 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эрнст Эдуард Самуэль Фрэнкель''' ({{lang-de|Ernst Eduard Samuel Fraenkel}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі лінгвіст, індаеўрапеіст і балтыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і бактэрыёлага Альберта Фрэнкеля (1848—1916) — пляменніка вучоных-медыкаў Морыца і Людвіга Траубэ. Яго сястра Шарлота Фрэнкель была замужам за філолагам Карлам Фрыдрыхам Эндэрсам (1877-1963). З 1899 года вывучаў класічную філалогію, [[санскрыт]] і індаеўрапеістыку ў Іаганеса Шміта ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім універсітэце імя Гумбальта]]. У 1905 годзе абараніў дысертацыю аб старажытнагрэцкіх дзеясловах. У 1906—1908 гадах ён вучыўся ў Аўгуста Лескіна, спецыяліста па балтыйскіх мовах, у горадзе [[Лейпцыг]]. У 1909 годзе стаў прыват-дацэнтам ва [[Кільскі ўніверсітэт імя Хрысціяна Альбрэхта|Універсітэце імя Хрысціяна Альбрэхта]]. У 1916 годзе стаў экстраардынарным, а ў 1920 годзе ардынарным прафесарам. Нягледзячы на тое, што бацькі перайшлі ў [[пратэстантызм]], у 1936 годзе з-за яўрэйскага паходжання звольнены з універсітэта на падставе Нюрнбергскіх расавых законаў, акрамя таго, яму забаранілі весці публічную выкладчыцкую працу ў Германіі. У 1945—1954 гадах кіраваў семінарам па кампаратывістыцы ({{lang-de|Seminar für vergleichende Sprachwissenschaft}}) у [[Гамбургскі ўніверсітэт|Гамбургскім універсітэце]]. == Працы == * ''Geschichte der griechischen Nomina agentis auf -ter -tor -tes (-t)'', I, II, Trübner, Straßburg, 1910—1920; * ''Syntax der litauischen Kasus'', 1928; * ''Die baltischen Sprachen'', Carl Winter, Heidelberg, 1950; * ''Litauisches etymologisches Wörterbuch'', 2 тома, Carl Winter, Heidelberg, Göttingen, 1962—1965. == Крыніцы== {{крыніцы}} == Спасылкі == * http://www.lituanus.org/1988/88_4_01.htm * http://www.euro-languages.net/lithuania/?action=LinkingText&id=112 {{ВС}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]][[Катэгорыя:Кампаратывісты]][[Катэгорыя:Індаеўрапеісты]][[Катэгорыя:Балтысты]][[Катэгорыя:Этымолагі]] 15lvfbm6cmd9flviugse35rzug1m46p 5164559 5164558 2026-07-11T12:55:50Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5164559 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Эрнст Эдуард Самуэль Фрэнкель''' ({{lang-de|Ernst Eduard Samuel Fraenkel}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі лінгвіст, індаеўрапеіст і балтыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і бактэрыёлага Альберта Фрэнкеля (1848—1916) — пляменніка вучоных-медыкаў Морыца і Людвіга Траубэ. Яго сястра Шарлота Фрэнкель была замужам за філолагам Карлам Фрыдрыхам Эндэрсам (1877—1963). З 1899 года вывучаў класічную філалогію, [[санскрыт]] і індаеўрапеістыку ў Іаганеса Шміта ў [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскім універсітэце імя Гумбальта]]. У 1905 годзе абараніў дысертацыю аб старажытнагрэцкіх дзеясловах. У 1906—1908 гадах ён вучыўся ў Аўгуста Лескіна, спецыяліста па балтыйскіх мовах, у горадзе [[Лейпцыг]]. У 1909 годзе стаў прыват-дацэнтам ва [[Кільскі ўніверсітэт імя Хрысціяна Альбрэхта|Універсітэце імя Хрысціяна Альбрэхта]]. У 1916 годзе стаў экстраардынарным, а ў 1920 годзе ардынарным прафесарам. Нягледзячы на тое, што бацькі перайшлі ў [[пратэстантызм]], у 1936 годзе з-за яўрэйскага паходжання звольнены з універсітэта на падставе Нюрнбергскіх расавых законаў, акрамя таго, яму забаранілі весці публічную выкладчыцкую працу ў Германіі. У 1945—1954 гадах кіраваў семінарам па кампаратывістыцы ({{lang-de|Seminar für vergleichende Sprachwissenschaft}}) у [[Гамбургскі ўніверсітэт|Гамбургскім універсітэце]]. == Працы == * ''Geschichte der griechischen Nomina agentis auf -ter -tor -tes (-t)'', I, II, Trübner, Straßburg, 1910—1920; * ''Syntax der litauischen Kasus'', 1928; * ''Die baltischen Sprachen'', Carl Winter, Heidelberg, 1950; * ''Litauisches etymologisches Wörterbuch'', 2 тома, Carl Winter, Heidelberg, Göttingen, 1962—1965. == Крыніцы== {{крыніцы}} == Спасылкі == * http://www.lituanus.org/1988/88_4_01.htm * http://www.euro-languages.net/lithuania/?action=LinkingText&id=112 {{ВС}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Германіі]][[Катэгорыя:Кампаратывісты]][[Катэгорыя:Індаеўрапеісты]][[Катэгорыя:Балтысты]][[Катэгорыя:Этымолагі]] l435z1qrie71dazif4anqvyq7pd51hp 0 808905 5164912 5149928 2026-07-12T08:59:30Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5164912 wikitext text/x-wiki '''Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр (ДЛВЦ) імя В. П. Чкалава''' – адзіная ў [[Расія|Расіі]] арганізацыя з правам сертыфікацыі ваеннай авіяцыйнай тэхнікі. == Гісторыя == Гісторыю вядзе ад навукова-выпрабавальнага аэрадрома Глаўпаветрфлота РСФСР, які быў створаны 21 верасня 1920 года загадам Рэўваенсаветана на Цэнтральным аэрадроме ў [[Масква|Маскве]]. Пазней, 12 кастрычніка 1926 года, ператвораны ў навукова-выпрабавальны інстытут ВПС РСЧА. З гэтага моманту ўсе ўзоры авіяцыйнай тэхнікі сталі прымацца на ўзбраенне ВПС і авіяцыі ВМФ толькі пасля атрымання станоўчага заключэння ад ваенных выпрабавальнікаў. У перадваенныя гады і падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] інстытутам была праведзена каласальная праца па выпрабаваннях многіх новых узораў самалётаў. З пачаткам вайны НДІ быў перабазаваны ў [[Свярдлоўск]]. У маі 1944 года НДІ ВПС перафармаваны ў Дзяржаўны навукова-выпрабавальны інстытут ВПС. У пасляваенныя гады вярнуўся да ранейшага месца дыслакацыі на аэрадроме Чкалаўскі [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]. У 1960—1961 гады перадыслакаваны ў [[Ахтубінск]] ([[Астраханская вобласць]]). У снежні 1960 года на базе Дзяржаўнага Чырванасцяжнага навукова-выпрабавальнага інстытута ВПС былі аб’яднаны некалькі нумарных НДІ, а таксама паветраплавальны цэнтр у [[Вольск]]у і лётна-выпрабавальны цэнтр у [[Феадосія|Феадосіі]]. У 1960-я гады тут праводзіліся выпрабаванні не толькі авіяцыйнай, але і касмічнай тэхнікі, напрыклад, сістэм жыццезабеспячэння і шлюзавання касмічнага карабля «[[Саюз-М]]». У 1971 годзе [[Міністэрства абароны СССР|Міністэрствам абароны СССР]] было прынята рашэнне аб пачатку цэнтралізаванай падрыхтоўкі лётчыкаў-выпрабавальнікаў у Дзяржаўным навукова-выпрабавальным інстытуце ВПС у Ахтубінску на базе сфармаванага тут цэнтра падрыхтоўкі лётчыкаў-выпрабавальнікаў. У 1989 годзе быў перафармаваны ў 929-ы Дзяржаўны лётна-выпрабавальны цэнтр Мінабароны СССР. == Структура == Бягучая структура ўключае ў сябе ўпраўленне цэнтра, выпрабавальныя цэнтры, прызначаныя для правядзення выпрабаванняў авіяцыйных і паветраплавальных комплексаў рознага прызначэння і ў розных умовах, упраўленне выпрабаванняў і даследаванняў бартавога авіяцыйнага, радыёэлектроннага абсталявання і авіяцыйнага ўзбраення, упраўленне выпрабавальных трас і палігонаў, спецыяльны авіяцыйны высакагорны цэнтр. Акрамя выпрабавальных упраўленняў і цэнтраў, у структуру цэнтра ўваходзяць часткі абслугоўвання і забеспячэння. Падраздзяленні цэнтра размешчаны ў гарадах Ахтубінску, [[Шчолкава]], [[Знаменск (Астраханская вобласць)|Знаменск]], Вольску, [[Нальчык]]у, [[Ключы Камчацкія|Ключах Камчацкіх]], Феадосіі. ДЛВЦ размяшчае разгалінаванай сеткай выпрабавальных палігонаў, якія размяшчаюцца на тэрыторыі Астраханскай вобласці, [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]], на [[Чорнае мора|Чорным моры]], у [[Кабардзіна-Балкарыя|Кабардзіна-Балкарыі]]. == Дзейнасць == У цэнтры штогод праводзіцца больш за 220 самастойных выпрабаванняў з выкананнем не менш за 1600 палётаў, а таксама больш за 70 навукова-даследчых работ, у тым ліку і ў паветры, накіраваных на ўдасканаленне метадычнага забеспячэння выпрабаванняў перспектыўнай авіяцыйнай тэхнікі і ўзбраення. У цяперашні час ДЛВЦ узаемадзейнічае больш чым са 120 арганізацыямі прамысловасці, навуковымі інстытутамі, ваеннымі навукова-даследчымі ўстановамі і страявымі часткамі. Цэнтр валодае адзінай у краіне ўнікальнай эксперыментальна-выпрабавальнай базай. Толькі тут можа быць выканана ў поўным аб’ёме ацэнка новай і мадэрнізаванай авіяцыйнай тэхнікі і ўзбраення на адпаведнасць тактыка-тэхнічным патрабаванням заказчыка. == Літаратура == * Шамиль Хайруллин. [http://redstar.ru/zdes-letayut-na-predelnyh-rezhimah/ Здесь летают на предельных режимах] // Красная звезда, 21 сентября 2020. {{ВС}} [[Катэгорыя:Ваенна-паветраныя сілы СССР]][[Катэгорыя:ВПС Расіі]][[Катэгорыя:Астраханская вобласць]][[Катэгорыя:Ваенныя палігоны]] dahpymll8xvc8sqwfgblxk9diwq5nin 0 808942 5164913 5159274 2026-07-12T09:02:14Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5164913 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Dubrovno (Vitebsk region) 2a.jpg|міні|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Дуброўне''' (кастрычнік — 6 снежня 1941) — [[Гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Дуброўна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == Паводле перапісу насельніцтва 1939 года ў Дуброўне пражывала 2119 яўрэяў — 21,37% жыхароў горада{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=285}}. Дуброўна было захоплена [[вермахт|нямецкай арміяй]] 16 ліпеня 1941 года. Акупацыя працягвалася амаль 3 гады — да 26 чэрвеня 1944 года{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=329}}. Адразу пасля акупацыі [[нацысты]] ўвялі для яўрэяў дыскрымінацыйныя меры, забараніўшы ім пасля 18.00 з’яўляцца на вуліцы, пакідаць пасёлак без асаблівага дазволу, здымаць павязкі з [[Зорка Давіда|шасціканцовай зоркай]]. Пасля татальнай рэгістрацыі насельніцтва ўсіх працаздольных яўрэяў акупанты выкарыстоўвалі на фізічна цяжкіх работах, а дзяцей прымушалі чысціць казармы і прыбіральні. Нацысты і [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыяністы]] беспакарана здзекаваліся над яўрэямі, часта збіваючы іх{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=285}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у кастрычніку 1941 года акупанты сагналі каля 2000 яўрэяў у некалькі двухпавярховых дамоў на вуліцы Левабярэжнай, прымусіўшы іх размясціцца ў невыноснай цеснаце<ref name=autogenerated2>''Аркадий Шульман.'' [http://mishpoha.org/n25/25a06.shtml На родине моих снов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101207000402/http://mishpoha.org/n25/25a06.shtml |date=7 снежня 2010 }}</ref>. 6 снежня 1941 г. каля льнозавода, побач з габрэйскімі могілкамі, у пясчаным кар’еры, там, дзе цяпер вуліца Віцебская, былі расстраляныя з кулямётаў больш за 1500 прадстаўнікоў (за дваром фабрыкі «Дняпроўская мануфактура»<ref name=autogenerated2 />). Агульная колькасць забітых яўрэяў у Дуброўне, па дадзеных «Даведніка аб месцах прымусовага ўтрымання грамадзянскага насельніцтва на акупаванай тэрыторыі Беларусі 1941—1944», склала 1985 чалавек<ref>Государственный архив Российской Федерации (ГАРФ). — фонд 7021, опись 84, дело 6, листы 3, 3 об.</ref>{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=22}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. Паводле «Энцыклапедыі Халакосту на тэрыторыі СССР», у Дуброўне загінулі каля 3000 габрэяў з самога Дуброўна і навакольных вёсак{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=285}}. У 1944 годзе, перад адступленнем, немцы, спрабуючы схаваць сляды сваіх злачынстваў, прымушалі савецкіх ваеннапалонных выкопваць целы забітых яўрэяў і спальваць іх, расстраляўшы пасля гэтага і саміх ваеннапалонных<ref name=autogenerated2 />. Дакладна вядома пра ўдалы ўцёкі Дрыбінскага, братоў Дымшыц і Лапатухіна. У Дуброўне 2 чалавекі — Рэутавіч Сцяпан і Яфімія — былі ўдастоены ганаровага звання «[[Праведнік народаў свету]]» ад [[ізраіль]]скага мемарыяльнага інстытута «[[Яд ва-Шэм]]» «у знак глыбокай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны» — за выратаванне Гуменнік (Каплан) Іды<ref>{{Cite web |url=http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4315766 |title=История спасения. Ида Гуменник |access-date=2016-04-02 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416145041/http://db.yadvashem.org/righteous/family.html?language=ru&itemId=4315766 |url-status=live }}</ref>. == Памяць == Абеліск у памяць вязням Дубровенскага гета ўсталяваны ў горадзе побач з ільнозаводам<ref>[http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=249&type=3 Холокост в Дубровно] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120503233815/http://jhrgbelarus.org/Heritage_Holocaust.php?pid=&lang=en&city_id=249&type=3 |date=3 мая 2012 }}{{ref|en}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=285, 286}}. У ліпені 2020 года стары помнік быў заменены на новы<ref>{{Cite web |url=https://www.belta.by/regions/view/obnovlennyj-pamjatnyj-znak-zhertvam-holokosta-otkryt-v-dubrovno-401457-2020/ |title=Обновленный памятный знак жертвам Холокоста открыт в Дубровно |access-date=2022-06-19 |archive-date=2021-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226081220/https://www.belta.by/regions/view/obnovlennyj-pamjatnyj-znak-zhertvam-holokosta-otkryt-v-dubrovno-401457-2020/ |url-status=live }}</ref><ref>''О. Витебская.'' [https://vkurier.info/v-dubrovno-otkryli-pamyatnyj-znak-zhertvam-xolokosta-sponsorami-vystupili-semi-iz-anglii-i-ssha/ В Дубровно открыли памятный знак жертвам Холокоста. Спонсорами выступили семьи из Англии и США] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211120015247/https://vkurier.info/v-dubrovno-otkryli-pamyatnyj-znak-zhertvam-xolokosta-sponsorami-vystupili-semi-iz-anglii-i-ssha/ |date=20 лістапада 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|Ф.С. Кулакоў, М.А. Ляшчынскi, А.Л. Петрашкевіч i iнш. (рэдкал.), А.Я. Гаўруцікаў, Р.П. Кахноўская (укладальнікi). «Памяць. Дубровенскi раён». — Мн.: «Паліграфафармленне», 1997. — ISBN 985-6351-02-02. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{ВС}} {{Гета на Беларусі}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Дуброўна]] [[Катэгорыя:Гісторыя Дубровенскага раёна]] [[Катэгорыя:Дуброўна]] 5wr3nt1mqzqj9et36b16fdyl7wxjbuo 0 809133 5164760 5157779 2026-07-11T22:00:58Z ZolaSukhar 169411 ілюстрацыя 5164760 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Выява = [[File:Яўгенія Касіловіч.jpg|thumb|Беларуская пісьменніца Яўгенія Касіловіч]] | Імя пры нараджэнні = Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч | Дэбют = «Пальба па галубах» }} '''Яўгенія Лязо''', сапраўднае імя '''Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч''' ({{ВДП}}) — беларуская літаратарка. Аўтарка прозы і паэзіі, крытычных артыкулаў, а таксама навуковых прац па старажытнабеларускай літаратуры. == Біяграфія == Нарадзілася 4 ліпеня 2004 года ў Мінску<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пані Канрадайн|год=2023|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=5}}</ref>. Працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры СШ № 2 у [[Сеніца|Сеніцы]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Бельскі І., Касіловіч Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка|год=2025|мова=be|выданне=Роднае слова|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=7}}</ref>. У 2025 скончыла [[філалагічны факультэт БДУ]] па спецыяльнасці «Беларуская філалогія». Тэма дыпломнай працы: «„Слова на Антыпасху“ [[Кірыла Тураўскі|Кірыла Тураўскага]]: біблейска-хрысціянская аснова» пад кіраўніцтвам пісьменніка, прафесара [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы}}</ref>, які таксама суаўтар некалькіх яе літаратуразнаўчых артыкулаў па сучаснай і старажытнай літаратуры<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rod-slova.by/naviny/anons-lipenskaga-numara-za-2025-g/|title=Анонс ліпеньскага нумара "Роднага слова" за 2025 г.}}</ref>. У 2025 годзе паступіла ў магістратуру. Працавала спецыялістам кафедры прыкладной лінгвістыкі філалагічнага факультэта<ref>{{Артыкул|аўтар=Касіловіч, Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і матывы ў "Слове на Антыпасху" свяціцеля Кірылы Тураўскага|год=2026|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=2}}</ref>. == Творчасць == Дэбютавала ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» у 2023 годзе публікацыяй першага раздзела [[Рытміка (літаратура)|рытмізаванай]] [[Аповесць|аповесці]] «Час зламанага крыжа» — «Пані Канрадайн»<ref name=":0" />. Цалкам твор выйшаў у першым зборніку «Пальба па галубах»<ref>{{Кніга|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пальба па галубах|год=2023}}</ref>. У гэтым жа годзе адбылася прэзентацыя выдання ў літаратурным клубе «Вежа» на філалагічным факультэце БДУ. У сваёй рэцэнзіі, апублікаванай у «Маладосці», Дзмітрый Цалко піша пра жанравую спецыфіку твораў, якія напісаны [[верлібр]]ам<ref>{{Артыкул|аўтар=Цалко, Дз.|загаловак=Ваўкі і галубы|год=2024|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|нумар=4}}</ref>. У інтэрв’ю газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» галоўны рэдактар «Маладосці» Вольга Рацэвіч таксама адзначае незвычайны вершаваны памер аўтара: «Не так даўно ў рэдакцыю „Маладосці“ даслала вершы студэнтка другога курса БДУ Яўгенія Касіловіч. Што здзівіла: яны напісаныя [[гекзаметр]]ам — амаль забытым антычным метрам. Цікавы і даволі складаны выбар 20-гадовай дзяўчыны»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.oo-spb.by/index.php?id=4236|title=Вольга Рацэвіч аб літаб’яднаннях і конкурсе «БрамаМар»|website=www.oo-spb.by|access-date=2026-06-08}}</ref>. == Бібліяграфія == * «Пальба па галубах» (2023, зборнік паэзіі)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://archive.org/details/jauhienija-liazo-palba-pa-halubach|title=Яўгенія Лязо - Пальба па галубах (Jauhienija Liazo - Palba pa halubach) : Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo : Free Download, Borrow, and Streaming|website=Internet Archive|access-date=2026-06-08}}</ref> * «Гульня з агнём» (2024)<ref>{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/jauhienija-liazo-hulnia-z-ahniom|аўтар=Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo|загаловак=Яўгенія Лязо - Гульня з агнём (Jauhienija Liazo - Hulnia z ahniom)|год=2024}}</ref> === Публікацыі === * Маладосць 2022 № 10. Анкета * Маладосць 2023 № 5. Пані Канрадайн (урывак з паэмы) * Маладосць 2024 № 1. Максім Ісаеў: У пошуках страчанага золата Чынгісхана (рэцэнзія) * Роднае слова 2025 № 7. Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка (суаўтар праф. Алесь Бельскі) (навуковы артыкул) * Маладосць 2025 № 7. Шкло, святло і робаты (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 8. Фантастычныя беражніцы і дзе яны жывуць (рэцэнзія) * Полымя 2025 № 9. Самы галоўны скарб (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 12. Гульня з агнём (вершы) * Маладосць 2026 № 1. Паразумецца з Цмокам (рэцэнзія) * Полымя 2026 № 2. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага (навуковы артыкул) * Полымя 2026 № 5. Слова цэліць, як куля (рэцэнзія) * Маладосць 2026 № 5. На памежжы ўсіх узростаў (рэцэнзія) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты XXI стагоддзя]] 367wi2sj6owxhj7zx5rh1250fzdwfat 5164858 5164760 2026-07-12T07:27:35Z JerzyKundrat 174 5164858 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Фота = Яўгенія Касіловіч.jpg | Подпіс = Беларуская пісьменніца Яўгенія Касіловіч | Імя пры нараджэнні = Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч | Дэбют = «Пальба па галубах» }} '''Яўгенія Лязо''', сапраўднае імя '''Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч''' ({{ВДП}}) — беларуская літаратарка. Аўтарка прозы і паэзіі, крытычных артыкулаў, а таксама навуковых прац па старажытнабеларускай літаратуры. == Біяграфія == Нарадзілася 4 ліпеня 2004 года ў Мінску<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пані Канрадайн|год=2023|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=5}}</ref>. Працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры СШ № 2 у [[Сеніца|Сеніцы]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Бельскі І., Касіловіч Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка|год=2025|мова=be|выданне=Роднае слова|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=7}}</ref>. У 2025 скончыла [[філалагічны факультэт БДУ]] па спецыяльнасці «Беларуская філалогія». Тэма дыпломнай працы: «„Слова на Антыпасху“ [[Кірыла Тураўскі|Кірыла Тураўскага]]: біблейска-хрысціянская аснова» пад кіраўніцтвам пісьменніка, прафесара [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы}}</ref>, які таксама суаўтар некалькіх яе літаратуразнаўчых артыкулаў па сучаснай і старажытнай літаратуры<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rod-slova.by/naviny/anons-lipenskaga-numara-za-2025-g/|title=Анонс ліпеньскага нумара "Роднага слова" за 2025 г.}}</ref>. У 2025 годзе паступіла ў магістратуру. Працавала спецыялістам кафедры прыкладной лінгвістыкі філалагічнага факультэта<ref>{{Артыкул|аўтар=Касіловіч, Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і матывы ў "Слове на Антыпасху" свяціцеля Кірылы Тураўскага|год=2026|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=2}}</ref>. == Творчасць == Дэбютавала ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» у 2023 годзе публікацыяй першага раздзела [[Рытміка (літаратура)|рытмізаванай]] [[Аповесць|аповесці]] «Час зламанага крыжа» — «Пані Канрадайн»<ref name=":0" />. Цалкам твор выйшаў у першым зборніку «Пальба па галубах»<ref>{{Кніга|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пальба па галубах|год=2023}}</ref>. У гэтым жа годзе адбылася прэзентацыя выдання ў літаратурным клубе «Вежа» на філалагічным факультэце БДУ. У сваёй рэцэнзіі, апублікаванай у «Маладосці», Дзмітрый Цалко піша пра жанравую спецыфіку твораў, якія напісаны [[верлібр]]ам<ref>{{Артыкул|аўтар=Цалко, Дз.|загаловак=Ваўкі і галубы|год=2024|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|нумар=4}}</ref>. У інтэрв’ю газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» галоўны рэдактар «Маладосці» Вольга Рацэвіч таксама адзначае незвычайны вершаваны памер аўтара: «Не так даўно ў рэдакцыю „Маладосці“ даслала вершы студэнтка другога курса БДУ Яўгенія Касіловіч. Што здзівіла: яны напісаныя [[гекзаметр]]ам — амаль забытым антычным метрам. Цікавы і даволі складаны выбар 20-гадовай дзяўчыны»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.oo-spb.by/index.php?id=4236|title=Вольга Рацэвіч аб літаб’яднаннях і конкурсе «БрамаМар»|website=www.oo-spb.by|access-date=2026-06-08}}</ref>. == Бібліяграфія == * «Пальба па галубах» (2023, зборнік паэзіі)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://archive.org/details/jauhienija-liazo-palba-pa-halubach|title=Яўгенія Лязо - Пальба па галубах (Jauhienija Liazo - Palba pa halubach) : Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo : Free Download, Borrow, and Streaming|website=Internet Archive|access-date=2026-06-08}}</ref> * «Гульня з агнём» (2024)<ref>{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/jauhienija-liazo-hulnia-z-ahniom|аўтар=Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo|загаловак=Яўгенія Лязо - Гульня з агнём (Jauhienija Liazo - Hulnia z ahniom)|год=2024}}</ref> === Публікацыі === * Маладосць 2022 № 10. Анкета * Маладосць 2023 № 5. Пані Канрадайн (урывак з паэмы) * Маладосць 2024 № 1. Максім Ісаеў: У пошуках страчанага золата Чынгісхана (рэцэнзія) * Роднае слова 2025 № 7. Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка (суаўтар праф. Алесь Бельскі) (навуковы артыкул) * Маладосць 2025 № 7. Шкло, святло і робаты (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 8. Фантастычныя беражніцы і дзе яны жывуць (рэцэнзія) * Полымя 2025 № 9. Самы галоўны скарб (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 12. Гульня з агнём (вершы) * Маладосць 2026 № 1. Паразумецца з Цмокам (рэцэнзія) * Полымя 2026 № 2. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага (навуковы артыкул) * Полымя 2026 № 5. Слова цэліць, як куля (рэцэнзія) * Маладосць 2026 № 5. На памежжы ўсіх узростаў (рэцэнзія) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лязо Яўгенія}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] 8p7486id4t0uzza7zpsx9m5lf6w5cte 5164878 5164858 2026-07-12T08:08:23Z M.L.Bot 261 далучыў фота да элемента Вікіданых 5164878 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік | Імя пры нараджэнні = Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч | Дэбют = «Пальба па галубах» }} '''Яўгенія Лязо''', сапраўднае імя '''Яўгенія Дзмітрыеўна Касіловіч''' ({{ВДП}}) — беларуская літаратарка. Аўтарка прозы і паэзіі, крытычных артыкулаў, а таксама навуковых прац па старажытнабеларускай літаратуры. == Біяграфія == Нарадзілася 4 ліпеня 2004 года ў Мінску<ref name=":0">{{Артыкул|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пані Канрадайн|год=2023|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=5}}</ref>. Працавала настаўніцай беларускай мовы і літаратуры СШ № 2 у [[Сеніца|Сеніцы]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Бельскі І., Касіловіч Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка|год=2025|мова=be|выданне=Роднае слова|тып=часопіс|месяц=|чысло=|нумар=7}}</ref>. У 2025 скончыла [[філалагічны факультэт БДУ]] па спецыяльнасці «Беларуская філалогія». Тэма дыпломнай працы: «„Слова на Антыпасху“ [[Кірыла Тураўскі|Кірыла Тураўскага]]: біблейска-хрысціянская аснова» пад кіраўніцтвам пісьменніка, прафесара [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алеся Бельскага]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://elib.bsu.by/handle/123456789/340117|title=“Слова на Антыпасху” Кірыла Тураўскага: біблейска-хрысціянская аснова: анатацыя да дыпломнай работы}}</ref>, які таксама суаўтар некалькіх яе літаратуразнаўчых артыкулаў па сучаснай і старажытнай літаратуры<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://rod-slova.by/naviny/anons-lipenskaga-numara-za-2025-g/|title=Анонс ліпеньскага нумара "Роднага слова" за 2025 г.}}</ref>. У 2025 годзе паступіла ў магістратуру. Працавала спецыялістам кафедры прыкладной лінгвістыкі філалагічнага факультэта<ref>{{Артыкул|аўтар=Касіловіч, Я.|загаловак=Біблейскія вобразы і матывы ў "Слове на Антыпасху" свяціцеля Кірылы Тураўскага|год=2026|мова=be|выданне=Полымя|тып=часопіс|нумар=2}}</ref>. == Творчасць == Дэбютавала ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» у 2023 годзе публікацыяй першага раздзела [[Рытміка (літаратура)|рытмізаванай]] [[Аповесць|аповесці]] «Час зламанага крыжа» — «Пані Канрадайн»<ref name=":0" />. Цалкам твор выйшаў у першым зборніку «Пальба па галубах»<ref>{{Кніга|аўтар=Лязо, Я.|загаловак=Пальба па галубах|год=2023}}</ref>. У гэтым жа годзе адбылася прэзентацыя выдання ў літаратурным клубе «Вежа» на філалагічным факультэце БДУ. У сваёй рэцэнзіі, апублікаванай у «Маладосці», Дзмітрый Цалко піша пра жанравую спецыфіку твораў, якія напісаны [[верлібр]]ам<ref>{{Артыкул|аўтар=Цалко, Дз.|загаловак=Ваўкі і галубы|год=2024|мова=be|выданне=Маладосць|тып=часопіс|нумар=4}}</ref>. У інтэрв’ю газеце «[[Звязда (газета)|Звязда]]» галоўны рэдактар «Маладосці» Вольга Рацэвіч таксама адзначае незвычайны вершаваны памер аўтара: «Не так даўно ў рэдакцыю „Маладосці“ даслала вершы студэнтка другога курса БДУ Яўгенія Касіловіч. Што здзівіла: яны напісаныя [[гекзаметр]]ам — амаль забытым антычным метрам. Цікавы і даволі складаны выбар 20-гадовай дзяўчыны»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.oo-spb.by/index.php?id=4236|title=Вольга Рацэвіч аб літаб’яднаннях і конкурсе «БрамаМар»|website=www.oo-spb.by|access-date=2026-06-08}}</ref>. == Бібліяграфія == * «Пальба па галубах» (2023, зборнік паэзіі)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://archive.org/details/jauhienija-liazo-palba-pa-halubach|title=Яўгенія Лязо - Пальба па галубах (Jauhienija Liazo - Palba pa halubach) : Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo : Free Download, Borrow, and Streaming|website=Internet Archive|access-date=2026-06-08}}</ref> * «Гульня з агнём» (2024)<ref>{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/jauhienija-liazo-hulnia-z-ahniom|аўтар=Яўгенія Лязо Jauhienija Liazo|загаловак=Яўгенія Лязо - Гульня з агнём (Jauhienija Liazo - Hulnia z ahniom)|год=2024}}</ref> === Публікацыі === * Маладосць 2022 № 10. Анкета * Маладосць 2023 № 5. Пані Канрадайн (урывак з паэмы) * Маладосць 2024 № 1. Максім Ісаеў: У пошуках страчанага золата Чынгісхана (рэцэнзія) * Роднае слова 2025 № 7. Біблейскія вобразы і хрысціянскія матывы ў паэзіі Гальяша Леўчыка (суаўтар праф. Алесь Бельскі) (навуковы артыкул) * Маладосць 2025 № 7. Шкло, святло і робаты (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 8. Фантастычныя беражніцы і дзе яны жывуць (рэцэнзія) * Полымя 2025 № 9. Самы галоўны скарб (рэцэнзія) * Маладосць 2025 № 12. Гульня з агнём (вершы) * Маладосць 2026 № 1. Паразумецца з Цмокам (рэцэнзія) * Полымя 2026 № 2. Біблейскія вобразы і матывы ў «Слове на Антыпасху» Свяціцеля Кірылы Тураўскага (навуковы артыкул) * Полымя 2026 № 5. Слова цэліць, як куля (рэцэнзія) * Маладосць 2026 № 5. На памежжы ўсіх узростаў (рэцэнзія) == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лязо Яўгенія}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] 1zaudij1rj5o7li6yzpx1g6ie87ru8e 1 810575 5164539 5163279 2026-07-11T12:47:33Z M.L.Bot 261 /* Фота */ Адказ 5164539 wikitext text/x-wiki == Фота == Вітаю! Дадавала фота Алеся Бельскага, якое ўзяла з сайта капыльскай газеты. Яго выдалілі Вікі, напэўна, з прычын аўтарскага права. Але і на сайце газеты напісана, што фота з асабістага архіва А.Бельскага, ды і сам Бельскі, калі мы спісаліся наконт гэтага, пацвердзіў, што фота сапраўды яго, і што хацеў бы бачыць яго ў Вікіпедыі. Ці можна загрузіць фота паўторна, і, калі можна, якую ліцэнзію паставаіць? [[Удзельнік:ZolaSukhar|ZolaSukhar]] ([[Размовы з удзельнікам:ZolaSukhar|размовы]]) 15:08, 9 ліпеня 2026 (+03) :@[[Удзельнік:ZolaSukhar|ZolaSukhar]], так, менавіта праз праблемы з аўтарскім правам выдалілі. Загружаць фота абароненыя аўтарскім правам нельга, апроч выпадкаў, калі іх ахвяруе асабіста аўтар (або сам загружае з ліцэнзіяй PD-user ці іншай свабоднай на Вікісховішча, або праз службу [[Ru:Википедия:Получение разрешений|vrts]]) або гэты аўтар памёр 70+ гадоў таму. Калі Вы сфатаграфуеце, адпаведна, Вы -- аўтар, зможаце загрузіць пад PD-user. Абмежавана можна загружаць фота людзей, якія памёрлі і сфатаграфаваць іх ужо немагчыма, але толькі нізкай якасці і тады не на Вікісховішча, а ў Вікіпедыю, з абгрунтаваннем добрасумленнага выкарыстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:47, 11 ліпеня 2026 (+03) cp864t2pdae0i03wajl5xvmszer3ou8 5164583 5164539 2026-07-11T13:32:15Z ZolaSukhar 169411 /* Фота */ Адказ 5164583 wikitext text/x-wiki == Фота == Вітаю! Дадавала фота Алеся Бельскага, якое ўзяла з сайта капыльскай газеты. Яго выдалілі Вікі, напэўна, з прычын аўтарскага права. Але і на сайце газеты напісана, што фота з асабістага архіва А.Бельскага, ды і сам Бельскі, калі мы спісаліся наконт гэтага, пацвердзіў, што фота сапраўды яго, і што хацеў бы бачыць яго ў Вікіпедыі. Ці можна загрузіць фота паўторна, і, калі можна, якую ліцэнзію паставаіць? [[Удзельнік:ZolaSukhar|ZolaSukhar]] ([[Размовы з удзельнікам:ZolaSukhar|размовы]]) 15:08, 9 ліпеня 2026 (+03) :@[[Удзельнік:ZolaSukhar|ZolaSukhar]], так, менавіта праз праблемы з аўтарскім правам выдалілі. Загружаць фота абароненыя аўтарскім правам нельга, апроч выпадкаў, калі іх ахвяруе асабіста аўтар (або сам загружае з ліцэнзіяй PD-user ці іншай свабоднай на Вікісховішча, або праз службу [[Ru:Википедия:Получение разрешений|vrts]]) або гэты аўтар памёр 70+ гадоў таму. Калі Вы сфатаграфуеце, адпаведна, Вы -- аўтар, зможаце загрузіць пад PD-user. Абмежавана можна загружаць фота людзей, якія памёрлі і сфатаграфаваць іх ужо немагчыма, але толькі нізкай якасці і тады не на Вікісховішча, а ў Вікіпедыю, з абгрунтаваннем добрасумленнага выкарыстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:47, 11 ліпеня 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] Дзякую! Запампавала фота, якое мне даслаў сам А.І.Бельскі. Сказаў, што нідзе не выкладалася [[Удзельнік:ZolaSukhar|ZolaSukhar]] ([[Размовы з удзельнікам:ZolaSukhar|размовы]]) 16:32, 11 ліпеня 2026 (+03) 9za4ms0sucbq6gybxzgm07epp6tktkh 0 810644 5164862 5163975 2026-07-12T07:33:50Z JerzyKundrat 174 Артыкулу нестае спасылак на крыніцы. 5164862 wikitext text/x-wiki {{Узвышша}} '''Ліелайс Ліепукалнс''' ({{lang-lv|Lielais Liepukalns}}, {{lang-ltg|Lelais Līpkolns}}) — найвышэйшы ўзгорак [[Латгальскае ўзвышша|Латгальскага ўзвышша]] ў [[Латвія|Латвіі]] (289,2 м). Займае пятае месца сярод самых высокіх узгоркаў Латвіі. Размешчаны на поўдзень ад вёскі Зэркалі Каўнацкай воласці Рэзэкнэнскага краю. Вяршыня ўзгорка пакрыта лесам. За 700 м ад яго знаходзіцца [[Дзіеркалю калнс]], які падзяляе западзіна глыбінёй 64 метры. У 2011 годзе на вяршыні ўзгорка была пабудавана драўляная назіральная вежа вышынёй 34 метры. {{НК}} [[Катэгорыя:Рэльеф Латвіі]] fi7ymbt85tgq87etuavhewc4nkeislm 5164925 5164862 2026-07-12T09:26:14Z M.L.Bot 261 +{{Бібліяінфармацыя}}, афармленне 5164925 wikitext text/x-wiki {{Узвышша}} '''Ліелайс Ліепукалнс''' ({{lang-lv|Lielais Liepukalns}}, {{lang-ltg|Lelais Līpkolns}}) — найвышэйшы ўзгорак [[Латгальскае ўзвышша|Латгальскага ўзвышша]] ў [[Латвія|Латвіі]] (289,2 м). Займае пятае месца сярод самых высокіх узгоркаў Латвіі. Размешчаны на поўдзень ад вёскі Зэркалі Каўнацкай воласці Рэзэкнэнскага краю. Вяршыня ўзгорка пакрыта лесам. За 700 м ад яго знаходзіцца [[Дзіеркалю калнс]], іх раздзяляе западзіна глыбінёй 64 метры. У 2011 годзе на вяршыні ўзгорка пабудавана драўляная назіральная вежа вышынёй 34 метры. {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэльеф Латвіі]] k53dhkerzma7nekeiac428act0878v2 0 810646 5164863 5163994 2026-07-12T07:34:37Z JerzyKundrat 174 5164863 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Озаліньш}} {{Асоба}} '''Арвідс Озаліньш''' ({{ВД-Прэамбула}}) — латвійскі артыст балета, балетмайстар, педагог. Заслужаны артыст Латвійскай ССР. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Рызе. Вучыўся ў балетных студыях М. Каўліня (1927) і А. А. Фёдаравай (1928—1932). Удасканальваўся ў [[Парыж]]ы ў [[Любоў Мікалаеўна Ягорава|Л. Ягоравай]] і [[Вольга Іосіфаўна Праабражэнская|В. І. Праабражэнскай]]. У 1936—1939 гадах танцаваў у трупах [[Леанід Фёдаравіч Мясін|Л. Ф. Мясіна]] і [[Міхаіл Міхайлавіч Фокін|М. М. Фокіна]]. У 1928—1936 і з 1939 года ў Латвійскай нацыянальнай оперы, у 1944—1963 гадах — Рыжскім тэатры. У 1944—1948 выкладаў у балетнай студыі пры тэатры. У 1965—1977 гадах педагог Талінскага харэаграфічнага вучылішча. З 1978 года педагог Рыжскага харэаграфічнага вучылішча. Памёр у 1996 годзе. {{НК}} {{DEFAULTSORT:Озаліньш Арвадс}} [[Катэгорыя:Артысты балета Латвіі]] cre4bodqb6ag2e5t9304cexadqtylfw 5164924 5164863 2026-07-12T09:24:47Z M.L.Bot 261 +{{Бібліяінфармацыя}} 5164924 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Озаліньш}} {{Асоба}} '''Арвідс Озаліньш''' ({{ВД-Прэамбула}}) — латвійскі артыст балета, балетмайстар, педагог. Заслужаны артыст Латвійскай ССР. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Рызе. Вучыўся ў балетных студыях М. Каўліня (1927) і А. А. Фёдаравай (1928—1932). Удасканальваўся ў [[Парыж]]ы ў [[Любоў Мікалаеўна Ягорава|Л. Ягоравай]] і [[Вольга Іосіфаўна Праабражэнская|В. І. Праабражэнскай]]. У 1936—1939 гадах танцаваў у трупах [[Леанід Фёдаравіч Мясін|Л. Ф. Мясіна]] і [[Міхаіл Міхайлавіч Фокін|М. М. Фокіна]]. У 1928—1936 і з 1939 года ў Латвійскай нацыянальнай оперы, у 1944—1963 гадах — Рыжскім тэатры. У 1944—1948 выкладаў у балетнай студыі пры тэатры. У 1965—1977 гадах педагог Талінскага харэаграфічнага вучылішча. З 1978 года педагог Рыжскага харэаграфічнага вучылішча. Памёр у 1996 годзе. {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Озаліньш Арвадс}} [[Катэгорыя:Артысты балета Латвіі]] h4e0yhnk4kbgkogskkzw22p5jkh6lud 0 810688 5164666 5164326 2026-07-11T16:41:37Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ афармленне 5164666 wikitext text/x-wiki [[Файл:Belote-exemple1-9.jpg|200px|міні|справа|Прыклад розыгрышу біткі: пачатак розыгрышу]] [[Файл:Belote-exemple2-9.jpg|200px|міні|справа|Прыклад розыгрышу біткі: пасля першай біткі]] '''Картачныя гульні з біткамі''' — клас [[картачная гульня|картачных гульняў]], у якіх асноўнай задачай гульцоў з'яўляецца набор аптымальнай колькасці бітак або ачкоў, звязаных з біткамі. Механіка гульні грунтуецца вакол цыкла: адзін гулец кладзе карту, пасля чаго астатнія гульцы па чарзе кладуць карты з адпаведнай масцю, а пераможца забірае бітку — усе сыграныя карты. == Гісторыя == Картачныя гульні з біткамі — гэта найстарэйшы від картачных гульняў. Першапачаткова яны паходзяць з тэрыторыі [[Кітай|Кітая]] і распаўсюдзіліся на захад у пачатку другога тысячагоддзя. У тагачасных гульнях не было [[козыр]]аў і не было абавязку хадзіць той жа масцю, з якой зрабіў заход першы гулец. Бітку выігрывала найвышэйшая карта той масці, з якой быў зроблены заход. Парадак карт быў адваротны — меншыя карты білі большыя. Ход ішоў супраць гадзіннікавай стрэлкі<ref name="DummettGame">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=qqm1AAAAIAAJ |title=The Game of Tarot: From Ferrara to Salt Lake City |isbn=9780715610145 |last1=Dummett |first1=Michael A. E |last2=Mann |first2=Sylvia |year=1980 |publisher=Duckworth }}</ref>. Карнёфель ({{lang-de|Karnöffel}}) — найстарэйшая вядомая еўрапейская гульня з біткамі. Упершыню яна згадваецца ў 1426 годзе ў баварскім горадзе [[Нёрдлінген]] прыкладна праз паўстагоддзя пасля з'яўлення ігральных карт у Еўропе. У еўрапейскіх гульнях з біткамі адбыліся дзве рэвалюцыі, якія прывялі да развіцця больш складаных картачных гульняў: * вынаходства козыраў і патрабаванне хадзіць у масць (XV стагоддзе); * вынаходства таргоў за казырную масць (XVII стагоддзе). [[Файл:The Four Friends Playing Hombre.JPG|міні|«Чацвёра сяброў гуляюць у Ломбер», 1888, аўтар Мальтэ Энгельстэдт]] Вынаходства таргоў за казырную масць прыпісваюць [[Ломбер|ломберу]], найпапулярнейшай картачнай гульні XVII стагоддзя. Замест таго, каб выпадкова абраць казырную масць, гульцы праводзяць аўкцыён. == Правілы == Перад чарговым кругам гульні аднолькавая колькасць карт раздаецца кожнаму гульцу. Для многіх гульняў з біткамі характэрны два этапы: таргі за права прызначыць кантракт і розыгрыш<ref>У артыкуле выкарыстоўваецца тэрміналогія прэферансу і брыджа</ref>. ''Таргі'' (або ''аўкцыён'') — частка розыгрышу, у якой вызначаецца, хто з гульцоў (або каманд), зрабіўшы самую высокую заяўку, атрымлівае права на розыгрыш кантракта і выбар козыра (калі гэта прадугледжана правіламі гульні). ''Розыгрыш'' складаецца з некалькіх кругоў, дзе разыгрываюцца біткі гульцоў. Гульцы выкладваюць карты на стол плячыма ўніз па гадзіннікавай стрэлцы, у адпаведнасці з правіламі канкрэтнай гульні вызначаецца пераможца, пасля чаго ён забірае бітку (усе сыграныя карты)<ref name=prefrule1>[http://bridge-preferance.ru/PrefContestRules.htm правила проведения соревнований по преферансу] {{Wayback|url=http://bridge-preferance.ru/PrefContestRules.htm |date=20100214160938 }} {{v|15|3|2010}}</ref>. Колькасць кругоў вызначаецца колькасцю карт у гульні. У прэферансе 10 кругоў (10 карт × 3 гульцоў + 2 карты ў прыкупе). У брыджы 13 кругоў (13 × 4 = 52). == Класіфікацыя == У залежнасці ад правіл гульні з біткамі можна падзяліць іх паводле прынцыпу ацэнкі кошту біткі і розыгрышу кантракта<ref name=pagat1>[http://www.pagat.com/class/trick.html Card Games: Trick Taking Games by John McLeod] {{Wayback|url=http://www.pagat.com/class/trick.html |date=20130821163107 }} {{v|15|3|2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://xn--80aba5e.xn--p1ai/2_0_k_na_vzyatki.htm|title=Карточные игры на взятки, классификация карточных игр - БУБА.рф|publisher=xn--80aba5e.xn--p1ai|access-date=2018-05-30|archive-date=2018-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180530130709/http://xn--80aba5e.xn--p1ai/2_0_k_na_vzyatki.htm|url-status=live}}</ref>. === Паводле колькасці бітак === Пераможцу, згодна з кантрактам, неабходна ўзяць максімальную або мінімальную колькасць бітак, альбо колькасць, дакладна роўную заказанай пры таргах. У гульне [[Кінг (картачная гульня)|кінг]] неабходна ўзяць адну канкрэтную бітку. Прыклады гульняў: * [[прэферанс]]; * [[брыдж]]; * [[Кінг (картачная гульня)|кінг]]; * [[Віст (картачная гульня)|віст]]; * [[Блэкаўт (картачная гульня)|блэкаўт]]. === Паводле колькасці ачкоў === Кожная бітка прыносіць гульцу, які яе забраў, некаторую колькасць ачкоў у залежнасці ад кошту карт, прынятага ў канкрэтнай гульні. Звычайныя кошты карт: туз — 11 ачкоў, дзясятка — 10, кароль — 4, дама — 3, валет — 2, дзявятка і ніжэй — 0. Прыклады гульняў: * [[Тысяча (картачная гульня)|тысяча]]; * [[дэберц]]; * [[белот]]; * [[Скат (картачная гульня)|скат]]; * [[французскае таро]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * «Популярные карточные игры» Казьмин В. Д. Издательства: «АСТ», 2001 (448 с.), ISBN 5-17-008687-3 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Картачныя гульні]] n9bzyewgmxtu8tuu3sep8id8i3apqbm 5164669 5164666 2026-07-11T16:47:29Z M.L.Bot 261 афармленне 5164669 wikitext text/x-wiki [[Файл:Belote-exemple1-9.jpg|200px|міні|справа|Прыклад розыгрышу біткі: пачатак розыгрышу]] [[Файл:Belote-exemple2-9.jpg|200px|міні|справа|Прыклад розыгрышу біткі: пасля першай біткі]] '''Картачныя гульні з біткамі''' — клас [[картачная гульня|картачных гульняў]], у якіх асноўная задача гульцоў — набраць аптымальную колькасць бітак або ачкоў, звязаных з біткамі. Механіка гульні грунтуецца вакол цыкла: адзін гулец кладзе карту, пасля чаго астатнія гульцы па чарзе кладуць карты адпаведнай масці, а пераможца забірае бітку — усе сыграныя карты. == Гісторыя == Картачныя гульні з біткамі — гэта найстарэйшы від картачных гульняў. Першапачаткова яны паходзяць з тэрыторыі [[Кітай|Кітая]] і распаўсюдзіліся на захад у пачатку другога тысячагоддзя. У тагачасных гульнях не было [[козыр]]аў і не было абавязку хадзіць той жа масцю, з якой зрабіў заход першы гулец. Бітку выігрывала найвышэйшая карта той масці, з якой быў зроблены заход. Парадак карт быў адваротны — меншыя карты білі большыя. Ход ішоў супраць гадзіннікавай стрэлкі<ref name="DummettGame">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=qqm1AAAAIAAJ |title=The Game of Tarot: From Ferrara to Salt Lake City |isbn=9780715610145 |last1=Dummett |first1=Michael A. E |last2=Mann |first2=Sylvia |year=1980 |publisher=Duckworth }}</ref>. Карнёфель ({{lang-de|Karnöffel}}) — найстарэйшая вядомая еўрапейская гульня з біткамі. Упершыню яна згадваецца ў 1426 годзе ў баварскім горадзе [[Нёрдлінген]] прыкладна праз паўстагоддзя пасля з’яўлення ігральных карт у Еўропе. У еўрапейскіх гульнях з біткамі адбыліся дзве рэвалюцыі, якія прывялі да развіцця больш складаных картачных гульняў: * вынаходства козыраў і патрабаванне хадзіць у масць (XV стагоддзе); * вынаходства таргоў за казырную масць (XVII стагоддзе). [[Файл:The Four Friends Playing Hombre.JPG|міні|«Чацвёра сяброў гуляюць у Ломбер», 1888, аўтар Мальтэ Энгельстэт.]] Вынаходства таргаў за казырную масць прыпісваюць [[ломбер]]у, найпапулярнейшай картачнай гульні XVII стагоддзя. Замест каб выпадкова выбраць казырную масць, гульцы праводзяць аўкцыён. == Правілы == Перад чарговым кругам гульні аднолькавая колькасць карт раздаецца кожнаму гульцу. Для многіх гульняў з біткамі характэрны два этапы: таргі за права прызначыць кантракт і розыгрыш<ref>У артыкуле ўжыта тэрміналогія прэферансу і брыджу</ref>. ''Таргі'' (або ''аўкцыён'') — частка розыгрышу, у якой вызначаецца, хто з гульцоў (або каманд), зрабіўшы самую высокую заяўку, атрымлівае права на розыгрыш кантракта і выбар козыра (калі гэта прадугледжана правіламі гульні). ''Розыгрыш'' складаецца з некалькіх кругоў, дзе разыгрываюцца біткі гульцоў. Гульцы выкладваюць карты на стол плячыма ўніз па гадзіннікавай стрэлцы, у адпаведнасці з правіламі канкрэтнай гульні вызначаецца пераможца, пасля чаго ён забірае бітку (усе сыграныя карты)<ref name=prefrule1>[http://bridge-preferance.ru/PrefContestRules.htm правила проведения соревнований по преферансу] {{Wayback|url=http://bridge-preferance.ru/PrefContestRules.htm |date=20100214160938 }} {{v|15|3|2010}}</ref>. Колькасць кругоў вызначаецца колькасцю карт у гульні. У прэферансе 10 кругоў (10 карт × 3 гульцоў + 2 карты ў прыкупе). У брыджы 13 кругоў (13 × 4 = 52). == Класіфікацыя == У залежнасці ад правіл гульні з біткамі можна падзяліць іх паводле прынцыпу ацэнкі кошту біткі і розыгрышу кантракта<ref name=pagat1>[http://www.pagat.com/class/trick.html Card Games: Trick Taking Games by John McLeod] {{Wayback|url=http://www.pagat.com/class/trick.html |date=20130821163107 }} {{v|15|3|2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://xn--80aba5e.xn--p1ai/2_0_k_na_vzyatki.htm|title=Карточные игры на взятки, классификация карточных игр - БУБА.рф|publisher=xn--80aba5e.xn--p1ai|access-date=2018-05-30|archive-date=2018-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180530130709/http://xn--80aba5e.xn--p1ai/2_0_k_na_vzyatki.htm|url-status=live}}</ref>. === Паводле колькасці бітак === Пераможцу, згодна з кантрактам, неабходна ўзяць максімальную або мінімальную колькасць бітак, альбо колькасць, дакладна роўную заказанай пры таргах. У гульне [[Кінг (картачная гульня)|кінг]] неабходна ўзяць адну канкрэтную бітку. Прыклады гульняў: * [[прэферанс]]; * [[брыдж]]; * [[Кінг (картачная гульня)|кінг]]; * [[Віст (картачная гульня)|віст]]; * [[Блэкаўт (картачная гульня)|блэкаўт]]. === Паводле колькасці ачкоў === Кожная бітка прыносіць гульцу, які яе забраў, некаторую колькасць ачкоў у залежнасці ад кошту карт, прынятага ў канкрэтнай гульні. Звычайныя кошты карт: туз — 11 ачкоў, дзясятка — 10, кароль — 4, дама — 3, валет — 2, дзявятка і ніжэй — 0. Прыклады гульняў: * [[Тысяча (картачная гульня)|тысяча]]; * [[дэберц]]; * [[белот]]; * [[Скат (картачная гульня)|скат]]; * [[французскае таро]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Казьмин В. Д.'' Популярные карточные игры. — М.: «АСТ», 2001. — 448 с. — ISBN 5-17-008687-3 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Картачныя гульні]] p3xoscgpiquutqqteup7mfxqufnnpco 0 810729 5164527 2026-07-11T11:59:17Z ~2026-39086-28 171003 Перасылае да [[Стагоддзе]] 5164527 wikitext text/x-wiki #redirect [[Стагоддзе]] s7rvu4803groj6oexgquksb6bl8q1u3 0 810730 5164528 2026-07-11T11:59:50Z ~2026-39086-28 171003 Перасылае да [[Стагоддзе]] 5164528 wikitext text/x-wiki #redirect [[Стагоддзе]] s7rvu4803groj6oexgquksb6bl8q1u3 0 810731 5164541 2026-07-11T12:49:59Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Кароткае апісанне|Спіс}} {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1980}} '''[[1980]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[22 мая]] — «[[Pac-Man]]» (аркадны аўтамат). ==Гл. такса...» 5164541 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Спіс}} {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1980}} '''[[1980]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[22 мая]] — «[[Pac-Man]]» (аркадны аўтамат). ==Гл. таксама== ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Літаратура== == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1980]] [[Катэгорыя:Гады ў камп’ютарных гульнях]] quanah0jnau7yudel36ilkc4cr5xqid 0 810732 5164569 2026-07-11T13:17:36Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі за Амдурман (з 2023) |частка = [[Канфлікт у Судане (з 2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[25 студзеня]] [[2026]] |месца = правінцыя Блакітны Ніл, Судан |прычына = |статус = працягв...» 5164569 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Баі за Амдурман (з 2023) |частка = [[Канфлікт у Судане (з 2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[25 студзеня]] [[2026]] |месца = правінцыя Блакітны Ніл, Судан |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Logo of the Sudan Shield Forces.jpg|22пкс]] [[Сілы шчыта Судана]] |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кампанія ў Блакітным Ніле''' — ваенная кампанія [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]], звязаная з барацьбой за {{нп3|Блакітны Ніл (правінцыя)|штат Блакітны Ніл|ar|ولاية النيل الأزرق}}<ref>{{cite web |title=Sudan war: New RSF offensive in Blue Nile 'diversion from Kordofan front' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-offensive-in-blue-nile-diversion-from-kordofan-front |website=Dabanga Radio TV Online |date=25 January 2026}}</ref>. Баявыя дзеянні ў правінцыі актывізаваліся ў 2026 годзе. Дагэтуль Блакітны Ніл заставаўся адносна супакойным краем. == Храналогія == * 25 студзеня ўрад Судана паведаміў, што баевікі Дагала і Аль-Хілу з [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] ўварваліся ў Блакітны Ніл. Былі атакаваныя раёны Аль-Сілік і Мілкан<ref>{{cite web |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |website=Sudan Tribune |date=25 January 2026}}</ref>. * Да 3 лютага паўстанцы захапілі Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі. Паводле ўрадавых крыніц, атакі праводзіліся з тэрыторыі [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name="reuters">{{cite web |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=13 May 2026}}</ref>. * 27 лютага баевікі нанеслі скаардынаваныя ўдары беспілотнікамі па Гейсане, разбурыўшы пачатковую школу для дзяўчынак і, як паведамляецца, яшчэ адну неназваную школу ў вёсцы Хор-эль-Дхаб<ref>{{cite web |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune |date=27 February 2026}}</ref>. * Да 24 сакавіка паўстанцы захапілі Курмук, трэці па велічыні горад у штаце, а таксама раёны Аль-Каілі і Аль-Барака<ref>{{cite web |title=RSF-SPLM-N JOINT FORCES SEIZE STRATEGIC SUDANESE TOWN NEAR ETHIOPIAN BORDERRSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/312054 |website=Sudan Tribune |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title='RSF and SPLM-N seize parts of Sudan's Blue Nile region' as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee |website=Dabanga Radio TV Online |date=24 March 2026}}</ref>. * 26 сакавіка мяцежнікі працягнулі наступленне ў паўднёвых раёнах штата, набліжаючыся да Гейсана<ref>{{cite web |title=SPLM-N rebels, RSF extand operations after seizing Sudan's Kurmuk udan Rebels, RSF Advance in Blue Nile Near Ethiopia Border |url=https://sudantribune.com/article/312109 |website=Sudan Tribune |date=26 March 2026}}</ref>. * Да 20 красавіка [[Узброеныя сілы Судана]] разгарнулі наступленне на поўнач ад раёна Курмук, адваяваўшы Магаджу<ref>{{cite web |title=Sudan Nashra: Sudanese bid to rejoin global financial system unlikely to succeed amid wartime realities, sources say {{!}} Burhan seeks political backing for state control of aid in brief Jeddah visit {{!}} Idris's intra-Sudanese dialogue proposal lacks seriousness, party sources say {{!}} Sudan Shield Forces arrive in Blue Nile {{!}} Military launches ground attacks in North Kordofan |url=https://www.madamasr.com/en/2026/04/23/news/u/sudan-nashra-sudanese-bid-to-rejoin-global-financial-system-unlikely-to-succeed-amid-war-time-realities-sources-say-burhan-seeks-political-backing-for-state-control-of-aid-in-brief-jeddah-visit/ |website=Mada Masr}}</ref>. * 25 красавіка 4-я пяхотная дывізія арміі заявіла, што яе сілы і саюзныя групы адбілі атаку САП на Сале. Суданскія вайскоўцы заявілі аб захопе 2 машын RSF, знішчэнні 36 машын і нейтралізацыі некалькіх байцоў. Тым часам прадстаўнік САП заявіў, што паўстанцы цалкам кантралююць Аль-Кайлі<ref>{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan's Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref>. * Да 8 мая армія Аль-Хілу захапіла Керэн-Керэн і Дукан размешчаныя на поўдзень ад акругі Курмук<ref name="SPLM">{{cite web |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |website=Sudan Tribune |date=8 May 2026}}</ref>. * 9 мая 4-я пяхотная дывізія суданскай арміі адваявала Аль-Каілі<ref name="SPLM"/>. * 16 мая войска Бурхана адваявала Хор-Хасан<ref>{{Cite web|url=https://al24news.dz/en/sudan-army-recaptures-khor-hassan-station-in-blue-nile/|title=Sudan: Army Recaptures 'Khor Hassan' Station in Blue Nile – AL24 News|accessdate=Jun 1, 2026}}</ref>. * 18 мая 4-я стралковая дывізія абвясціла аб адваяванні Керэн-Керэна і Дукана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile - Sudan Tribune Sudan army recaptures Blue Nile areas after clashes |url=https://sudantribune.com/article/314078 |website=Sudan Tribune |date=18 May 2026}}</ref>. * 23 мая армія ўрада перахапіла беспілотнік Bayraktar Akinci, які вылецеў з Эфіопіі<ref name="Militarnyi">{{cite web |title=Sudanese Army Shot Down Bayraktar Akinci That Flew in From Ethiopia Using Its Own Akinci |url=https://militarnyi.com/en/news/sudanese-army-bayraktar-akinci-ethiopia/ |website=Militarnyi}}</ref>. * 24 мая войска Бурхана адваявала Аль-Барку , наблізіўшыся да Курмука, нанёсшы цяжкія страты праціўніку<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk - Sudan Tribune Sudan Blue Nile advance puts army close to Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |website=Sudan Tribune |date=24 May 2026}}</ref>. * 26 мая Узброеныя сілы абвясцілі аб адваяванні 13-й пяхотнай брыгадай раёнаў Ады, Вашымбу, Ум Шанкар, Абдакала і Кіншынкару ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border - Sudan Tribune Sudan army Blue Nile push reaches Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |website=Sudan Tribune |date=26 May 2026}}</ref>. * 28 мая УСС завілі аб адбіцці атакі праціўніка на раён Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army closes in on Kurmuk after destroying last rebel strongholds - Sudan Tribune Sudan army Kurmuk assault intensifies as city encircled |url=https://sudantribune.com/article/314419 |website=Sudan Tribune |date=28 May 2026}}</ref>. * 29 мая армія ўрада адбіла сумесную атаку праціўніка на станцыю Амара<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan - Sudan Tribune Qaisan Blue Nile attack repelled as army holds supply lines |url=https://sudantribune.com/article/314444 |website=Sudan Tribune |date=29 May 2026}}</ref>. * 3 чэрвеня сілы арміі ўрада адбілі буйное наступленне праціўніка сіл на Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels major RSF-SPLM-N assault on Al-Barka in Blue Nile - Sudan Tribune Al-Barka Blue Nile battle rages as RSF storms army position |url=https://sudantribune.com/article/314685 |website=Sudan Tribune |date=3 June 2026}}</ref>. * 5 чэрвеня дроны САП нанеслі ўдары па Ад-Дамазіну<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha - Sudan Tribune RSF drone attacks strike targets across Sudan |url=https://sudantribune.com/article/314739 |website=Sudan Tribune |date=5 June 2026}}</ref>. * 23 чэрвеня Узброеныя сілы Судана пачалі маштабную аперацыю ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |website=Sudan Tribune |date=23 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] 7jn5kk9xnvoiqntsmzkyni1ylfc2u0f 5164570 5164569 2026-07-11T13:17:48Z DBatura 73587 5164570 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Кампанія ў Блакітным Ніле |частка = [[Канфлікт у Судане (з 2023)]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[25 студзеня]] [[2026]] |месца = правінцыя Блакітны Ніл, Судан |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Logo of the Sudan Shield Forces.jpg|22пкс]] [[Сілы шчыта Судана]] |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кампанія ў Блакітным Ніле''' — ваенная кампанія [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]], звязаная з барацьбой за {{нп3|Блакітны Ніл (правінцыя)|штат Блакітны Ніл|ar|ولاية النيل الأزرق}}<ref>{{cite web |title=Sudan war: New RSF offensive in Blue Nile 'diversion from Kordofan front' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-offensive-in-blue-nile-diversion-from-kordofan-front |website=Dabanga Radio TV Online |date=25 January 2026}}</ref>. Баявыя дзеянні ў правінцыі актывізаваліся ў 2026 годзе. Дагэтуль Блакітны Ніл заставаўся адносна супакойным краем. == Храналогія == * 25 студзеня ўрад Судана паведаміў, што баевікі Дагала і Аль-Хілу з [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] ўварваліся ў Блакітны Ніл. Былі атакаваныя раёны Аль-Сілік і Мілкан<ref>{{cite web |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |website=Sudan Tribune |date=25 January 2026}}</ref>. * Да 3 лютага паўстанцы захапілі Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі. Паводле ўрадавых крыніц, атакі праводзіліся з тэрыторыі [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name="reuters">{{cite web |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=13 May 2026}}</ref>. * 27 лютага баевікі нанеслі скаардынаваныя ўдары беспілотнікамі па Гейсане, разбурыўшы пачатковую школу для дзяўчынак і, як паведамляецца, яшчэ адну неназваную школу ў вёсцы Хор-эль-Дхаб<ref>{{cite web |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune |date=27 February 2026}}</ref>. * Да 24 сакавіка паўстанцы захапілі Курмук, трэці па велічыні горад у штаце, а таксама раёны Аль-Каілі і Аль-Барака<ref>{{cite web |title=RSF-SPLM-N JOINT FORCES SEIZE STRATEGIC SUDANESE TOWN NEAR ETHIOPIAN BORDERRSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/312054 |website=Sudan Tribune |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title='RSF and SPLM-N seize parts of Sudan's Blue Nile region' as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee |website=Dabanga Radio TV Online |date=24 March 2026}}</ref>. * 26 сакавіка мяцежнікі працягнулі наступленне ў паўднёвых раёнах штата, набліжаючыся да Гейсана<ref>{{cite web |title=SPLM-N rebels, RSF extand operations after seizing Sudan's Kurmuk udan Rebels, RSF Advance in Blue Nile Near Ethiopia Border |url=https://sudantribune.com/article/312109 |website=Sudan Tribune |date=26 March 2026}}</ref>. * Да 20 красавіка [[Узброеныя сілы Судана]] разгарнулі наступленне на поўнач ад раёна Курмук, адваяваўшы Магаджу<ref>{{cite web |title=Sudan Nashra: Sudanese bid to rejoin global financial system unlikely to succeed amid wartime realities, sources say {{!}} Burhan seeks political backing for state control of aid in brief Jeddah visit {{!}} Idris's intra-Sudanese dialogue proposal lacks seriousness, party sources say {{!}} Sudan Shield Forces arrive in Blue Nile {{!}} Military launches ground attacks in North Kordofan |url=https://www.madamasr.com/en/2026/04/23/news/u/sudan-nashra-sudanese-bid-to-rejoin-global-financial-system-unlikely-to-succeed-amid-war-time-realities-sources-say-burhan-seeks-political-backing-for-state-control-of-aid-in-brief-jeddah-visit/ |website=Mada Masr}}</ref>. * 25 красавіка 4-я пяхотная дывізія арміі заявіла, што яе сілы і саюзныя групы адбілі атаку САП на Сале. Суданскія вайскоўцы заявілі аб захопе 2 машын RSF, знішчэнні 36 машын і нейтралізацыі некалькіх байцоў. Тым часам прадстаўнік САП заявіў, што паўстанцы цалкам кантралююць Аль-Кайлі<ref>{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan's Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref>. * Да 8 мая армія Аль-Хілу захапіла Керэн-Керэн і Дукан размешчаныя на поўдзень ад акругі Курмук<ref name="SPLM">{{cite web |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |website=Sudan Tribune |date=8 May 2026}}</ref>. * 9 мая 4-я пяхотная дывізія суданскай арміі адваявала Аль-Каілі<ref name="SPLM"/>. * 16 мая войска Бурхана адваявала Хор-Хасан<ref>{{Cite web|url=https://al24news.dz/en/sudan-army-recaptures-khor-hassan-station-in-blue-nile/|title=Sudan: Army Recaptures 'Khor Hassan' Station in Blue Nile – AL24 News|accessdate=Jun 1, 2026}}</ref>. * 18 мая 4-я стралковая дывізія абвясціла аб адваяванні Керэн-Керэна і Дукана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile - Sudan Tribune Sudan army recaptures Blue Nile areas after clashes |url=https://sudantribune.com/article/314078 |website=Sudan Tribune |date=18 May 2026}}</ref>. * 23 мая армія ўрада перахапіла беспілотнік Bayraktar Akinci, які вылецеў з Эфіопіі<ref name="Militarnyi">{{cite web |title=Sudanese Army Shot Down Bayraktar Akinci That Flew in From Ethiopia Using Its Own Akinci |url=https://militarnyi.com/en/news/sudanese-army-bayraktar-akinci-ethiopia/ |website=Militarnyi}}</ref>. * 24 мая войска Бурхана адваявала Аль-Барку , наблізіўшыся да Курмука, нанёсшы цяжкія страты праціўніку<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk - Sudan Tribune Sudan Blue Nile advance puts army close to Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |website=Sudan Tribune |date=24 May 2026}}</ref>. * 26 мая Узброеныя сілы абвясцілі аб адваяванні 13-й пяхотнай брыгадай раёнаў Ады, Вашымбу, Ум Шанкар, Абдакала і Кіншынкару ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border - Sudan Tribune Sudan army Blue Nile push reaches Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |website=Sudan Tribune |date=26 May 2026}}</ref>. * 28 мая УСС завілі аб адбіцці атакі праціўніка на раён Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army closes in on Kurmuk after destroying last rebel strongholds - Sudan Tribune Sudan army Kurmuk assault intensifies as city encircled |url=https://sudantribune.com/article/314419 |website=Sudan Tribune |date=28 May 2026}}</ref>. * 29 мая армія ўрада адбіла сумесную атаку праціўніка на станцыю Амара<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan - Sudan Tribune Qaisan Blue Nile attack repelled as army holds supply lines |url=https://sudantribune.com/article/314444 |website=Sudan Tribune |date=29 May 2026}}</ref>. * 3 чэрвеня сілы арміі ўрада адбілі буйное наступленне праціўніка сіл на Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels major RSF-SPLM-N assault on Al-Barka in Blue Nile - Sudan Tribune Al-Barka Blue Nile battle rages as RSF storms army position |url=https://sudantribune.com/article/314685 |website=Sudan Tribune |date=3 June 2026}}</ref>. * 5 чэрвеня дроны САП нанеслі ўдары па Ад-Дамазіну<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha - Sudan Tribune RSF drone attacks strike targets across Sudan |url=https://sudantribune.com/article/314739 |website=Sudan Tribune |date=5 June 2026}}</ref>. * 23 чэрвеня Узброеныя сілы Судана пачалі маштабную аперацыю ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |website=Sudan Tribune |date=23 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] bgw1fwe3ivgsuiexp3dvrs594lxu8xz 5164572 5164570 2026-07-11T13:18:47Z DBatura 73587 5164572 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Кампанія ў Блакітным Ніле |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[25 студзеня]] [[2026]] |месца = правінцыя Блакітны Ніл, Судан |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Logo of the Sudan Shield Forces.jpg|22пкс]] [[Сілы шчыта Судана]] |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кампанія ў Блакітным Ніле''' — ваенная кампанія [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]], звязаная з барацьбой за {{нп3|Блакітны Ніл (правінцыя)|штат Блакітны Ніл|ar|ولاية النيل الأزرق}}<ref>{{cite web |title=Sudan war: New RSF offensive in Blue Nile 'diversion from Kordofan front' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-offensive-in-blue-nile-diversion-from-kordofan-front |website=Dabanga Radio TV Online |date=25 January 2026}}</ref>. Баявыя дзеянні ў правінцыі актывізаваліся ў 2026 годзе. Дагэтуль Блакітны Ніл заставаўся адносна супакойным краем. == Храналогія == * 25 студзеня ўрад Судана паведаміў, што баевікі Дагала і Аль-Хілу з [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] ўварваліся ў Блакітны Ніл. Былі атакаваныя раёны Аль-Сілік і Мілкан<ref>{{cite web |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |website=Sudan Tribune |date=25 January 2026}}</ref>. * Да 3 лютага паўстанцы захапілі Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі. Паводле ўрадавых крыніц, атакі праводзіліся з тэрыторыі [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name="reuters">{{cite web |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=13 May 2026}}</ref>. * 27 лютага баевікі нанеслі скаардынаваныя ўдары беспілотнікамі па Гейсане, разбурыўшы пачатковую школу для дзяўчынак і, як паведамляецца, яшчэ адну неназваную школу ў вёсцы Хор-эль-Дхаб<ref>{{cite web |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune |date=27 February 2026}}</ref>. * Да 24 сакавіка паўстанцы захапілі Курмук, трэці па велічыні горад у штаце, а таксама раёны Аль-Каілі і Аль-Барака<ref>{{cite web |title=RSF-SPLM-N JOINT FORCES SEIZE STRATEGIC SUDANESE TOWN NEAR ETHIOPIAN BORDERRSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/312054 |website=Sudan Tribune |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title='RSF and SPLM-N seize parts of Sudan's Blue Nile region' as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee |website=Dabanga Radio TV Online |date=24 March 2026}}</ref>. * 26 сакавіка мяцежнікі працягнулі наступленне ў паўднёвых раёнах штата, набліжаючыся да Гейсана<ref>{{cite web |title=SPLM-N rebels, RSF extand operations after seizing Sudan's Kurmuk udan Rebels, RSF Advance in Blue Nile Near Ethiopia Border |url=https://sudantribune.com/article/312109 |website=Sudan Tribune |date=26 March 2026}}</ref>. * Да 20 красавіка [[Узброеныя сілы Судана]] разгарнулі наступленне на поўнач ад раёна Курмук, адваяваўшы Магаджу<ref>{{cite web |title=Sudan Nashra: Sudanese bid to rejoin global financial system unlikely to succeed amid wartime realities, sources say {{!}} Burhan seeks political backing for state control of aid in brief Jeddah visit {{!}} Idris's intra-Sudanese dialogue proposal lacks seriousness, party sources say {{!}} Sudan Shield Forces arrive in Blue Nile {{!}} Military launches ground attacks in North Kordofan |url=https://www.madamasr.com/en/2026/04/23/news/u/sudan-nashra-sudanese-bid-to-rejoin-global-financial-system-unlikely-to-succeed-amid-war-time-realities-sources-say-burhan-seeks-political-backing-for-state-control-of-aid-in-brief-jeddah-visit/ |website=Mada Masr}}</ref>. * 25 красавіка 4-я пяхотная дывізія арміі заявіла, што яе сілы і саюзныя групы адбілі атаку САП на Сале. Суданскія вайскоўцы заявілі аб захопе 2 машын RSF, знішчэнні 36 машын і нейтралізацыі некалькіх байцоў. Тым часам прадстаўнік САП заявіў, што паўстанцы цалкам кантралююць Аль-Кайлі<ref>{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan's Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref>. * Да 8 мая армія Аль-Хілу захапіла Керэн-Керэн і Дукан размешчаныя на поўдзень ад акругі Курмук<ref name="SPLM">{{cite web |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |website=Sudan Tribune |date=8 May 2026}}</ref>. * 9 мая 4-я пяхотная дывізія суданскай арміі адваявала Аль-Каілі<ref name="SPLM"/>. * 16 мая войска Бурхана адваявала Хор-Хасан<ref>{{Cite web|url=https://al24news.dz/en/sudan-army-recaptures-khor-hassan-station-in-blue-nile/|title=Sudan: Army Recaptures 'Khor Hassan' Station in Blue Nile – AL24 News|accessdate=Jun 1, 2026}}</ref>. * 18 мая 4-я стралковая дывізія абвясціла аб адваяванні Керэн-Керэна і Дукана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile - Sudan Tribune Sudan army recaptures Blue Nile areas after clashes |url=https://sudantribune.com/article/314078 |website=Sudan Tribune |date=18 May 2026}}</ref>. * 23 мая армія ўрада перахапіла беспілотнік Bayraktar Akinci, які вылецеў з Эфіопіі<ref name="Militarnyi">{{cite web |title=Sudanese Army Shot Down Bayraktar Akinci That Flew in From Ethiopia Using Its Own Akinci |url=https://militarnyi.com/en/news/sudanese-army-bayraktar-akinci-ethiopia/ |website=Militarnyi}}</ref>. * 24 мая войска Бурхана адваявала Аль-Барку , наблізіўшыся да Курмука, нанёсшы цяжкія страты праціўніку<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk - Sudan Tribune Sudan Blue Nile advance puts army close to Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |website=Sudan Tribune |date=24 May 2026}}</ref>. * 26 мая Узброеныя сілы абвясцілі аб адваяванні 13-й пяхотнай брыгадай раёнаў Ады, Вашымбу, Ум Шанкар, Абдакала і Кіншынкару ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border - Sudan Tribune Sudan army Blue Nile push reaches Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |website=Sudan Tribune |date=26 May 2026}}</ref>. * 28 мая УСС завілі аб адбіцці атакі праціўніка на раён Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army closes in on Kurmuk after destroying last rebel strongholds - Sudan Tribune Sudan army Kurmuk assault intensifies as city encircled |url=https://sudantribune.com/article/314419 |website=Sudan Tribune |date=28 May 2026}}</ref>. * 29 мая армія ўрада адбіла сумесную атаку праціўніка на станцыю Амара<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan - Sudan Tribune Qaisan Blue Nile attack repelled as army holds supply lines |url=https://sudantribune.com/article/314444 |website=Sudan Tribune |date=29 May 2026}}</ref>. * 3 чэрвеня сілы арміі ўрада адбілі буйное наступленне праціўніка сіл на Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels major RSF-SPLM-N assault on Al-Barka in Blue Nile - Sudan Tribune Al-Barka Blue Nile battle rages as RSF storms army position |url=https://sudantribune.com/article/314685 |website=Sudan Tribune |date=3 June 2026}}</ref>. * 5 чэрвеня дроны САП нанеслі ўдары па Ад-Дамазіну<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha - Sudan Tribune RSF drone attacks strike targets across Sudan |url=https://sudantribune.com/article/314739 |website=Sudan Tribune |date=5 June 2026}}</ref>. * 23 чэрвеня Узброеныя сілы Судана пачалі маштабную аперацыю ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |website=Sudan Tribune |date=23 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] dpvoqt3tz0s7opafhtc3lmuywmh2fh4 5164573 5164572 2026-07-11T13:19:13Z DBatura 73587 /* Крыніцы */ 5164573 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Кампанія ў Блакітным Ніле |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[25 студзеня]] [[2026]] |месца = правінцыя Блакітны Ніл, Судан |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Logo of the Sudan Shield Forces.jpg|22пкс]] [[Сілы шчыта Судана]] |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кампанія ў Блакітным Ніле''' — ваенная кампанія [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]], звязаная з барацьбой за {{нп3|Блакітны Ніл (правінцыя)|штат Блакітны Ніл|ar|ولاية النيل الأزرق}}<ref>{{cite web |title=Sudan war: New RSF offensive in Blue Nile 'diversion from Kordofan front' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-offensive-in-blue-nile-diversion-from-kordofan-front |website=Dabanga Radio TV Online |date=25 January 2026}}</ref>. Баявыя дзеянні ў правінцыі актывізаваліся ў 2026 годзе. Дагэтуль Блакітны Ніл заставаўся адносна супакойным краем. == Храналогія == * 25 студзеня ўрад Судана паведаміў, што баевікі Дагала і Аль-Хілу з [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] ўварваліся ў Блакітны Ніл. Былі атакаваныя раёны Аль-Сілік і Мілкан<ref>{{cite web |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |website=Sudan Tribune |date=25 January 2026}}</ref>. * Да 3 лютага паўстанцы захапілі Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі. Паводле ўрадавых крыніц, атакі праводзіліся з тэрыторыі [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name="reuters">{{cite web |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=13 May 2026}}</ref>. * 27 лютага баевікі нанеслі скаардынаваныя ўдары беспілотнікамі па Гейсане, разбурыўшы пачатковую школу для дзяўчынак і, як паведамляецца, яшчэ адну неназваную школу ў вёсцы Хор-эль-Дхаб<ref>{{cite web |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune |date=27 February 2026}}</ref>. * Да 24 сакавіка паўстанцы захапілі Курмук, трэці па велічыні горад у штаце, а таксама раёны Аль-Каілі і Аль-Барака<ref>{{cite web |title=RSF-SPLM-N JOINT FORCES SEIZE STRATEGIC SUDANESE TOWN NEAR ETHIOPIAN BORDERRSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/312054 |website=Sudan Tribune |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title='RSF and SPLM-N seize parts of Sudan's Blue Nile region' as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee |website=Dabanga Radio TV Online |date=24 March 2026}}</ref>. * 26 сакавіка мяцежнікі працягнулі наступленне ў паўднёвых раёнах штата, набліжаючыся да Гейсана<ref>{{cite web |title=SPLM-N rebels, RSF extand operations after seizing Sudan's Kurmuk udan Rebels, RSF Advance in Blue Nile Near Ethiopia Border |url=https://sudantribune.com/article/312109 |website=Sudan Tribune |date=26 March 2026}}</ref>. * Да 20 красавіка [[Узброеныя сілы Судана]] разгарнулі наступленне на поўнач ад раёна Курмук, адваяваўшы Магаджу<ref>{{cite web |title=Sudan Nashra: Sudanese bid to rejoin global financial system unlikely to succeed amid wartime realities, sources say {{!}} Burhan seeks political backing for state control of aid in brief Jeddah visit {{!}} Idris's intra-Sudanese dialogue proposal lacks seriousness, party sources say {{!}} Sudan Shield Forces arrive in Blue Nile {{!}} Military launches ground attacks in North Kordofan |url=https://www.madamasr.com/en/2026/04/23/news/u/sudan-nashra-sudanese-bid-to-rejoin-global-financial-system-unlikely-to-succeed-amid-war-time-realities-sources-say-burhan-seeks-political-backing-for-state-control-of-aid-in-brief-jeddah-visit/ |website=Mada Masr}}</ref>. * 25 красавіка 4-я пяхотная дывізія арміі заявіла, што яе сілы і саюзныя групы адбілі атаку САП на Сале. Суданскія вайскоўцы заявілі аб захопе 2 машын RSF, знішчэнні 36 машын і нейтралізацыі некалькіх байцоў. Тым часам прадстаўнік САП заявіў, што паўстанцы цалкам кантралююць Аль-Кайлі<ref>{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan's Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref>. * Да 8 мая армія Аль-Хілу захапіла Керэн-Керэн і Дукан размешчаныя на поўдзень ад акругі Курмук<ref name="SPLM">{{cite web |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |website=Sudan Tribune |date=8 May 2026}}</ref>. * 9 мая 4-я пяхотная дывізія суданскай арміі адваявала Аль-Каілі<ref name="SPLM"/>. * 16 мая войска Бурхана адваявала Хор-Хасан<ref>{{Cite web|url=https://al24news.dz/en/sudan-army-recaptures-khor-hassan-station-in-blue-nile/|title=Sudan: Army Recaptures 'Khor Hassan' Station in Blue Nile – AL24 News|accessdate=Jun 1, 2026}}</ref>. * 18 мая 4-я стралковая дывізія абвясціла аб адваяванні Керэн-Керэна і Дукана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile - Sudan Tribune Sudan army recaptures Blue Nile areas after clashes |url=https://sudantribune.com/article/314078 |website=Sudan Tribune |date=18 May 2026}}</ref>. * 23 мая армія ўрада перахапіла беспілотнік Bayraktar Akinci, які вылецеў з Эфіопіі<ref name="Militarnyi">{{cite web |title=Sudanese Army Shot Down Bayraktar Akinci That Flew in From Ethiopia Using Its Own Akinci |url=https://militarnyi.com/en/news/sudanese-army-bayraktar-akinci-ethiopia/ |website=Militarnyi}}</ref>. * 24 мая войска Бурхана адваявала Аль-Барку , наблізіўшыся да Курмука, нанёсшы цяжкія страты праціўніку<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk - Sudan Tribune Sudan Blue Nile advance puts army close to Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |website=Sudan Tribune |date=24 May 2026}}</ref>. * 26 мая Узброеныя сілы абвясцілі аб адваяванні 13-й пяхотнай брыгадай раёнаў Ады, Вашымбу, Ум Шанкар, Абдакала і Кіншынкару ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border - Sudan Tribune Sudan army Blue Nile push reaches Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |website=Sudan Tribune |date=26 May 2026}}</ref>. * 28 мая УСС завілі аб адбіцці атакі праціўніка на раён Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army closes in on Kurmuk after destroying last rebel strongholds - Sudan Tribune Sudan army Kurmuk assault intensifies as city encircled |url=https://sudantribune.com/article/314419 |website=Sudan Tribune |date=28 May 2026}}</ref>. * 29 мая армія ўрада адбіла сумесную атаку праціўніка на станцыю Амара<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan - Sudan Tribune Qaisan Blue Nile attack repelled as army holds supply lines |url=https://sudantribune.com/article/314444 |website=Sudan Tribune |date=29 May 2026}}</ref>. * 3 чэрвеня сілы арміі ўрада адбілі буйное наступленне праціўніка сіл на Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels major RSF-SPLM-N assault on Al-Barka in Blue Nile - Sudan Tribune Al-Barka Blue Nile battle rages as RSF storms army position |url=https://sudantribune.com/article/314685 |website=Sudan Tribune |date=3 June 2026}}</ref>. * 5 чэрвеня дроны САП нанеслі ўдары па Ад-Дамазіну<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha - Sudan Tribune RSF drone attacks strike targets across Sudan |url=https://sudantribune.com/article/314739 |website=Sudan Tribune |date=5 June 2026}}</ref>. * 23 чэрвеня Узброеныя сілы Судана пачалі маштабную аперацыю ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |website=Sudan Tribune |date=23 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Блакітны Ніл]] k1qkuoa4ttzvclj546v3kj0rt1vezq1 5164575 5164573 2026-07-11T13:20:39Z DBatura 73587 5164575 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Кампанія ў Блакітным Ніле |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[25 студзеня]] [[2026]] |месца = правінцыя Блакітны Ніл, Судан |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Logo of the Sudan Shield Forces.jpg|22пкс]] [[Сілы шчыта Судана]] |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кампанія ў Блакітным Ніле''' — ваенная кампанія [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]], звязаная з барацьбой за {{нп3|Блакітны Ніл (правінцыя)|штат Блакітны Ніл|ar|ولاية النيل الأزرق}}<ref>{{cite web |title=Sudan war: New RSF offensive in Blue Nile 'diversion from Kordofan front' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-offensive-in-blue-nile-diversion-from-kordofan-front |website=Dabanga Radio TV Online |date=25 January 2026}}</ref>. Баявыя дзеянні ў правінцыі актывізаваліся ў 2026 годзе. Дагэтуль Блакітны Ніл заставаўся адносна супакойным краем. == Храналогія == * 25 студзеня ўрад Судана паведаміў, што баевікі Дагала і Аль-Хілу з [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] ўварваліся ў Блакітны Ніл. Былі атакаваныя раёны Аль-Сілік і Мілкан<ref>{{cite web |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |website=Sudan Tribune |date=25 January 2026}}</ref>. * Да 3 лютага паўстанцы захапілі Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі. Паводле ўрадавых крыніц, атакі праводзіліся з тэрыторыі [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name="reuters">{{cite web |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=13 May 2026}}</ref>. * 27 лютага баевікі нанеслі скаардынаваныя ўдары беспілотнікамі па Гейсане, разбурыўшы пачатковую школу для дзяўчынак і, як паведамляецца, яшчэ адну неназваную школу ў вёсцы Хор-эль-Дхаб<ref>{{cite web |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune |date=27 February 2026}}</ref>. * Да 24 сакавіка паўстанцы захапілі Курмук, трэці па велічыні горад у штаце, а таксама раёны Аль-Каілі і Аль-Барака<ref>{{cite web |title=RSF-SPLM-N JOINT FORCES SEIZE STRATEGIC SUDANESE TOWN NEAR ETHIOPIAN BORDERRSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/312054 |website=Sudan Tribune |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title='RSF and SPLM-N seize parts of Sudan's Blue Nile region' as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee |website=Dabanga Radio TV Online |date=24 March 2026}}</ref>. * 26 сакавіка мяцежнікі працягнулі наступленне ў паўднёвых раёнах штата, набліжаючыся да Гейсана<ref>{{cite web |title=SPLM-N rebels, RSF extand operations after seizing Sudan's Kurmuk udan Rebels, RSF Advance in Blue Nile Near Ethiopia Border |url=https://sudantribune.com/article/312109 |website=Sudan Tribune |date=26 March 2026}}</ref>. * Да 20 красавіка [[Узброеныя сілы Судана]] разгарнулі наступленне на поўнач ад раёна Курмук, адваяваўшы Магаджу<ref>{{cite web |title=Sudan Nashra: Sudanese bid to rejoin global financial system unlikely to succeed amid wartime realities, sources say {{!}} Burhan seeks political backing for state control of aid in brief Jeddah visit {{!}} Idris's intra-Sudanese dialogue proposal lacks seriousness, party sources say {{!}} Sudan Shield Forces arrive in Blue Nile {{!}} Military launches ground attacks in North Kordofan |url=https://www.madamasr.com/en/2026/04/23/news/u/sudan-nashra-sudanese-bid-to-rejoin-global-financial-system-unlikely-to-succeed-amid-war-time-realities-sources-say-burhan-seeks-political-backing-for-state-control-of-aid-in-brief-jeddah-visit/ |website=Mada Masr}}</ref>. * 25 красавіка 4-я пяхотная дывізія арміі заявіла, што яе сілы і саюзныя групы адбілі атаку САП на Сале. Суданскія вайскоўцы заявілі аб захопе 2 машын RSF, знішчэнні 36 машын і нейтралізацыі некалькіх байцоў. Тым часам прадстаўнік САП заявіў, што паўстанцы цалкам кантралююць Аль-Кайлі<ref>{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan's Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref>. * Да 8 мая армія Аль-Хілу захапіла Керэн-Керэн і Дукан размешчаныя на поўдзень ад акругі Курмук<ref name="SPLM">{{cite web |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |website=Sudan Tribune |date=8 May 2026}}</ref>. * 9 мая 4-я пяхотная дывізія суданскай арміі адваявала Аль-Каілі<ref name="SPLM"/>. * 16 мая войска Бурхана адваявала Хор-Хасан<ref>{{Cite web|url=https://al24news.dz/en/sudan-army-recaptures-khor-hassan-station-in-blue-nile/|title=Sudan: Army Recaptures 'Khor Hassan' Station in Blue Nile – AL24 News|accessdate=Jun 1, 2026}}</ref>. * 18 мая 4-я стралковая дывізія абвясціла аб адваяванні Керэн-Керэна і Дукана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile - Sudan Tribune Sudan army recaptures Blue Nile areas after clashes |url=https://sudantribune.com/article/314078 |website=Sudan Tribune |date=18 May 2026}}</ref>. * 23 мая армія ўрада перахапіла беспілотнік Bayraktar Akinci, які вылецеў з Эфіопіі<ref name="Militarnyi">{{cite web |title=Sudanese Army Shot Down Bayraktar Akinci That Flew in From Ethiopia Using Its Own Akinci |url=https://militarnyi.com/en/news/sudanese-army-bayraktar-akinci-ethiopia/ |website=Militarnyi}}</ref>. * 24 мая войска Бурхана адваявала Аль-Барку , наблізіўшыся да Курмука, нанёсшы цяжкія страты праціўніку<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk - Sudan Tribune Sudan Blue Nile advance puts army close to Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |website=Sudan Tribune |date=24 May 2026}}</ref>. * 26 мая Узброеныя сілы абвясцілі аб адваяванні 13-й пяхотнай брыгадай раёнаў Ады, Вашымбу, Ум Шанкар, Абдакала і Кіншынкару ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border - Sudan Tribune Sudan army Blue Nile push reaches Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |website=Sudan Tribune |date=26 May 2026}}</ref>. * 28 мая УСС завілі аб адбіцці атакі праціўніка на раён Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army closes in on Kurmuk after destroying last rebel strongholds - Sudan Tribune Sudan army Kurmuk assault intensifies as city encircled |url=https://sudantribune.com/article/314419 |website=Sudan Tribune |date=28 May 2026}}</ref>. * 29 мая армія ўрада адбіла сумесную атаку праціўніка на станцыю Амара<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan - Sudan Tribune Qaisan Blue Nile attack repelled as army holds supply lines |url=https://sudantribune.com/article/314444 |website=Sudan Tribune |date=29 May 2026}}</ref>. * 3 чэрвеня сілы арміі ўрада адбілі буйное наступленне праціўніка сіл на Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels major RSF-SPLM-N assault on Al-Barka in Blue Nile - Sudan Tribune Al-Barka Blue Nile battle rages as RSF storms army position |url=https://sudantribune.com/article/314685 |website=Sudan Tribune |date=3 June 2026}}</ref>. * 5 чэрвеня дроны САП нанеслі ўдары па Ад-Дамазіну<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha - Sudan Tribune RSF drone attacks strike targets across Sudan |url=https://sudantribune.com/article/314739 |website=Sudan Tribune |date=5 June 2026}}</ref>. * 23 чэрвеня Узброеныя сілы Судана пачалі маштабную аперацыю ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |website=Sudan Tribune |date=23 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Блакітны Ніл]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] f7jlsi6dvx4m94aws3apb4jhmkw3q6r 5164579 5164575 2026-07-11T13:23:47Z DBatura 73587 /* Храналогія */ 5164579 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Кампанія ў Блакітным Ніле |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[25 студзеня]] [[2026]] |месца = правінцыя Блакітны Ніл, Судан |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Logo of the Sudan Shield Forces.jpg|22пкс]] [[Сілы шчыта Судана]] |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кампанія ў Блакітным Ніле''' — ваенная кампанія [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]], звязаная з барацьбой за {{нп3|Блакітны Ніл (правінцыя)|штат Блакітны Ніл|ar|ولاية النيل الأزرق}}<ref>{{cite web |title=Sudan war: New RSF offensive in Blue Nile 'diversion from Kordofan front' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-offensive-in-blue-nile-diversion-from-kordofan-front |website=Dabanga Radio TV Online |date=25 January 2026}}</ref>. Баявыя дзеянні ў правінцыі актывізаваліся ў 2026 годзе. Дагэтуль Блакітны Ніл заставаўся адносна супакойным краем. == Храналогія == * 25 студзеня ўрад Судана паведаміў, што баевікі Дагала і Аль-Хілу з [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] ўварваліся ў Блакітны Ніл. Былі атакаваныя раёны Аль-Сілік і Мілкан<ref>{{cite web |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |website=Sudan Tribune |date=25 January 2026}}</ref>. * Да 3 лютага паўстанцы захапілі Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі. Паводле ўрадавых крыніц, атакі праводзіліся з тэрыторыі [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name="reuters">{{cite web |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=13 May 2026}}</ref>. * 27 лютага баевікі нанеслі скаардынаваныя ўдары беспілотнікамі па Гейсане, разбурыўшы пачатковую школу для дзяўчынак і, як паведамляецца, яшчэ адну неназваную школу ў вёсцы Хор-эль-Дхаб<ref>{{cite web |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune |date=27 February 2026}}</ref>. * Да 24 сакавіка паўстанцы захапілі Курмук, трэці па велічыні горад у штаце, а таксама раёны Аль-Каілі і Аль-Барака<ref>{{cite web |title=RSF-SPLM-N JOINT FORCES SEIZE STRATEGIC SUDANESE TOWN NEAR ETHIOPIAN BORDERRSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/312054 |website=Sudan Tribune |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title='RSF and SPLM-N seize parts of Sudan's Blue Nile region' as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee |website=Dabanga Radio TV Online |date=24 March 2026}}</ref>. * 26 сакавіка мяцежнікі працягнулі наступленне ў паўднёвых раёнах штата, набліжаючыся да Гейсана<ref>{{cite web |title=SPLM-N rebels, RSF extand operations after seizing Sudan's Kurmuk udan Rebels, RSF Advance in Blue Nile Near Ethiopia Border |url=https://sudantribune.com/article/312109 |website=Sudan Tribune |date=26 March 2026}}</ref>. * Да 20 красавіка [[Узброеныя сілы Судана]] разгарнулі наступленне на поўнач ад раёна Курмук, адваяваўшы Магаджу<ref>{{cite web |title=Sudan Nashra: Sudanese bid to rejoin global financial system unlikely to succeed amid wartime realities, sources say {{!}} Burhan seeks political backing for state control of aid in brief Jeddah visit {{!}} Idris's intra-Sudanese dialogue proposal lacks seriousness, party sources say {{!}} Sudan Shield Forces arrive in Blue Nile {{!}} Military launches ground attacks in North Kordofan |url=https://www.madamasr.com/en/2026/04/23/news/u/sudan-nashra-sudanese-bid-to-rejoin-global-financial-system-unlikely-to-succeed-amid-war-time-realities-sources-say-burhan-seeks-political-backing-for-state-control-of-aid-in-brief-jeddah-visit/ |website=Mada Masr}}</ref>. * 25 красавіка 4-я пяхотная дывізія арміі заявіла, што яе сілы і саюзныя групы адбілі атаку САП на Сале. Суданскія вайскоўцы заявілі аб захопе 2 машын RSF, знішчэнні 36 машын і нейтралізацыі некалькіх байцоў. Тым часам прадстаўнік САП заявіў, што паўстанцы цалкам кантралююць Аль-Кайлі<ref>{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan's Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref>. * Да 8 мая армія Аль-Хілу захапіла Керэн-Керэн і Дукан размешчаныя на поўдзень ад акругі Курмук<ref name="SPLM">{{cite web |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |website=Sudan Tribune |date=8 May 2026}}</ref>. * 9 мая 4-я пяхотная дывізія суданскай арміі адваявала Аль-Каілі<ref name="SPLM"/>. * 16 мая войска Бурхана адваявала Хор-Хасан<ref>{{Cite web|url=https://al24news.dz/en/sudan-army-recaptures-khor-hassan-station-in-blue-nile/|title=Sudan: Army Recaptures 'Khor Hassan' Station in Blue Nile – AL24 News|accessdate=Jun 1, 2026}}</ref>. * 18 мая 4-я стралковая дывізія абвясціла аб адваяванні Керэн-Керэна і Дукана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile - Sudan Tribune Sudan army recaptures Blue Nile areas after clashes |url=https://sudantribune.com/article/314078 |website=Sudan Tribune |date=18 May 2026}}</ref>. * 23 мая армія ўрада перахапіла беспілотнік Bayraktar Akinci, які вылецеў з Эфіопіі<ref name="Militarnyi">{{cite web |title=Sudanese Army Shot Down Bayraktar Akinci That Flew in From Ethiopia Using Its Own Akinci |url=https://militarnyi.com/en/news/sudanese-army-bayraktar-akinci-ethiopia/ |website=Militarnyi}}</ref>. * 24 мая войска Бурхана адваявала Аль-Барку, наблізіўшыся да Курмука, нанёсшы цяжкія страты праціўніку<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk - Sudan Tribune Sudan Blue Nile advance puts army close to Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |website=Sudan Tribune |date=24 May 2026}}</ref>. * 26 мая Узброеныя сілы абвясцілі аб адваяванні 13-й пяхотнай брыгадай раёнаў Ады, Вашымбу, Ум Шанкар, Абдакала і Кіншынкару ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border - Sudan Tribune Sudan army Blue Nile push reaches Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |website=Sudan Tribune |date=26 May 2026}}</ref>. * 28 мая УСС завілі аб адбіцці атакі праціўніка на раён Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army closes in on Kurmuk after destroying last rebel strongholds - Sudan Tribune Sudan army Kurmuk assault intensifies as city encircled |url=https://sudantribune.com/article/314419 |website=Sudan Tribune |date=28 May 2026}}</ref>. * 29 мая армія ўрада адбіла сумесную атаку праціўніка на станцыю Амара<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan - Sudan Tribune Qaisan Blue Nile attack repelled as army holds supply lines |url=https://sudantribune.com/article/314444 |website=Sudan Tribune |date=29 May 2026}}</ref>. * 3 чэрвеня сілы арміі ўрада адбілі буйное наступленне праціўніка сіл на Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels major RSF-SPLM-N assault on Al-Barka in Blue Nile - Sudan Tribune Al-Barka Blue Nile battle rages as RSF storms army position |url=https://sudantribune.com/article/314685 |website=Sudan Tribune |date=3 June 2026}}</ref>. * 5 чэрвеня дроны САП нанеслі ўдары па Ад-Дамазіну<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha - Sudan Tribune RSF drone attacks strike targets across Sudan |url=https://sudantribune.com/article/314739 |website=Sudan Tribune |date=5 June 2026}}</ref>. * 23 чэрвеня Узброеныя сілы Судана пачалі маштабную аперацыю ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |website=Sudan Tribune |date=23 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Блакітны Ніл]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] 6g40e7ttc429xvf18430v5irdh9a1jt 14 810733 5164586 2026-07-11T13:38:13Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Барытоны паводле краін|ЗША]]» 5164586 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Барытоны паводле краін|ЗША]] qxh8faoqli8m7zxd12i19m8pj4q5rru 14 810734 5164587 2026-07-11T13:40:37Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Катэгорыя для катэгорый}} [[Катэгорыя:Барытоны|*]] {{Навігацыя}}» 5164587 wikitext text/x-wiki {{Катэгорыя для катэгорый}} [[Катэгорыя:Барытоны|*]] {{Навігацыя}} ag3xpt1xcvju6vbgbqp0qzjfno5h4zj 14 810735 5164593 2026-07-11T13:48:44Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Вусны Закон]]» 5164593 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Вусны Закон]] s6rlrgplcxl06omjdus4ycir1hqtydt 14 810736 5164598 2026-07-11T13:55:51Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Томска]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя даследчыя ўніверсітэты Расіі]] [[Катэгорыя:Томская губерня]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя тэхнічныя навучальныя ўстановы Расіі]]» 5164598 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Томска]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя даследчыя ўніверсітэты Расіі]] [[Катэгорыя:Томская губерня]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя тэхнічныя навучальныя ўстановы Расіі]] iyu7omfv8nzanigaiucdczhy2emy8el 1 810737 5164600 2026-07-11T14:02:13Z Emilia Noah 155537 /* */ 5164600 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 810738 5164601 2026-07-11T14:08:09Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Шталаг 313''' ({{lang-de|Stalag 313}}) — лагер для савецкіх ваеннапалонных, а затым і канцэнтрацыйны лагер для грамадзянскіх асоб, створаны немцамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў [[Беларуская ССР|Беларусі]]. Дзейнічаў з верасня 1941 па май 194...» 5164601 wikitext text/x-wiki '''Шталаг 313''' ({{lang-de|Stalag 313}}) — лагер для савецкіх ваеннапалонных, а затым і канцэнтрацыйны лагер для грамадзянскіх асоб, створаны немцамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў [[Беларуская ССР|Беларусі]]. Дзейнічаў з верасня 1941 па май 1944 года. Першапачаткова з’яўляўся лагерам для ваеннапалонных. Размяшчаўся ў паўразбураных бараках на заходняй ускраіне [[Віцебск]]а на месцы, дзе раней дыслакаваўся 5-ы чыгуначны полк. Вакол лагера былі ўкапаныя слупы, паміж якімі нацягнулі калючы дрот. Зняволеныя ў лагеры галадалі, ад знясілення з цяжкасцю маглі перасоўвацца. Харчаванне было больш чым бедным: дзве мерзлыя бульбіны і паўлітра баланды з [[касцяная мука|«касцяной мукі»]], якая выраблялася з перамалоць парэшткаў коней, 100-150 г хлеба з адходаў збожжа, змешанага з пілавіннем. Першы час мясцоваму насельніцтву дазвалялася прыносіць палонным прадукты, але потым гэта было забаронена. Ваеннапалонныя выкарыстоўваліся для розных работ у горадзе. У 1942 годзе ў лагер сталі трапляць і грамадзянскія асобы. Для іх выкарыстоўвалася заходняя частка лагера. Пасля знішчэння ў 1943 годзе ўсіх ваеннапалонных лагер быў запоўнены грамадзянскім насельніцтвам. Агульная колькасць расстраляных і загінулых ад голаду і катаванняў складае больш за 100 тысяч чалавек, з якіх каля 4 тысяч — грамадзянскія асобы. У канцы мая 1944 года вязняў, якія засталіся ў жывых, адправілі ў лагер ля пярэдняга краю нямецкай абароны ў раёне станцыі Крынкі. Лагер падпарадкоўваўся 201-й і [[403-я ахоўная дывізія|403-й ахоўным дывізіям]]. Расфармаваны 27 жніўня 1944 года<ref>Лагеря советских военнопленных в Беларуси, 1941—1944: справочник. — Мн.: НАРБ, 2004.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.vitebsk.gov.by/ru/news/region?id=1093 За колючей проволокой «5-го полка»] * [http://www.vitebsk.gov.by/ru/news/region?id=1093 «Долина памяти и скорби» появится на месте бывшего концлагеря «5-й полк» в Витебске] *[https://ru.stsg.de/cms/sites/default/files/dateien/texte/Lager%20Belarus_ru.pdf Лагеря советских военнопленных в Беларуси, 1941—1944: справочник] {{Wayback|url=https://ru.stsg.de/cms/sites/default/files/dateien/texte/Lager%20Belarus_ru.pdf |date=20211029060904 }}. — Мн.: НАРБ, 2004. {{ВС}} [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы нацыстаў у Беларусі]][[Катэгорыя:Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха]] da4xwoh39h3niyvtkasxedxi66jtghn 0 810739 5164604 2026-07-11T14:21:28Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Любоў Іванаўна Фіглоўская]] 5164604 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Любоў Іванаўна Фіглоўская]] fa2idah0it2cqzofwdafovoe2oz0x3y 0 810740 5164605 2026-07-11T14:21:40Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1357825365|Adam Lambert]]» 5164605 wikitext text/x-wiki  {{Асоба}} '''Адам Мітчэл Ламберт''' (нар. 29 студзеня 1982 г.) — амерыканскі спявак, аўтар песень і акцёр. Ён вядомы сваімі дынамічнымі вакальнымі выступамі, якія спалучаюць яго тэатральную адукацыю з сучаснымі і класічнымі жанрамі.<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/adam-lambert-mn0001532591?1638396446688|title=Adam Lambert|website=[[AllMusic]]|access-date=December 1, 2021|year=2021}}</ref> Ламберт стаў вядомым у 2009 годзе, заняўшы другое месца ў восьмым сезоне шоў ''American Idol''.<ref>{{Cite web|url=http://www.americanidol.com/|title=American Idol|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719040256/http://www.americanidol.com/|archive-date=July 19, 2011|access-date=August 13, 2011|url-status=live}}</ref> Пазней у тым жа годзе ён выпусціў свой дэбютны альбом ''For Your Entertainment'', які дэбютаваў на трэцім месцы ў амерыканскім ''Billboard'' 200.<ref name="Billboard">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20130414024904/http://www.billboard.com/articles/news/266540/susan-boyle-sees-dream-soar-to-no-1-on-billboard-200|url-status=live}}</ref> З альбома выйшла некалькі сінглаў, у тым ліку «Whataya Want from Me», за які ён быў намінаваны на [[Грэмі]] ў катэгорыі «Лепшае мужчынскае вакальнае поп-выкананне».<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/la-et-env-grammys-nominees-2010-list-htmlstory.html|title=Grammy Awards 2011: Winners and nominees for 53rd Grammy Awards|date=March 12, 2014|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ён таксама вядомы тым, што замяніў Пола Роджэрса ў рэюніён-праекце пад назвай Queen + Adam Lambert, у якім удзельнічаюць астатнія ўдзельнікі рок-гурта [[Queen]]. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''For Your Entertainment'' (2009) * ''Trespassing'' (2012) * ''The Original High'' (2015) * ''Velvet'' (2020) * ''High Drama'' (2023) * ''Adam'' (2026) == Зноскі == <references /> == Спасылкі ==  {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт|http://www.adamlambert.net|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=а}} * {{Imdb імя|2189338}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выканаўцы RCA Records]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Філантропы ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры мюзіклаў ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1982 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Тэнары ЗША]] [[Катэгорыя:Постаці ЛГБТ]] 219zv4n9y01had9rwx0j9s1125lli3i 5164622 5164605 2026-07-11T14:50:42Z DzBar 156353 5164622 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Адам Мітчэл Ламберт''' (нар. 29 студзеня 1982 г.) — амерыканскі спявак, аўтар песень і акцёр. Ён вядомы сваімі дынамічнымі вакальнымі выступамі, якія спалучаюць яго тэатральную адукацыю з сучаснымі і класічнымі жанрамі.<ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/adam-lambert-mn0001532591?1638396446688|title=Adam Lambert|website=[[AllMusic]]|access-date=December 1, 2021|year=2021}}</ref> Ламберт стаў вядомым у 2009 годзе, заняўшы другое месца ў восьмым сезоне шоў ''American Idol''.<ref>{{Cite web|url=http://www.americanidol.com/|title=American Idol|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719040256/http://www.americanidol.com/|archive-date=July 19, 2011|access-date=August 13, 2011|url-status=live}}</ref> Пазней у тым жа годзе ён выпусціў свой дэбютны альбом ''For Your Entertainment'', які дэбютаваў на трэцім месцы ў амерыканскім ''Billboard'' 200.<ref name="Billboard">{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20130414024904/http://www.billboard.com/articles/news/266540/susan-boyle-sees-dream-soar-to-no-1-on-billboard-200|url-status=live}}</ref> З альбома выйшла некалькі сінглаў, у тым ліку «Whataya Want from Me», за які ён быў намінаваны на [[Грэмі]] ў катэгорыі «Лепшае мужчынскае вакальнае поп-выкананне».<ref>{{cite news|url=https://www.latimes.com/la-et-env-grammys-nominees-2010-list-htmlstory.html|title=Grammy Awards 2011: Winners and nominees for 53rd Grammy Awards|date=March 12, 2014|access-date=September 7, 2019}}</ref> Ён таксама вядомы тым, што замяніў Пола Роджэрса ў рэюніён-праекце пад назвай Queen + Adam Lambert, у якім удзельнічаюць астатнія ўдзельнікі рок-гурта [[Queen]]. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''For Your Entertainment'' (2009) * ''Trespassing'' (2012) * ''The Original High'' (2015) * ''Velvet'' (2020) * ''High Drama'' (2023) * ''Adam'' (2026) == Зноскі == <references /> == Спасылкі ==  {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт|http://www.adamlambert.net|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=а}} * {{Imdb імя|2189338}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выканаўцы RCA Records]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Філантропы ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры мюзіклаў ЗША]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1982 годзе]] [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Тэнары ЗША]] [[Катэгорыя:Постаці ЛГБТ]] 2tzhi5fscwe11fm6tvrff96yyvywt7z 0 810741 5164608 2026-07-11T14:24:55Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Любоў Іванаўна Фіглоўская]] 5164608 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Любоў Іванаўна Фіглоўская]] fa2idah0it2cqzofwdafovoe2oz0x3y 0 810742 5164609 2026-07-11T14:25:20Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Любоў Іванаўна Фіглоўская]] 5164609 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Любоў Іванаўна Фіглоўская]] fa2idah0it2cqzofwdafovoe2oz0x3y 0 810743 5164613 2026-07-11T14:36:57Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Subst:L}} {{Картка камп’ютара}}» 5164613 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=11 ліпеня 2026}} {{Картка камп’ютара}} 8mouz1dl4megcx7qwbjabj5igedr4t4 5164617 5164613 2026-07-11T14:43:17Z Emilia Noah 155537 5164617 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=11 ліпеня 2026}} {{Картка камп’ютара}} '''Apple II''' (у назве розных мадэляў выкарыстоўваліся таксама стылізаваныя напісанні '''Apple ][''' і '''Apple //''') — першы [[персанальны камп’ютар]], які серыйна выпускаўся кампаніяй «[[Apple]] Computer». Apple II стаў прамым спадчыннікам аматара кампутара {{Не перакладзена 5|Apple I|Apple I|ru|Apple IApple I}}, які ніколі не вырабляўся ў вялікіх колькасцях, але ўжо ўтрымліваў многія ідэі, якія забяспечылі поспех Apple II. o2lmvq9ac5rph3v2go8593wzb29yqhk 5164620 5164617 2026-07-11T14:47:41Z Emilia Noah 155537 5164620 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=11 ліпеня 2026}} {{Картка камп’ютара|Photo=[[Выява:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|250px]]|Type=персанальны камп’ютар}} '''«Apple II»''' (у назве розных мадэляў выкарыстоўваліся таксама стылізаваныя напісанні '''Apple ][''' і '''Apple //''') — першы [[персанальны камп’ютар]], які серыйна выпускаўся кампаніяй «[[Apple]] Computer». «Apple II» стаў прамым спадчыннікам аматара кампутара «{{Не перакладзена 5|Apple I|Apple I|ru|Apple IApple I}}», які ніколі не вырабляўся ў вялікіх колькасцях, але ўжо ўтрымліваў многія ідэі, якія забяспечылі поспех «Apple II». ngwwgfe8bll0dy5deidl3x3izaa8g67 5164624 5164620 2026-07-11T14:58:34Z Emilia Noah 155537 5164624 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=11 ліпеня 2026}} {{Картка камп’ютара|Photo=[[Выява:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|250px]]|Type=персанальны камп’ютар}} '''«Apple II»''' (у назве розных мадэляў выкарыстоўваліся таксама стылізаваныя напісанні '''Apple ][''' і '''Apple //''') — першы [[персанальны камп’ютар]], які серыйна выпускаўся кампаніяй «[[Apple]] Computer». «Apple II» стаў прамым спадчыннікам аматарскага камп’ютара «{{Не перакладзена 5|Apple I|Apple I|ru|Apple I}}», які ніколі не вырабляўся ў вялікіх колькасцях, але ўжо ўтрымліваў многія ідэі, якія забяспечылі поспех «Apple II». Камп’ютар быў упершыню прадстаўлены ў красавіку 1977 года на выстаўцы «{{Не перакладзена 5|Камп’ютарная ярмарка Заходняга пабярэжжа|West Coast Computer Faire|ru|Компьютерная ярмарка Западного побережья}}» і стаў адным з першых і найбольш паспяховых персанальных камп’ютараў таго часу. Выраблялася некалькі мадэляў «Apple II», і самая папулярная з іх, з адносна невялікімі зменамі, прадавалася да 1990-х гадоў. Усяго было выраблена ад 5 да 6 мільёнаў асобнікаў «Apple II»<ref name="winnie">{{Кніга|загаловак=The encyclopedia of consoles, handhelds & home computers 1972 - 2005|год=2005|выдавецтва=GAMEPLAN|isbn=3-00-015359-4|старонкі=18|ref=Forster|мова=en|аўтар={{Не перакладзена 5|Winnie Forster|Forster, Winnie|en|Winnie Forster}}}}</ref>. rqxuun2fbrjcblh58ojenfcpt56dq6j 5164628 5164624 2026-07-11T15:04:37Z Emilia Noah 155537 5164628 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=11 ліпеня 2026}} {{Картка камп’ютара|Photo=[[Выява:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|250px]]|Type=персанальны камп’ютар}} '''«Apple II»''' (у назве розных мадэляў выкарыстоўваліся таксама стылізаваныя напісанні '''Apple ][''' і '''Apple //''') — першы [[персанальны камп’ютар]], які серыйна выпускаўся кампаніяй «[[Apple]] Computer». «Apple II» стаў прамым спадчыннікам аматарскага камп’ютара «{{Не перакладзена 5|Apple I|Apple I|ru|Apple I}}», які ніколі не вырабляўся ў вялікіх колькасцях, але ўжо ўтрымліваў многія ідэі, якія забяспечылі поспех «Apple II». Камп’ютар быў упершыню прадстаўлены ў красавіку 1977 года на выстаўцы «{{Не перакладзена 5|Камп’ютарная ярмарка Заходняга пабярэжжа|West Coast Computer Faire|ru|Компьютерная ярмарка Западного побережья}}» і стаў адным з першых і найбольш паспяховых персанальных камп’ютараў таго часу. Выраблялася некалькі мадэляў «Apple II», і самая папулярная з іх, з адносна невялікімі зменамі, прадавалася да 1990-х гадоў. Усяго было выраблена ад 5 да 6 мільёнаў асобнікаў «Apple II»<ref name="winnie">{{Кніга|загаловак=The encyclopedia of consoles, handhelds & home computers 1972 - 2005|год=2005|выдавецтва=GAMEPLAN|isbn=3-00-015359-4|старонкі=18|ref=Forster|мова=en|аўтар={{Не перакладзена 5|Winnie Forster|Forster, Winnie|en|Winnie Forster}}}}</ref>. У адрозненне ад канкурэнтаў, знешні выгляд «Apple II» распрацоўваўся так, каб ён арганічна глядзеўся на офісным стале, а не ў якасці абсталявання спецыяльных камп’ютарных залаў і вылічальных цэнтраў. Таксама камп’ютар валодаў унікальнымі для таго часу магчымасцямі, уключаючы каляровы графічны рэжым, хай і з пэўнымі абмежаваннямі, прайграванне гуку. У параўнанні з больш раннімі машынамі гэтыя магчымасці былі добра дакументаваны і простыя ў вывучэнні. Тым самым «Apple II» стаў пачаткам рэвалюцыі ў вобласці персанальных кампьютараў: гэта была машына для звычайных людзей, а не толькі для аматараў, вучоных або інжынераў. 723wumizt0c93xxenured8fsmq753df 5164630 5164628 2026-07-11T15:10:06Z Emilia Noah 155537 /* */ 5164630 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=11 ліпеня 2026}} {{Картка камп’ютара|Photo=[[Выява:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|250px]]|Type=персанальны камп’ютар}} '''«Apple II»''' (у назве розных мадэляў выкарыстоўваліся таксама стылізаваныя напісанні '''Apple ][''' і '''Apple //''') — першы [[персанальны камп’ютар]], які серыйна выпускаўся кампаніяй «[[Apple]] Computer». «Apple II» стаў прамым спадчыннікам аматарскага камп’ютара «{{Не перакладзена 5|Apple I|Apple I|ru|Apple I}}», які ніколі не вырабляўся ў вялікіх колькасцях, але ўжо ўтрымліваў многія ідэі, якія забяспечылі поспех «Apple II». Камп’ютар быў упершыню прадстаўлены ў красавіку 1977 года на выстаўцы «{{Не перакладзена 5|Камп’ютарная ярмарка Заходняга пабярэжжа|West Coast Computer Faire|ru|Компьютерная ярмарка Западного побережья}}» і стаў адным з першых і найбольш паспяховых персанальных камп’ютараў таго часу. Выраблялася некалькі мадэляў «Apple II», і самая папулярная з іх, з адносна невялікімі зменамі, прадавалася да 1990-х гадоў. Усяго было выраблена ад 5 да 6 мільёнаў асобнікаў «Apple II»<ref name="winnie">{{Кніга|загаловак=The encyclopedia of consoles, handhelds & home computers 1972 - 2005|год=2005|выдавецтва=GAMEPLAN|isbn=3-00-015359-4|старонкі=18|ref=Forster|мова=en|аўтар={{Не перакладзена 5|Winnie Forster|Forster, Winnie|en|Winnie Forster}}}}</ref>. У адрозненне ад канкурэнтаў, знешні выгляд «Apple II» распрацоўваўся так, каб ён арганічна глядзеўся на офісным стале, а не ў якасці абсталявання спецыяльных камп’ютарных залаў і вылічальных цэнтраў. Таксама камп’ютар валодаў унікальнымі для таго часу магчымасцямі, уключаючы каляровы графічны рэжым, хай і з пэўнымі абмежаваннямі, прайграванне гуку. У параўнанні з больш раннімі машынамі гэтыя магчымасці былі добра дакументаваны і простыя ў вывучэнні. Тым самым «Apple II» стаў пачаткам {{Не перакладзена 5|Камп’ютарная рэвалюцыя|рэвалюцыі ў вобласці персанальных камп’ютараў|ru|Компьютерная революция}}: гэта была машына для звычайных людзей, а не толькі для аматараў, вучоных або інжынераў. ==Зноскі== {{Крыніцы}} l3xzugz03lzu3357mbzao34i6yehhs8 5164763 5164630 2026-07-11T22:26:41Z Emilia Noah 155537 /* Гл. таксама */ 5164763 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=11 ліпеня 2026}} {{Картка камп’ютара|Photo=[[Выява:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|250px]]|Type=персанальны камп’ютар}} '''«Apple II»''' (у назве розных мадэляў выкарыстоўваліся таксама стылізаваныя напісанні '''Apple ][''' і '''Apple //''') — першы [[персанальны камп’ютар]], які серыйна выпускаўся кампаніяй «[[Apple]] Computer». «Apple II» стаў прамым спадчыннікам аматарскага камп’ютара «{{Не перакладзена 5|Apple I|Apple I|ru|Apple I}}», які ніколі не вырабляўся ў вялікіх колькасцях, але ўжо ўтрымліваў многія ідэі, якія забяспечылі поспех «Apple II». Камп’ютар быў упершыню прадстаўлены ў красавіку 1977 года на выстаўцы «{{Не перакладзена 5|Камп’ютарная ярмарка Заходняга пабярэжжа|West Coast Computer Faire|ru|Компьютерная ярмарка Западного побережья}}» і стаў адным з першых і найбольш паспяховых персанальных камп’ютараў таго часу. Выраблялася некалькі мадэляў «Apple II», і самая папулярная з іх, з адносна невялікімі зменамі, прадавалася да 1990-х гадоў. Усяго было выраблена ад 5 да 6 мільёнаў асобнікаў «Apple II»<ref name="winnie">{{Кніга|загаловак=The encyclopedia of consoles, handhelds & home computers 1972 - 2005|год=2005|выдавецтва=GAMEPLAN|isbn=3-00-015359-4|старонкі=18|ref=Forster|мова=en|аўтар={{Не перакладзена 5|Winnie Forster|Forster, Winnie|en|Winnie Forster}}}}</ref>. У адрозненне ад канкурэнтаў, знешні выгляд «Apple II» распрацоўваўся так, каб ён арганічна глядзеўся на офісным стале, а не ў якасці абсталявання спецыяльных камп’ютарных залаў і вылічальных цэнтраў. Таксама камп’ютар валодаў унікальнымі для таго часу магчымасцямі, уключаючы каляровы графічны рэжым, хай і з пэўнымі абмежаваннямі, прайграванне гуку. У параўнанні з больш раннімі машынамі гэтыя магчымасці былі добра дакументаваны і простыя ў вывучэнні. Тым самым «Apple II» стаў пачаткам {{Не перакладзена 5|Камп’ютарная рэвалюцыя|рэвалюцыі ў вобласці персанальных камп’ютараў|ru|Компьютерная революция}}: гэта была машына для звычайных людзей, а не толькі для аматараў, вучоных або інжынераў. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Гісторыя вылічальнай тэхнікі|Гісторыя вылічальнай тэхнікі|ru|История вычислительной техники}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} s2rv47ezjw94n5031y5z27pf7umpulc 5164765 5164763 2026-07-11T22:30:24Z Emilia Noah 155537 /* Зноскі */ 5164765 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=11 ліпеня 2026}} {{Картка камп’ютара|Photo=[[Выява:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|250px]]|Type=персанальны камп’ютар}} '''«Apple II»''' (у назве розных мадэляў выкарыстоўваліся таксама стылізаваныя напісанні '''Apple ][''' і '''Apple //''') — першы [[персанальны камп’ютар]], які серыйна выпускаўся кампаніяй «[[Apple]] Computer». «Apple II» стаў прамым спадчыннікам аматарскага камп’ютара «{{Не перакладзена 5|Apple I|Apple I|ru|Apple I}}», які ніколі не вырабляўся ў вялікіх колькасцях, але ўжо ўтрымліваў многія ідэі, якія забяспечылі поспех «Apple II». Камп’ютар быў упершыню прадстаўлены ў красавіку 1977 года на выстаўцы «{{Не перакладзена 5|Камп’ютарная ярмарка Заходняга пабярэжжа|West Coast Computer Faire|ru|Компьютерная ярмарка Западного побережья}}» і стаў адным з першых і найбольш паспяховых персанальных камп’ютараў таго часу. Выраблялася некалькі мадэляў «Apple II», і самая папулярная з іх, з адносна невялікімі зменамі, прадавалася да 1990-х гадоў. Усяго было выраблена ад 5 да 6 мільёнаў асобнікаў «Apple II»<ref name="winnie">{{Кніга|загаловак=The encyclopedia of consoles, handhelds & home computers 1972 - 2005|год=2005|выдавецтва=GAMEPLAN|isbn=3-00-015359-4|старонкі=18|ref=Forster|мова=en|аўтар={{Не перакладзена 5|Winnie Forster|Forster, Winnie|en|Winnie Forster}}}}</ref>. У адрозненне ад канкурэнтаў, знешні выгляд «Apple II» распрацоўваўся так, каб ён арганічна глядзеўся на офісным стале, а не ў якасці абсталявання спецыяльных камп’ютарных залаў і вылічальных цэнтраў. Таксама камп’ютар валодаў унікальнымі для таго часу магчымасцямі, уключаючы каляровы графічны рэжым, хай і з пэўнымі абмежаваннямі, прайграванне гуку. У параўнанні з больш раннімі машынамі гэтыя магчымасці былі добра дакументаваны і простыя ў вывучэнні. Тым самым «Apple II» стаў пачаткам {{Не перакладзена 5|Камп’ютарная рэвалюцыя|рэвалюцыі ў вобласці персанальных камп’ютараў|ru|Компьютерная революция}}: гэта была машына для звычайных людзей, а не толькі для аматараў, вучоных або інжынераў. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Гісторыя вылічальнай тэхнікі|Гісторыя вылічальнай тэхнікі|ru|История вычислительной техники}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} == Літаратура == *[https://web.archive.org/web/20151002135309/http://ssmu.ru/er/agat/Reading/docs/petrov-ht.djvu Петров А. О. Персональные компьютеры семейства Apple II (обзор). DjVu] blm0wgwbe25euhqbh8v6gyn9haz6jmc 5164768 5164765 2026-07-11T22:40:33Z Emilia Noah 155537 /* Літаратура */ 5164768 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=11 ліпеня 2026}} {{Картка камп’ютара|Photo=[[Выява:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|250px]]|Type=персанальны камп’ютар}} '''«Apple II»''' (у назве розных мадэляў выкарыстоўваліся таксама стылізаваныя напісанні '''Apple ][''' і '''Apple //''') — першы [[персанальны камп’ютар]], які серыйна выпускаўся кампаніяй «[[Apple]] Computer». «Apple II» стаў прамым спадчыннікам аматарскага камп’ютара «{{Не перакладзена 5|Apple I|Apple I|ru|Apple I}}», які ніколі не вырабляўся ў вялікіх колькасцях, але ўжо ўтрымліваў многія ідэі, якія забяспечылі поспех «Apple II». Камп’ютар быў упершыню прадстаўлены ў красавіку 1977 года на выстаўцы «{{Не перакладзена 5|Камп’ютарная ярмарка Заходняга пабярэжжа|West Coast Computer Faire|ru|Компьютерная ярмарка Западного побережья}}» і стаў адным з першых і найбольш паспяховых персанальных камп’ютараў таго часу. Выраблялася некалькі мадэляў «Apple II», і самая папулярная з іх, з адносна невялікімі зменамі, прадавалася да 1990-х гадоў. Усяго было выраблена ад 5 да 6 мільёнаў асобнікаў «Apple II»<ref name="winnie">{{Кніга|загаловак=The encyclopedia of consoles, handhelds & home computers 1972 - 2005|год=2005|выдавецтва=GAMEPLAN|isbn=3-00-015359-4|старонкі=18|ref=Forster|мова=en|аўтар={{Не перакладзена 5|Winnie Forster|Forster, Winnie|en|Winnie Forster}}}}</ref>. У адрозненне ад канкурэнтаў, знешні выгляд «Apple II» распрацоўваўся так, каб ён арганічна глядзеўся на офісным стале, а не ў якасці абсталявання спецыяльных камп’ютарных залаў і вылічальных цэнтраў. Таксама камп’ютар валодаў унікальнымі для таго часу магчымасцямі, уключаючы каляровы графічны рэжым, хай і з пэўнымі абмежаваннямі, прайграванне гуку. У параўнанні з больш раннімі машынамі гэтыя магчымасці былі добра дакументаваны і простыя ў вывучэнні. Тым самым «Apple II» стаў пачаткам {{Не перакладзена 5|Камп’ютарная рэвалюцыя|рэвалюцыі ў вобласці персанальных камп’ютараў|ru|Компьютерная революция}}: гэта была машына для звычайных людзей, а не толькі для аматараў, вучоных або інжынераў. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Гісторыя вылічальнай тэхнікі|Гісторыя вылічальнай тэхнікі|ru|История вычислительной техники}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} == Літаратура == *[https://web.archive.org/web/20151002135309/http://ssmu.ru/er/agat/Reading/docs/petrov-ht.djvu Петров А. О. Персональные компьютеры семейства Apple II (обзор). DjVu] == Спасылкі == * [http://www.apple2.org Apple2.org] — сайт, прысвечаны «Apple II». * [http://www.a2central.com/ A2Central.com] — навіны і праграмнае забеспячэнне для «Apple II». * [http://groups.google.com/group/comp.sys.apple2 comp.sys.apple2] група навін {{Не перакладзена 5|Usenet|Usenet|ru|Usenet}}, самы актыўны форум карыстачоў «Apple II». * [http://www.apple2history.org/ Steven Weyhrich’s Apple II History] * [https://web.archive.org/web/20070701140518/http://dmoz.org/Computers/Systems/Apple/Apple_II/ Apple II на сайте Dmoz.org]. * [https://web.archive.org/web/20100818195442/http://www.vintagemacworld.com/8bit.html Платы расширения для Apple II]. * [https://web.archive.org/web/20060118092118/http://www.8bit-museum.de/?page=docs%2Fapple3b.htm Фотографии печатных плат Apple II]. * [https://web.archive.org/web/20170707070702/http://www.apple2clones.com/ Сайт о клонах Apple II]. * [http://www.applefritter.com/forum/84 Форум пользователей Apple II]. * [https://web.archive.org/web/20100214070319/http://apple2guide.net/ Apple2Guide.net] — [[вікі]], прысвечаная «Apple II» (для пачаткоўцаў). {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя камп’ютарнай тэхнікі]] [[Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.]] 87i79ghufyngurzf7aqnomc0l4s3xxp 5164769 5164768 2026-07-11T22:41:17Z Emilia Noah 155537 /* */ 5164769 wikitext text/x-wiki {{Картка камп’ютара|Photo=[[Выява:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|250px]]|Type=персанальны камп’ютар}} '''«Apple II»''' (у назве розных мадэляў выкарыстоўваліся таксама стылізаваныя напісанні '''Apple ][''' і '''Apple //''') — першы [[персанальны камп’ютар]], які серыйна выпускаўся кампаніяй «[[Apple]] Computer». «Apple II» стаў прамым спадчыннікам аматарскага камп’ютара «{{Не перакладзена 5|Apple I|Apple I|ru|Apple I}}», які ніколі не вырабляўся ў вялікіх колькасцях, але ўжо ўтрымліваў многія ідэі, якія забяспечылі поспех «Apple II». Камп’ютар быў упершыню прадстаўлены ў красавіку 1977 года на выстаўцы «{{Не перакладзена 5|Камп’ютарная ярмарка Заходняга пабярэжжа|West Coast Computer Faire|ru|Компьютерная ярмарка Западного побережья}}» і стаў адным з першых і найбольш паспяховых персанальных камп’ютараў таго часу. Выраблялася некалькі мадэляў «Apple II», і самая папулярная з іх, з адносна невялікімі зменамі, прадавалася да 1990-х гадоў. Усяго было выраблена ад 5 да 6 мільёнаў асобнікаў «Apple II»<ref name="winnie">{{Кніга|загаловак=The encyclopedia of consoles, handhelds & home computers 1972 - 2005|год=2005|выдавецтва=GAMEPLAN|isbn=3-00-015359-4|старонкі=18|ref=Forster|мова=en|аўтар={{Не перакладзена 5|Winnie Forster|Forster, Winnie|en|Winnie Forster}}}}</ref>. У адрозненне ад канкурэнтаў, знешні выгляд «Apple II» распрацоўваўся так, каб ён арганічна глядзеўся на офісным стале, а не ў якасці абсталявання спецыяльных камп’ютарных залаў і вылічальных цэнтраў. Таксама камп’ютар валодаў унікальнымі для таго часу магчымасцямі, уключаючы каляровы графічны рэжым, хай і з пэўнымі абмежаваннямі, прайграванне гуку. У параўнанні з больш раннімі машынамі гэтыя магчымасці былі добра дакументаваны і простыя ў вывучэнні. Тым самым «Apple II» стаў пачаткам {{Не перакладзена 5|Камп’ютарная рэвалюцыя|рэвалюцыі ў вобласці персанальных камп’ютараў|ru|Компьютерная революция}}: гэта была машына для звычайных людзей, а не толькі для аматараў, вучоных або інжынераў. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Гісторыя вылічальнай тэхнікі|Гісторыя вылічальнай тэхнікі|ru|История вычислительной техники}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} == Літаратура == *[https://web.archive.org/web/20151002135309/http://ssmu.ru/er/agat/Reading/docs/petrov-ht.djvu Петров А. О. Персональные компьютеры семейства Apple II (обзор). DjVu] == Спасылкі == * [http://www.apple2.org Apple2.org] — сайт, прысвечаны «Apple II». * [http://www.a2central.com/ A2Central.com] — навіны і праграмнае забеспячэнне для «Apple II». * [http://groups.google.com/group/comp.sys.apple2 comp.sys.apple2] група навін {{Не перакладзена 5|Usenet|Usenet|ru|Usenet}}, самы актыўны форум карыстачоў «Apple II». * [http://www.apple2history.org/ Steven Weyhrich’s Apple II History] * [https://web.archive.org/web/20070701140518/http://dmoz.org/Computers/Systems/Apple/Apple_II/ Apple II на сайте Dmoz.org]. * [https://web.archive.org/web/20100818195442/http://www.vintagemacworld.com/8bit.html Платы расширения для Apple II]. * [https://web.archive.org/web/20060118092118/http://www.8bit-museum.de/?page=docs%2Fapple3b.htm Фотографии печатных плат Apple II]. * [https://web.archive.org/web/20170707070702/http://www.apple2clones.com/ Сайт о клонах Apple II]. * [http://www.applefritter.com/forum/84 Форум пользователей Apple II]. * [https://web.archive.org/web/20100214070319/http://apple2guide.net/ Apple2Guide.net] — [[вікі]], прысвечаная «Apple II» (для пачаткоўцаў). {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя камп’ютарнай тэхнікі]] [[Катэгорыя:Абсталяванне Apple Inc.]] mq4tur77iadh2s0y9e3iylig3dy6042 0 810744 5164618 2026-07-11T14:46:24Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:bg:Special:Redirect/revision/12942740|Михаил Лъкатник]]» 5164618 wikitext text/x-wiki  {{Асоба}} '''Міхаіл Лакатнік''' — літаратурнае імя паэта і пісьменніка '''Міхаіла Георгіева Арнаўдава'''. Асноўную частку яго творчасці займаюць творы для дзяцей і падлеткаў розных жанраў. Найбольш папулярным яго творам з'яўляецца прыгодніцкі раман «Белы карабель». == Беларускія пераклады == Невероятните приключения на Билянка Разпилянка и Живко Ленивко (аповесць, 1960). Выданне: * Неверагодныя прыгоды Білянкі-Раскіданкі і Жыўкі-Лежабокі: фантастычная аповесць: [для малодшага школьнага ўзросту] / Міхаіл Лакатнік; з балгарскай мовы пераклаў [[Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч|У. Анісковіч]]; малюнкі А. Шэверава. - Мінск : Юнацтва, 1981. - 110, [2] с. [[Катэгорыя:Памерлі ў Сафіі]] [[Катэгорыя:Паэты Балгарыі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Балгарыі]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1920 годзе]] 1yv963wk236gm2kds5fn15hqzccg471 5164621 5164618 2026-07-11T14:48:40Z DzBar 156353 5164621 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Міхаіл Лакатнік''' (сапраўднае імя '''Міхаіл Георгіеў Арнаўдаў)''' — балгарскі паэт і пісьменнік. Асноўную частку яго творчасці займаюць творы для дзяцей і падлеткаў розных жанраў. Найбольш папулярным яго творам з'яўляецца прыгодніцкі раман «Белы карабель». == Беларускія пераклады == ''Невероятните приключения на Билянка Разпилянка и Живко Ленивко'' (аповесць, 1960). Выданне: * Неверагодныя прыгоды Білянкі-Раскіданкі і Жыўкі-Лежабокі: фантастычная аповесць: [для малодшага школьнага ўзросту] / Міхаіл Лакатнік; з балгарскай мовы пераклаў [[Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч|У. Анісковіч]]; малюнкі А. Шэверава. - Мінск : Юнацтва, 1981. - 110, [2] с. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў Сафіі]] [[Катэгорыя:Паэты Балгарыі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Балгарыі]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1920 годзе]] 7gkhv37soa2xf01271drrmg67vlhzzp 5164625 5164621 2026-07-11T14:58:38Z DzBar 156353 5164625 wikitext text/x-wiki {{Асоба | арыгінал імя = Михаил Георгиев Арнаудов (Михаил Лъкатник) }}'''Міхаіл Лакатнік''' (сапраўднае імя '''Міхаіл Георгіеў Арнаўдаў)''' — балгарскі паэт і пісьменнік. Асноўную частку яго творчасці займаюць творы для дзяцей і падлеткаў розных жанраў. Найбольш папулярным яго творам з'яўляецца прыгодніцкі раман «Белы карабель». == Беларускія пераклады == ''Невероятните приключения на Билянка Разпилянка и Живко Ленивко'' (аповесць, 1960). Выданне: * Неверагодныя прыгоды Білянкі-Раскіданкі і Жыўкі-Лежабокі: фантастычная аповесць: [для малодшага школьнага ўзросту] / Міхаіл Лакатнік; з балгарскай мовы пераклаў [[Уладзімір Ігнатавіч Анісковіч|У. Анісковіч]]; малюнкі А. Шэверава. - Мінск : Юнацтва, 1981. - 110, [2] с. == Зноскі == [[Катэгорыя:Памерлі ў Сафіі]] [[Катэгорыя:Паэты Балгарыі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Балгарыі]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1920 годзе]] 8201xgcm4o1gpbewyc7a5r8dx1giieh 1 810745 5164631 2026-07-11T15:11:51Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5164631 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 810746 5164645 2026-07-11T15:51:59Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «{{цёзкі2|Кісялёва}} {{навуковец}} '''Лія Генадзеўна Кісялёва''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык літаратуры. == Біяграфія == Нарадзілася 20 сакавіка 1972 года ў Вільні. У 1989 годзе скончыла СШ № 73 у Мінску, у 1994 — філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўні...» 5164645 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кісялёва}} {{навуковец}} '''Лія Генадзеўна Кісялёва''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык літаратуры. == Біяграфія == Нарадзілася 20 сакавіка 1972 года ў Вільні. У 1989 годзе скончыла СШ № 73 у Мінску, у 1994 — філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (БДУ). У 1996—1999 годзе вучылася ў аспірантуры Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі (ІЛ НАНБ). У 2003 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю «Гумарыстычныя традыцыі ў новай беларускай літаратуры». У 2005—2013 гадах выкладала на кафедры гісторыі беларускай літаратуры філалагічным факультэце БДУ. У 2011 годзе атрымала вучонае званне дацэнта.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://belcentre.by/be/%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/%D0%BA%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0/|title=Кісялёва Лія Генадзьеўна|website=belcentre.by|publisher=Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|access-date=2026-07-11}}</ref> Па сканчэнні аспірантуры ў 1999 годзе залічана ў аддзел тэорыі літаратуры ІЛ НАНБ, станам на 2025 год — галоўная навуковая супрацоўніца аддзела тэорыі і гісторыі літаратуры ІЛ НАНБ.<ref name=":0" /> == Дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў: тэарэтычныя аспекты даследавання беларускай літаратуры ХІХ ст., інсітная («наіўная») літаратура.<ref name=":0" /> У межах калектыўных планавых заданняў даследавала тэмы «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект», «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый», «Роля чытача ў літаратурным працэсе», «Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту», «Стратэгіі даследавання літаратурнага канона», «Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях».<ref name=":0" /> == Бібліяграфія == === Манаграфія === * Маргіналіі: Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый. — Мінск: Медысонт, 2007. — 142 с. === У калектыўных манаграфіях === * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект // Сучаснае беларускае літаратуразнаўства: сістэма каштоўнасцей і прыярытэтаў / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — С. 39-70. * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый // Літаратура пераходнага перыяду: тэарэтычныя асновы гісторыка-літаратурнага працэсу / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — С. 263—323. * Роля Чытача ў літаратурным працэсе // Чалавечае вымярэнне ў сучаснай беларускай літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — С. 283—352. * Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту // Міждысцыплінарныя даследаванні актуальных праблем тэорыі літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2011. — С. 245—300. * Стратэгіі даследавання літаратурнага канона // Тэорыя літаратуры ў дыялогу еўрапейскіх культур / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2017. — С. 184—272. * Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях // Нарысы па гісторыі беларускага літаратуразнаўства / Г. М. Кісліцына [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Янкі Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2023. — С. 7-128. === Навукова-папулярнае выданне === * Язэп Драздовіч: Даследчык Бацькаўшчыны і паэт космасу. — Мінск: Харвест, 2016. — 64 с. (у суаўтарстве з В. Архіпавай). === Выбраныя артыкулы === * Нараталогiя як кірунак культуралагічных даследаванняў // Панарама мастацтва ў дыяпазоне сучасных даследаванняў: зб. навук. арт. / Рэдкал.: В. П. Пракапцова i iнш. — Мінск.: Бел. дзярж. ун-т культуры, 2004. — С. 47-49. * Тэма кахання ў інсітнай літаратуры ХІХ ст. // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 7. — Мінск: Права і эканоміка, 2006. — С. 85-93. * Беларуская літаратура XVIII−ХІХ стст.: тэарэтыка-камунікатыўныя аспекты даследавання // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 9. — Мінск: Права і эканоміка, 2008. — С. 66−81. * Фактары інтэрпрэтацыі літаратурнага тэксту // Література. Фольклор. Проблеми поетики: зб. наук. праць. — Вип. 34. — Ч. 1. — Київ: Твім інтер, 2009. — С. 104—109. * Гісторыя чытання: новыя падыходы // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 10. — Мінск: Права і эканоміка, 2009. — С. 51−69. * Балады Яна Чачота: разбурэнне канона // Acta Albaruthenica. — Z. 10. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2010. — S. 142—151. * Некаторыя асаблівасці вобразна-фразеалагічнай сістэмы ў творчасці В. Дуніна-Марцінкевіча: да праблемы аўтарства «Пінскай шляхты» // Acta Albaruthenica. — Z. 11. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2011. — S. 80-85. * На «трэціх абшарах» беларускай літаратуры: Піліп Смуры і іншыя // Acta Albaruthenica. — Z. 12. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2012. — S. 57-66. * Наивная литература: особенности поэтики, проблемы интерпретации // Літератури світу: поетика, ментальність і духовність: зб. наук. праць. — Вип. 1. — Кривий Ріг, 2013. — С. 198—207. * Беларуская інсітная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: асаблівасці паэтыкі, праблемы даследавання // Białorutenistyka Białostocka. — 2013. — T. 5. — S. 181—189. * Наивная словесность: специфика художественного мира // Человек-творец в художественном пространстве славянских культур. — М.: Институт славяноведения РАН; СПб.: Нестор-История, 2013. — С. 160—176. * «Кананізацыя» Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: пачатковыя этапы // Białorutenistyka Białostocka. — 2014. — T. 6. — S. 101—117. * Гісторыя беларускай літаратуры: знакі і прабелы // Białorutenistyka Białostocka. — 2016. — Т. 8. — S. 65-80. * Механізмы канструявання літаратурнага канона // Актуальныя праблемы беларусістыкі: Матэрыялы VI Міжнароднага кангрэса беларусістаў: зб. арт. — Мінск: Кнігазбор, 2020. — С. 226—233. * Лацінка ў беларускіх выданнях ХІХ ст. // Традыцыі Скарыны: зб. навук. арт. / Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2022. — С. 137—141. * Асноўныя траекторыі беларускіх літаратараў ХІХ стагоддзя // Волаты народнага слова: да 140-годдзя з дня нараджэння Якуба Коласа і Янкі Купалы: зб. навук. арт. / Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2023. — С. 44-48. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісялёва Лія Генадзеўна}} jna7j34r4vmughgkvnkzcn9j0dnr6x8 5164646 5164645 2026-07-11T15:53:56Z M.L.Bot 261 5164646 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кісялёва}} {{навуковец}} '''Лія Генадзеўна Кісялёва''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык літаратуры. == Біяграфія == Нарадзілася 20 сакавіка 1972 года ў [[Вільня|Вільні]]. У 1989 годзе скончыла СШ № 73 у Мінску, у 1994 — [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ). У 1996—1999 годзе вучылася ў аспірантуры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] (ІЛ НАНБ). У 2003 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю «Гумарыстычныя традыцыі ў новай беларускай літаратуры». У 2005—2013 гадах выкладала на кафедры гісторыі беларускай літаратуры філалагічнага факультэта БДУ. У 2011 годзе атрымала вучонае званне дацэнта.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://belcentre.by/be/%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/%D0%BA%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0/|title=Кісялёва Лія Генадзьеўна|website=belcentre.by|publisher=Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|access-date=2026-07-11}}</ref> Па сканчэнні аспірантуры ў 1999 годзе залічана ў аддзел тэорыі літаратуры ІЛ НАНБ, станам на 2025 год — галоўная навуковая супрацоўніца аддзела тэорыі і гісторыі літаратуры ІЛ НАНБ.<ref name=":0" /> == Дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў: тэарэтычныя аспекты даследавання беларускай літаратуры ХІХ ст., інсітная («наіўная») літаратура.<ref name=":0" /> У межах калектыўных планавых заданняў даследавала тэмы «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект», «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый», «Роля чытача ў літаратурным працэсе», «Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту», «Стратэгіі даследавання літаратурнага канона», «Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях».<ref name=":0" /> == Бібліяграфія == === Манаграфія === * Маргіналіі: Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый. — Мінск: Медысонт, 2007. — 142 с. === У калектыўных манаграфіях === * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект // Сучаснае беларускае літаратуразнаўства: сістэма каштоўнасцей і прыярытэтаў / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — С. 39-70. * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый // Літаратура пераходнага перыяду: тэарэтычныя асновы гісторыка-літаратурнага працэсу / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — С. 263—323. * Роля Чытача ў літаратурным працэсе // Чалавечае вымярэнне ў сучаснай беларускай літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — С. 283—352. * Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту // Міждысцыплінарныя даследаванні актуальных праблем тэорыі літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2011. — С. 245—300. * Стратэгіі даследавання літаратурнага канона // Тэорыя літаратуры ў дыялогу еўрапейскіх культур / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2017. — С. 184—272. * Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях // Нарысы па гісторыі беларускага літаратуразнаўства / Г. М. Кісліцына [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Янкі Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2023. — С. 7-128. === Навукова-папулярнае выданне === * Язэп Драздовіч: Даследчык Бацькаўшчыны і паэт космасу. — Мінск: Харвест, 2016. — 64 с. (у суаўтарстве з В. Архіпавай). === Выбраныя артыкулы === * Нараталогiя як кірунак культуралагічных даследаванняў // Панарама мастацтва ў дыяпазоне сучасных даследаванняў: зб. навук. арт. / Рэдкал.: В. П. Пракапцова i iнш. — Мінск.: Бел. дзярж. ун-т культуры, 2004. — С. 47-49. * Тэма кахання ў інсітнай літаратуры ХІХ ст. // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 7. — Мінск: Права і эканоміка, 2006. — С. 85-93. * Беларуская літаратура XVIII−ХІХ стст.: тэарэтыка-камунікатыўныя аспекты даследавання // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 9. — Мінск: Права і эканоміка, 2008. — С. 66−81. * Фактары інтэрпрэтацыі літаратурнага тэксту // Література. Фольклор. Проблеми поетики: зб. наук. праць. — Вип. 34. — Ч. 1. — Київ: Твім інтер, 2009. — С. 104—109. * Гісторыя чытання: новыя падыходы // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 10. — Мінск: Права і эканоміка, 2009. — С. 51−69. * Балады Яна Чачота: разбурэнне канона // Acta Albaruthenica. — Z. 10. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2010. — S. 142—151. * Некаторыя асаблівасці вобразна-фразеалагічнай сістэмы ў творчасці В. Дуніна-Марцінкевіча: да праблемы аўтарства «Пінскай шляхты» // Acta Albaruthenica. — Z. 11. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2011. — S. 80-85. * На «трэціх абшарах» беларускай літаратуры: Піліп Смуры і іншыя // Acta Albaruthenica. — Z. 12. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2012. — S. 57-66. * Наивная литература: особенности поэтики, проблемы интерпретации // Літератури світу: поетика, ментальність і духовність: зб. наук. праць. — Вип. 1. — Кривий Ріг, 2013. — С. 198—207. * Беларуская інсітная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: асаблівасці паэтыкі, праблемы даследавання // Białorutenistyka Białostocka. — 2013. — T. 5. — S. 181—189. * Наивная словесность: специфика художественного мира // Человек-творец в художественном пространстве славянских культур. — М.: Институт славяноведения РАН; СПб.: Нестор-История, 2013. — С. 160—176. * «Кананізацыя» Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: пачатковыя этапы // Białorutenistyka Białostocka. — 2014. — T. 6. — S. 101—117. * Гісторыя беларускай літаратуры: знакі і прабелы // Białorutenistyka Białostocka. — 2016. — Т. 8. — S. 65-80. * Механізмы канструявання літаратурнага канона // Актуальныя праблемы беларусістыкі: Матэрыялы VI Міжнароднага кангрэса беларусістаў: зб. арт. — Мінск: Кнігазбор, 2020. — С. 226—233. * Лацінка ў беларускіх выданнях ХІХ ст. // Традыцыі Скарыны: зб. навук. арт. / Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2022. — С. 137—141. * Асноўныя траекторыі беларускіх літаратараў ХІХ стагоддзя // Волаты народнага слова: да 140-годдзя з дня нараджэння Якуба Коласа і Янкі Купалы: зб. навук. арт. / Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2023. — С. 44-48. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісялёва Лія Генадзеўна}} 9cuoz6twll458npa111gbsdyjz6256m 5164652 5164646 2026-07-11T16:02:25Z M.L.Bot 261 5164652 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кісялёва}} {{навуковец}} '''Лія Генадзеўна Кісялёва''' ({{ВДП}}) — [[Беларусь|беларуская]] гісторык літаратуры. == Біяграфія == Нарадзілася 20 сакавіка 1972 года ў [[Вільня|Вільні]]. У 1989 годзе скончыла СШ № 73 у Мінску, у 1994 — [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ). У 1996—1999 годзе вучылася ў аспірантуры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] (ІЛ НАНБ). У 2003 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю «Гумарыстычныя традыцыі ў новай беларускай літаратуры». У 2005—2013 гадах выкладала на кафедры гісторыі беларускай літаратуры філалагічнага факультэта БДУ. У 2011 годзе атрымала вучонае званне дацэнта.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://belcentre.by/be/%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/%D0%BA%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0/|title=Кісялёва Лія Генадзьеўна|website=belcentre.by|publisher=Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|access-date=2026-07-11}}</ref> Па сканчэнні аспірантуры ў 1999 годзе залічана ў аддзел тэорыі літаратуры ІЛ НАНБ, станам на 2025 год — галоўная навуковая супрацоўніца аддзела тэорыі і гісторыі літаратуры ІЛ НАНБ.<ref name=":0" /> == Дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў: тэарэтычныя аспекты даследавання беларускай літаратуры ХІХ ст., інсітная («наіўная») літаратура.<ref name=":0" /> У межах калектыўных планавых заданняў даследавала тэмы «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект», «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый», «Роля чытача ў літаратурным працэсе», «Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту», «Стратэгіі даследавання літаратурнага канона», «Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях».<ref name=":0" /> == Бібліяграфія == === Манаграфія === * Маргіналіі: Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый. — Мінск: Медысонт, 2007. — 142 с. === У калектыўных манаграфіях === * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект // Сучаснае беларускае літаратуразнаўства: сістэма каштоўнасцей і прыярытэтаў / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — С. 39-70. * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый // Літаратура пераходнага перыяду: тэарэтычныя асновы гісторыка-літаратурнага працэсу / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — С. 263—323. * Роля Чытача ў літаратурным працэсе // Чалавечае вымярэнне ў сучаснай беларускай літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — С. 283—352. * Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту // Міждысцыплінарныя даследаванні актуальных праблем тэорыі літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2011. — С. 245—300. * Стратэгіі даследавання літаратурнага канона // Тэорыя літаратуры ў дыялогу еўрапейскіх культур / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2017. — С. 184—272. * Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях // Нарысы па гісторыі беларускага літаратуразнаўства / Г. М. Кісліцына [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Янкі Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2023. — С. 7-128. === Навукова-папулярнае выданне === * Язэп Драздовіч: Даследчык Бацькаўшчыны і паэт космасу. — Мінск: Харвест, 2016. — 64 с. (у суаўтарстве з В. Архіпавай). === Выбраныя артыкулы === * Нараталогiя як кірунак культуралагічных даследаванняў // Панарама мастацтва ў дыяпазоне сучасных даследаванняў: зб. навук. арт. / Рэдкал.: В. П. Пракапцова i iнш. — Мінск.: Бел. дзярж. ун-т культуры, 2004. — С. 47-49. * Тэма кахання ў інсітнай літаратуры ХІХ ст. // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 7. — Мінск: Права і эканоміка, 2006. — С. 85-93. * Беларуская літаратура XVIII−ХІХ стст.: тэарэтыка-камунікатыўныя аспекты даследавання // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 9. — Мінск: Права і эканоміка, 2008. — С. 66−81. * Фактары інтэрпрэтацыі літаратурнага тэксту // Література. Фольклор. Проблеми поетики: зб. наук. праць. — Вип. 34. — Ч. 1. — Київ: Твім інтер, 2009. — С. 104—109. * Гісторыя чытання: новыя падыходы // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 10. — Мінск: Права і эканоміка, 2009. — С. 51−69. * Балады Яна Чачота: разбурэнне канона // Acta Albaruthenica. — Z. 10. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2010. — S. 142—151. * Некаторыя асаблівасці вобразна-фразеалагічнай сістэмы ў творчасці В. Дуніна-Марцінкевіча: да праблемы аўтарства «Пінскай шляхты» // Acta Albaruthenica. — Z. 11. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2011. — S. 80-85. * На «трэціх абшарах» беларускай літаратуры: Піліп Смуры і іншыя // Acta Albaruthenica. — Z. 12. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2012. — S. 57-66. * Наивная литература: особенности поэтики, проблемы интерпретации // Літератури світу: поетика, ментальність і духовність: зб. наук. праць. — Вип. 1. — Кривий Ріг, 2013. — С. 198—207. * Беларуская інсітная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: асаблівасці паэтыкі, праблемы даследавання // Białorutenistyka Białostocka. — 2013. — T. 5. — S. 181—189. * Наивная словесность: специфика художественного мира // Человек-творец в художественном пространстве славянских культур. — М.: Институт славяноведения РАН; СПб.: Нестор-История, 2013. — С. 160—176. * «Кананізацыя» Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: пачатковыя этапы // Białorutenistyka Białostocka. — 2014. — T. 6. — S. 101—117. * Гісторыя беларускай літаратуры: знакі і прабелы // Białorutenistyka Białostocka. — 2016. — Т. 8. — S. 65-80. * Механізмы канструявання літаратурнага канона // Актуальныя праблемы беларусістыкі: Матэрыялы VI Міжнароднага кангрэса беларусістаў: зб. арт. — Мінск: Кнігазбор, 2020. — С. 226—233. * Лацінка ў беларускіх выданнях ХІХ ст. // Традыцыі Скарыны: зб. навук. арт. / Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2022. — С. 137—141. * Асноўныя траекторыі беларускіх літаратараў ХІХ стагоддзя // Волаты народнага слова: да 140-годдзя з дня нараджэння Якуба Коласа і Янкі Купалы: зб. навук. арт. / Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2023. — С. 44-48. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісялёва Лія Генадзеўна}} lclor4wazvian6l1g45jj701jg0rdj3 5164653 5164652 2026-07-11T16:04:40Z M.L.Bot 261 5164653 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кісялёва}} {{навуковец}} '''Лія Генадзеўна Кісялёва''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык літаратуры. Кандыдатка філалагічных навук (2003), дацэнтка (2011). == Біяграфія == Нарадзілася 20 сакавіка 1972 года ў [[Вільня|Вільні]]. У 1989 годзе скончыла СШ № 73 у Мінску, у 1994 — [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ). У 1996—1999 годзе вучылася ў аспірантуры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] (ІЛ НАНБ). У 2003 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю «Гумарыстычныя традыцыі ў новай беларускай літаратуры». У 2005—2013 гадах выкладала на кафедры гісторыі беларускай літаратуры філалагічнага факультэта БДУ. У 2011 годзе атрымала вучонае званне дацэнта.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://belcentre.by/be/%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/%D0%BA%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0/|title=Кісялёва Лія Генадзьеўна|website=belcentre.by|publisher=Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|access-date=2026-07-11}}</ref> Па сканчэнні аспірантуры ў 1999 годзе залічана ў аддзел тэорыі літаратуры ІЛ НАНБ, станам на 2025 год — галоўная навуковая супрацоўніца аддзела тэорыі і гісторыі літаратуры ІЛ НАНБ.<ref name=":0" /> == Дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў: тэарэтычныя аспекты даследавання беларускай літаратуры ХІХ ст., інсітная («наіўная») літаратура.<ref name=":0" /> У межах калектыўных планавых заданняў даследавала тэмы «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект», «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый», «Роля чытача ў літаратурным працэсе», «Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту», «Стратэгіі даследавання літаратурнага канона», «Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях».<ref name=":0" /> == Бібліяграфія == === Манаграфія === * Маргіналіі: Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый. — Мінск: Медысонт, 2007. — 142 с. === У калектыўных манаграфіях === * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект // Сучаснае беларускае літаратуразнаўства: сістэма каштоўнасцей і прыярытэтаў / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — С. 39-70. * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый // Літаратура пераходнага перыяду: тэарэтычныя асновы гісторыка-літаратурнага працэсу / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — С. 263—323. * Роля Чытача ў літаратурным працэсе // Чалавечае вымярэнне ў сучаснай беларускай літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — С. 283—352. * Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту // Міждысцыплінарныя даследаванні актуальных праблем тэорыі літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2011. — С. 245—300. * Стратэгіі даследавання літаратурнага канона // Тэорыя літаратуры ў дыялогу еўрапейскіх культур / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2017. — С. 184—272. * Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях // Нарысы па гісторыі беларускага літаратуразнаўства / Г. М. Кісліцына [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Янкі Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2023. — С. 7-128. === Навукова-папулярнае выданне === * Язэп Драздовіч: Даследчык Бацькаўшчыны і паэт космасу. — Мінск: Харвест, 2016. — 64 с. (у суаўтарстве з В. Архіпавай). === Выбраныя артыкулы === * Нараталогiя як кірунак культуралагічных даследаванняў // Панарама мастацтва ў дыяпазоне сучасных даследаванняў: зб. навук. арт. / Рэдкал.: В. П. Пракапцова i iнш. — Мінск.: Бел. дзярж. ун-т культуры, 2004. — С. 47-49. * Тэма кахання ў інсітнай літаратуры ХІХ ст. // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 7. — Мінск: Права і эканоміка, 2006. — С. 85-93. * Беларуская літаратура XVIII−ХІХ стст.: тэарэтыка-камунікатыўныя аспекты даследавання // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 9. — Мінск: Права і эканоміка, 2008. — С. 66−81. * Фактары інтэрпрэтацыі літаратурнага тэксту // Література. Фольклор. Проблеми поетики: зб. наук. праць. — Вип. 34. — Ч. 1. — Київ: Твім інтер, 2009. — С. 104—109. * Гісторыя чытання: новыя падыходы // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 10. — Мінск: Права і эканоміка, 2009. — С. 51−69. * Балады Яна Чачота: разбурэнне канона // Acta Albaruthenica. — Z. 10. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2010. — S. 142—151. * Некаторыя асаблівасці вобразна-фразеалагічнай сістэмы ў творчасці В. Дуніна-Марцінкевіча: да праблемы аўтарства «Пінскай шляхты» // Acta Albaruthenica. — Z. 11. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2011. — S. 80-85. * На «трэціх абшарах» беларускай літаратуры: Піліп Смуры і іншыя // Acta Albaruthenica. — Z. 12. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2012. — S. 57-66. * Наивная литература: особенности поэтики, проблемы интерпретации // Літератури світу: поетика, ментальність і духовність: зб. наук. праць. — Вип. 1. — Кривий Ріг, 2013. — С. 198—207. * Беларуская інсітная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: асаблівасці паэтыкі, праблемы даследавання // Białorutenistyka Białostocka. — 2013. — T. 5. — S. 181—189. * Наивная словесность: специфика художественного мира // Человек-творец в художественном пространстве славянских культур. — М.: Институт славяноведения РАН; СПб.: Нестор-История, 2013. — С. 160—176. * «Кананізацыя» Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: пачатковыя этапы // Białorutenistyka Białostocka. — 2014. — T. 6. — S. 101—117. * Гісторыя беларускай літаратуры: знакі і прабелы // Białorutenistyka Białostocka. — 2016. — Т. 8. — S. 65-80. * Механізмы канструявання літаратурнага канона // Актуальныя праблемы беларусістыкі: Матэрыялы VI Міжнароднага кангрэса беларусістаў: зб. арт. — Мінск: Кнігазбор, 2020. — С. 226—233. * Лацінка ў беларускіх выданнях ХІХ ст. // Традыцыі Скарыны: зб. навук. арт. / Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2022. — С. 137—141. * Асноўныя траекторыі беларускіх літаратараў ХІХ стагоддзя // Волаты народнага слова: да 140-годдзя з дня нараджэння Якуба Коласа і Янкі Купалы: зб. навук. арт. / Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2023. — С. 44-48. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісялёва Лія Генадзеўна}} m8u24m2l0reg5iz3nztjffm3ppzmixl 5164934 5164653 2026-07-12T09:39:43Z M.L.Bot 261 5164934 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кісялёва}} {{навуковец}} '''Лія Генадзеўна Кісялёва''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык літаратуры. Кандыдатка філалагічных навук (2003), дацэнтка (2011). == Біяграфія == Нарадзілася 20 сакавіка 1972 года ў [[Вільня|Вільні]]<ref name=":0" />. Дачка беларускага літаратуразнаўца [[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Генадзя Кісялёва]]. У 1989 годзе скончыла СШ № 73 у Мінску, у 1994 — [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ). У 1996—1999 годзе вучылася ў аспірантуры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] (ІЛ НАНБ). У 2003 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю «Гумарыстычныя традыцыі ў новай беларускай літаратуры». У 2005—2013 гадах выкладала на кафедры гісторыі беларускай літаратуры філалагічнага факультэта БДУ. У 2011 годзе атрымала вучонае званне дацэнта.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://belcentre.by/be/%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/%D0%BA%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0/|title=Кісялёва Лія Генадзьеўна|website=belcentre.by|publisher=Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|access-date=2026-07-11}}</ref> Па сканчэнні аспірантуры ў 1999 годзе залічана ў аддзел тэорыі літаратуры ІЛ НАНБ, станам на 2025 год — галоўная навуковая супрацоўніца аддзела тэорыі і гісторыі літаратуры ІЛ НАНБ.<ref name=":0" /> == Дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў: тэарэтычныя аспекты даследавання беларускай літаратуры ХІХ ст., інсітная («наіўная») літаратура.<ref name=":0" /> У межах калектыўных планавых заданняў даследавала тэмы «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект», «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый», «Роля чытача ў літаратурным працэсе», «Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту», «Стратэгіі даследавання літаратурнага канона», «Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях».<ref name=":0" /> == Бібліяграфія == === Манаграфія === * Маргіналіі: Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый. — Мінск: Медысонт, 2007. — 142 с. === У калектыўных манаграфіях === * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект // Сучаснае беларускае літаратуразнаўства: сістэма каштоўнасцей і прыярытэтаў / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — С. 39-70. * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый // Літаратура пераходнага перыяду: тэарэтычныя асновы гісторыка-літаратурнага працэсу / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — С. 263—323. * Роля Чытача ў літаратурным працэсе // Чалавечае вымярэнне ў сучаснай беларускай літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — С. 283—352. * Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту // Міждысцыплінарныя даследаванні актуальных праблем тэорыі літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2011. — С. 245—300. * Стратэгіі даследавання літаратурнага канона // Тэорыя літаратуры ў дыялогу еўрапейскіх культур / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2017. — С. 184—272. * Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях // Нарысы па гісторыі беларускага літаратуразнаўства / Г. М. Кісліцына [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Янкі Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2023. — С. 7-128. === Навукова-папулярнае выданне === * Язэп Драздовіч: Даследчык Бацькаўшчыны і паэт космасу. — Мінск: Харвест, 2016. — 64 с. (у суаўтарстве з В. Архіпавай). === Выбраныя артыкулы === * Нараталогiя як кірунак культуралагічных даследаванняў // Панарама мастацтва ў дыяпазоне сучасных даследаванняў: зб. навук. арт. / Рэдкал.: В. П. Пракапцова i iнш. — Мінск.: Бел. дзярж. ун-т культуры, 2004. — С. 47-49. * Тэма кахання ў інсітнай літаратуры ХІХ ст. // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 7. — Мінск: Права і эканоміка, 2006. — С. 85-93. * Беларуская літаратура XVIII−ХІХ стст.: тэарэтыка-камунікатыўныя аспекты даследавання // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 9. — Мінск: Права і эканоміка, 2008. — С. 66−81. * Фактары інтэрпрэтацыі літаратурнага тэксту // Література. Фольклор. Проблеми поетики: зб. наук. праць. — Вип. 34. — Ч. 1. — Київ: Твім інтер, 2009. — С. 104—109. * Гісторыя чытання: новыя падыходы // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 10. — Мінск: Права і эканоміка, 2009. — С. 51−69. * Балады Яна Чачота: разбурэнне канона // Acta Albaruthenica. — Z. 10. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2010. — S. 142—151. * Некаторыя асаблівасці вобразна-фразеалагічнай сістэмы ў творчасці В. Дуніна-Марцінкевіча: да праблемы аўтарства «Пінскай шляхты» // Acta Albaruthenica. — Z. 11. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2011. — S. 80-85. * На «трэціх абшарах» беларускай літаратуры: Піліп Смуры і іншыя // Acta Albaruthenica. — Z. 12. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2012. — S. 57-66. * Наивная литература: особенности поэтики, проблемы интерпретации // Літератури світу: поетика, ментальність і духовність: зб. наук. праць. — Вип. 1. — Кривий Ріг, 2013. — С. 198—207. * Беларуская інсітная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: асаблівасці паэтыкі, праблемы даследавання // Białorutenistyka Białostocka. — 2013. — T. 5. — S. 181—189. * Наивная словесность: специфика художественного мира // Человек-творец в художественном пространстве славянских культур. — М.: Институт славяноведения РАН; СПб.: Нестор-История, 2013. — С. 160—176. * «Кананізацыя» Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: пачатковыя этапы // Białorutenistyka Białostocka. — 2014. — T. 6. — S. 101—117. * Гісторыя беларускай літаратуры: знакі і прабелы // Białorutenistyka Białostocka. — 2016. — Т. 8. — S. 65-80. * Механізмы канструявання літаратурнага канона // Актуальныя праблемы беларусістыкі: Матэрыялы VI Міжнароднага кангрэса беларусістаў: зб. арт. — Мінск: Кнігазбор, 2020. — С. 226—233. * Лацінка ў беларускіх выданнях ХІХ ст. // Традыцыі Скарыны: зб. навук. арт. / Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2022. — С. 137—141. * Асноўныя траекторыі беларускіх літаратараў ХІХ стагоддзя // Волаты народнага слова: да 140-годдзя з дня нараджэння Якуба Коласа і Янкі Купалы: зб. навук. арт. / Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2023. — С. 44-48. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісялёва Лія Генадзеўна}} byv1ced6ksdmu4bgccioef2eaohv9s5 5164936 5164934 2026-07-12T09:41:53Z M.L.Bot 261 5164936 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кісялёва}} {{навуковец}} '''Лія Генадзеўна Кісялёва''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык літаратуры. Кандыдатка філалагічных навук (2003), дацэнтка (2011). == Біяграфія == Нарадзілася 20 сакавіка 1972 года ў [[Вільня|Вільні]]<ref name=":0" />. Дачка беларускага літаратуразнаўца [[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Генадзя Кісялёва]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/1349263.html|title=Вянок памяці: Генадзь Кісялёў|first=Валянціна|last=Аксак|website=Радыё Свабода|date=2008-11-14|access-date=2026-07-12}}</ref>. У 1989 годзе скончыла СШ № 73 у Мінску, у 1994 — [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ). У 1996—1999 годзе вучылася ў аспірантуры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] (ІЛ НАНБ). У 2003 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю «Гумарыстычныя традыцыі ў новай беларускай літаратуры». У 2005—2013 гадах выкладала на кафедры гісторыі беларускай літаратуры філалагічнага факультэта БДУ. У 2011 годзе атрымала вучонае званне дацэнта.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://belcentre.by/be/%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/%D0%BA%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0/|title=Кісялёва Лія Генадзьеўна|website=belcentre.by|publisher=Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|access-date=2026-07-11}}</ref> Па сканчэнні аспірантуры ў 1999 годзе залічана ў аддзел тэорыі літаратуры ІЛ НАНБ, станам на 2025 год — галоўная навуковая супрацоўніца аддзела тэорыі і гісторыі літаратуры ІЛ НАНБ.<ref name=":0" /> == Дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў: тэарэтычныя аспекты даследавання беларускай літаратуры ХІХ ст., інсітная («наіўная») літаратура.<ref name=":0" /> У межах калектыўных планавых заданняў даследавала тэмы «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект», «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый», «Роля чытача ў літаратурным працэсе», «Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту», «Стратэгіі даследавання літаратурнага канона», «Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях».<ref name=":0" /> == Бібліяграфія == === Манаграфія === * Маргіналіі: Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый. — Мінск: Медысонт, 2007. — 142 с. === У калектыўных манаграфіях === * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект // Сучаснае беларускае літаратуразнаўства: сістэма каштоўнасцей і прыярытэтаў / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — С. 39-70. * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый // Літаратура пераходнага перыяду: тэарэтычныя асновы гісторыка-літаратурнага працэсу / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — С. 263—323. * Роля Чытача ў літаратурным працэсе // Чалавечае вымярэнне ў сучаснай беларускай літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — С. 283—352. * Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту // Міждысцыплінарныя даследаванні актуальных праблем тэорыі літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2011. — С. 245—300. * Стратэгіі даследавання літаратурнага канона // Тэорыя літаратуры ў дыялогу еўрапейскіх культур / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2017. — С. 184—272. * Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях // Нарысы па гісторыі беларускага літаратуразнаўства / Г. М. Кісліцына [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Янкі Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2023. — С. 7-128. === Навукова-папулярнае выданне === * Язэп Драздовіч: Даследчык Бацькаўшчыны і паэт космасу. — Мінск: Харвест, 2016. — 64 с. (у суаўтарстве з В. Архіпавай). === Выбраныя артыкулы === * Нараталогiя як кірунак культуралагічных даследаванняў // Панарама мастацтва ў дыяпазоне сучасных даследаванняў: зб. навук. арт. / Рэдкал.: В. П. Пракапцова i iнш. — Мінск.: Бел. дзярж. ун-т культуры, 2004. — С. 47-49. * Тэма кахання ў інсітнай літаратуры ХІХ ст. // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 7. — Мінск: Права і эканоміка, 2006. — С. 85-93. * Беларуская літаратура XVIII−ХІХ стст.: тэарэтыка-камунікатыўныя аспекты даследавання // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 9. — Мінск: Права і эканоміка, 2008. — С. 66−81. * Фактары інтэрпрэтацыі літаратурнага тэксту // Література. Фольклор. Проблеми поетики: зб. наук. праць. — Вип. 34. — Ч. 1. — Київ: Твім інтер, 2009. — С. 104—109. * Гісторыя чытання: новыя падыходы // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 10. — Мінск: Права і эканоміка, 2009. — С. 51−69. * Балады Яна Чачота: разбурэнне канона // Acta Albaruthenica. — Z. 10. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2010. — S. 142—151. * Некаторыя асаблівасці вобразна-фразеалагічнай сістэмы ў творчасці В. Дуніна-Марцінкевіча: да праблемы аўтарства «Пінскай шляхты» // Acta Albaruthenica. — Z. 11. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2011. — S. 80-85. * На «трэціх абшарах» беларускай літаратуры: Піліп Смуры і іншыя // Acta Albaruthenica. — Z. 12. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2012. — S. 57-66. * Наивная литература: особенности поэтики, проблемы интерпретации // Літератури світу: поетика, ментальність і духовність: зб. наук. праць. — Вип. 1. — Кривий Ріг, 2013. — С. 198—207. * Беларуская інсітная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: асаблівасці паэтыкі, праблемы даследавання // Białorutenistyka Białostocka. — 2013. — T. 5. — S. 181—189. * Наивная словесность: специфика художественного мира // Человек-творец в художественном пространстве славянских культур. — М.: Институт славяноведения РАН; СПб.: Нестор-История, 2013. — С. 160—176. * «Кананізацыя» Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: пачатковыя этапы // Białorutenistyka Białostocka. — 2014. — T. 6. — S. 101—117. * Гісторыя беларускай літаратуры: знакі і прабелы // Białorutenistyka Białostocka. — 2016. — Т. 8. — S. 65-80. * Механізмы канструявання літаратурнага канона // Актуальныя праблемы беларусістыкі: Матэрыялы VI Міжнароднага кангрэса беларусістаў: зб. арт. — Мінск: Кнігазбор, 2020. — С. 226—233. * Лацінка ў беларускіх выданнях ХІХ ст. // Традыцыі Скарыны: зб. навук. арт. / Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2022. — С. 137—141. * Асноўныя траекторыі беларускіх літаратараў ХІХ стагоддзя // Волаты народнага слова: да 140-годдзя з дня нараджэння Якуба Коласа і Янкі Купалы: зб. навук. арт. / Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2023. — С. 44-48. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісялёва Лія Генадзеўна}} 859w7abbnomnzpvkjo98lm0cb5o9w5f 5164943 5164936 2026-07-12T09:49:44Z M.L.Bot 261 5164943 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кісялёва}} {{навуковец}} '''Лія Генадзеўна Кісялёва''' ({{ВДП}}) — беларуская гісторык літаратуры. Кандыдатка філалагічных навук (2003), дацэнтка (2011). == Біяграфія == Нарадзілася 20 сакавіка 1972 года ў [[Вільня|Вільні]]<ref name=":0" />. Дачка беларускага літаратуразнаўца [[Генадзь Васілевіч Кісялёў|Генадзя Кісялёва]]<ref>{{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=2008-11-14|url=https://nashaniva.com/21505|title=Памёр Генадзь Кісялёў|format=|work=|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2025-09-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230109095646/https://nashaniva.com/21505|archivedate=2023-01-09}}</ref>. У 1989 годзе скончыла СШ № 73 у Мінску, у 1994 — [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (БДУ). У 1996—1999 годзе вучылася ў аспірантуры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] (ІЛ НАНБ). У 2003 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю «Гумарыстычныя традыцыі ў новай беларускай літаратуры». У 2005—2013 гадах выкладала на кафедры гісторыі беларускай літаратуры філалагічнага факультэта БДУ. У 2011 годзе атрымала вучонае званне дацэнта.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://belcentre.by/be/%D0%BE%D1%82%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B/%D0%BA%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BB%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0/|title=Кісялёва Лія Генадзьеўна|website=belcentre.by|publisher=Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|access-date=2026-07-11}}</ref> Па сканчэнні аспірантуры ў 1999 годзе залічана ў аддзел тэорыі літаратуры ІЛ НАНБ, станам на 2025 год — галоўная навуковая супрацоўніца аддзела тэорыі і гісторыі літаратуры ІЛ НАНБ.<ref name=":0" /> == Дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў: тэарэтычныя аспекты даследавання беларускай літаратуры ХІХ ст., інсітная («наіўная») літаратура.<ref name=":0" /> У межах калектыўных планавых заданняў даследавала тэмы «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект», «Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый», «Роля чытача ў літаратурным працэсе», «Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту», «Стратэгіі даследавання літаратурнага канона», «Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях».<ref name=":0" /> == Бібліяграфія == === Манаграфія === * Маргіналіі: Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый. — Мінск: Медысонт, 2007. — 142 с. === У калектыўных манаграфіях === * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: рэцэптыўны аспект // Сучаснае беларускае літаратуразнаўства: сістэма каштоўнасцей і прыярытэтаў / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — С. 39-70. * Беларуская гумарыстычная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст. у святле сучасных літаратуразнаўчых канцэпцый // Літаратура пераходнага перыяду: тэарэтычныя асновы гісторыка-літаратурнага працэсу / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — С. 263—323. * Роля Чытача ў літаратурным працэсе // Чалавечае вымярэнне ў сучаснай беларускай літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — С. 283—352. * Міждысцыплінарныя аспекты даследавання рэцэпцыі літаратурнага тэксту // Міждысцыплінарныя даследаванні актуальных праблем тэорыі літаратуры / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2011. — С. 245—300. * Стратэгіі даследавання літаратурнага канона // Тэорыя літаратуры ў дыялогу еўрапейскіх культур / рэд. М. А. Тычына. — Мінск: Беларус. навука, 2017. — С. 184—272. * Літаратурная думка Беларусі ў XVIII-ХІХ стагоддзях // Нарысы па гісторыі беларускага літаратуразнаўства / Г. М. Кісліцына [і інш.]; Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Янкі Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2023. — С. 7-128. === Навукова-папулярнае выданне === * Язэп Драздовіч: Даследчык Бацькаўшчыны і паэт космасу. — Мінск: Харвест, 2016. — 64 с. (у суаўтарстве з В. Архіпавай). === Выбраныя артыкулы === * Нараталогiя як кірунак культуралагічных даследаванняў // Панарама мастацтва ў дыяпазоне сучасных даследаванняў: зб. навук. арт. / Рэдкал.: В. П. Пракапцова i iнш. — Мінск.: Бел. дзярж. ун-т культуры, 2004. — С. 47-49. * Тэма кахання ў інсітнай літаратуры ХІХ ст. // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 7. — Мінск: Права і эканоміка, 2006. — С. 85-93. * Беларуская літаратура XVIII−ХІХ стст.: тэарэтыка-камунікатыўныя аспекты даследавання // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 9. — Мінск: Права і эканоміка, 2008. — С. 66−81. * Фактары інтэрпрэтацыі літаратурнага тэксту // Література. Фольклор. Проблеми поетики: зб. наук. праць. — Вип. 34. — Ч. 1. — Київ: Твім інтер, 2009. — С. 104—109. * Гісторыя чытання: новыя падыходы // Працы кафедры гісторыі беларускае літаратуры Белдзяржуніверсітэта. — Вып. 10. — Мінск: Права і эканоміка, 2009. — С. 51−69. * Балады Яна Чачота: разбурэнне канона // Acta Albaruthenica. — Z. 10. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2010. — S. 142—151. * Некаторыя асаблівасці вобразна-фразеалагічнай сістэмы ў творчасці В. Дуніна-Марцінкевіча: да праблемы аўтарства «Пінскай шляхты» // Acta Albaruthenica. — Z. 11. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2011. — S. 80-85. * На «трэціх абшарах» беларускай літаратуры: Піліп Смуры і іншыя // Acta Albaruthenica. — Z. 12. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2012. — S. 57-66. * Наивная литература: особенности поэтики, проблемы интерпретации // Літератури світу: поетика, ментальність і духовність: зб. наук. праць. — Вип. 1. — Кривий Ріг, 2013. — С. 198—207. * Беларуская інсітная літаратура ХІХ — пачатку ХХ ст.: асаблівасці паэтыкі, праблемы даследавання // Białorutenistyka Białostocka. — 2013. — T. 5. — S. 181—189. * Наивная словесность: специфика художественного мира // Человек-творец в художественном пространстве славянских культур. — М.: Институт славяноведения РАН; СПб.: Нестор-История, 2013. — С. 160—176. * «Кананізацыя» Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча: пачатковыя этапы // Białorutenistyka Białostocka. — 2014. — T. 6. — S. 101—117. * Гісторыя беларускай літаратуры: знакі і прабелы // Białorutenistyka Białostocka. — 2016. — Т. 8. — S. 65-80. * Механізмы канструявання літаратурнага канона // Актуальныя праблемы беларусістыкі: Матэрыялы VI Міжнароднага кангрэса беларусістаў: зб. арт. — Мінск: Кнігазбор, 2020. — С. 226—233. * Лацінка ў беларускіх выданнях ХІХ ст. // Традыцыі Скарыны: зб. навук. арт. / Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2022. — С. 137—141. * Асноўныя траекторыі беларускіх літаратараў ХІХ стагоддзя // Волаты народнага слова: да 140-годдзя з дня нараджэння Якуба Коласа і Янкі Купалы: зб. навук. арт. / Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны, Навукова-даследчы інстытут гісторыі і культуры ўсходнеслав. народаў пры Гомельскім дзяржаўным ун-це імя Ф. Скарыны; рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2023. — С. 44-48. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кісялёва Лія Генадзеўна}} g6yt82yv7xl4ehmake01223v0shquah 0 810747 5164648 2026-07-11T15:59:55Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Лія Генадзеўна Кісялёва]] 5164648 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лія Генадзеўна Кісялёва]] 1yy7v09so02jdwnskwmildvrl39ecfk 0 810748 5164649 2026-07-11T16:00:27Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Лія Генадзеўна Кісялёва]] 5164649 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лія Генадзеўна Кісялёва]] 1yy7v09so02jdwnskwmildvrl39ecfk 0 810749 5164650 2026-07-11T16:00:57Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Лія Генадзеўна Кісялёва]] 5164650 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лія Генадзеўна Кісялёва]] 1yy7v09so02jdwnskwmildvrl39ecfk 0 810750 5164651 2026-07-11T16:01:21Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Лія Генадзеўна Кісялёва]] 5164651 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лія Генадзеўна Кісялёва]] 1yy7v09so02jdwnskwmildvrl39ecfk 0 810751 5164665 2026-07-11T16:41:34Z Siliyiw 169172 Новая старонка: «Назву '''Гулічы''' маюць: == Беларусь == * [[Гулічы]] — вёска ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Жарабковіцкі сельсавет|Жарабковіцкага сельсавета]]. == Расія == * Гулічы — вёска ў Куйбышаўскі раён (...» 5164665 wikitext text/x-wiki Назву '''Гулічы''' маюць: == Беларусь == * [[Гулічы]] — вёска ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Жарабковіцкі сельсавет|Жарабковіцкага сельсавета]]. == Расія == * Гулічы — вёска ў [[Куйбышаўскі раён (Калужская вобласць)|Куйбышаўскім раёне]] [[Калужская вобласць|Калужскай вобласці]]. 7mjd5zhheupu1paeiihv7h8gnr9t14e 5164667 5164665 2026-07-11T16:41:54Z Siliyiw 169172 5164667 wikitext text/x-wiki Назву '''Гулічы''' маюць: == Беларусь == * [[Гулічы]] — вёска ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Жарабковіцкі сельсавет|Жарабковіцкага сельсавета]]. == Расія == * Гулічы — вёска ў [[Куйбышаўскі раён (Калужская вобласць)|Куйбышаўскім раёне]] [[Калужская вобласць|Калужскай вобласці]]. {{неадназначнасць}} 1q7ic1whilbun9ly4678qxip5jbmra2 0 810752 5164672 2026-07-11T16:49:31Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Сакуны (племя)]] у [[Сакуны (этнаграфічная група)]] 5164672 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сакуны (этнаграфічная група)]] rr6hybq5kpdj5kbe310ahosci4vghcm 0 810753 5164696 2026-07-11T17:38:30Z Sjdjjdjsjsjsj 171015 Новая старонка: «{{Картка футбольнага турніру |назва = Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын |арыгінальнае = FIFA Women's World Cup |лагатып = |шырыня = |подпіс = |арганізацыя = [[ФІФА]] |рэгіён = міжнародны |кол-ць каманд = |заснаваны = 1991 |рэарганізаваны = |скас...» 5164696 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнага турніру |назва = Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын |арыгінальнае = FIFA Women's World Cup |лагатып = |шырыня = |подпіс = |арганізацыя = [[ФІФА]] |рэгіён = міжнародны |кол-ць каманд = |заснаваны = 1991 |рэарганізаваны = |скасаваны = |дзеючыя чэмпіёны = {{Сцяг|Іспанія}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] (1 тытул) |тытул апошняга пераможца = |апошні чэмпіён = |найбольш тытулаваная = {{Сцяг|ЗША}} [[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]] (4 тытулаў) |тэлекампаніі = |сайт = |Бягучы турнір = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|2027]] }} '''Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын''' — Міжнародны жаночы футбольны турнір, які праводзіцца кожныя 4 гады пад кіраўніцтвам [[ФІФА]]. Першы турнір адбыўся ў [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1991|1991]] годзе ў [[Кітай|Кітаі]]. == Гісторыя == Чэмпіянат свету сярод жанчын не праводзілася да [[Чэмпіянат свету сярод жанчын 1991|1991]] года, Раней ужо некалькі разоў рабілася спроб правесці спаборніцтвы па жаночым футболе. Першая спроба адбылася ў [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1970|1970]] годзе, калі правёў першы чэмпіянат свету сярод жанчын [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1970|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] годзе в [[Італія|Італіі]] пад эгідай ФІЭФ<ref name="Pieper">{{cite web |last1=Pieper |first1=Lindsay |title=The Beleaguered History of the Women's World Cup (2 Jul 2015) |url=https://ussporthistory.com/2015/07/02/the-beleaguered-history-of-the-womens-world-cup/ |website=US Sport History |date=2 July 2015 |accessdate=14 April 2020}}</ref>, пераможцай турніру стала жаночая каманда [[Жаночая зборная Даніі па футболе|Даніі]]. У [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1971|1971]] годзе ў Мексіцы адбыўся другі турнір<ref>{{Cite web|url=https://www.francebleu.fr/sports/football/coupe-du-monde-feminine-2019-a-l-heure-du-premier-mondial-des-bleues-en-1971-1559656752|title=Coupe du monde féminine 2019 : à l'heure du premier Mondial des Bleues en 1971|date=June 4, 2019|website=ici, par France Bleu et France 3}}</ref>. [[Жаночая зборная Даніі па футболе|Данія]] зноў перамагла ў турніры. Пасля гэтага гэты турнір не праводзіўся. У 1980-х гадах у Італіі пяць разоў праводзіўся турнір пад назвай Mundialito з удзелам каманд з [[Еўропа|Еўропы]], [[Азія|Азіі]] і [[Амерыка|Амерыкі]]<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesm/mundialito-women.html|title=Mundialito (Women) 1981–1988|date=2019-04-11|access-date=2019-05-14|first=Erik|last=Garin|publisher=RSSSF|archive-date=2012-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20121101053320/http://rsssf.com/tablesm/mundialito-women.html|url-status=live}}</ref>. У [[Жаночы запрашальны турнір ФІФА 1988|1988]] годзе адбыўся першы афіцыйны жаночы футбольны турнір, на які ФІФА запрасіла 12 краін з 6 канфедэрацыі як тэст запуску чэмпіянату свету па футболе сярод жанчын. Турнір прайшоў паспяхова, таму ў [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1991|1991]] годзе першы чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын<ref>{{cite web |url=http://www.topofthecircle.com/OMwusa1.html |title=WUSA opening a feast for the eyes – and ears |publisher=TopOfTheCircle.com |access-date=21 April 2013 |first=Al |last=Mattei}}</ref>. == Пераможцы і прызёры == {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; width: 100%;" |- !rowspan="2" width="5%"|Год !rowspan="2" width="15%"|Месца правядзення !colspan="3"|Фінал !colspan="3"|Матч за трэцяе месца |- !width="15%"|Чэмпіён !width="10%"|Лік !width="15%"|Фіналіст !width="15%"|Трэцяе месца !width="10%"|Лік !width="15%"|Чацвёртае месца |- |[[1991]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1991|Агляд]]'' |{{CHN}} |{{Сцяг ЗША}}<br/>'''[[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]''' |'''<big>2–1</big>''' |{{Сцяг Нарвегіі}}<br/>[[Жаночая зборная Нарвегіі па футболе|Нарвегія]] |{{Сцяг Швецыі}}<br/>[[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |'''<big>4–0</big>''' |{{Сцяг Германіі}}<br/>[[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]] |- |[[1995]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1995|Агляд]]'' |{{SWE}} |{{Сцяг Нарвегіі}}<br/>'''[[Жаночая зборная Нарвегіі па футболе|Нарвегія]]''' |'''<big>2–0</big>''' |{{Сцяг Германіі}}<br/>[[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]] |{{Сцяг ЗША}}<br/>[[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]] |'''<big>2–0</big>''' |{{Сцяг Кітая}}<br/>[[Жаночая зборная Кітая па футболе|Кітай]] |- |rowspan=2|[[1999]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1999|Агляд]]'' |rowspan=2|{{USA}} |{{Сцяг ЗША}}<br/>'''[[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]''' |'''<big>0–0</big>''' |{{Сцяг Кітая}}<br/>[[Жаночая зборная Кітая па футболе|Кітай]] |{{Сцяг Бразіліі}}<br/>[[Жаночая зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |'''<big>0–0</big>''' |{{Сцяг Нарвегіі}}<br/>[[Жаночая зборная Нарвегіі па футболе|Нарвегія]] |- |colspan=3|'''<big>5:4</big>''' па [[Пасляматчавыя пенальці|пенальці]] |colspan=3|'''<big>5:4</big>''' па [[Пасляматчавыя пенальці|пенальці]] |- |rowspan=2|[[2003]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2003|Агляд]]'' |rowspan=2|{{USA}} |{{Сцяг Германіі}}<br/>'''[[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]]''' |'''<big>2–1</big>''' |{{Сцяг Швецыі}}<br/>[[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |rowspan=2|{{Сцяг ЗША}}<br/>[[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]] |rowspan=2|'''<big>3–1</big>''' |rowspan=2|{{Сцяг Канады}}<br/>[[Жаночая зборная Канады па футболе|Канада]] |- |colspan=3|[[Залаты гол|залаты гол]] |- |[[2007]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2007|Агляд]]'' |{{CHN}} |{{Сцяг Германіі}}<br/>'''[[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]]''' |'''<big>2–0</big>''' |{{Сцяг Бразіліі}}<br/>[[Жаночая зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |{{Сцяг ЗША}}<br/>[[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]] |'''<big>4–1</big>''' |{{Сцяг Нарвегіі}}<br/>[[Жаночая зборная Нарвегіі па футболе|Нарвегія]] |- |[[2011]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2011|Агляд]]'' |{{GER}} |{{Сцяг Японіі}}<br/>'''[[Жаночая зборная Японіі па футболе|Японія]]''' |'''<big>2–2</big>'''<br/>'''<big>3:1</big>''' па [[Пасляматчавыя пенальці|пенальці]] |{{Сцяг ЗША}}<br/>[[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]] |{{Сцяг Швецыі}}<br/>[[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |'''<big>2–1</big>''' |{{Сцяг Францыі}}<br/>[[Жаночая зборная Францыі па футболе|Францыя]] |- |[[2015]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2015|Агляд]]'' |{{CAN}} |'''{{Сцяг ЗША}} [[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]''' |'''5–2''' |{{Сцяг Японіі}} [[Жаночая зборная Японіі па футболе|Японія]] |{{Сцяг Англіі}} [[Жаночая зборная Англіі па футболе|Англія]] |'''1–0''' [[Дадатковы час|д. ч.]] |{{Сцяг Германіі}} [[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]] |- |[[2019]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2019|Агляд]]'' |{{FRA}} |'''{{Сцяг ЗША}} [[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]''' |'''2–0''' |{{Сцяг Нідэрландаў}} [[Жаночая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |{{Сцяг Швецыі}} [[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |'''2–1''' |{{Сцяг Англіі}} [[Жаночая зборная Англіі па футболе|Англія]] |- |[[2023]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|Агляд]]'' |{{AUS}}<br/>{{NZL}} |'''{{Сцяг Іспаніі}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]''' |'''1–0''' |{{Сцяг Англіі}} [[Жаночая зборная Англіі па футболе|Англія]] |{{Сцяг Швецыі}} [[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |'''2–0''' |{{Сцяг Аўстраліі}} [[Жаночая зборная Аўстраліі па футболе|Аўстралія]] |- |[[2027]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|Агляд]]'' |{{BRA}} | | | | | | |- |[[2031]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2031|Агляд]]'' |{{CRC}}<br/>{{JAM}}<br/>{{MEX}}<br/>{{USA}} | | | | | | |- |[[2035]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2035|Агляд]]'' |{{ENG}}<br>{{NIR}}<br>{{SCO}}<br>{{WAL}} | | | | | | |} == Глядзіце таксама == [[Чэмпіянат свету па футболе]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянаты свету па футболе сярод жанчын|Чэмпіянаты свету па футболе сярод жанчын]] cwjdisqsj11djv666z4afmgdnw7x9ls 5164697 5164696 2026-07-11T17:40:53Z Sjdjjdjsjsjsj 171015 5164697 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнага турніру |назва = Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын |арыгінальнае = FIFA Women's World Cup |лагатып = |шырыня = |подпіс = |арганізацыя = [[ФІФА]] |рэгіён = міжнародны |кол-ць каманд = |заснаваны = 1991 |рэарганізаваны = |скасаваны = |дзеючыя чэмпіёны = {{Сцяг|Іспанія}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]] (1 тытул) |тытул апошняга пераможца = |апошні чэмпіён = |найбольш тытулаваная = {{Сцяг|ЗША}} [[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]] (4 тытулаў) |тэлекампаніі = |сайт = |Бягучы турнір = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|2027]] }} '''Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын''' — Міжнародны жаночы футбольны турнір, які праводзіцца кожныя 4 гады пад кіраўніцтвам [[ФІФА]]. Першы турнір адбыўся ў [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1991|1991]] годзе ў [[Кітай|Кітаі]]. == Гісторыя == Чэмпіянат свету сярод жанчын не праводзілася да [[Чэмпіянат свету сярод жанчын 1991|1991]] года, Раней ужо некалькі разоў рабілася спроб правесці спаборніцтвы па жаночым футболе. Першая спроба адбылася ў [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1970|1970]] годзе, калі правёў першы чэмпіянат свету сярод жанчын [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1970|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] годзе в [[Італія|Італіі]] пад эгідай ФІЭФ<ref name="Pieper">{{cite web |last1=Pieper |first1=Lindsay |title=The Beleaguered History of the Women's World Cup (2 Jul 2015) |url=https://ussporthistory.com/2015/07/02/the-beleaguered-history-of-the-womens-world-cup/ |website=US Sport History |date=2 July 2015 |accessdate=14 April 2020}}</ref>, пераможцай турніру стала жаночая каманда [[Жаночая зборная Даніі па футболе|Даніі]]. У [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1971|1971]] годзе ў Мексіцы адбыўся другі турнір<ref>{{Cite web|url=https://www.francebleu.fr/sports/football/coupe-du-monde-feminine-2019-a-l-heure-du-premier-mondial-des-bleues-en-1971-1559656752|title=Coupe du monde féminine 2019 : à l'heure du premier Mondial des Bleues en 1971|date=June 4, 2019|website=ici, par France Bleu et France 3}}</ref>. [[Жаночая зборная Даніі па футболе|Данія]] зноў перамагла ў турніры. Пасля гэтага гэты турнір не праводзіўся. У 1980-х гадах у Італіі пяць разоў праводзіўся турнір пад назвай Mundialito з удзелам каманд з [[Еўропа|Еўропы]], [[Азія|Азіі]] і [[Амерыка|Амерыкі]]<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tablesm/mundialito-women.html|title=Mundialito (Women) 1981–1988|date=2019-04-11|access-date=2019-05-14|first=Erik|last=Garin|publisher=RSSSF|archive-date=2012-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20121101053320/http://rsssf.com/tablesm/mundialito-women.html|url-status=live}}</ref>. У [[Жаночы запрашальны турнір ФІФА 1988|1988]] годзе адбыўся першы афіцыйны жаночы футбольны турнір, на які ФІФА запрасіла 12 краін з 6 канфедэрацыі як тэст запуску чэмпіянату свету па футболе сярод жанчын. Турнір прайшоў паспяхова, таму ў [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1991|1991]] годзе першы чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын<ref>{{cite web |url=http://www.topofthecircle.com/OMwusa1.html |title=WUSA opening a feast for the eyes – and ears |publisher=TopOfTheCircle.com |access-date=21 April 2013 |first=Al |last=Mattei}}</ref>. == Пераможцы і прызёры == {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; width: 100%;" |- !rowspan="2" width="5%"|Год !rowspan="2" width="15%"|Месца правядзення !colspan="3"|Фінал !colspan="3"|Матч за трэцяе месца |- !width="15%"|Чэмпіён !width="10%"|Лік !width="15%"|Фіналіст !width="15%"|Трэцяе месца !width="10%"|Лік !width="15%"|Чацвёртае месца |- |[[1991]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1991|Агляд]]'' |{{CHN}} |{{Сцяг ЗША}}<br/>'''[[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]''' |'''<big>2–1</big>''' |{{Сцяг Нарвегіі}}<br/>[[Жаночая зборная Нарвегіі па футболе|Нарвегія]] |{{Сцяг Швецыі}}<br/>[[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |'''<big>4–0</big>''' |{{Сцяг Германіі}}<br/>[[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]] |- |[[1995]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1995|Агляд]]'' |{{SWE}} |{{Сцяг Нарвегіі}}<br/>'''[[Жаночая зборная Нарвегіі па футболе|Нарвегія]]''' |'''<big>2–0</big>''' |{{Сцяг Германіі}}<br/>[[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]] |{{Сцяг ЗША}}<br/>[[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]] |'''<big>2–0</big>''' |{{Сцяг Кітая}}<br/>[[Жаночая зборная Кітая па футболе|Кітай]] |- |rowspan=2|[[1999]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 1999|Агляд]]'' |rowspan=2|{{USA}} |{{Сцяг ЗША}}<br/>'''[[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]''' |'''<big>0–0</big>''' |{{Сцяг Кітая}}<br/>[[Жаночая зборная Кітая па футболе|Кітай]] |{{Сцяг Бразіліі}}<br/>[[Жаночая зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |'''<big>0–0</big>''' |{{Сцяг Нарвегіі}}<br/>[[Жаночая зборная Нарвегіі па футболе|Нарвегія]] |- |colspan=3|'''<big>5:4</big>''' па [[Пасляматчавыя пенальці|пенальці]] |colspan=3|'''<big>5:4</big>''' па [[Пасляматчавыя пенальці|пенальці]] |- |rowspan=2|[[2003]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2003|Агляд]]'' |rowspan=2|{{USA}} |{{Сцяг Германіі}}<br/>'''[[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]]''' |'''<big>2–1</big>''' |{{Сцяг Швецыі}}<br/>[[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |rowspan=2|{{Сцяг ЗША}}<br/>[[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]] |rowspan=2|'''<big>3–1</big>''' |rowspan=2|{{Сцяг Канады}}<br/>[[Жаночая зборная Канады па футболе|Канада]] |- |colspan=3|[[Залаты гол|залаты гол]] |- |[[2007]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2007|Агляд]]'' |{{CHN}} |{{Сцяг Германіі}}<br/>'''[[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]]''' |'''<big>2–0</big>''' |{{Сцяг Бразіліі}}<br/>[[Жаночая зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]] |{{Сцяг ЗША}}<br/>[[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]] |'''<big>4–1</big>''' |{{Сцяг Нарвегіі}}<br/>[[Жаночая зборная Нарвегіі па футболе|Нарвегія]] |- |[[2011]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2011|Агляд]]'' |{{GER}} |{{Сцяг Японіі}}<br/>'''[[Жаночая зборная Японіі па футболе|Японія]]''' |'''<big>2–2</big>'''<br/>'''<big>3:1</big>''' па [[Пасляматчавыя пенальці|пенальці]] |{{Сцяг ЗША}}<br/>[[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]] |{{Сцяг Швецыі}}<br/>[[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |'''<big>2–1</big>''' |{{Сцяг Францыі}}<br/>[[Жаночая зборная Францыі па футболе|Францыя]] |- |[[2015]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2015|Агляд]]'' |{{CAN}} |'''{{Сцяг ЗША}} [[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]''' |'''5–2''' |{{Сцяг Японіі}} [[Жаночая зборная Японіі па футболе|Японія]] |{{Сцяг Англіі}} [[Жаночая зборная Англіі па футболе|Англія]] |'''1–0''' [[Дадатковы час|д. ч.]] |{{Сцяг Германіі}} [[Жаночая зборная Германіі па футболе|Германія]] |- |[[2019]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2019|Агляд]]'' |{{FRA}} |'''{{Сцяг ЗША}} [[Жаночая зборная ЗША па футболе|ЗША]]''' |'''2–0''' |{{Сцяг Нідэрландаў}} [[Жаночая зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]] |{{Сцяг Швецыі}} [[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |'''2–1''' |{{Сцяг Англіі}} [[Жаночая зборная Англіі па футболе|Англія]] |- |[[2023]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|Агляд]]'' |{{AUS}}<br/>{{NZL}} |'''{{Сцяг Іспаніі}} [[Жаночая зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]''' |'''1–0''' |{{Сцяг Англіі}} [[Жаночая зборная Англіі па футболе|Англія]] |{{Сцяг Швецыі}} [[Жаночая зборная Швецыі па футболе|Швецыя]] |'''2–0''' |{{Сцяг Аўстраліі}} [[Жаночая зборная Аўстраліі па футболе|Аўстралія]] |- |[[2027]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|Агляд]]'' |{{BRA}} | | | | | | |- |[[2031]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2031|Агляд]]'' |{{CRC}}<br/>{{JAM}}<br/>{{MEX}}<br/>{{USA}} | | | | | | |- |[[2035]]<br/>''[[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2035|Агляд]]'' |{{ENG}}<br>{{NIR}}<br>{{SCO}}<br>{{WAL}} | | | | | | |} == Глядзіце таксама == [[Чэмпіянат свету па футболе]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] 3pdegj24v8tuujphke82gfgv4fcbrrx 0 810754 5164809 2026-07-12T03:37:36Z StarDeg 16311 Новая старонка: «'''Пітэр Кушынг''' (26 мая 1913 г. — 11 жніўня 1994 г.) — брытанскі акцёр. == Біяграфія == Пітэр Кушынг нарадзіўся 26 мая 1913 г. у Кенлі, графства Сурэй, Англія. Яго бацька, Джордж Эдвард Кушынг, быў землеўпарадчыкам, а маці, Нэлі Марыя Кінг. Пітэр і яго старэйшы брат Д...» 5164809 wikitext text/x-wiki '''Пітэр Кушынг''' (26 мая 1913 г. — 11 жніўня 1994 г.) — брытанскі акцёр. == Біяграфія == Пітэр Кушынг нарадзіўся 26 мая 1913 г. у Кенлі, графства Сурэй, Англія. Яго бацька, Джордж Эдвард Кушынг, быў землеўпарадчыкам, а маці, Нэлі Марыя Кінг. Пітэр і яго старэйшы брат Дэвід спачатку жылі ў Далвіч-Вілідж, паўднёвым прыгарадзе Лондана, перш чым вярнуцца ў Сурэй. У раннім узросце Кушынг зацікавіўся акцёрскім майстэрствам, натхнёны сваёй любімай цёткай, якая была тэатральнай актрысай. Ён таксама маляваў у школе, талент, які пазней выкарыстаў на сваёй першай працы памочнікам землеўпарадчыка. Ён гуляў у мясцовым аматарскім тэатры, перш чым пераехаць у Лондан, дзе вучыўся ў Гілдхолскай школе музыкі і драмы. У 1939 годзе Кушынг адправіўся ў Галівуд, дзе атрымаў ролю другога плана ў фільме «Чалавек у жалезнай масцы», а таксама выступаў на Брадвеі. Падчас Другой сусветнай вайны ён вярнуўся на радзіму і далучыўся да Нацыянальнай асацыяцыі забаўляльных паслуг. Пасля вайны яго першым фільмам стаў «Гамлет» (1948), у якім Кушынг сыграў эпізадычную ролю разам са сваім будучым партнёрам па фільмах жахаў Крыстаферам Лі. Кушынг быў жанаты адзін раз, з Хелен Бэк, з 1943 па 1971 год, калі яго жонка памерла. Ён памёр 11 жніўня 1994 года ў Кентэрберы, Англія, ад раку прастаты. fe9zqcm6uy51um8587kmfq9ri1x21io 5164810 5164809 2026-07-12T03:38:52Z StarDeg 16311 5164810 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Пітэр Кушынг''' (26 мая 1913 г. — 11 жніўня 1994 г.) — брытанскі акцёр. == Біяграфія == Пітэр Кушынг нарадзіўся 26 мая 1913 г. у Кенлі, графства Сурэй, Англія. Яго бацька, Джордж Эдвард Кушынг, быў землеўпарадчыкам, а маці, Нэлі Марыя Кінг. Пітэр і яго старэйшы брат Дэвід спачатку жылі ў Далвіч-Вілідж, паўднёвым прыгарадзе Лондана, перш чым вярнуцца ў Сурэй. У раннім узросце Кушынг зацікавіўся акцёрскім майстэрствам, натхнёны сваёй любімай цёткай, якая была тэатральнай актрысай. Ён таксама маляваў у школе, талент, які пазней выкарыстаў на сваёй першай працы памочнікам землеўпарадчыка. Ён гуляў у мясцовым аматарскім тэатры, перш чым пераехаць у Лондан, дзе вучыўся ў Гілдхолскай школе музыкі і драмы. У 1939 годзе Кушынг адправіўся ў Галівуд, дзе атрымаў ролю другога плана ў фільме «Чалавек у жалезнай масцы», а таксама выступаў на Брадвеі. Падчас Другой сусветнай вайны ён вярнуўся на радзіму і далучыўся да Нацыянальнай асацыяцыі забаўляльных паслуг. Пасля вайны яго першым фільмам стаў «Гамлет» (1948), у якім Кушынг сыграў эпізадычную ролю разам са сваім будучым партнёрам па фільмах жахаў Крыстаферам Лі. Кушынг быў жанаты адзін раз, з Хелен Бэк, з 1943 па 1971 год, калі яго жонка памерла. Ён памёр 11 жніўня 1994 года ў Кентэрберы, Англія, ад раку прастаты. jewdz2752j3sn9cyy6pcqu4fy7o5fv4 5164811 5164810 2026-07-12T03:39:54Z StarDeg 16311 5164811 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Пітэр Кушынг''' (26 мая 1913 — 11 жніўня 1994) — брытанскі акцёр. == Біяграфія == Пітэр Кушынг нарадзіўся 26 мая 1913 г. у Кенлі, графства Сурэй, Англія. Яго бацька, Джордж Эдвард Кушынг, быў землеўпарадчыкам, а маці, Нэлі Марыя Кінг. Пітэр і яго старэйшы брат Дэвід спачатку жылі ў Далвіч-Вілідж, паўднёвым прыгарадзе Лондана, перш чым вярнуцца ў Сурэй. У раннім узросце Кушынг зацікавіўся акцёрскім майстэрствам, натхнёны сваёй любімай цёткай, якая была тэатральнай актрысай. Ён таксама маляваў у школе, талент, які пазней выкарыстаў на сваёй першай працы памочнікам землеўпарадчыка. Ён гуляў у мясцовым аматарскім тэатры, перш чым пераехаць у Лондан, дзе вучыўся ў Гілдхолскай школе музыкі і драмы. У 1939 годзе Кушынг адправіўся ў Галівуд, дзе атрымаў ролю другога плана ў фільме «Чалавек у жалезнай масцы», а таксама выступаў на Брадвеі. Падчас Другой сусветнай вайны ён вярнуўся на радзіму і далучыўся да Нацыянальнай асацыяцыі забаўляльных паслуг. Пасля вайны яго першым фільмам стаў «[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлет]]» (1948), у якім Кушынг сыграў эпізадычную ролю разам са сваім будучым партнёрам па фільмах жахаў Крыстаферам Лі. Кушынг быў жанаты адзін раз, з Хелен Бэк, з 1943 па 1971 год, калі яго жонка памерла. Ён памёр 11 жніўня 1994 года ў Кентэрберы, Англія, ад раку прастаты. {{Бібліяінфармацыя}} 7e6g4oe85sfrp2bplwm80klr4g2m5l4 5164814 5164811 2026-07-12T03:42:13Z StarDeg 16311 5164814 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Пітэр Кушынг''' (26 мая 1913 — 11 жніўня 1994) — брытанскі акцёр. == Біяграфія == Пітэр Кушынг нарадзіўся 26 мая 1913 г. у Кенлі, графства Сурэй, Англія. Яго бацька, Джордж Эдвард Кушынг, быў землеўпарадчыкам, а маці, Нэлі Марыя Кінг. Пітэр і яго старэйшы брат Дэвід спачатку жылі ў Далвіч-Вілідж, паўднёвым прыгарадзе Лондана, перш чым вярнуцца ў Сурэй. У раннім узросце Кушынг зацікавіўся акцёрскім майстэрствам, натхнёны сваёй любімай цёткай, якая была тэатральнай актрысай. Ён таксама маляваў у школе, талент, які пазней выкарыстаў на сваёй першай працы памочнікам землеўпарадчыка. Ён гуляў у мясцовым аматарскім тэатры, перш чым пераехаць у Лондан, дзе вучыўся ў Гілдхолскай школе музыкі і драмы. У 1939 годзе Кушынг адправіўся ў Галівуд, дзе атрымаў ролю другога плана ў фільме «Чалавек у жалезнай масцы», а таксама выступаў на Брадвеі. Падчас Другой сусветнай вайны ён вярнуўся на радзіму і далучыўся да Нацыянальнай асацыяцыі забаўляльных паслуг. Пасля вайны яго першым фільмам стаў «[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлет]]» (1948), у якім Кушынг сыграў эпізадычную ролю разам са сваім будучым партнёрам па фільмах жахаў Крыстаферам Лі. Кушынг быў жанаты адзін раз, з Хелен Бэк, з 1943 па 1971 год, калі яго жонка памерла. Ён памёр 11 жніўня 1994 года ў Кентэрберы, Англія, ад раку прастаты. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} mbz9h91xvg9hbyjb5vwws3wjb5pngrc 5164822 5164814 2026-07-12T05:30:51Z StarDeg 16311 5164822 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Пітэр Кушынг''' ({{lang-en|Peter Cushing}}; [[26 мая]] [[1913]] — [[11 жніўня]] [[1994]]) — брытанскі акцёр. == Біяграфія == Пітэр Кушынг нарадзіўся 26 мая 1913 г. у Кенлі, графства Сурэй, Англія. Яго бацька, Джордж Эдвард Кушынг, быў землеўпарадчыкам, а маці, Нэлі Марыя Кінг. Пітэр і яго старэйшы брат Дэвід спачатку жылі ў Далвіч-Вілідж, паўднёвым прыгарадзе Лондана, перш чым вярнуцца ў Сурэй. У раннім узросце Кушынг зацікавіўся акцёрскім майстэрствам, натхнёны сваёй любімай цёткай, якая была тэатральнай актрысай. Ён таксама маляваў у школе, талент, які пазней выкарыстаў на сваёй першай працы памочнікам землеўпарадчыка. Ён гуляў у мясцовым аматарскім тэатры, перш чым пераехаць у Лондан, дзе вучыўся ў Гілдхолскай школе музыкі і драмы. У 1939 годзе Кушынг адправіўся ў Галівуд, дзе атрымаў ролю другога плана ў фільме «Чалавек у жалезнай масцы», а таксама выступаў на Брадвеі. Падчас Другой сусветнай вайны ён вярнуўся на радзіму і далучыўся да Нацыянальнай асацыяцыі забаўляльных паслуг. Пасля вайны яго першым фільмам стаў «[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлет]]» (1948), у якім Кушынг сыграў эпізадычную ролю разам са сваім будучым партнёрам па фільмах жахаў Крыстаферам Лі. Кушынг быў жанаты адзін раз, з Хелен Бэк, з 1943 па 1971 год, калі яго жонка памерла. Ён памёр 11 жніўня 1994 года ў Кентэрберы, Англія, ад раку прастаты. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} qyemlj7hn0wyj28fs2hotxm937fmxrk 5164825 5164822 2026-07-12T05:33:30Z StarDeg 16311 5164825 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Пітэр Кушынг''' ({{lang-en|Peter Cushing}}; [[26 мая]] [[1913]] — [[11 жніўня]] [[1994]]) — брытанскі акцёр. == Біяграфія == Пітэр Кушынг нарадзіўся 26 мая 1913 г. у Кенлі, графства Сурэй, Англія. Яго бацька, Джордж Эдвард Кушынг, быў землеўпарадчыкам, а маці, Нэлі Марыя Кінг. Пітэр і яго старэйшы брат Дэвід спачатку жылі ў Далвіч-Вілідж, паўднёвым прыгарадзе Лондана, перш чым вярнуцца ў Сурэй. У раннім узросце Кушынг зацікавіўся акцёрскім майстэрствам, натхнёны сваёй любімай цёткай, якая была тэатральнай актрысай. Ён таксама маляваў у школе, талент, які пазней выкарыстаў на сваёй першай працы памочнікам землеўпарадчыка. Ён гуляў у мясцовым аматарскім тэатры, перш чым пераехаць у Лондан, дзе вучыўся ў Гілдхолскай школе музыкі і драмы. У 1939 годзе Кушынг адправіўся ў Галівуд, дзе атрымаў ролю другога плана ў фільме «Чалавек у жалезнай масцы», а таксама выступаў на Брадвеі. Падчас Другой сусветнай вайны ён вярнуўся на радзіму і далучыўся да Нацыянальнай асацыяцыі забаўляльных паслуг. Пасля вайны яго першым фільмам стаў «[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлет]]» (1948), у якім Кушынг сыграў эпізадычную ролю разам са сваім будучым партнёрам па фільмах жахаў Крыстаферам Лі. Кушынг быў жанаты адзін раз, з Хелен Бэк, з 1943 па 1971 год, калі яго жонка памерла. Ён памёр 11 жніўня 1994 года ў Кентэрберы, Англія, ад раку прастаты. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кушынг Пітэр}} b8qkf97r4uu8ol845wuy9yf6gti4mob 5164972 5164825 2026-07-12T11:12:22Z JerzyKundrat 174 5164972 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Пітэр Кушынг''' ({{lang-en|Peter Cushing}}; {{ВД-Прэамбула}}) — брытанскі акцёр. == Біяграфія == Пітэр Кушынг нарадзіўся 26 мая 1913 г. у Кенлі, графства Сурэй, Англія. Яго бацька, Джордж Эдвард Кушынг, быў землеўпарадчыкам, а маці, Нэлі Марыя Кінг. Пітэр і яго старэйшы брат Дэвід спачатку жылі ў Далвіч-Вілідж, паўднёвым прыгарадзе Лондана, перш чым вярнуцца ў Сурэй. У раннім узросце Кушынг зацікавіўся акцёрскім майстэрствам, натхнёны сваёй любімай цёткай, якая была тэатральнай актрысай. Ён таксама маляваў у школе, талент, які пазней выкарыстаў на сваёй першай працы памочнікам землеўпарадчыка. Ён гуляў у мясцовым аматарскім тэатры, перш чым пераехаць у Лондан, дзе вучыўся ў Гілдхолскай школе музыкі і драмы. У 1939 годзе Кушынг адправіўся ў Галівуд, дзе атрымаў ролю другога плана ў фільме «Чалавек у жалезнай масцы», а таксама выступаў на Брадвеі. Падчас Другой сусветнай вайны ён вярнуўся на радзіму і далучыўся да Нацыянальнай асацыяцыі забаўляльных паслуг. Пасля вайны яго першым фільмам стаў «[[Гамлет (фільм, 1948)|Гамлет]]» (1948), у якім Кушынг сыграў эпізадычную ролю разам са сваім будучым партнёрам па фільмах жахаў Крыстаферам Лі. Пітэр Кушынг быў жанаты адзін раз, з Хелен Бэк, з 1943 па 1971 год, калі яго жонка памерла. Ён памёр 11 жніўня 1994 года ў Кентэрберы, Англія, ад раку прастаты. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кушынг Пітэр}} sjwsr7zwfgj3s8xab61qdsxnzts3vjy 0 810755 5164838 2026-07-12T06:29:41Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1360091576|Jiangmen]]» 5164838 wikitext text/x-wiki {{НП}}'''Дзьянмэнь''' ({{Lang-zh|江门}} (на [[Кантонскі|кантонскім дыялекце]] — '''Kongmoon''', бел. '''Кунмун''') — [[:en:Prefecture-level_city|гарадская акруга]] (горад прэфектурнага ўзроўню) ў правінцыі [[Гуандун]] на поўдні Кітая. Паводле перапісу насельніцтва 2020 года, агульная колькасць насельніцтва Дзьянмэня складала каля 4 798 090 чалавек. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Commonscat|Jiangmen}} * [https://web.archive.org/web/20131206010047/http://jm.gd.vnet.cn/ Міжнародны сайт Дзьянмэня] {{In lang|zh}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гарадскія акругі КНР]] gtt3efymasgpdrrk37t8gt8nhme8wj4 5164839 5164838 2026-07-12T06:33:34Z DzBar 156353 5164839 wikitext text/x-wiki {{НП | карта рэгіёна = Guangdong_subdivisions_-_Jiangmen.svg }}'''Дзьянмэнь''' ({{Lang-zh|江门}} (на [[Кантонскі|кантонскім дыялекце]] — '''Kongmoon''', бел. '''Кунмун''') — [[:en:Prefecture-level_city|гарадская акруга]] (горад прэфектурнага ўзроўню) ў правінцыі [[Гуандун]] на поўдні Кітая. Паводле перапісу насельніцтва 2020 года, агульная колькасць насельніцтва Дзьянмэня складала каля 4 798 090 чалавек. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Commonscat|Jiangmen}} * [https://web.archive.org/web/20131206010047/http://jm.gd.vnet.cn/ Міжнародны сайт Дзьянмэня] {{In lang|zh}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйныя адзінкі КНР акруговага ўзроўня]] sty5fel3iragpz6buyn1qslimedwf36 5164855 5164839 2026-07-12T07:22:06Z DzBar 156353 пунктуацыя 5164855 wikitext text/x-wiki {{НП | карта рэгіёна = Guangdong_subdivisions_-_Jiangmen.svg }}'''Дзьянмэнь''' ({{Lang-zh|江门}} (на [[Кантонскі|кантонскім дыялекце]] — '''Kongmoon''', бел. '''Кунмун''')) — [[:en:Prefecture-level_city|гарадская акруга]] (горад прэфектурнага ўзроўню) ў правінцыі [[Гуандун]] на поўдні Кітая. Паводле перапісу насельніцтва 2020 года, агульная колькасць насельніцтва Дзьянмэня складала каля 4 798 090 чалавек. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Commonscat|Jiangmen}} * [https://web.archive.org/web/20131206010047/http://jm.gd.vnet.cn/ Міжнародны сайт Дзьянмэня] {{In lang|zh}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйныя адзінкі КНР акруговага ўзроўня]] sabjr0h6dkh6fn7q28t9dx40cdlfqm4 0 810756 5164840 2026-07-12T06:34:27Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Кіёура Кэйго''' (яп. 清浦奎吾, 27 сакавіка 1850, Ямага — 5 лістапада 1942, Токіо) — японскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр Японіі (7 студзеня — 11 чэрвеня 1924 года). == Біяграфія == Кіёура нарадзіўся ў раёне Камота[англ.] былой правінцыі Хіга (цяп...» 5164840 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Кіёура Кэйго''' (яп. 清浦奎吾, 27 сакавіка 1850, Ямага — 5 лістапада 1942, Токіо) — японскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр Японіі (7 студзеня — 11 чэрвеня 1924 года). == Біяграфія == Кіёура нарадзіўся ў раёне Камота[англ.] былой правінцыі Хіга (цяпер горад Ямага), вучыўся ў школе Хірасэ Танса «Кангіэн»[яп.]. Яшчэ ў маладосці Кіеўра паказаў сябе здольным палітыкам і правазнаўцам і, працуючы сумесна з Міністэрствам юстыцыі з 1876 года, удзельнічаў у падрыхтоўцы праекта «Закона аб захаванні міру» 1887 года. Увайшоўшы ў альянс з вядомым палітыкам Ямагатай Арытама, Кіёура Кэйга займаў некалькі адказных пастоў у кабінеце міністраў. У 1921 годзе стаў прэзідэнтам Таемнай Рады. У студзені 1924 г. Кіёура сфармаваў свой кабінет, але пад націскам некалькіх палітычных партый, якія аб’ядналіся ў рух пратэсту канстытуцыйнага ўрада, неўзабаве быў вымушаны сысці ў адстаўку. 6q4n6bjl0o1h074ndcr6eoobgnl3vv3 5164842 5164840 2026-07-12T06:35:53Z StarDeg 16311 5164842 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Кіёура Кэйго''' (яп. 清浦奎吾, 27 сакавіка 1850, Ямага — 5 лістапада 1942, Токіо) — японскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр Японіі (7 студзеня — 11 чэрвеня 1924 года). == Біяграфія == Кіёура нарадзіўся ў раёне Камота былой правінцыі Хіга (цяпер горад Ямага), вучыўся ў школе Хірасэ Танса «Кангіэн». Яшчэ ў маладосці Кіеўра паказаў сябе здольным палітыкам і правазнаўцам і, працуючы сумесна з Міністэрствам юстыцыі з 1876 года, удзельнічаў у падрыхтоўцы праекта «Закона аб захаванні міру» 1887 года. Увайшоўшы ў альянс з вядомым палітыкам Ямагатай Арытама, Кіёура Кэйга займаў некалькі адказных пастоў у кабінеце міністраў. У 1921 годзе стаў прэзідэнтам Таемнай Рады. У студзені 1924 г. Кіёура сфармаваў свой кабінет, але пад націскам некалькіх палітычных партый, якія аб’ядналіся ў рух пратэсту канстытуцыйнага ўрада, неўзабаве быў вымушаны сысці ў адстаўку. {{Бібліяінфармацыя}} 6a060az6ae6ahhs2dcqq22i17ce2bo3 5164843 5164842 2026-07-12T06:36:35Z StarDeg 16311 5164843 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Кіёура Кэйго''' (яп. 清浦奎吾, 27 сакавіка 1850, Ямага — 5 лістапада 1942, Токіо) — японскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр Японіі (7 студзеня — 11 чэрвеня 1924 года). == Біяграфія == Кіёура нарадзіўся ў раёне Камота былой правінцыі Хіга (цяпер горад Ямага), вучыўся ў школе Хірасэ Танса «Кангіэн». Яшчэ ў маладосці Кіеўра паказаў сябе здольным палітыкам і правазнаўцам і, працуючы сумесна з Міністэрствам юстыцыі з 1876 года, удзельнічаў у падрыхтоўцы праекта «Закона аб захаванні міру» 1887 года. Увайшоўшы ў альянс з вядомым палітыкам Ямагатай Арытама, Кіёура Кэйга займаў некалькі адказных пастоў у кабінеце міністраў. У 1921 годзе стаў прэзідэнтам Таемнай Рады. У студзені 1924 г. Кіёура сфармаваў свой кабінет, але пад націскам некалькіх палітычных партый, якія аб’ядналіся ў рух пратэсту канстытуцыйнага ўрада, неўзабаве быў вымушаны сысці ў адстаўку. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Прэм'ер-міністры Японіі}} {{Бібліяінфармацыя}} ge7lvwfpqhg8oyb5v9de6z07b0ve8j7 5164844 5164843 2026-07-12T06:38:27Z StarDeg 16311 5164844 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Кіёура Кэйго''' (яп. 清浦奎吾, 27 сакавіка 1850, Ямага — 5 лістапада 1942, Токіо) — японскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр Японіі (7 студзеня — 11 чэрвеня 1924 года). == Біяграфія == Кіёура нарадзіўся ў раёне Камота былой правінцыі Хіга (цяпер горад Ямага), вучыўся ў школе Хірасэ Танса «Кангіэн». Яшчэ ў маладосці Кіеўра паказаў сябе здольным палітыкам і правазнаўцам і, працуючы сумесна з Міністэрствам юстыцыі з 1876 года, удзельнічаў у падрыхтоўцы праекта «Закона аб захаванні міру» 1887 года. Увайшоўшы ў альянс з вядомым палітыкам Ямагатай Арытама, Кіёура Кэйго займаў некалькі адказных пастоў у кабінеце міністраў. У 1921 годзе стаў прэзідэнтам Таемнай Рады. У студзені 1924 г. Кіёура сфармаваў свой кабінет, але пад націскам некалькіх палітычных партый, якія аб’ядналіся ў рух пратэсту канстытуцыйнага ўрада, неўзабаве быў вымушаны сысці ў адстаўку. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Прэм'ер-міністры Японіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі]] 6xgazdzs24bce5f9upq157n58e7mina 5164971 5164844 2026-07-12T11:10:38Z JerzyKundrat 174 Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту. 5164971 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{ДД}} '''Кіёура Кэйго''' (яп. 清浦奎吾, 27 сакавіка 1850, Ямага — 5 лістапада 1942, Токіо) — японскі палітычны і дзяржаўны дзеяч. Прэм’ер-міністр Японіі (7 студзеня — 11 чэрвеня 1924 года). == Біяграфія == Кіёура нарадзіўся ў раёне Камота былой правінцыі Хіга (цяпер горад Ямага), вучыўся ў школе Хірасэ Танса «Кангіэн». Яшчэ ў маладосці Кіеўра паказаў сябе здольным палітыкам і правазнаўцам і, працуючы сумесна з Міністэрствам юстыцыі з 1876 года, удзельнічаў у падрыхтоўцы праекта «Закона аб захаванні міру» 1887 года. Увайшоўшы ў альянс з вядомым палітыкам Ямагатай Арытама, Кіёура Кэйго займаў некалькі адказных пастоў у кабінеце міністраў. У 1921 годзе стаў прэзідэнтам Таемнай Рады. У студзені 1924 г. Кіёура сфармаваў свой кабінет, але пад націскам некалькіх палітычных партый, якія аб’ядналіся ў рух пратэсту канстытуцыйнага ўрада, неўзабаве быў вымушаны сысці ў адстаўку. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Прэм'ер-міністры Японіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Японіі]] lia82y309f0zlluzcunvyj9i0gayn1q 0 810757 5164846 2026-07-12T06:47:56Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/153472483|Наука и жизнь]]» 5164846 wikitext text/x-wiki {{Часопіс|ISSN=0028-1263}}'''Наука и жизнь''' — расійскі і савецкі штомесячны [[Папулярызацыя навукі|навукова-папулярны]] ілюстраваны часопіс шырокага профілю. Заснаваны ў кастрычніку 1934 года (рэдакцыя вядзе адлік гісторыі часопіса з аднайменнага выдання, якое выходзіла у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў 1890—1900 гадах). У пасляваенны савецкі перыяд тыраж часопіса быў адным з самых высокіх у Савецкім Саюзе. Напрыклад, у 1980 годзе тыраж аднаго нумара складаў 3 млн асобнікаў. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] тыраж часопіса рэзка скараціўся і ў 2000-я гады складаў менш за 50 тыс. ас. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Cite web|url=http://www.nkj.ru/|title=Наука и жизнь|access-date=2011-12-26|ref=Наука и жизнь}} * [https://pynop.com/nauka-i-zhizn.htm Архив журнала «Наука и жизнь»] * https://on-demand.eastview.com/browse/publication/8287/udb/12/наука-и-жизнь * [http://www.nkj.ru/blogs/communication/blog/Elena_Lozovskaya/ Блог главного редактора] [[Катэгорыя:Часопісы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]] [[Катэгорыя:Штомесячныя часопісы]] [[Катэгорыя:Часопісы, якія з’явіліся ў 1890 годзе]] [[Катэгорыя:Часопісы СССР]] [[Катэгорыя:Часопісы Расіі]] [[Катэгорыя:Навукова-папулярныя часопісы]] o81hr65pbgn8b6bntbik1tbhztzwmzd 14 810758 5164848 2026-07-12T06:59:09Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Часопісы паводле перыядычнасці]] [[Катэгорыя:Штомесячныя выданні|Часопісы]]» 5164848 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Часопісы паводле перыядычнасці]] [[Катэгорыя:Штомесячныя выданні|Часопісы]] qnnmfahxij5udh82zauael95yg2jpnf 14 810759 5164850 2026-07-12T07:05:32Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Гістарычныя часопісы паводле краін|Польшча]] [[Катэгорыя:Навуковыя часопісы Польшчы]] [[Катэгорыя:Гістарычная навука ў Польшчы|Часопісы]]» 5164850 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гістарычныя часопісы паводле краін|Польшча]] [[Катэгорыя:Навуковыя часопісы Польшчы]] [[Катэгорыя:Гістарычная навука ў Польшчы|Часопісы]] 28dstd049ogsj8hd0487i2w9003t6iq 5164851 5164850 2026-07-12T07:06:28Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Гістарычная навука ў Польшчы]]; дададзена [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5164851 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гістарычныя часопісы паводле краін|Польшча]] [[Катэгорыя:Навуковыя часопісы Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Польшчы|Часопісы]] 0xoz7vo7j9dx3k8xclu8ca7nm6ctqlx 14 810760 5164859 2026-07-12T07:28:49Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты XXI стагоддзя]]» 5164859 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Паэтэсы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты XXI стагоддзя]] de4gwkwoi8odvhog6zxnx5eg7snrz77 14 810761 5164861 2026-07-12T07:31:14Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Будапешта]]» 5164861 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Будапешта]] 3av6ofwf6akkvubxfwyzpem9es9olvv 14 810762 5164865 2026-07-12T07:36:24Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Group|Def]] [[Катэгорыя:Def Jam Recordings]] [[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў|Def]]» 5164865 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Group|Def]] [[Катэгорыя:Def Jam Recordings]] [[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў|Def]] 6naxacq34i49ohsd482jj6s4f9slhhm 14 810763 5164868 2026-07-12T07:44:42Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Sony Music]] [[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў|Sony]]» 5164868 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Sony Music]] [[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў|Sony]] f1seyuitxjk2zkeuzrgcr6ls2x078g4 14 810764 5164876 2026-07-12T08:04:47Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Дэз-метал-гурты паводле краін|Вялікабрытанія]] [[Катэгорыя:Метал-гурты Вялікабрытаніі]]» 5164876 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Дэз-метал-гурты паводле краін|Вялікабрытанія]] [[Катэгорыя:Метал-гурты Вялікабрытаніі]] 9cds3xghattb2cn2uwpehqaq0s98iyr 14 810765 5164882 2026-07-12T08:09:21Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Грайндкор]] [[Катэгорыя:Метал-гурты паводле стыляў]]» 5164882 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Грайндкор]] [[Катэгорыя:Метал-гурты паводле стыляў]] 2kizyehz6bs91hc8qsxqi00227blw6q 14 810766 5164884 2026-07-12T08:11:53Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Жанры металу]]» 5164884 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Жанры металу]] atmzr215yyg2xvvsfrrmyzinl0rjtxb 0 810767 5164929 2026-07-12T09:33:50Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Аўтастоп (турызм)]] 5164929 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аўтастоп (турызм)]] 6s47cea5yvy4pxoawfv1droqrgcb0yb 0 810768 5164963 2026-07-12T10:46:38Z Siarhei V 122587 Новая старонка 5164963 wikitext text/x-wiki '''Грэйдан Сандэрс''' ({{lang-en|Graydon Saunders}}) — канадскі пісьменнік у жанры [[фэнтэзі]], найбольш вядомы як аўтар серыі электронных кніг ''«The Commonweal»'', першы том якой (''«The March North»'') выйшаў у 2014 годзе <ref name="Prometheus" /><ref name="ISFDBseries" />. Літаратурныя аглядальнікі ацэньваюць серыю за асабліва шчыльны і насычаны тэкст, ускоснае выкладанне сюжэта, а таксама палітычнае асэнсаванне законаў, праблемы рабства, [[Эгалітарызм|эгалітарызму]] і звышмоцнай магіі ў сацыяльнай сістэме <ref name="Prometheus" /><ref name="NicollMarch" /><ref name="DeLong" />. Сандэрс таксама з'яўляецца аўтарам пазацыклавага (самастойнага) фэнтэзі-рамана ''«The Human Dress»'' (2018)<ref name="ISFDBauthor" /><ref name="NicollHD" />. == Творчасць == === Цыкл «The Commonweal» === Свой першы апублікаваны раман ''«The March North»'' аўтар выпусціў у фармаце электроннай кнігі ў 2014 годзе пад уласным імпрынтам ''«Tall Woods Books»'' <ref name="KoboMarch" /><ref name="ISFDBseries" />. Раман паклаў пачатак кніжнаму цыклу ''«The Commonweal»'', у які ў далейшым увайшлі працягі ''«A Succession of Bad Days»'' (2015), ''«Safely You Deliver»'' (2016), ''«Under One Banner»'' (2018) і ''«A Mist of Grit and Splinters»'' (2020) <ref name="ISFDBseries" /><ref name="KoboSeries" />. Дзеянне цыкла разгортваецца ў выдуманым свеце, дзе магія надзяляе асобных людзей уладай і знішчальным патэнцыялам паўнавартасных дзяржаў. Напісаўшы для ''«Prometheus Blog»'' ([[Лібертарыянства|лібертарыянскае]] футурыстычнае таварыства), крытык Уільям Стодард адзначыў, што ў цэнтры ўвагі аўтара — грамадства, якое ў свеце звышчалавечых магічных тыранаў і гвалту спрабуе пабудаваць аазіс абароны і законнасці, рашуча адкідаючы інстытут рабства <ref name="Prometheus" />. Даследчык і пісьменнік [[Джэймс Дэвіс Нікал]] (James Davis Nicoll), прааналізаваўшы пазнейшыя раманы Сандэрса, схарактарызаваў іх як гісторыі аб тым, як сапраўднае эгалітарнае грамадства спрабуе інтэграваць асоб з экстрэмальнай сілай, і не ставіцца да іх пры гэтым як да сваіх рабоў ці гаспадароў <ref name="NicollSYD" />. === Іншыя раманы === У 2018 годзе быў апублікаваны незалежны раман Сандэрса ''«The Human Dress»'' <ref name="ISFDBauthor" />. Як падкрэсліў Джэймс Нікал, кніга разгортваецца ў зусім новым сусвеце асобна ад падзей ''«The Commonweal»''. Дзеянне рамана адбываецца ў вельмі суровым рэгіёне (пасля перыяду злядзянення), дзе ёсць яўныя скандынаўскія адсылкі, а мясцовыя жыхары мусяць выжываць сярод пачвар і сталых нападаў іншых чалавечых паселішчаў <ref name="NicollHD" />. == Крытыка і ўплыў == Уільям Стодард назваў сусвет Сандэрса ''«адным з самых цікавых сучасных твораў»'' у фэнтэзі-літаратуры дзякуючы прапрацаванаму светабудаванню, палітычным праблемам свабоды волі, роўнасці перад законам і надзвычай спецыфічнаму моцнаму «ўскоснаму наратыву». Чытач тут вымушаны не чакаць тлумачэнняў у лоб, а дакладна выбудоўваць кантэкст праз рэдкія падказкі ў творы <ref name="Prometheus" />. У сваім водгуку на ''«The March North»'' крытык Нікал акрэсліў стыль як ''«эканомны і неверагодна шчыльны»'', знаходзячы моцныя паралелі паміж ваенна-фантастычным складнікам Сандэрса і раманамі Глена Кука (цыкл «[[Чорны атрад]]»), а ўласцівае твору лаканічнае і хуткае апісанне прыпадабніў да работ [[Джон Майкл Форд|Джона Форда]] <ref name="NicollMarch" />. Пазней, у ацэнцы ''«Safely You Deliver»'', ён выказаў меркаванне, што дадзены том і яго папярэднік функцыянуюць фактычна як дзве палавіны адной сюжэтнай гісторыі, асэнсоўваючы непасрэдныя экалагічныя і сацыяльныя наступствы існавання звышсільных магічных штурмавікоў ва ўраўніцельным грамадстве <ref name="NicollSYD" />. У 2018 годзе на эканаміст і палітолаг [[Джэймс Брэдфард Дэлонг]] апісаў кнігу Сандэрса як своеасаблівы «ўдалы трактат пра рэалізацыю функцыянальнага [[Сацыялізм|сацыялізму]], ідэальна замаскіраваны пад вострасюжэтнае ваеннае цёмнае фэнтэзі»<ref name="DeLong" />. Вучоны-статыстык Касма Шалізі адрэагаваў на гэты стыль больш крытычна (зазначыўшы ў аглядзе «A Succession of Bad Days», што персанажы часцяком «губяць індывідуальны голас» і размаўляюць на адзін тон), аднак гэтаксама ўсхваліў гіганцкую дэталізацыю і фізічна-навуковы падыход да логікі стварэння магіі <ref name="Shalizi2022" />. Даследчыца Рэйчэл Браўн сцвярджала, што Сандэрс моцна дыстанцыяваны ад масавага камерцыйнага літаратурнага пласта, бо лінію яго творчага натхнення куды прасцей адсачыць ад «[[Беавульф|Беавульфа]]» ці традыцыі [[Ісландскія сагі|«Сагі пра Ньяла»]], чым ад класічнай папулярнай школы [[Дж. Р. Р. Толкін|Толкіна]]<ref name="RMB" />. == Бібліяграфія == === Серыя «The Commonweal» === * ''«The March North»'' (выд. Tall Woods Books, 2014) <ref name="KoboMarch" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«A Succession of Bad Days»'' (выд. Tall Woods Books, 2015) <ref name="KoboSuccession" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«Safely You Deliver»'' (выд. Tall Woods Books, 2016) <ref name="KoboSafely" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«Under One Banner»'' (выд. Tall Woods Books, 2018) <ref name="KoboBanner" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«A Mist of Grit and Splinters»'' (выд. Tall Woods Books, 2020) <ref name="KoboMist" /><ref name="ISFDBseries" /> === Асобныя раманы === * ''«The Human Dress»'' (выд. Tall Woods Books, 2018) <ref name="ISFDBauthor" /><ref name="NicollHD" /> == Зноскі == {{Reflist|refs=<ref name="Prometheus">{{cite web |last=Stoddard |first=William H. |title=Magic, superhuman tyranny and creating a society without slavery in Graydon Saunders's fantasy Commonweal Series |url=https://www.lfs.org/blog/magic-superhuman-tyranny-and-creating-a-society-without-slavery-in-graydon-saunderss-fantasy-commonweal-series/ |website=Prometheus Blog |publisher=[[Libertarian Futurist Society]] |date=2023-06-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="NicollMarch">{{cite web |last=Nicoll |first=James Davis |author-link=James Davis Nicoll |title=A world of ancient magics |url=https://jamesdavisnicoll.com/review/a-world-of-ancient-magics |website=James Nicoll Reviews |date=2015-02-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="NicollSYD">{{cite web |last=Nicoll |first=James Davis |author-link=James Davis Nicoll |title=Not quite Xavier's School for Gifted Youngsters |url=https://jamesdavisnicoll.com/review/not-quite-xaviers-school-for-gifted-youngsters |website=James Nicoll Reviews |date=2016-05-25 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="NicollHD">{{cite web |last=Nicoll |first=James Davis |author-link=James Davis Nicoll |title=Come to Burn Your Kingdom Down |url=https://jamesdavisnicoll.com/review/come-to-burn-your-kingdom-down |website=James Nicoll Reviews |date=2018-05-01 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="Shalizi2022">{{cite web |last=Shalizi |first=Cosma |title=Books to Read While the Algae Grow in Your Fur, April 2022 |url=http://bactra.org/weblog/algae-2022-04.html |website=Three-Toed Sloth |date=2022-04-30 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="DeLong">{{cite web |last=DeLong |first=J. Bradford |title=Dubious Prospects |url=https://www.bradford-delong.com/2018/01/dubious-prospects.html |website=Grasping Reality |date=2018-01-27 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="RMB">{{cite web |last=Brown |first=Rachel Manija |title=The March North, by Graydon Saunders |url=https://rachelmanija.dreamwidth.org/tag/author:+saunders+graydon |website=Rachel Manija Brown's Dreamwidth |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="ISFDBseries">{{cite web |title=Series: The Commonweal |url=https://isfdb.org/cgi-bin/pe.cgi?39787 |website=[[Інтэрнэт-база спекулятыўнай фікцыі|ISFDB]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="ISFDBauthor">{{cite web |title=Summary Bibliography: Graydon Saunders |url=https://isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?217465 |website=[[Інтэрнэт-база спекулятыўнай фікцыі|ISFDB]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboSeries">{{cite web |title=Commonweal Book Series |url=https://www.kobo.com/us/en/series/commonweal |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboMarch">{{cite web |title=The March North eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/the-march-north |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboSuccession">{{cite web |title=A Succession of Bad Days eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/a-succession-of-bad-days-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboSafely">{{cite web |title=Safely You Deliver eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/safely-you-deliver-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboBanner">{{cite web |title=Under One Banner eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/under-one-banner-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboMist">{{cite web |title=A Mist of Grit and Splinters eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/a-mist-of-grit-and-splinters-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref>}} == Спасылкі == * [https://dubiousprospects.blogspot.com/ ''Dubious Prospects''] — уласны афіцыйны блог аўтара {{ref-en}} t0yg3avj6ab3v03fhqm0c3hphc651qn 5164964 5164963 2026-07-12T10:48:14Z Siarhei V 122587 5164964 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | імя = Грэйдан Сандэрс | арыгінальнае імя = {{lang-en|Graydon Saunders}} | грамадзянства = {{сцягафікацыя|Канада}} | род дзейнасці = пісьменнік, аўтар [[фэнтэзі]] | гады дзейнасці = 2014 — цяперашні час | жанр = фэнтэзі, ваеннае фэнтэзі | мова твораў = [[Англійская мова|англійская]] | дэбют = ''The March North'' (2014) | сайт = [https://dubiousprospects.blogspot.com dubiousprospects.blogspot.com] }} '''Грэйдан Сандэрс''' ({{lang-en|Graydon Saunders}}) — канадскі пісьменнік у жанры [[фэнтэзі]], найбольш вядомы як аўтар серыі электронных кніг ''«The Commonweal»'', першы том якой (''«The March North»'') выйшаў у 2014 годзе <ref name="Prometheus" /><ref name="ISFDBseries" />. Літаратурныя аглядальнікі ацэньваюць серыю за асабліва шчыльны і насычаны тэкст, ускоснае выкладанне сюжэта, а таксама палітычнае асэнсаванне законаў, праблемы рабства, [[Эгалітарызм|эгалітарызму]] і звышмоцнай магіі ў сацыяльнай сістэме <ref name="Prometheus" /><ref name="NicollMarch" /><ref name="DeLong" />. Сандэрс таксама з'яўляецца аўтарам пазацыклавага (самастойнага) фэнтэзі-рамана ''«The Human Dress»'' (2018)<ref name="ISFDBauthor" /><ref name="NicollHD" />. == Творчасць == === Цыкл «The Commonweal» === Свой першы апублікаваны раман ''«The March North»'' аўтар выпусціў у фармаце электроннай кнігі ў 2014 годзе пад уласным імпрынтам ''«Tall Woods Books»'' <ref name="KoboMarch" /><ref name="ISFDBseries" />. Раман паклаў пачатак кніжнаму цыклу ''«The Commonweal»'', у які ў далейшым увайшлі працягі ''«A Succession of Bad Days»'' (2015), ''«Safely You Deliver»'' (2016), ''«Under One Banner»'' (2018) і ''«A Mist of Grit and Splinters»'' (2020) <ref name="ISFDBseries" /><ref name="KoboSeries" />. Дзеянне цыкла разгортваецца ў выдуманым свеце, дзе магія надзяляе асобных людзей уладай і знішчальным патэнцыялам паўнавартасных дзяржаў. Напісаўшы для ''«Prometheus Blog»'' ([[Лібертарыянства|лібертарыянскае]] футурыстычнае таварыства), крытык Уільям Стодард адзначыў, што ў цэнтры ўвагі аўтара — грамадства, якое ў свеце звышчалавечых магічных тыранаў і гвалту спрабуе пабудаваць аазіс абароны і законнасці, рашуча адкідаючы інстытут рабства <ref name="Prometheus" />. Даследчык і пісьменнік [[Джэймс Дэвіс Нікал]] (James Davis Nicoll), прааналізаваўшы пазнейшыя раманы Сандэрса, схарактарызаваў іх як гісторыі аб тым, як сапраўднае эгалітарнае грамадства спрабуе інтэграваць асоб з экстрэмальнай сілай, і не ставіцца да іх пры гэтым як да сваіх рабоў ці гаспадароў <ref name="NicollSYD" />. === Іншыя раманы === У 2018 годзе быў апублікаваны незалежны раман Сандэрса ''«The Human Dress»'' <ref name="ISFDBauthor" />. Як падкрэсліў Джэймс Нікал, кніга разгортваецца ў зусім новым сусвеце асобна ад падзей ''«The Commonweal»''. Дзеянне рамана адбываецца ў вельмі суровым рэгіёне (пасля перыяду злядзянення), дзе ёсць яўныя скандынаўскія адсылкі, а мясцовыя жыхары мусяць выжываць сярод пачвар і сталых нападаў іншых чалавечых паселішчаў <ref name="NicollHD" />. == Крытыка і ўплыў == Уільям Стодард назваў сусвет Сандэрса ''«адным з самых цікавых сучасных твораў»'' у фэнтэзі-літаратуры дзякуючы прапрацаванаму светабудаванню, палітычным праблемам свабоды волі, роўнасці перад законам і надзвычай спецыфічнаму моцнаму «ўскоснаму наратыву». Чытач тут вымушаны не чакаць тлумачэнняў у лоб, а дакладна выбудоўваць кантэкст праз рэдкія падказкі ў творы <ref name="Prometheus" />. У сваім водгуку на ''«The March North»'' крытык Нікал акрэсліў стыль як ''«эканомны і неверагодна шчыльны»'', знаходзячы моцныя паралелі паміж ваенна-фантастычным складнікам Сандэрса і раманамі Глена Кука (цыкл «[[Чорны атрад]]»), а ўласцівае твору лаканічнае і хуткае апісанне прыпадабніў да работ [[Джон Майкл Форд|Джона Форда]] <ref name="NicollMarch" />. Пазней, у ацэнцы ''«Safely You Deliver»'', ён выказаў меркаванне, што дадзены том і яго папярэднік функцыянуюць фактычна як дзве палавіны адной сюжэтнай гісторыі, асэнсоўваючы непасрэдныя экалагічныя і сацыяльныя наступствы існавання звышсільных магічных штурмавікоў ва ўраўніцельным грамадстве <ref name="NicollSYD" />. У 2018 годзе на эканаміст і палітолаг [[Джэймс Брэдфард Дэлонг]] апісаў кнігу Сандэрса як своеасаблівы «ўдалы трактат пра рэалізацыю функцыянальнага [[Сацыялізм|сацыялізму]], ідэальна замаскіраваны пад вострасюжэтнае ваеннае цёмнае фэнтэзі»<ref name="DeLong" />. Вучоны-статыстык Касма Шалізі адрэагаваў на гэты стыль больш крытычна (зазначыўшы ў аглядзе «A Succession of Bad Days», што персанажы часцяком «губяць індывідуальны голас» і размаўляюць на адзін тон), аднак гэтаксама ўсхваліў гіганцкую дэталізацыю і фізічна-навуковы падыход да логікі стварэння магіі <ref name="Shalizi2022" />. Даследчыца Рэйчэл Браўн сцвярджала, што Сандэрс моцна дыстанцыяваны ад масавага камерцыйнага літаратурнага пласта, бо лінію яго творчага натхнення куды прасцей адсачыць ад «[[Беавульф|Беавульфа]]» ці традыцыі [[Ісландскія сагі|«Сагі пра Ньяла»]], чым ад класічнай папулярнай школы [[Дж. Р. Р. Толкін|Толкіна]]<ref name="RMB" />. == Бібліяграфія == === Серыя «The Commonweal» === * ''«The March North»'' (выд. Tall Woods Books, 2014) <ref name="KoboMarch" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«A Succession of Bad Days»'' (выд. Tall Woods Books, 2015) <ref name="KoboSuccession" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«Safely You Deliver»'' (выд. Tall Woods Books, 2016) <ref name="KoboSafely" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«Under One Banner»'' (выд. Tall Woods Books, 2018) <ref name="KoboBanner" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«A Mist of Grit and Splinters»'' (выд. Tall Woods Books, 2020) <ref name="KoboMist" /><ref name="ISFDBseries" /> === Асобныя раманы === * ''«The Human Dress»'' (выд. Tall Woods Books, 2018) <ref name="ISFDBauthor" /><ref name="NicollHD" /> == Зноскі == {{Reflist|refs=<ref name="Prometheus">{{cite web |last=Stoddard |first=William H. |title=Magic, superhuman tyranny and creating a society without slavery in Graydon Saunders's fantasy Commonweal Series |url=https://www.lfs.org/blog/magic-superhuman-tyranny-and-creating-a-society-without-slavery-in-graydon-saunderss-fantasy-commonweal-series/ |website=Prometheus Blog |publisher=[[Libertarian Futurist Society]] |date=2023-06-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="NicollMarch">{{cite web |last=Nicoll |first=James Davis |author-link=James Davis Nicoll |title=A world of ancient magics |url=https://jamesdavisnicoll.com/review/a-world-of-ancient-magics |website=James Nicoll Reviews |date=2015-02-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="NicollSYD">{{cite web |last=Nicoll |first=James Davis |author-link=James Davis Nicoll |title=Not quite Xavier's School for Gifted Youngsters |url=https://jamesdavisnicoll.com/review/not-quite-xaviers-school-for-gifted-youngsters |website=James Nicoll Reviews |date=2016-05-25 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="NicollHD">{{cite web |last=Nicoll |first=James Davis |author-link=James Davis Nicoll |title=Come to Burn Your Kingdom Down |url=https://jamesdavisnicoll.com/review/come-to-burn-your-kingdom-down |website=James Nicoll Reviews |date=2018-05-01 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="Shalizi2022">{{cite web |last=Shalizi |first=Cosma |title=Books to Read While the Algae Grow in Your Fur, April 2022 |url=http://bactra.org/weblog/algae-2022-04.html |website=Three-Toed Sloth |date=2022-04-30 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="DeLong">{{cite web |last=DeLong |first=J. Bradford |title=Dubious Prospects |url=https://www.bradford-delong.com/2018/01/dubious-prospects.html |website=Grasping Reality |date=2018-01-27 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="RMB">{{cite web |last=Brown |first=Rachel Manija |title=The March North, by Graydon Saunders |url=https://rachelmanija.dreamwidth.org/tag/author:+saunders+graydon |website=Rachel Manija Brown's Dreamwidth |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="ISFDBseries">{{cite web |title=Series: The Commonweal |url=https://isfdb.org/cgi-bin/pe.cgi?39787 |website=[[Інтэрнэт-база спекулятыўнай фікцыі|ISFDB]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="ISFDBauthor">{{cite web |title=Summary Bibliography: Graydon Saunders |url=https://isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?217465 |website=[[Інтэрнэт-база спекулятыўнай фікцыі|ISFDB]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboSeries">{{cite web |title=Commonweal Book Series |url=https://www.kobo.com/us/en/series/commonweal |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboMarch">{{cite web |title=The March North eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/the-march-north |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboSuccession">{{cite web |title=A Succession of Bad Days eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/a-succession-of-bad-days-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboSafely">{{cite web |title=Safely You Deliver eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/safely-you-deliver-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboBanner">{{cite web |title=Under One Banner eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/under-one-banner-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboMist">{{cite web |title=A Mist of Grit and Splinters eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/a-mist-of-grit-and-splinters-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref>}} == Спасылкі == * [https://dubiousprospects.blogspot.com/ ''Dubious Prospects''] — уласны афіцыйны блог аўтара {{ref-en}} 5yxzxwr8hksyt6l9tga6jhwxks11h6b 5164965 5164964 2026-07-12T10:49:35Z Siarhei V 122587 5164965 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | імя = Грэйдан Сандэрс | арыгінальнае імя = {{lang-en|Graydon Saunders}} | грамадзянства = {{сцягафікацыя|Канада}} | род дзейнасці = пісьменнік, аўтар [[фэнтэзі]] | гады дзейнасці = 2014 — цяперашні час | жанр = фэнтэзі, ваеннае фэнтэзі | мова твораў = [[Англійская мова|англійская]] | дэбют = ''The March North'' (2014) | сайт = [https://dubiousprospects.blogspot.com dubiousprospects.blogspot.com] }} '''Грэйдан Сандэрс''' ({{lang-en|Graydon Saunders}}) — канадскі пісьменнік у жанры [[фэнтэзі]], найбольш вядомы як аўтар серыі электронных кніг ''«The Commonweal»'', першы том якой (''«The March North»'') выйшаў у 2014 годзе <ref name="Prometheus" /><ref name="ISFDBseries" />. Літаратурныя аглядальнікі ацэньваюць серыю за асабліва шчыльны і насычаны тэкст, ускоснае выкладанне сюжэта, а таксама палітычнае асэнсаванне законаў, праблемы рабства, [[Эгалітарызм|эгалітарызму]] і звышмоцнай магіі ў сацыяльнай сістэме <ref name="Prometheus" /><ref name="NicollMarch" /><ref name="DeLong" />. Сандэрс таксама з'яўляецца аўтарам пазацыклавага (самастойнага) фэнтэзі-рамана ''«The Human Dress»'' (2018)<ref name="ISFDBauthor" /><ref name="NicollHD" />. == Творчасць == === Цыкл «The Commonweal» === Свой першы апублікаваны раман ''«The March North»'' аўтар выпусціў у фармаце электроннай кнігі ў 2014 годзе пад уласным імпрынтам ''«Tall Woods Books»'' <ref name="KoboMarch" /><ref name="ISFDBseries" />. Раман паклаў пачатак кніжнаму цыклу ''«The Commonweal»'', у які ў далейшым увайшлі працягі ''«A Succession of Bad Days»'' (2015), ''«Safely You Deliver»'' (2016), ''«Under One Banner»'' (2018) і ''«A Mist of Grit and Splinters»'' (2020) <ref name="ISFDBseries" /><ref name="KoboSeries" />. Дзеянне цыкла разгортваецца ў выдуманым свеце, дзе магія надзяляе асобных людзей уладай і знішчальным патэнцыялам паўнавартасных дзяржаў. Напісаўшы для ''«Prometheus Blog»'' ([[Лібертарыянства|лібертарыянскае]] футурыстычнае таварыства), крытык Уільям Стодард адзначыў, што ў цэнтры ўвагі аўтара — грамадства, якое ў свеце звышчалавечых магічных тыранаў і гвалту спрабуе пабудаваць аазіс абароны і законнасці, рашуча адкідаючы інстытут рабства <ref name="Prometheus" />. Даследчык і пісьменнік [[Джэймс Дэвіс Нікал]] (James Davis Nicoll), прааналізаваўшы пазнейшыя раманы Сандэрса, схарактарызаваў іх як гісторыі аб тым, як сапраўднае эгалітарнае грамадства спрабуе інтэграваць асоб з экстрэмальнай сілай, і не ставіцца да іх пры гэтым як да сваіх рабоў ці гаспадароў <ref name="NicollSYD" />. === Іншыя раманы === У 2018 годзе быў апублікаваны незалежны раман Сандэрса ''«The Human Dress»'' <ref name="ISFDBauthor" />. Як падкрэсліў Джэймс Нікал, кніга разгортваецца ў зусім новым сусвеце асобна ад падзей ''«The Commonweal»''. Дзеянне рамана адбываецца ў вельмі суровым рэгіёне (пасля перыяду злядзянення), дзе ёсць яўныя скандынаўскія адсылкі, а мясцовыя жыхары мусяць выжываць сярод пачвар і сталых нападаў іншых чалавечых паселішчаў <ref name="NicollHD" />. == Крытыка і ўплыў == Уільям Стодард назваў сусвет Сандэрса ''«адным з самых цікавых сучасных твораў»'' у фэнтэзі-літаратуры дзякуючы прапрацаванаму светабудаванню, палітычным праблемам свабоды волі, роўнасці перад законам і надзвычай спецыфічнаму моцнаму «ўскоснаму наратыву». Чытач тут вымушаны не чакаць тлумачэнняў у лоб, а дакладна выбудоўваць кантэкст праз рэдкія падказкі ў творы <ref name="Prometheus" />. У сваім водгуку на ''«The March North»'' крытык Нікал акрэсліў стыль як ''«эканомны і неверагодна шчыльны»'', знаходзячы моцныя паралелі паміж ваенна-фантастычным складнікам Сандэрса і раманамі Глена Кука (цыкл «[[Чорны атрад]]»), а ўласцівае твору лаканічнае і хуткае апісанне прыпадабніў да работ [[Джон Майкл Форд|Джона Форда]] <ref name="NicollMarch" />. Пазней, у ацэнцы ''«Safely You Deliver»'', ён выказаў меркаванне, што дадзены том і яго папярэднік функцыянуюць фактычна як дзве палавіны адной сюжэтнай гісторыі, асэнсоўваючы непасрэдныя экалагічныя і сацыяльныя наступствы існавання звышсільных магічных штурмавікоў ва ўраўніцельным грамадстве <ref name="NicollSYD" />. У 2018 годзе на эканаміст і палітолаг [[Джэймс Брэдфард Дэлонг]] апісаў кнігу Сандэрса як своеасаблівы «ўдалы трактат пра рэалізацыю функцыянальнага [[Сацыялізм|сацыялізму]], ідэальна замаскіраваны пад вострасюжэтнае ваеннае цёмнае фэнтэзі»<ref name="DeLong" />. Вучоны-статыстык Касма Шалізі адрэагаваў на гэты стыль больш крытычна (зазначыўшы ў аглядзе «A Succession of Bad Days», што персанажы часцяком «губяць індывідуальны голас» і размаўляюць на адзін тон), аднак гэтаксама ўсхваліў гіганцкую дэталізацыю і фізічна-навуковы падыход да логікі стварэння магіі <ref name="Shalizi2022" />. Даследчыца Рэйчэл Браўн сцвярджала, што Сандэрс моцна дыстанцыяваны ад масавага камерцыйнага літаратурнага пласта, бо лінію яго творчага натхнення куды прасцей адсачыць ад «[[Беавульф|Беавульфа]]» ці традыцыі [[Ісландскія сагі|«Сагі пра Ньяла»]], чым ад класічнай папулярнай школы [[Дж. Р. Р. Толкін|Толкіна]]<ref name="RMB" />. == Бібліяграфія == === Серыя «The Commonweal» === * ''«The March North»'' (выд. Tall Woods Books, 2014) <ref name="KoboMarch" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«A Succession of Bad Days»'' (выд. Tall Woods Books, 2015) <ref name="KoboSuccession" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«Safely You Deliver»'' (выд. Tall Woods Books, 2016) <ref name="KoboSafely" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«Under One Banner»'' (выд. Tall Woods Books, 2018) <ref name="KoboBanner" /><ref name="ISFDBseries" /> * ''«A Mist of Grit and Splinters»'' (выд. Tall Woods Books, 2020) <ref name="KoboMist" /><ref name="ISFDBseries" /> === Асобныя раманы === * ''«The Human Dress»'' (выд. Tall Woods Books, 2018) <ref name="ISFDBauthor" /><ref name="NicollHD" /> == Зноскі == {{Reflist|refs=<ref name="Prometheus">{{cite web |last=Stoddard |first=William H. |title=Magic, superhuman tyranny and creating a society without slavery in Graydon Saunders's fantasy Commonweal Series |url=https://www.lfs.org/blog/magic-superhuman-tyranny-and-creating-a-society-without-slavery-in-graydon-saunderss-fantasy-commonweal-series/ |website=Prometheus Blog |publisher=[[Libertarian Futurist Society]] |date=2023-06-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="NicollMarch">{{cite web |last=Nicoll |first=James Davis |author-link=James Davis Nicoll |title=A world of ancient magics |url=https://jamesdavisnicoll.com/review/a-world-of-ancient-magics |website=James Nicoll Reviews |date=2015-02-19 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="NicollSYD">{{cite web |last=Nicoll |first=James Davis |author-link=James Davis Nicoll |title=Not quite Xavier's School for Gifted Youngsters |url=https://jamesdavisnicoll.com/review/not-quite-xaviers-school-for-gifted-youngsters |website=James Nicoll Reviews |date=2016-05-25 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="NicollHD">{{cite web |last=Nicoll |first=James Davis |author-link=James Davis Nicoll |title=Come to Burn Your Kingdom Down |url=https://jamesdavisnicoll.com/review/come-to-burn-your-kingdom-down |website=James Nicoll Reviews |date=2018-05-01 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="Shalizi2022">{{cite web |last=Shalizi |first=Cosma |title=Books to Read While the Algae Grow in Your Fur, April 2022 |url=http://bactra.org/weblog/algae-2022-04.html |website=Three-Toed Sloth |date=2022-04-30 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="DeLong">{{cite web |last=DeLong |first=J. Bradford |title=Dubious Prospects |url=https://www.bradford-delong.com/2018/01/dubious-prospects.html |website=Grasping Reality |date=2018-01-27 |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="RMB">{{cite web |last=Brown |first=Rachel Manija |title=The March North, by Graydon Saunders |url=https://rachelmanija.dreamwidth.org/tag/author:+saunders+graydon |website=Rachel Manija Brown's Dreamwidth |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="ISFDBseries">{{cite web |title=Series: The Commonweal |url=https://isfdb.org/cgi-bin/pe.cgi?39787 |website=[[Інтэрнэт-база спекулятыўнай фікцыі|ISFDB]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="ISFDBauthor">{{cite web |title=Summary Bibliography: Graydon Saunders |url=https://isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?217465 |website=[[Інтэрнэт-база спекулятыўнай фікцыі|ISFDB]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboSeries">{{cite web |title=Commonweal Book Series |url=https://www.kobo.com/us/en/series/commonweal |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboMarch">{{cite web |title=The March North eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/the-march-north |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboSuccession">{{cite web |title=A Succession of Bad Days eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/a-succession-of-bad-days-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboSafely">{{cite web |title=Safely You Deliver eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/safely-you-deliver-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboBanner">{{cite web |title=Under One Banner eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/under-one-banner-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref> <ref name="KoboMist">{{cite web |title=A Mist of Grit and Splinters eBook by Graydon Saunders |url=https://www.kobo.com/us/en/ebook/a-mist-of-grit-and-splinters-1 |website=[[Rakuten Kobo]] |access-date=2026-07-07}}</ref>}} == Спасылкі == * [https://dubiousprospects.blogspot.com/ ''Dubious Prospects''] — уласны афіцыйны блог аўтара {{ref-en}} [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі-фантасты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Канады]] bzeo4chkl5xsw8ehstzdg7ogmycfvqg 0 810769 5164975 2026-07-12T11:30:10Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1360731251|Rakuten]]» 5164975 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} {{Nihongo|'''Rakuten Group, Inc.'''|楽天グループ株式会社|Rakuten Gurūpu kabushikigaisha}} — японскі тэхналагічны [[Кангламерат (эканоміка)|кангламерат]], заснаваны ў [[Токіа]] ў 1997 годзе. Бізнес Rakuten ахоплівае электронную камерцыю, паслугі фінансавых тэхналогій, платформы лічбавага кантэнту і тэлекамунікацыі. Асноўныя паслугі ўключаюць платформу абмену паведамленнямі [[Viber|Rakuten Viber]], дыстрыб'ютар электронных кніг Rakuten Kobo, сэрвіс струменевай перадачы відэа Rakuten Viki і японскага тэлекамунікацыйнага правайдэра Rakuten Mobile. Кампанія працуе ў больш чым 30 краінах і рэгіёнах і мае больш за 29 000 супрацоўнікаў па ўсім свеце. Rakuten называюць «японскай [[Amazon.com|Amazon]]» дзякуючы шырокаму асартыменту інтэрнэт-крам і лічбавых паслуг. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Commons}}{{Major Internet companies}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Такійскай біржы]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Rakuten]] [[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі Японіі]] cm62qh2ptghoqcjba9pdvj4zfm3njkw 5164976 5164975 2026-07-12T11:30:54Z DzBar 156353 5164976 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} {{Nihongo|'''Rakuten Group, Inc.'''|楽天グループ株式会社|Rakuten Gurūpu kabushikigaisha}} — японскі тэхналагічны [[Кангламерат (эканоміка)|кангламерат]], заснаваны ў [[Токіа]] ў 1997 годзе. Бізнес Rakuten ахоплівае электронную камерцыю, паслугі фінансавых тэхналогій, платформы лічбавага кантэнту і тэлекамунікацыі. Асноўныя паслугі ўключаюць платформу абмену паведамленнямі [[Viber|Rakuten Viber]], дыстрыб'ютар электронных кніг Rakuten Kobo, сэрвіс струменевай перадачы відэа Rakuten Viki і японскага тэлекамунікацыйнага правайдэра Rakuten Mobile. Кампанія працуе ў больш чым 30 краінах і рэгіёнах і мае больш за 29 000 супрацоўнікаў па ўсім свеце. Rakuten называюць «японскай [[Amazon.com|Amazon]]» дзякуючы шырокаму асартыменту інтэрнэт-крам і лічбавых паслуг. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Commons}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Такійскай біржы]] [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:Rakuten]] [[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі Японіі]] 2art9yvt335xd5wtul0uv2xagq2t4rq 14 810770 5164980 2026-07-12T11:41:04Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Кампаніі Японіі]] [[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі паводле краін|Японія]]» 5164980 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Кампаніі Японіі]] [[Катэгорыя:Транснацыянальныя карпарацыі паводле краін|Японія]] sytiia0w77mgm29tv89tt2rioznp7l5 0 810771 5164981 2026-07-12T11:41:26Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «{{мастак}} '''Іосіф Давыдавіч Грынберг''' ({{ВДП}}) — беларускі і ізраільскі мастак, жывапісец, педагог. == Біяграфія == === Дзяцінства і вучоба === Нарадзіўся ў 1946 годзе ў Бабруйску{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Маці працавала машыністкай у канторы фабрыкі «Индпошиводежд...» 5164981 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Іосіф Давыдавіч Грынберг''' ({{ВДП}}) — беларускі і ізраільскі мастак, жывапісец, педагог. == Біяграфія == === Дзяцінства і вучоба === Нарадзіўся ў 1946 годзе ў Бабруйску{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Маці працавала машыністкай у канторы фабрыкі «Индпошиводежда». Сям’я жыла ў маленькім драўляным доме з мансардай, разам з імі туліліся яшчэ дзве сям’і. Неўзабаве бацька перавёз сям’ю ў Латвію, у Ілукстэ, дзе атрымаў ведамасную кватэру. Менавіта ў Латвіі Іосіф пазнаёміўся з фарбамі.{{sfn|Гринберг|2017|p=}} З патрабавання бабулі Сары, і праз раскручванне антысіметызму ў СССР падчас палітычнай кампаніі супраць «урачоў-шкоднікаў», сям’я вярнулася ў Бабруйск. Іосіф наведваў мастацкі кружок бабруйскага Дама піянераў. Бацькі падтрымлівалі яго захапленне, набываючы фарбы, кнігі і фотаматэрыялы.{{sfn|Гринберг|2017|p=}} Пасля няўдалай спробы паступлення ў Мінску, у 1961—1965 гадах вучыўся ў Пензенскім мастацкім вучылішчы імя К. А. Савіцкага. Яго настаўнікам быў Аляксей Рыгоравіч Вавілін, вучань акадэміка І. С. Гарушкіна-Саракапудава. У гэты перыяд Грынберг захапіўся музыкай і паэзіяй, наведваў канцэрты ў філармоніі.{{sfn|Гринберг|2010|p=}}{{sfn|Гринберг|2017|p=}} Пасля вучылішча год працаваў настаўнікам малявання і чарчэння ў дзвюх школах у Беларусі{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. У 1966 годзе паступіў у Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут (БДТМІ) на кафедру жывапісу{{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Яго выкладчыкам быў прафесар Іван Осіпавіч Ахрэмчык{{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Падчас вучобы сутыкаўся з праявамі антысемітызму, асабліва пасля Шасцідзённай вайны 1967 года{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Таксама Грынберг кансультаваўся ў Мая Данцыга, Арлена Кашкурэвіча і Аляксандра Кішчанкі{{sfn|Гринберг|2026|p=}}. Дыпломная карціна «Лейтенант Шмидт. Перед казнью» (1972) высока ацэнена і экспанавалася ў Акадэміі мастацтваў {{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. === Прафесійная дзейнасць (1972—1991) === У 1972—1991 гадах Іосіф Грынберг працаваў мастацкім кіраўніком дзіцячай ізастудыі Рэспубліканскага Палаца піянераў і школьнікаў у Мінску {{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Пад яго кіраўніцтвам студыя стала вядучым цэнтрам навучання, а творы вучняў выстаўляліся ў Японіі, ЗША, Германіі, Канадзе і іншых краінах {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Сярод яго вядомых вучняў: Зіновій Марголін, Міхаіл Тумеля, Юрый Падолін, Аляксей Мартынаў, Андрэй Бялоў, Максім Малышаў, Ігар Духан {{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}. === Эміграцыя ў Ізраіль (1991—2011) === У канцы 1991 года Грынберг эміграваў у Ізраіль {{sfn|Гринберг|2010|p=}}. У эміграцыі працаваў у галіне рэкламнай скульптуры, афармляў спектаклі ў дзіцячых тэатрах Тэль-Авіва, распісваў сцены ў школах, дзіцячых садах і медыцынскіх установах для душэўна хворых {{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Таксама займаўся выкладчыцкай дзейнасцю, у прыватнасці з дзецьмі сям’і Шыр {{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Жыў у раёне, створаным сям’ёй Ротшыльдаў каля Кейсарыі {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. === Пераезд ў Беларусь і вяртанне ў Ізраіль === У верасні 2011 года пасля сямейнага крызісу і разводу вярнуўся ў Беларусь. Працягваў творчую дзейнасць у Мінску, арганізоўваў сумесныя выставы са сваімі вучнямі і калегам Аляксандрам Родзіным.{{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Пасля 2017 года вярнуўся ў Ізраіль. Жыве і стварае ў Хайфе. === Захапленні і хобі === Аматар класічнай музыкі (Бах, Віла Лобас){{sfn|Гринберг|2026|p=}}. За хобі можна лічыць выраб падрамнікаў і грунтаванне палотнаў, да чаго часам прыцягвае і сваіх знаёмых{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. == Сям’я == Больш за сорак гадоў быў жанаты з Галінай, выпускніцай кансерваторыі і арганізатаркай канцэртаў у Ізраілі{{sfn|Гринберг|2026|p=}}. Каля 2011 года, рашэннем равінскага суда шлюб скасаваны, мастак пакінуў агульнае жытло.{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Сын працаваў у японскай камп’ютарнай фірме ў Тэль-Авіве, пазней пераехаў у Канаду{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Дачка — Міры, служыла ў ізраільскай арміі ў Газе і на ваенна-марской базе пад Хайфай, скончыла Бар-Іланскі ўніверсітэт, працавала ў Лондане{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Унучка Пілар (нар. 2002) нарадзілася і жыве ў Канадзе {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Двое ўнукаў жывуць ў Ізраілі{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. == Творчасць і педагагічныя погляды == Стварае ў тэхніцы алейнага жывапісу{{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}. На творчасць Грынберга моцна паўплывала знаёмства з мастаком Ізраілем Басавым, чыю творчасць ён высока ацэньваў за касмічнасць і музычнасць{{sfn|Гринберг|2026|p=}}. Творы Грынберга вылучаюцца тонкасцю пачуццяў, эмацыйнасцю, філасофскай глыбінёй і ностальгічнымі матывамі {{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}. Адзін з важных цыклаў работ — «Стары Тэль-Авіў»{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Грынберг заклікае вучняў маляваць навакольны свет «сваімі словамі», не капіраваць стылістыку мультфільмаў. У педагагічных парадах адзначае, што алей забяспечвае большыя магчымасці для мастацкага эфекту, хоць акрыл прасцейшы ў выкарыстанні.{{sfn|Гринберг|2010|p=}} === Выстаўкі === * 1973 — выстаўка лепшых дыпломных карцін у Акадэміі мастацтваў (Ленінград) {{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. * 1975 — выстаўка да 25-годдзя БДТМІ (Мінск) {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. * 1976—1980 — удзел у маладзёжных рэспубліканскіх выстаўках {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. * 1987 — вялікая рэспубліканская выстаўка {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. * 1989 — выстаўка яўрэйскіх мастакоў Беларусі (Дом літаратараў, Мінск) {{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2026|p=}}. * каля 2012 — сумесная выстаўка з вучнямі ў галерэі Міхаіла Савіцкага {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. * 2017 — выстаўка «Метамарфозы. Стары Тэль-Авіў. Настальгія» сумесна з Аляксандрам Родзіным (Галерэя Міхаіла Савіцкага, Мінск) {{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Гринберг|аўтар = Иосиф Гринберг|загаловак = Отец и сын – художники|арыгінал = |спасылка = https://www.mishpoha.org/o-zhurnale/zhurnal-mishpokha-49-2026/2445-iosif-grinberg-otets-i-syn-khudozhniki|мова = руская|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Мишпоха|тып = часопіс|месца = Віцебск|выдавецтва = |год = 2026|выпуск = |том = |нумар = 49|старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} == Спасылкі == * https://www.joseph-grinberg.com/ * {{h|Минск-Новости|2017|{{cite web|ref = Минск-Новости| url = https://minsknews.by/v-galeree-mihaila-savitskogo-predstavleno-tvorchestvo-hudozhnikov-iosifa-grinberga-i-aleksandra-rodina/|title = В галерее Михаила Савицкого представлено творчество художников Иосифа Гринберга и Александра Родина|first = |last = |authorlink = |date = 2017-06-12|work = Минск-Новости|publisher = Агентство «Минск-Новости»|location = Мінск|page = |language = руская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-12|url-status = |quote = }}}} * {{h|Гринберг|2017|{{cite web|ref = Гринберг| url = https://mishpoha.org/imya/331-moya-zhizn|title = Моя жизнь…|first = Иосиф|last = Гринберг|authorlink = |date = 2017|work = Мишпоха|publisher = |location = Витебск|page = |language = руская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-12|url-status = |quote = }}}} * {{h|Гринберг|2010|{{cite web|ref = Гринберг| url = https://skarb-papcha.ru/ru/vernisazh/sovety-mastera/299-sovety-iosifa-grinberga.html|title = Советы Иосифа Гринберга|first = |last = |authorlink = |date = 2010|work = Скарб Папча|publisher = Детская республика|location = |page = |language = руская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-12|url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грынберг Іосіф Давыдавіч}} tddivbzip8h93z4m0gy8dj6jbp8z58l 5164982 5164981 2026-07-12T11:44:12Z M.L.Bot 261 5164982 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Іосіф Давыдавіч Грынберг''' ({{ВДП}}) — беларускі і ізраільскі мастак, жывапісец, педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1946 годзе ў Бабруйску{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Маці працавала машыністкай у канторы фабрыкі «Индпошиводежда». Сям’я жыла ў маленькім драўляным доме з мансардай, разам з імі туліліся яшчэ дзве сям’і. Неўзабаве бацька перавёз сям’ю ў Латвію, у Ілукстэ, дзе атрымаў ведамасную кватэру. Менавіта ў Латвіі Іосіф пазнаёміўся з фарбамі.{{sfn|Гринберг|2017|p=}} З патрабавання бабулі Сары, і праз раскручванне антысіметызму ў СССР падчас палітычнай кампаніі супраць «урачоў-шкоднікаў», сям’я вярнулася ў Бабруйск. Іосіф наведваў мастацкі кружок бабруйскага Дама піянераў. Бацькі падтрымлівалі яго захапленне, набываючы фарбы, кнігі і фотаматэрыялы.{{sfn|Гринберг|2017|p=}} Пасля няўдалай спробы паступлення ў Мінску, у 1961—1965 гадах вучыўся ў Пензенскім мастацкім вучылішчы імя К. А. Савіцкага. Яго настаўнікам быў Аляксей Рыгоравіч Вавілін, вучань акадэміка І. С. Гарушкіна-Саракапудава. У гэты перыяд Грынберг захапіўся музыкай і паэзіяй, наведваў канцэрты ў філармоніі.{{sfn|Гринберг|2010|p=}}{{sfn|Гринберг|2017|p=}} Пасля вучылішча год працаваў настаўнікам малявання і чарчэння ў дзвюх школах у Беларусі{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. У 1966 годзе паступіў у Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут (БДТМІ) на кафедру жывапісу{{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Яго выкладчыкам быў прафесар Іван Осіпавіч Ахрэмчык{{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Падчас вучобы сутыкаўся з праявамі антысемітызму, асабліва пасля Шасцідзённай вайны 1967 года{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Таксама Грынберг кансультаваўся ў Мая Данцыга, Арлена Кашкурэвіча і Аляксандра Кішчанкі{{sfn|Гринберг|2026|p=}}. Дыпломная карціна «Лейтенант Шмидт. Перед казнью» (1972) высока ацэнена і экспанавалася ў Акадэміі мастацтваў {{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. У 1972—1991 гадах працаваў мастацкім кіраўніком дзіцячай ізастудыі Рэспубліканскага Палаца піянераў і школьнікаў у Мінску {{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Пад яго кіраўніцтвам студыя стала вядучым цэнтрам навучання, а творы вучняў выстаўляліся ў Японіі, ЗША, Германіі, Канадзе і іншых краінах {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Сярод яго вядомых вучняў: Зіновій Марголін, Міхаіл Тумеля, Юрый Падолін, Аляксей Мартынаў, Андрэй Бялоў, Максім Малышаў, Ігар Духан {{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}. У канцы 1991 года эміграваў з сям'ёй у Ізраіль{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Працаваў у галіне рэкламнай скульптуры, афармляў спектаклі ў дзіцячых тэатрах Тэль-Авіва, распісваў сцены ў школах, дзіцячых садах і медыцынскіх установах для душэўна хворых{{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Таксама займаўся выкладчыцкай дзейнасцю, у прыватнасці з дзецьмі сям’і Шыр{{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Жыў у раёне, створаным Ротшыльдамі каля Кейсарыі {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. У верасні 2011 года пасля сямейнага крызісу і разводу вярнуўся ў Беларусь. Працягваў творчую дзейнасць у Мінску, арганізоўваў сумесныя выставы са сваімі вучнямі і калегам [[Аляксандр Родзін|Аляксандрам Родзіным]].{{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Пасля 2017 года вярнуўся ў Ізраіль. Жыве і стварае ў Хайфе. Аматар класічнай музыкі (Бах, Віла Лобас){{sfn|Гринберг|2026|p=}}. За хобі можна лічыць выраб падрамнікаў і грунтаванне палотнаў, да чаго часам прыцягвае і сваіх знаёмых{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. == Сям’я == Больш за сорак гадоў быў жанаты з Галінай, выпускніцай кансерваторыі і арганізатаркай канцэртаў у Ізраілі{{sfn|Гринберг|2026|p=}}. Каля 2011 года, рашэннем равінскага суда шлюб скасаваны, мастак пакінуў агульнае жытло.{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Сын працаваў у японскай камп’ютарнай фірме ў Тэль-Авіве, пазней пераехаў у Канаду{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Дачка — Міры, служыла ў ізраільскай арміі ў Газе і на ваенна-марской базе пад Хайфай, скончыла Бар-Іланскі ўніверсітэт, працавала ў Лондане{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Унучка Пілар (нар. 2002) нарадзілася і жыве ў Канадзе {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Двое ўнукаў жывуць ў Ізраілі{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. == Творчасць і педагагічныя погляды == Стварае ў тэхніцы алейнага жывапісу{{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}. На творчасць Грынберга моцна паўплывала знаёмства з мастаком Ізраілем Басавым, чыю творчасць ён высока ацэньваў за касмічнасць і музычнасць{{sfn|Гринберг|2026|p=}}. Творы Грынберга вылучаюцца тонкасцю пачуццяў, эмацыйнасцю, філасофскай глыбінёй і ностальгічнымі матывамі {{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}. Адзін з важных цыклаў работ — «Стары Тэль-Авіў»{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Грынберг заклікае вучняў маляваць навакольны свет «сваімі словамі», не капіраваць стылістыку мультфільмаў. У педагагічных парадах адзначае, што алей забяспечвае большыя магчымасці для мастацкага эфекту, хоць акрыл прасцейшы ў выкарыстанні.{{sfn|Гринберг|2010|p=}} === Выстаўкі === * 1973 — выстаўка лепшых дыпломных карцін у Акадэміі мастацтваў (Ленінград) {{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. * 1975 — выстаўка да 25-годдзя БДТМІ (Мінск) {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. * 1976—1980 — удзел у маладзёжных рэспубліканскіх выстаўках {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. * 1987 — вялікая рэспубліканская выстаўка {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. * 1989 — выстаўка яўрэйскіх мастакоў Беларусі (Дом літаратараў, Мінск) {{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2026|p=}}. * каля 2012 — сумесная выстаўка з вучнямі ў галерэі Міхаіла Савіцкага {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. * 2017 — выстаўка «Метамарфозы. Стары Тэль-Авіў. Настальгія» сумесна з Аляксандрам Родзіным (Галерэя Міхаіла Савіцкага, Мінск) {{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|ref = Гринберг|аўтар = Иосиф Гринберг|загаловак = Отец и сын – художники|арыгінал = |спасылка = https://www.mishpoha.org/o-zhurnale/zhurnal-mishpokha-49-2026/2445-iosif-grinberg-otets-i-syn-khudozhniki|мова = руская|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Мишпоха|тып = часопіс|месца = Віцебск|выдавецтва = |год = 2026|выпуск = |том = |нумар = 49|старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} == Спасылкі == * https://www.joseph-grinberg.com/ * {{h|Минск-Новости|2017|{{cite web|ref = Минск-Новости| url = https://minsknews.by/v-galeree-mihaila-savitskogo-predstavleno-tvorchestvo-hudozhnikov-iosifa-grinberga-i-aleksandra-rodina/|title = В галерее Михаила Савицкого представлено творчество художников Иосифа Гринберга и Александра Родина|first = |last = |authorlink = |date = 2017-06-12|work = Минск-Новости|publisher = Агентство «Минск-Новости»|location = Мінск|page = |language = руская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-12|url-status = |quote = }}}} * {{h|Гринберг|2017|{{cite web|ref = Гринберг| url = https://mishpoha.org/imya/331-moya-zhizn|title = Моя жизнь…|first = Иосиф|last = Гринберг|authorlink = |date = 2017|work = Мишпоха|publisher = |location = Витебск|page = |language = руская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-12|url-status = |quote = }}}} * {{h|Гринберг|2010|{{cite web|ref = Гринберг| url = https://skarb-papcha.ru/ru/vernisazh/sovety-mastera/299-sovety-iosifa-grinberga.html|title = Советы Иосифа Гринберга|first = |last = |authorlink = |date = 2010|work = Скарб Папча|publisher = Детская республика|location = |page = |language = руская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-12|url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грынберг Іосіф Давыдавіч}} amw8zav2tngyitxafoihdk43smw4srg 5164984 5164982 2026-07-12T11:45:52Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5164984 wikitext text/x-wiki {{мастак}} '''Іосіф Давыдавіч Грынберг''' ({{ВДП}}) — беларускі і ізраільскі мастак, жывапісец, педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1946 годзе ў Бабруйску{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Маці працавала машыністкай у канторы фабрыкі «Индпошиводежда». Сям’я жыла ў маленькім драўляным доме з мансардай, разам з імі туліліся яшчэ дзве сям’і. Неўзабаве бацька перавёз сям’ю ў Латвію, у Ілукстэ, дзе атрымаў ведамасную кватэру. Менавіта ў Латвіі Іосіф пазнаёміўся з фарбамі.{{sfn|Гринберг|2017|p=}} З патрабавання бабулі Сары, і праз раскручванне антысіметызму ў СССР падчас палітычнай кампаніі супраць «урачоў-шкоднікаў», сям’я вярнулася ў Бабруйск. Іосіф наведваў мастацкі кружок бабруйскага Дама піянераў. Бацькі падтрымлівалі яго захапленне, набываючы фарбы, кнігі і фотаматэрыялы.{{sfn|Гринберг|2017|p=}} Пасля няўдалай спробы паступлення ў Мінску, у 1961—1965 гадах вучыўся ў Пензенскім мастацкім вучылішчы імя К. А. Савіцкага. Яго настаўнікам быў Аляксей Рыгоравіч Вавілін, вучань акадэміка І. С. Гарушкіна-Саракапудава. У гэты перыяд Грынберг захапіўся музыкай і паэзіяй, наведваў канцэрты ў філармоніі.{{sfn|Гринберг|2010|p=}}{{sfn|Гринберг|2017|p=}} Пасля вучылішча год працаваў настаўнікам малявання і чарчэння ў дзвюх школах у Беларусі{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. У 1966 годзе паступіў у Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут (БДТМІ) на кафедру жывапісу{{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Яго выкладчыкам быў прафесар Іван Осіпавіч Ахрэмчык{{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Падчас вучобы сутыкаўся з праявамі антысемітызму, асабліва пасля Шасцідзённай вайны 1967 года{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Таксама Грынберг кансультаваўся ў Мая Данцыга, Арлена Кашкурэвіча і Аляксандра Кішчанкі{{sfn|Гринберг|2026|p=}}. Дыпломная карціна «Лейтенант Шмидт. Перед казнью» (1972) высока ацэнена і экспанавалася ў Акадэміі мастацтваў {{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. У 1972—1991 гадах працаваў мастацкім кіраўніком дзіцячай ізастудыі Рэспубліканскага Палаца піянераў і школьнікаў у Мінску {{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Пад яго кіраўніцтвам студыя стала вядучым цэнтрам навучання, а творы вучняў выстаўляліся ў Японіі, ЗША, Германіі, Канадзе і іншых краінах {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Сярод яго вядомых вучняў: Зіновій Марголін, Міхаіл Тумеля, Юрый Падолін, Аляксей Мартынаў, Андрэй Бялоў, Максім Малышаў, Ігар Духан {{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}. У канцы 1991 года эміграваў з сям'ёй у Ізраіль{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Працаваў у галіне рэкламнай скульптуры, афармляў спектаклі ў дзіцячых тэатрах Тэль-Авіва, распісваў сцены ў школах, дзіцячых садах і медыцынскіх установах для душэўна хворых{{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Таксама займаўся выкладчыцкай дзейнасцю, у прыватнасці з дзецьмі сям’і Шыр{{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. Жыў у раёне, створаным Ротшыльдамі каля Кейсарыі {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. У верасні 2011 года пасля сямейнага крызісу і разводу вярнуўся ў Беларусь. Працягваў творчую дзейнасць у Мінску, арганізоўваў сумесныя выставы са сваімі вучнямі і калегам [[Аляксандр Родзін|Аляксандрам Родзіным]].{{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Пасля 2017 года вярнуўся ў Ізраіль. Жыве і стварае ў Хайфе. Аматар класічнай музыкі (Бах, Віла Лобас){{sfn|Гринберг|2026|p=}}. За хобі можна лічыць выраб падрамнікаў і грунтаванне палотнаў, да чаго часам прыцягвае і сваіх знаёмых{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. == Сям’я == Больш за сорак гадоў быў жанаты з Галінай, выпускніцай кансерваторыі і арганізатаркай канцэртаў у Ізраілі{{sfn|Гринберг|2026|p=}}. Каля 2011 года, рашэннем равінскага суда шлюб скасаваны, мастак пакінуў агульнае жытло.{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Сын працаваў у японскай камп’ютарнай фірме ў Тэль-Авіве, пазней пераехаў у Канаду{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Дачка — Міры, служыла ў ізраільскай арміі ў Газе і на ваенна-марской базе пад Хайфай, скончыла Бар-Іланскі ўніверсітэт, працавала ў Лондане{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Унучка Пілар (нар. 2002) нарадзілася і жыве ў Канадзе {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Двое ўнукаў жывуць ў Ізраілі{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. == Творчасць і педагагічныя погляды == Стварае ў тэхніцы алейнага жывапісу{{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}. На творчасць Грынберга моцна паўплывала знаёмства з мастаком Ізраілем Басавым, чыю творчасць ён высока ацэньваў за касмічнасць і музычнасць{{sfn|Гринберг|2026|p=}}. Творы Грынберга вылучаюцца тонкасцю пачуццяў, эмацыйнасцю, філасофскай глыбінёй і ностальгічнымі матывамі {{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}. Адзін з важных цыклаў работ — «Стары Тэль-Авіў»{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. Грынберг заклікае вучняў маляваць навакольны свет «сваімі словамі», не капіраваць стылістыку мультфільмаў. У педагагічных парадах адзначае, што алей забяспечвае большыя магчымасці для мастацкага эфекту, хоць акрыл прасцейшы ў выкарыстанні.{{sfn|Гринберг|2010|p=}} === Выстаўкі === * 1973 — выстаўка лепшых дыпломных карцін у Акадэміі мастацтваў (Ленінград) {{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2010|p=}}. * 1975 — выстаўка да 25-годдзя БДТМІ (Мінск) {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. * 1976—1980 — удзел у маладзёжных рэспубліканскіх выстаўках {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. * 1987 — вялікая рэспубліканская выстаўка {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. * 1989 — выстаўка яўрэйскіх мастакоў Беларусі (Дом літаратараў, Мінск) {{sfn|Гринберг|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2026|p=}}. * каля 2012 — сумесная выстаўка з вучнямі ў галерэі Міхаіла Савіцкага {{sfn|Гринберг|2017|p=}}. * 2017 — выстаўка «Метамарфозы. Стары Тэль-Авіў. Настальгія» сумесна з Аляксандрам Родзіным (Галерэя Міхаіла Савіцкага, Мінск) {{sfn|Минск-Новости|2017|p=}}{{sfn|Гринберг|2017|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў (1949—2004 гады) / А. А. Каляда. — Мінск, 2005. * {{артыкул|ref = Гринберг|аўтар = Иосиф Гринберг|загаловак = Отец и сын – художники|арыгінал = |спасылка = https://www.mishpoha.org/o-zhurnale/zhurnal-mishpokha-49-2026/2445-iosif-grinberg-otets-i-syn-khudozhniki|мова = руская|адказны = |аўтар выдання = |выданне = Мишпоха|тып = часопіс|месца = Віцебск|выдавецтва = |год = 2026|выпуск = |том = |нумар = 49|старонкі = |isbn = |issn = |doi = |bibcode = |arxiv = |pmid = |archive-url = |archive-date = }} == Спасылкі == * https://www.joseph-grinberg.com/ * {{h|Минск-Новости|2017|{{cite web|ref = Минск-Новости| url = https://minsknews.by/v-galeree-mihaila-savitskogo-predstavleno-tvorchestvo-hudozhnikov-iosifa-grinberga-i-aleksandra-rodina/|title = В галерее Михаила Савицкого представлено творчество художников Иосифа Гринберга и Александра Родина|first = |last = |authorlink = |date = 2017-06-12|work = Минск-Новости|publisher = Агентство «Минск-Новости»|location = Мінск|page = |language = руская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-12|url-status = |quote = }}}} * {{h|Гринберг|2017|{{cite web|ref = Гринберг| url = https://mishpoha.org/imya/331-moya-zhizn|title = Моя жизнь…|first = Иосиф|last = Гринберг|authorlink = |date = 2017|work = Мишпоха|publisher = |location = Витебск|page = |language = руская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-12|url-status = |quote = }}}} * {{h|Гринберг|2010|{{cite web|ref = Гринберг| url = https://skarb-papcha.ru/ru/vernisazh/sovety-mastera/299-sovety-iosifa-grinberga.html|title = Советы Иосифа Гринберга|first = |last = |authorlink = |date = 2010|work = Скарб Папча|publisher = Детская республика|location = |page = |language = руская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-12|url-status = |quote = }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грынберг Іосіф Давыдавіч}} d6fvm9fhgb7o85ev59sa9mk4xyfoxns 0 810772 5164983 2026-07-12T11:44:46Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Аляксандр Іванавіч Родзін]] 5164983 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аляксандр Іванавіч Родзін]] nu7crow3oyxni01ljrszr1lc2tjnqer